Prezident İlham Əliyev cənablarının dediyi kimi, “xalq da cinayətkarları, rüşvətxorları, gözü doymayanları yox, bizi dəstəkləyir”, bəli vətəndaş Vüqar SəfərliƏhməd İsmayılov! – xalq bizi dəstəkləyir, sizi yox, sizin medianızı da yox!!!
Şəki Ensiklopediyasına maliyyə dəstəyi göstərmək istəyən hər bir şəxs 4169 7413 0538 5039 (08/22 VISA) Kapital Bank kart hesabımıza istədiyi məbləğdə ianə köçürə bilər.   Daha ətraflı...

Ədəbiyyat:ASE/9-cu cild/1-ci hissə

Şəki Ensiklopediyası səhifəsi
Jump to navigation Jump to search

Aşağıda ASE-nin 9-cu cildinin 2021-ci ildə Elmi Spektr açıq elmi platformasının Habitat Tərcümə Layihəsi çərçivəsində Fərid Əlibalayev və Naqiq Məhəmmədzadə tərəfindən dijitallaşdırılmış mətninin birinci hissəsi (cəmi üç hissədə, ikinci hissəsi bu: >>, üçüncü hissəsi bu: >>) verilir: (1-cildin özünü isə buradan oxuya bilərsiniz: СПУТНИК-ФРОНТОН // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası  : [10 cilddə] = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы / baş red. C.B.Quliyev. — Bakı: Qızıl Şərq, 1986. — IX  cild. — Səhifələrin sayı:  623. — 80.000 nüsx.)


AZ ƏRBAYCAN SOVET ENSİKLO İS, MT b



Ar”



AZƏRBAYCAN SOVET ENSİKLOPEDİYASI


ON CİLADƏ


BMP REDAKTOR


CƏQULİYEV

Batpt redaksiya

heyəti

M.H. ABDULLAYEV F. H. ƏHMƏDOV H. B. ABDULLAYEV M. Ə. İBRAHİMOV F. M. BARIRZADƏ N. S. İBRAHİMOV Z. M. BUNYADOV F. Q. KGƏCƏRLİ Ə. M. QULİYEV 11.F. MEHDİYEV M.P. QULUZADƏ M. Ə. MUSAYEV: A. M. DADAPİZADƏ İ. D. MUSTAFAYEV Ə. F. DAİDƏMİROV E. Y. SALAYEV V. S. ƏLİYEV M. Ə. HUSEYNOV H. Ə. ƏLİYEV M. C. CƏFƏROV C. Ə. ƏLİYEV C. M.CUVARLI A. Ə. ƏFƏNDİZADƏ M. İLİİRƏLİYEV


AZƏRBAYCAN SOVET ENSİKLOPEDİYASI NIN BA REDAKSİYASI 19:5/VNDİ: 86


AZƏRBAYCAN SOVET ENSİKLOPEDİYASI


SPUTNİK FRONTON



AZƏRBAYC AN SOVET ENSİKLOPEDİYASI NIN BMP REDAKSİYASI |9-BAKI: 86 |



ASE ELMİ REDAKSİYA İURASI


C. B. QULİYEV (sədr), M. T. ABASOV, Q. A. ABBASOV, Ə. Ə. ABDULLAYEV, İ. K. ABDULLAYEV, C. E. ALLAHVERDİYEV, A. Ə. BABAYEV, N. Ə. BABAYEV, (Xəzri), S. H. BABAYEV, Ə. S. BAYRAMOV, B. Ə. BUDAQOV, Y. H. QƏMBƏROV., D. P. QULİYEV, A. M. DADAİİZADƏ (Baiq redaktorun birinci muavini), İ. H. ƏLİYEV, A. H. İBRAHİMOV, İ. Ə. İBRAHİMOV, S. M. İMRƏLİYEV, F. Q. MAQ- SUDOV, Ə. Ə. MAHMUDOV, S. C. MEHDİYEV, Ə. M. MİRƏHMƏDOV, A. İ. MUX- TAROV, A. Ə. NAMAZOVA, Ə. Ə. ORUCOV, M. L. RƏSULOV, M. M. SALAYEV Y. M. SEYİDOV, Z. Ə. SƏMƏDZADƏ, Ə. S. SUMBATZADƏ, H. H. HƏSƏNOV, M. C. CAVADZADƏ, PT, Q. CƏRULLAYEV (məsul katib), Ə. PT, (PİXƏLİBƏYLİ, Ə. M. PPIXLİNSKİ.


AZƏRBAYCAN SSR DƏVLƏT NƏİYRİYYAT, POLİQRAFİYA VƏ KİTAB TİCARƏTİ İPLƏRİ KOMİTƏSİ AZƏRBAYCAN SOVET ENSİKLOPEDİYASININ BAİQ REDAKSİYASI AZƏRBAYCAN SOVET ENSİKLOPEDİYASI IX cild


Bakı — 1986


QOSUDARSTVENNIİM KOMİTET AZERBAİDJANSKOİ SSR PO DELAM İZDATELISTV. POLİQRAFİİ İ KNİJNOİ TORQOVLİ QLAVNAN REDAKDİİN AZERBAİDJANSKOL SOVETSKOİ ƏNİİKLOPEDİİ AZERBAİDJANSKAN SӦVETSKAJ ƏNİİKLOPEDİ4 tom


(na azerbaddjanskom nzıke)


Baku — 1086


s S



“SPӰTNİK — gənclərin beynəlxalq turizm burosu, sovet gənclərinin tu- rist təppikilatı. 1958 ildə yaradıl- mıpdır. Xarici elkələrdəki gənclə- rin SSRİ-yə, SSRİ gənclərinin isə xaricə və SSRİ uzrə turist səfər- lərini təpkil edir. 4S.ə Umumdun- Ya Demokrat Gənclər Federasiyası yanında Beynəlxalq turizm və gənc- lər mubadiləsi burosunun (BİTEJ) və Beynəlxalq tələbə turizmi uzrə kon- fransın uzvudur. 4“S.ə 84 əlkənin 514 gənclər, tələbə, turist və 6. təpq- kilatı ilə əməkdatlıq edir (1981). 4S.5 umumtanınlıq, tə?lim və ixti- saslappdırılmıpq (muxtəlif peitə nӱmayəndələri ucun) səfərlər həyata kecirir, incəsənət festivallarında və 6. iri milli və beynəlxalq mədəni və idman tədbirlərində ittirak ucun triqtlər geəndərir və qəbul edir,

Rİ-də xarici gənclər ucun rus dili kursları təpkil edir. 4“S.ə yolu ilə kecirilən səyahətlər SSRİ xalq- larının adət-ən”ənəsi, mədəniyyəti, əlkəmizin təbiəti, tarixi, iqtisadi inkitpafı və s. ilə tanıpq olmaqa im- kan yaradır.

Azərb.SSR-də bu tədbirləri Azərb.

KGİ MK-nın 4“S.ə Beynəlxalq gənc-

lər turizm burosu Həyata kecirir. 1962 ser Yalamada 4S.ə turist du- pərgəsi fəaliyyət gestərir. “CİYTHMK ATHTATOPAs—YHK(G)TI MK və Moskva Komitəsinin “partiya və komsomol fəalları, təbliqatcı və 25057 ucun ictimai-siya- Sİ jurnalı. 1923—47 illərdə Mos- kvada nər edilmiit, 1923 ildən ay- da 2 dəfə, 1930 ildən ayda 3 dəfə cıx- mıtpdır. 4S.a.ə-nın əvəzinə 1958 il- dən Sov.İKP MK-nın 2 həftədən bir cAqitatorə jurnalı cıxır. SPӰT ik KOMMYHHCTA? — XİK(6b)P MK-nın partiya fəalla- rı, təbliqatcı və təpviqatcılar ucun jurnalı. 1921—Z30 illərdə oskva- da nər edilmip, 1921 ildən həftə- lik olmuiq, 1929 ildən ayda 2 dəfə cıxmıtndır. Jurnal partiya nəzəriy- yəsi, tarixi, quruculuqu məsələləri- ni, partiya təpkilatlarının təcru- bəsini ipqıqlandırmındır. SRİNAQAR — Hindistanda ptəhər. Cammu və Kaimir iqtatının inz.m. Celam cayı sahilindədir. ə nəql. məntəqəsi. Əh. 404 min (1971). Kustar (yun ppal, xalca, aqac uzərində oyma, metal uzərində naxıpi) sənət- karlıqla məphurdur. Toxuculuq və yeyinti sənayesi muəssisələri var. Tu- rizm inkipaf etmşşiydir.



SRXAVƏND--Azərb.SSR Mardakert (DQMV) r-nunda kənd. S. sovetliyi- nin mərkəzi. R-n mərkəzindən 34 km c.-q.-də, daq ətəyindədir. Əh. 1004 (1983), heyvandarlıq, taxılcılıq, kar- tofculuq və tutunculuklə mətquldur. Orta məktəb, klub, kitabxana, kino- qurqu, tibb məntəqəsi var.

CC (anm. SS, Schutrstaffeln—Myhabr- zə dəstələri)—nasist partiyasının imtiyazlı hərbilətdirilminy təpki- latı, Almaniyada faltist rejimi- nin batlıca dayaqlarından biri. Hitlerin 1923 ildə yaradılmıi/ iyəx- si muhafizəcilər qrupu əsasında təi1- kil edilmiptdi. 193 ildən nasist partiyasının mustəqil təpkilatı idi. 1944 ildə SS qoptqunlarının sa- yı 950 min nəfərə catmıtldı (Z8 di- viziya). SS-in funksiyasına cəza və terror, xalq kutlələrinin antifa- pist cıxhiplarını yatırmaq, irqci proqramları həyata kecirmək, total casusluq və s. daxil idi. SS xususi qəddarlırı İLƏ fərtiənirdi. İkin- ci dunya muharibəsindən sonra SS təpkilatı qanundankənar e”lan olun- mulp, Nurnberq muhakiməsində alman fatizminin cinayətgar təikilatı kimi məhkum edilmitdir.

CCEHAPM (raz. scenariO, lat. 5seala —cəhHə)—1) improvizasiyaya əsasla- nan teatrda pyesin qısa (dialoq və mo- noloqsuz) məzmunu, baletdə və opera- da tamapanın sujet sxemi, libretto- su. 2) Kino sənətinin və televiziya- nın ifadə vasitələrinin keməyi ilə təcəssum etdirilmək ucun nəzərdə tu-


tulan ədəbi sər. SSİLLA VƏ XARİBDA (5KiPe Ka- Sha:Iz5ə, Skilla və arib-


d a—qədim yunan mifologiyasına KƏ- rə İtaliya ilə Siciliya arasında dar dəniz boqazının Hər iki sahilində yapayan iki əjdaha. Uzub gecən dəniz səyyahlarını məhv edirdilər. 6 baii- lı S. gəmilərdən avarcəkənləri qo- qarır, X. isə uzaq məsafədən suyu Cab maqla gəmiləri udurdu. cS. və X, arasında qalmaqəu, yə”ni hər iki tə- rəfdən təhlӱkəyə mə”ruz qalmaq ifa- dəsi buradandır.

SSİNKLƏR, ssinkkimilər (Əstps:dae)—gərtənkələlər dəstəsinin ən beyuk fəsiləsi. Dunyada 700, SSRİ- də 10, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 4 ne- vӱ (uzunayaq S., qızılı mabuya, zolaq- lı cılpaqgəz və Asiya cılpaqgezu) məlumdur. Əksəriyyəti quruda, bə”- ziləri aracda və qismən də suda yapiya- yırlar. Uzunayaq S. Azərb.SSR fau- nasında koramaldan sbnra ən iri gər-


tənkələdir: quyruqu ilə birlikdə uz, sm-dək olur. Ən xırdası isə cılpaqgəez S ə ƏƏ uz. 3,6 sm- dir. S.-in bədəni silindrvarı, ya- xud yastılaqtmın, bapı konustəkil: lidir. Pulcuqlarının hamar, qabar- cıqsız olması xarakterik xususiyyə- tidir. Yumurta qoymaqla və yumurta diridoqmaqla coxalırlar. onur- qasızlarla, əsasən, zərərverici cucu- lərlə, iriləri kərtənkələ və bəzən kicik ilanlarla qidalanır. Sayı azal- dıqına gərə SSRİ-nin və Azərb.SSR-


in “Qırmızı kitabəlarına daxil edilmitdir. SSİNTİLYASİYA (lat. zala Pabo


—parıldama) — ionlapdırıcı iqua- lanmanın tə”siri ilə ssintilyatorda yaranan qısamuddətli (10—4—10—3 san parıltı) luminessensiya parıl- tısı. İlk dəfə U. Kruks mupqahidə etmipdir (1903). S.-nın mexanizmi lədir: S sintilyatorun atomları və ya molekulları yuklu zərrəciklə- rin enerjisi hesabına həyəcanlan- mı hala kecir: bu zaman normal ha- la gecid ippıqın buraxılması—S. ilə mulppayiət olunur. S.-nın pqualanma spektri və davametmə muddəti lumi- nessensiyaedici maddənin təbiətindən, parlaqlıqı isə yuklu zərrəciklərin enerjisindən və təbiətindən asılı- dır. Hər S. bir zərrəciyin tə”siri nəticəsidir: bundan S, sayqaclarında istifadə edilir. SSR İTTİFAQI VƏ MUTTƏFİQ RESPUBLİKALARIN QANUNVE- RİCİLİK ƏSASLARI (Qanunveri- cilik Əsasları)—1) muəyyən sahə ӱzrə qanunvericiliyin qurulması prinsip- ləri və əz normalarının məcmu- su. 2) SSR İttifaqı və muqtəfiq resp.-ların birgə səlahiyyətinə aid olan məsələlərin huquqi cəhətdən ni- zamlanmasında sabitlik yaratmaq ucun SSRİ Ali Sovetinin qəbul etdiyi qa- nun. Hər bir muttəfiq resp. 63 MƏ- cəlləsində, yaxud qanununda qanunve- ricilik əsaslarının normalarını əks etdirir və onları resp. təsərru- fatının, məitpətinin, həyatının spe- sifik ipəraitini nəzərdə tutan nor- malarla zənginləpndirir və konkret- ləpdirir. Azppaqıdakı qanunvericilik əsasları mevcuddur: torpaq qanunve- riciliyi Əsasları (1968 il degabrıi 13-də qəbul edilib, 1969 il iyulun 1- dən quvvədədir), su qanunvericiliyi Əsasları (1970 il dekabrın 10-da qə- bul edilib, 1971 il sentyabrın 1-dən quvvədədir), səhiyyə qanunvericiliyi





SSR İTTİFAQI REGİSTRİ



Əsasları (1969 il dekabrın 19-da qə- bul edilib, 1970 il iyulun 1-dən quv- vədədir), xalq maarifi qanunverici- ir Əsasları (1973 il iyulun 19-da qəbul edilib, 1974 il yanvarın 1-dən quvvədədir), əmək qanunvericiliyi Əsasları (1970 il iyulun 15-də qəbul edilib, 1971 il yanvarın 1-dən quvvə- dədir), məhkəmə qurulupqu haqqında qanunvericilik Əsasları (1958 il de- kabrın 25-də qəbul edilib): mulki qa- nunvericilik Əsasları (1961 il ne- kabrın 8-də qəbul edilib, 1962 il ma- yın 1-dən quvvədədir), ailə və nikah qanunvericiliyi Əsasları (1968 il iyunun 27-də qəbul edilib, 1968 il oktyabrın 1-dən quvvədədir), mulki muhakimə ӱsulunun Əsasları (1961 il dekabrın 8-də qəbul edilib, 1962 il mayın. 1-dən quvvədədir), cinayət qa. nunvericiliyi Əsasları (1956 il de- kabrın 25-də qəbul edilib), cinayət muhakimə usulunun Əsasları (1958 il dekabrın 25-də qəbul edilib): islah- əmək qanunvericiliyi Əsasları (1969 il iyulun 11-də qəbul edilib, 1969 il noyabrın 1-dən qӱvvədədir), mepə Ta- nunvericiliyi Əsasları (1977 il iyu nun 17-də qəbul edilib, 1978 il yan- varın 1-dən qӱvvədədir), Yerin təki haqqında qanunvericilik Əsasları (1975 il iyulun 9-da qəbul edilib): inzibati huquq pozuntuları haqqında qanunvericilik Əsasları (1980 il oktyabrın 23-də qəbul edilib), mənzil qanunvericiliyi Əsasları (1980 il iyunun 24-də qəbul edilib, 1982 il yanvarın 1-dən quvvədədir). SSR İTTİFAQI REGİSTRİ —so- vet dəniz gəmilərinin hamısına (ta- beliyindən asılı olmayaraq) texniki nəzarət edən və onların təsnifatı- nı aparan orqan. SSRİ Ticarət Gə- miciliyi Məcəlləsinə (1968) və SSRİ XKS-nin SSR İttifaqı Registri haqqındakı qərarına (1931) əsasən rzəaliyyət gestərir. Leninqraddadır. SSRİ-nin iri portlarında, gəmiqa- yırma z-dlarında, həmcinin xarici sosialist əlkələrinin, Finlandi- yanın və s. dəniz portlarında mufət- tiplikləri var. Donanmanın ucotu “SSRİ gəmilərinin qeydiyyatı ki- tabı.mnda aparılır. Bir sıra gəmi- lərə (balıqcılıq k-zlarına və Ya di- gər k-zlara, ayrı-ayrı vətəndailara məxsus gəmilərə), o cumlədən S hərbi-dəniz donanması gəmilərinə nəzarət etmir. SSRİ—bax Sovet Sosialist Respub- likaları İttifaqı. SSRİ ALİ MƏHKƏMƏSİ — SSR İttifaqının ali məhkəmə orqanı, SSRİ məhkəmələrinin, habelə mut- təfiq resp.-ların məhkəmələrinin məhkəmə fəaliyyətinə nəzarət edir. 1924 ildə təpkil edilmitdir. Qanun- vericilik təiəbbusu hyryryHa Ma- likdir. SSRİ Konstitusiyasına əsa- sən (m. 153), SSRİ Ali Soveti tərə- findən sədrdən, onun muavinlərin- dən, ӱzvlərindən və xalq iclascıla- rından ibarət tərkibdə 5 il muddə- tinə secilir. Muttəfiq resp.-ların ali məhkəmələrinin sədrləri vəzi- fəsinə gərə SSRİ A.m.-nin tərkibinə daxildirlər. SSRİ A.M.-HHH TƏHKV- li və fəaliyyəti SSRİ Ali Məhkə- məsi haqqında Qanunla (30 noyabr 1979), həmcinin SSRİ, muttəfiq və muxtar respublikaların məhkəmə qu- Vӱlupu qqında qanunvericilik sasları (1958) ilə tənzimlənir.



SSRİ A.m. Plenum və 3 məhkəmə gol- legiyası tərkibində fəaliyyət gestə- rir: mulki iplər uzrə, cinayət itiləri uzrə və hərbi kollegiya. Kollegiya- lar birinci instansiya məhkəməsi kimi əz səlahiyyətləri həddində xu- susilə muhum ipylərə, nəzarət qayda- sında isə muttəfiq resp.-ların ali məhkəmələrinin həkm və qərarların- dan verilmit ipikayət və protestlərə Oaxırlar. Hər kollegiyanın səlahiy- Yəti qanunla muəyyən olunmuzidur. Bi- rinci instansiya məhkəməsi kimi kol- legiyalar ipnə sədr (SSRİ A.M. ha- kimlərindən biri) və 2 xalq iclas- cısından, digər hallarda isə 3 ha- kimdən ibarət tərkibdə baxırlar. SSRİ A.m.-nin Plenumu SSRİ A.m.-nin Sədrindən, onun mçavinlə- rindən, SSRİ A.m.-nin ӱzvlərindən, muttəfiq resp.-ların ali məhkəmə- lərinin sədrlərindən ibarət tərkib- də fəaliyyət gəstərir. SSRİ A.m.- nin Plenumu 4 ayda bir dəfədən az olmayaraq caqırılır. Plenum SSRİ A.m.-nin məhkəmə kollegiyalarının qətnamələri, həkmləri, qərardadları Zarəsində, habelə muӱttəfiq resp.- ların ali məhkəmələri rəyasət he?”əT- lərinin və plenumlarının qərarla- rı SSR İttifaqı qanunvericiliyi- nə zidd olduqda və Ya digər mӱttəfiq resp.-ların mənafeyini pozduqda, bu qərarlar barədə SSRİ A.m. Sədrinin və SSRİ Bam Prokurorunun protest- ləri uzrə ipnlərə nəzarət qaydasında baxır: SSRİ A.m.-nin məhkəmə kol- legiyalarının qətnamələr, həkmlər və ya qərardadlar cıxardıqı, yaxud da SSRİ A.m. Plenumunun ezu tərə- findən qərarlar qəbul olunmuyn ii1- lərə yeni acılmınq hallara gərə SSRİ Bat Prokurorunun rə”yləri uzrə baxır: SSRİ A.m.-nin Plenumu məhkəmə təcrubəsini və məhkəmə sta- tistikasını umumilətdirir: məhkəmə- lərə qanunların tətbiq olunması mə- sələləri uzrə rəhbər izahatlar verir: SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Hey”- ətinə qanunvericilik qaydasında həll olunmalı məsələlər və SSRİ qanun- larının ipərhi məsələləri uzrə təq- dimatlarla muraciət edir və s. Ple- numun iclaslarında SSRİ Baiq: Pro- kuroru və SSRİ Ədliyyə Naziri mut- ləq ititirak etməlidirlər. SSRİ A.m. yanında elmi məsləhət 1Purası var. SSRİ ALİ SOVETİ--SSRİ-nin ali hakimiyyət və yeganə qanunvericilik orqanı. SSRİ A.S.-ni əhali gizli səs- vermə yolu ilə umumi, bərabər və bir- batpa secki huququ əsasında 5 il mud- dətinə secir. 21 yajına catmıytil və secki Huququndan istifadə edən hər bir SSRİ vətəndapı SSRİ A.S.-nə deputat secilə bilər. SSRİ A.S.-nin apyaqıdakı Kutuqlari var: SSRİ Kon- stitusiyasının qəbul edilməsi, onda dəyipikliklər edilməsi: SSRİ tərki- binə yeni resp.-lar qəbul olunması, yeni muxtar resp.-lar və muxtar vil.- lər təpgilinin təsdiqi, SSRİ-nin dəvlət, iqtisadi və sosial inkitpaf planlarının, SSRİ dəvlət budcəsi- nin və onun yerinə yetirilməsi haqqın- da hesabatların təsdiqi) ona hesabat verməli olan SSR İttifaqı orqanla- rının təpkili. SSRİ A.S. iki pala- tadan—-İİttifaq Sovetindən və Mil- lətlər Sovetindən ibarətdir. SSRİ A.S.-nə fəhlələr, kolxozcular, sovet ziyalılarının nuçmayəndələri, mədə- niyyət və maarif ipciləri, devlət və


partiya xadimləri secilirlər. Hər iki palata bərabər huquqludur. SSRİ qanunları SSRİ A.S. tərəfindən və ya SSRİ A.S.-nin qərarı ilə geci- rilən uumumxalq səsverməsi (referen- dum) ilə qəbul edilir. SSRİ A.S. qanunvericilik əs ii bilava- sitə qanunlar qəbul etməklə və sessi- yalar arasındakı devrdə SSRİ A.S. Rəyasət Heyətinin qəbul etdiyi fər- manları təsdiq etmək yolu ilə həyata kecirir. SSRİ A.S. SSRİ A.S.-nin Rəyasət Hey”ətini secir, SSRİ həku- mətini—SSRİ Nazirlər Sovetini təppkil edir, SSRİ Ali Məhkəməsi- ni secir, SSRİ Bai Prokurorunu təyin edir. |

SSRİ A.S.-nin sessiyaları ildə 2 dəfə carırılır. Nəvbədənkənar ses- siyalar SSRİ Ali Sovetinin Rəya- sət Heyqətinin təpəbbusu, habelə MYT- təfiq resp.-ların, yaxud palatalar- dan birinin deputatlarının a3bi Yu- də bir hissəsinin təklifi ilə ca- qırılır. SSRİ Ali Sovetinin və onun Rəyasət Hey”ətinin qərarları- nın həyata gkecirilməsinə kəemək et- mək, devlət orqanlarının və təqikilat- larının fəaliyyətinə nəzarət etmək ucun deputatlar icərisindən daimi komissiyalar secilir. Hər palata Mandat komissiyasını, Qanunveri- cilik muçlahizələri komissiyasını, Plan-budcə komissiyasını, Xarici iplər komissiyasını, Gənclər komis- siyasını, həmcinin bir sıra sahə komissiyalarını yaradır.

Muttəfiq və muxtar resp.-larda ali dəvlət hakimiyyəti orqanı muva- fiq resp.-nın birpalatalı Ali So- vetidir. Bax məs., Azərbaycan SSR Ali Soveti.

SSRİ ALİ SOVETİ RƏYASƏT HEY”- ƏTİNİN SƏDRİ—SSRİ Ali So:- vetinin Rəyasət Hey”ətinə batpcı- lıq edən ipəxs. Rəyasət Hey”ətinin ipipi- ni təkil edir, istiqamətləndirir. onun iclaslarını caqırır və aparır, orden və medallarını, SSRİ fəxri adlarının verilməsi haqqın- da Bala ı təqdim edir. Xarici əlaqələrdə SSRİ-ni təmsil edir, xa- rici devlətlərin diplomatik numa- yəndələrinin e”timadnamələrini və əvdətnamələrini qəbul edir. SSRİ Ali Sovetinin qanunları və qərar- ları, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Hey”- ətinin fərmanları onun imzası ilə (Rəyasət Hey”əti katibinin imzası ilə birgə) dərc olunur. “SSRİ ALİ SOVETİNİN VEDO- MOSTLARIZ—SSRİ Ali Soveti- nin Həftəlik rəsmi nəptri. 1938 ildən Moskvada qəzet siəklində cıxmıiq, 1954 ildən bulleten kimi butun mut- təfiq resp. xalqlarının dillərində (o cumlədən Azərb. dilində) cıxır. c Vedomostlardak SSRİ Qanunları, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Hey”ətinin normativ xarakterli qərar və fər- manları, SSRİ Ali )BETHHHH BƏ palatalarının fəaliyyəti haqqında xəbərlər və s. dərc olunur. Aztiraj- lıdır. Muttəfiq resp.-ların Ali vetləri və analoji bulletenlə nəptr edirlər.(Məs., Azərbaycan SS Ali Sovetinin mə”lumatıq) | SSRİ ALİ SOVETİNİN KOMİS- SİYALARI —bax SSRİ Ali Soveti. SSRİ ALİ SOVETİNİN RƏYASƏT HEYQƏTİ—SSRİ-də hakimiyyət or- qanı. SSRİ Ali Soveti tərəfindən hər nəvbəti caqırıptın birinci ses-


SSRİ DƏVLƏT BAN Kİ


q



siyasında deputatlar icərisindən Ali Sovetin səl əə MV-AHƏTHHƏ C€uH- lir. SSRİ A.S.R.H.-ndə butun MYTTƏ- fiq resp.-lar təmsil olunmuyidur: hər bir muttəfiq resp.-nın Ali So- veti Rəyasət Heyətinin sədri SSRİ A.S.R.H. sədrinin muavini secilir. CCPH A.S.R.H. SSRİ Ali Soveti . Rəyasət Hey”ətinin Sədrindən, Səd- rin birinci mucavinindən, sədrin 15 muӱavinindən, Rəyasət Heyətinin ka- tibindən və Rəyasət Heyətinin 21 uz- vundən ibarət tərkibdə secilir. Kon- itusiyaya əsasən SRİ A.S.R.H. səlahiyyətinə apaqıdakılar daxil- dir: SSRİ Ali Sovetinə seckilər təyin etmək: SSRİ Ali Sovetinin ses- siyalarını caqırmaqy, SSRİ qanun- larını təfsir etmək: SSRİ-nin bey- nəlxalq muqavilələrini təsdiq və ləev etmək, hərbi adlar, diplomatik rut- bələr və balpqa sn adlar muəyyən et- mək və vermək: Rİ orden və medal- larını tə”sis etmək və onlarla təl- tif etmək: SSRİ fəxri adlarını muəyyən etmək və vermək: SSRİ vətən- datlplıqına qəbul etmək: SSRİ vətən- daplıqından cıxarmaq və SSRİ və- təndapplıqından məhrum etmək, sı- tınacaq vermək məsələlərinin həlli: amnistiya və bathiplama huququnu hə- yata kecirmək: SSRİ-nin diplomatik nӱmayəndələrini təyin etmək və geri caqırmaq, diplomatik numayəndələ- rin eqtimadnamələrini və əvdətnamələ- ini qəbul etmək, SSRİ ə rasını təpkil etmək, SSRİ Si- də Qӱvvələrinin Ali Komandan- lıqrını təyin etmək və dəyitdirmək, fərmanlar vermək və qərarlar qəbul etmək: SSRİ Nazirlər Sovetinin tər- kibinə daxil olan ppəxsləri vəzifə- dən azad etmək və vəzifəyə təyin etmək. Muttəfiq və muxtar resp.-larda da Ali Sovetlərin Rəyasət Hey ətləri var. Bax məs., Azərbaycan SSR Ali Sove- tinin Rəyasət Heyəti. dE BAYTARLIQ NİZAMNAMƏ- Sİ—bax Baytarlıq. SSRİ BA PROKURORU--SSRİ Prokurorluqunun ali vəzifəli ipəx- siz prokurorluq orqanları sistemi- nə batpcılıq-və butun əlkə ərazisində


onların fəaliyyətinə rəhbərlik edir. 1936—1946 illərdə SSRİ Prokuroru adlanmıppidır. SSRİ Konstitusiya-


sına (1977) əsasən SSRİ B.p. bila- vasitə və ona tabe olan prokurorlar vasitəsilə devlətin adından butun nazirliklərin, idarələrin, onların tabeciliyindəki idarə və muəssisə- lərin, yerli Sovetlərin icra və sə- rəncam orqanlarının, koop. təiykilat- larının qanunlara durust əməl etmə- sinə ali nəzarəti, həmcinin vəzifə- li pəxslərin və vətəndatların qanun- ları durust icra etməsinə nəzarəti həyata kecirir. SSRİ B.p.-nu CCPH Ali Soveti 5 il mӱddətinə tə Yin edir, ona Həqiqi dəvlət ədliyyə mutpaviri rutbəsi verilir. SSRİ B.p, muttə- fiq resp.-ların prokurorlarını və onların təqdimatı ilə muxtar resp., diyar,:vid., muxtar vil.-lərin proku- ə larını tə”yin edir. SSRİ B.p.-nun CP Ann veti Rəyasət Hey ətinə və SSRİ Ali məhkəməsinə təqdimat vermək huququ var. SSRİ Ali məhkə- məsi plenumunun iclaslarında SSRİ B.p.-nun iptirakı məcburidir: o, hər hansı məhkəmənin qanuni qӱvvəyə minmi hekm, qərar, qətnamə və qərar- dadına protest verə və onları dayan-


dıra bilər (bax inin SSRİ Pro- kirorluRu, Nəzarət ). | SSRİ BƏCTƏKAP/IAP İTTİFAQI 1932—57 illərdə Sovet əstəkarları İttifaqı) —-SSRİ bəstəkarları və musiqiiyu- naslarının ictimai yaradıcılıq təpkilatı. 1932 ildə Yaradılmıit- dır. İttifaqın əsas vəzifəsi sosia- list realizmi prinsiplərini təsdiq edən, SSRİ xalqlarının milli mə- dəniyyət ən”ənələrini inkipaf et- dirən yuksək ideyalı və bədii cəhət- dən əhəmiyyətli əsərlərin yaradılma- sına, eləcə də bəstəkar və musiqipqu- nasların yaradıcılıqının və pro- fessional ustalıqının yuksəldilmə- sinə nail ədə Ali rəhbər or- qanı qurultaydır. 6 qurultayı olmui-


ay (1948, 1957, 1962, 1968, 1974, 4979), İttifaqın birinci katibi T. N. Xrennikovdur (1948 ildən). 2377


ӱzvu var (1984, 1 yanvar). c“Sovetskaya muzıkavf vəc Muzıkalnaya jiznə itti- faqın mətbuat orqanlarıdır. Nəzdin- də “Sovetski kompozitorə nəptriyyatı, sovet musiqisini təbliq edən U mumit- tifaq bӱrosu və SSRİ Musiqi Fondu fəaliyyət gestərir. Lenin ordeni ilə təltif olunmutdur (1968).

SSRİ VƏTƏNDATMLARININ ƏSAS HUQUQLARI, AZADLIQLARI VƏ VƏZİFƏLƏRİ—sovet vətəndatları- nın SSRİ Konstitusiyasında, muttə- fiq və muxtar resp.-ların Konstitu- siyalarında qanunvericiliklə e”lan edilmiyi və tə”minat verilmin huquq- larının, azadlıqlarının və vəzifə- lərinin məcmusu. Sovet cəmiyyətində pəxsin Huquqi vəziyyətinin əsasları- nı muəyyənləipdirir və vətəndatla- rın cari qanunvericiliklə tənzim edilən digər huquq və vəzifələri ucun əsasdır. Əsas huquq və azadlıqlar axla- qıdakılardır: sosial-iqtisadi Hu- quqlar və azadlıqlar— əmək h u- ququ (keyfiyyətinə və kəmiyyətinə uyqun olaraq haqqı edənilən tə”minat- lı ip almaq huququ istirahət hӱququ (iti gununun qanunla -məh- dudlappdırılması, hər həftə istira- hət gӱnləri və hər il haqqı edəvilən məzuniyyət verilməsi), qocaldıqda, XƏSTƏLƏNDİKDƏ, əmək .qabiliyyətini itirdikdə (tamamilə və qismən), habelə ailə batcısını itirdikdə maddi təminat hyryry, təhsil


huququ (təhsilin pulsuz olması və y


s.)) mənzil huququ, pəxsi mulkiyyət İhYTryry, vərə- səlik huququ. Siyasi huquqlar və demokratik azadlıqlar: sez, mət- buat, yıqıncaq, gӱcə yurutiləri və nu- mayitpləri azadlıqı, ictimai təpki- latlarda və ittifaqlarda birlətmək huququ, vətəndaiların secki Hutuq- ları (bax həmcinin Senki sistemi, Sencki huququ, Demokratik azadlıq- lar). Pəxsi hӱquqlar və azadlıqlar: pqəxsiyyətin toxunulmazlırı, mənzil toxunulmazlırı, yazıppmanın gizli saxlanması, vicdan azadlıqı, mut- təhimin "mudafiə huququnun tə”min edilməsi. Bu huquq və azadlıqlar ir- qindən, milliyyətindən və cinsindən asılı olmayaraq Sun vətəndatla- ra grixtindir ədovet Konstitusi- ası SSRİ vətəndatlarına əsl de- mokratik huquq və azadlıqlar vermək- lə yanapı onların ӱzərinə muhum və- zifələr də qoyur: SSRİ vətəndatla- rı konstitusiyaya və digər qanunla-


ra riayət etməli, əməyə pquurlu muna- X


sibət bəsləməli və əmək intizamını gəzləməli, sosialist birgəyapayıp qaydalarına hərmət etməli, ictimai borca vicdanla yanatlmalı, sosialist mӱlkiyyətini qorumalı və mehkəmlən- dirməlidirlər. Sosialist vətənini mudafiə etmək həp bir sovet vətəndatpı- nın mӱqəddəs borcudur. Vətənə xəyanət ən arır cinayətdir. SSRİ QANUNLARI TOPLUSU (SSRİ QQ)—1924—37 illərdə SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin


en nətri (məcmuəsi). 1938 ildən SSRİ Həkumətinin qərarlar kӱlliyyatı


nəptr edilir.

SSRİ QIRMIZI XAC VƏ QIRMI- ZI AYPARA CƏMİYYƏTLƏRİ İT- TİFAQI (SSRİ QX və QACİ)—ya- ralılara və xəstələrə, təbii fəla- kətdən zərər cəkənlərə, bir sıra xəs- təliklərin Yayılmasının qariqısını almaq məqsədi ilə səhiyyə tətpkilat- larına kəmək etmək ucun yaradıl- mı1p kenullu ictimai təptjilat. 1918 il avqustun 7-də V. İ. Lenin Qır- mızı Xac cəmiyyətinin daxili və bey- nəlxalq fəaliyyəti barədə dekret im- zalamhındır. 1918 il noyabrın 20-də Moskvada cəmiyyət ӱzvlərinin. yıqın- caqrında Rusiya Qırmızı Xac cəmiy- yətinin MK-sı secilmit və nizamna- məsi qəbul edilmipdi. 1923 il mayın 29-da “SSRİ Qırmızı Xac və Qırmı- zı Aypara Cəmiyyətləri İttifaqı Yaradılması haqqında bəyannamə im- zalanmınplddır. QX və QACİ tərkibi- nə 4 resp.-nın (Azərb.SSR, Tur.SSR, Əzb.SSR, Tac.SSR) Qırmızı Aypara CƏMİYYƏTİ VƏ 11 resp.-nın Qırmızı Xac cəmiyyəti daxildir. SSRİ QX və (Cİ ali orqanı Umumittifaq qurultayı (1-ci qurultay 1932- ilin oktyabrında, 9-cu qurultay 1981 ilin mayında olmutpdur), qurultayarası dəvrlərdə isə İcraiyyə Komitəsi və onun Rəyasət Hey”ətidir. SSRİ QX və QACİ pulsuz donorluqun ingitpa- fına kəeməklik edir. cSovetski Kras- nı Krestə ən Həmp onyEyp (1951 ildən). SSR QX və QACİ xarici əl- kələrdə epidemiyalara, aclıra və s. qaripı, sulh uqrunda geni Hm ana- rır. Bir sıra Asiya və Afrika əlkə-


lərində Sovet Qırmızı Xac Cəmiy- Yətinin xəstəxanaları fəaliyyət gəs- tərir. SSRİ QX və QACİ Beynəlxalq


cQırmızı Xacə cəmiyyətinin fəaliy- ətində, inkiptaf etməkdə olan əlkə- lərdə upaqlara kemək ucun BMT-nin Utpaq fondunda aktiv iptirak edir. Lenin ordeni ilə təltif olunmupt- dur (1967). SSRİ DƏMİRYOLLARI NİZAM- NAMƏSİ—bax Dəmiryolları nizam- naməsi. | | SSRİ DƏVLƏT ARBİTRAJI—–bax Dəvlət arbitrajı. SSRİ DƏVLƏT BAYRARI—–bax Devlət bayrarı. SSRİ DƏVLƏT BANKI —sovet kre- dit sisteminin əsas halqası:, vahid emissiya, Kredit, hesablatima və kas sa mərkəzi, x.t.-na və əhaliyə kredit verən və onları maliyyələtdirən əsas bank. 1921 ilin oktyabrında V. İ. Leninin təpəbbusu ilə RSFSR Dəv- lət Bankı Kimi yaradılmıpdır. 1923 ildən SSRİ D.B. adlanır. Fəa- liyyətinin ilk ilində yalnız kredit və hesablaptma əməliyyatları aparır- dı. 1922 ildən bank biletləri emis- siyası (buraxmaq) huququna malikdir. əzinə biletləri və xırda pullar






emissiyası da ona həvalə onyHMYmI- dur. Əsas vəzifəsi emissiya əməliy- yatlarını və pul tədavuluӱnun nizam- lanmasını həkumət direktivləri əsa- sında həyata gecirməkdir. Muəssisə və təpkilatlar arasında hesablai1- malar bank aparatının kəməyi ilə naqdsız hesablaima qaydasında apa- rılır. Əlkədə əmanət kassalarına rəhbərlik etmək, eləcə də beynəlxalq kredit və hesablailma əməliyyatları aparmaq, xarici valyuta və qiymətli metallarla əməliyyatları həyata kecir- mək Banka həvalə olunmutpidur. SSRİ D.B, dunyanın ən iri bankıdır. Onun əsas halqası SSRİ-nin butun inziba- ti vahidlərində acılmıii ipe”bələr- dir. 1984 ilin əvvəlinə təqr. 4,7 min idarəsi olmutidur. SSRİ D.B. son dərəcə mərkəzlətdirilmitdir. Ban- ka İdarə heyəti rəhbərlik edir (səd- rini SSRİ Ali Soveti təyin edir). SSRİ D.B.-nın vil., diyar və muttə- iq resp.-larda kontorları və s. var. SRİ DƏVLƏT BANKININ AZƏR- BAYCAN RESPUBLİKA KONTORU —SSRİ Dəvlət Bankının struktu vahidi. 1921 ilin oktyabrında Azərə Devlət Bankı adı ilə yaradılmıii- dır. Bu munasibətlə V. İ. Lenin N. Nərimanova teleqram gendərmiyidi: “Arzu elirəm ki, yeni acılan Azər- baycan Devlət bankı, qardaiq Sovet resp.-sının fəhlələri və kəndliləri- nin əlində Yeni iqtisadi siyasət ucun məhkəm dayaq olsunq (Əsər. tam kul- liyyatı,c.24,səh. 25—26). Kontorun sis- teminə 85 idarə, eləcə də Dəvlət əmək əmanət -kassalarının geniit HTƏÖƏKƏCM daxildir (1983). Kontor resp. iqtisa- diyyatının inkipafında əhəmiyyətli


rol oynayır.

SSRİ DƏVLƏT EHTİYAT ƏMƏK QUVVƏLƏRİ—pəhər və kənd gənc- lərindən yeni. fəhlələrin mutəiək- kil hazırlanması sistemi. 1940 il oktyabrın :2-də SSRİ Ali Sovetinin


Rəyasət Heyəti *SSRİ Devlət ehti--


yat əmək qӱvvələri haqqındaq Fərman qəbul etmidir. D.e.ə.q.-nin əsas məq- sədlərindən biri ixtisaslı fəhlələ- rin planauyqun kӱtləvi hazırlanma- sı və mutəpəkkil yerlətdirilməsi- dir. 1940 ildə 3 tipdə təhsil MYƏCCH- səsi yaradılmınqdı: 1) metalcı, Me- tallurq, kimyacı, ppaxtacı, neftci və s. ixtisaslı fəhlələr hazırlayan 2 illik sənət məktəbləri) 2) mapyinist kəməkcisi, vaqon və parovozların Tə"- miri ӱzrə cilinkər, D.Y. nəql. ucun digər murəkkəb ixtisaslı fəhlələr hazırlayan. 2 illik d.y. məktəbləri, Z) kӱtləvi ixtisaslı fəhlələr hazır- layan 6 aylıq f-k-z-d təhsili (FZT) məktəbləri. Devlət butun təhsil alan- ların tam maddi tə”minatını əz uzə9- rinə getӱurmulidur. Sov.İKP MK- nın 1953 il Sentyabr plenumunun Qə- rarı ilə D.e.ə.q. sistemində K.t.-nın mexaniklətidirilməsi məktəbləri Ya- radıldı. SSRİ-də tədricən umumi orta təhsilə kecilməsi ilə əlaqədar 1954 ildən D.e.ə.q. sistemində Yeni tip- li təhsil məktibləri–- pula umӱmtəh- sil məktəblərini bitirmii gənclər cun texniki məktəblər Yaradıldı. vvəll butun FZT məktəbləri, habelə bait idarələrin nəzdindəki stasionar təh- sil muəssisələrinin əsas Hissəsi 1959 ildən texniki peapə məktəbləri kimi yenidən yaradıldı (təhsil muddəti 1—3 il, kənd texniki pelə məktəb


ni birlətdirir.


D.e.ə.q. sisteminə daxil olan


SSRİ DƏVLƏT BANKININ AZƏRBAYCAN RESPUBLİKA KONTORU


lərində 1—2 il). Həmin ildən D.e.ə. T.-HHH təhsil muəssisələri mӱttəfiq resp.-ların sərəncamına verildi, SSRİ Nazirlər Soveti yanında Bali Əmək Ehtiyatları İdarəsi SSRİ Na- zirlər Sovetinin Dəvlət Texniki Pepə Təhsili Komitəsi (1978 ildən SSRİ Devlət Texniki Pepə Təhsili Komitəsi) kimi yenidən yaradıldı ax Texniki peyiə LA ii

ii DƏVLƏT GERBİ—bax Dəvlət gerom. SSRİ DƏVLƏT SU FONDU—SSR İttifaqı və mutləfiq respublikala- rın su qanunvericiliyi Əsasları- na (1970) uyqun olaraq SSRİ-dəki bu- tun sular (su obyektləri): caylar, gəl- lər, su anbarları, digər yerustu su- tutarlar və su mənbələri, habelə ka- nalların və gəlməcələrin suları, yeraltı sular və buzlaqlar, SSRİ- nin daxili dəpizləri və digər daxi- li dəniz suları, SSRİ-nin ərazi şiları (məhəlli dənizi) SSRİ D.s.fF.- na daxildir. SSRİ-də butun sular dəvlət mӱlkiyyətidİir.

CCp sahəsindəki munasi- bətləri SSR İttifaqı, muttəfiq resp. orqanları və yerli orqanlar tənzim- ləyir. Qanunsuz sərəncam vermək, su- lardan istifadə etməkdə və dəvlətin sular uzərində mӱstəsna mulkiyyət hu- ququnu batqa cur pozmaqda, əzbatına didrotexnika ipləri germəkdə, su fon- hu obyektlərinin cirklənməsi və zi- billənməsində təqsirli olan vəzifəli iyəxslər və vətəndailar muəyyən olun- muyi -qaydada məs”uliyyət dapıyırlar. Bax həmcinin Sudan istifadə. SSRİ ELMLƏR AKADEMİYASI (SSRİ EAy—SSRİ-nin ali elmi ida- DƏCH: elkənin ən gərkəmli alimləri- 1724 il yanvarın 28-də (fevralın 8-də) 1 Pyotrun ər- manı ilə əsası qoyulmut, 1725 ildən fəaliyyətə bailamındır. Əvvəlcə Elm- lər və Rəssamlıq Akademiyası, 1803 ildən TAMEƏPAYUN EA, 1836 ildən İm- perator Sankt- eterburq EA, 1917— 25 illərdə Rusiya EA, 1925 ilin iyu- lundan SSRİ EA adlanmındır. 1934 ildə EA Moskvaya kecurulmuidur. SSRİ EA dunyanın ən beyuk elm mərkəzlərindəndir. nun bayilıca vəzifələri butun elm sahələrində əsaslı tədqiqatları inkiiyaf etdir- məkdən, bilavasitə istehsalatın in- kipafı ilə əlaqədar perspektiv el- mi tədqiqatları Həyata kecirməkdən, texniki tərəqqinin yeni imkanları- nı akara cıxarmaqdan, kommunizm quruculuqunda elmi nailiyyətlərdən da


a dolqun istifadə olunmasına kə- .


mək etməkdən ra. SSRİ EA 6i- lavasitə SSRİ Nazirlər Sovetinin tabeliyindədir. SSRİ EA-nın ali or- qanı—onun həqiqi (akad.-lər) və m. uzvlərinin Umumi yırıncaqrıdır: o, əlkədə elmin inkitpafı məsələlərini muəyyənləiidirir, akademiyanın fəa- liyyətinin əsas təqikilati məsələlə- rini Həll edir, EA-nın həqiqi, mӱx- bir və əcnəbi ӱzvlərini, yıqrıncaq- lararası muddətdə akademiyanın fəa- liyyətinə baicılıq etmək ucun 4 il- dən bir Rəyasət Heyəti secir. SSRİ EA Rəyasət Heyətinin 4 belməsi—f H- zikatexnika və riyaziy- yat elmləri, kimya-texno- logiya və biologiya elm- lari, Yer aqqında elm- par vəictimai elmlər uz- pə belmələri var. Bunlar 16 mə 6ənu


2 izd., M., 1



əzundə birlətdirir. SSRİ EA-nın tərkibində, həmcinin Sibir tie”bəsi, Uzaq PQərq və Ural elmi mərkəzləri, 250-dən cox elmi idarə, 200-dən cox elmi pura, 170-dən cox elmi 4005 na, elmi-tədqiqat donanması və s. fəa- liyyət gəstərir (1983). SSRİ EA-nın 251 akad.-i, 506 m. uzvu və 106 əcnəbi uzvu var (1984). SSRİ EA muttəfiq resp.-ların EA-larının fəaliyyətinə elmi istiqamət. verir. Akademiyanın nəptriyyat fəaliyyəti Redaksiya-Nəiti- riyyat PTurasının baicılıqı ilə, əsa- sən, 4“Naukaq nəiyriyyatı vasitəsilə həyata kecirilir. Əsas jurnalları: c“ İzvestiya Akademii nauk CCCPə, c“Dokladı Akademii nauk SSSRƏə, “Prn- ponas, *Kosmiceskiye issledovaniyaə, cNauka v SSSR (rus, ing., alman və ispan dillərində). SSRİ EA xarici və beynəlxalq elmi təkilatlarla g2- nitpp əlaqə saxlayır. SSRİ EA gər- kəmli .elmi əsərlər və kəpflər ucun qızıl medallar və muckafatlar tə sis etmipdir: ali mukafatı M. V. Lomo- nosov ad. qızıl medaldır. SSRİ EA 2 dəfə Lenin ordeni ilə təltif olun- mulidur (1969, 1974).

Prezidentləri: A. P. Karpinski (1917—36), V. L. Komarov (1945 ilə- dək), S. İ. Vavilov (1951 ilədək), A. N. Nesmeyanov (1961 ilədək), M. V. Keldıi: (1975 ilədək), A. P. Aleksan- drov (1975 ildən).

Əd.. Akademin naugk SSSR, t. 1—2, 77, Sovstskal nau ka—itoqi ip perspektivı, M., 1982.


SSRİ ELMLƏR AKADEMİYASI- NIN . KİTABXANASI (EAK) SSRİ EA elmi kitabxanalar sistemi- nin mərkəzi kitabxanalarından bi- ri. Leninqraddadır. Rusiyada ilk dəvlət kitabxanası 1713 ildə Peter- burqda yaradılmıit, 1725 ildə o, Pe-



terburq EA-nın sərəncamına veril- MƏM V. İ. Lenin 1891 və 1894 il- ərdə EAK-da məqul olmupdur. 1921


—24 illərdə EAK Leninin gestərini ilə Vasilyev adasında xususi binaya kecurulmutidur. EAK-ın və onun Le- ninqrad ipəbəkəsinin kitab fondla- rında 15 mln.-dan cox kitab var (1983). EAK təqr. 100 əlkənin 3000- dək elmi idarəsi ilə kitab mucbadi- ləsi edir: biblnoqrafik gestərici- lər, kitabiunaslıq, kitabxanaiunas- lıq və biblioqrafiya məsələlərinə dair kulliyyatlar və s. buraxır. Qır- mızı Əmək Bayraqı ordeni ilə təl- tif olunmutdur (1964).

SSRİ ELMLƏR AKADEMİYASI- NIN SİBİR |10"*BƏSİ (SSRİ EA SP1Q)—fizika-texnika, təbiyyat BƏ HT- tisad elmləri sahəsində kompleks nə- zəri və eksperimental tədqiqatlar aparan, Sibir və Uzaq PTərqin məhsul- dar qӱvvələrinin inkipqafı ilə əla- qədar problemləri həll edən elmi ida- rə. 1957 ildə Novosibirskdə yaradıl- mıtpdır, 5 filialı (1 ərqi Sibir, Buryatiya, Yakutiya, Krasnoyarsk və Tomsk), 49 elmi idarəsi, Kutləvi el- MN-texnikgi kitabxanası (8 mln. cild), 6 xususi konstruktor burosu, Təsptba z-du, 70-dək elmi st. var. SSRİ EA SP1-də 40 minədək əməkdati, o cuӱmlə- dən SSRİ EA-nın 26 həqiqi və 64 m, uzvu, 450-dən cox e.d., 4 minə yaxın e.n. calıntır (1982). CCPH EA CİH sosialist əlkələrinin EA-ları ilə birgə tədqiqatlar aparır, ABP1, Fran- sa, AFR, Yaponiya alimləri ilə əmək-


€ € ...K A... —“—““—“ —“ ““” “ “ — —“


dapplıq edir. Elmi jurnallar və əsər- lər 25 nəpriyyatı var. Sədri akad. V. A. Koptyuqdur (1980 ildən: 1957—75 illərdə akad. M. A. Lavrent- yev, 1975—80 illərdə akad. Q. İ. Mar-


cuk).

PM JURNALİSTLƏR İTTİ- FA QI—sovet devri mətbuatı, tele- viziya, radio verilitləri, informa- siya agentlikləri və nəpqriyyatların- da calıtpan pepəkar itcilərin kə- nullu ictimai yaradıcılıq təiki- latı. 1959 ildə yaradılmındır. 80 minə yaxın uzvu var (1984). Ali pəh- bər orqanı 5 ildən bir caqırılan qu- rultaydır. İttifaqın əsas məqsədi Jurnalistlərin kommunizm qurucu- luqunda fəal iptirakına, ideya-nə- zəri səviyyələrini və peppə ustalıqrı- nı 77550 KƏMƏK etmək- dir. Təikilati cəhətdən SSRİ J. İ. ərazi-istehsalat prinsipi uzrə qu- rulmutdur: redaksiyalarda ilk jur- nalist təpkilatları, əlkə və vil.- lərdə əlkə və vil. təppkilatları, mut- təfiq və muxtar resp.-larda resp. it- tifaqları yaradılmımndır. SSRİ J, İ. Beynəlxalq Jurnalistlər Təp- kilatının (BJT) uzvudur. “Za rube- jomə həftəliyini, ari rtə, 4 Sovetskoye fotoz, “Demokraticeski jurnalistə (BJT-nin rus dilində nətppri) və Fİnformasionnı vestnikə ax na HƏHID Ə

SSRİ YAZICILAR TTİFAQI (SSRİ Yİ)— Sovet İttifaqı yazıcı- larının kənullu ictimai yaradıcı- lıq təpkilatı. 1932 ildə yaradıl- mıtdır. Sovet yazıcılarının 1-ci Umumittifaq qurultayında (avqust, 1934) SSRİ Yİ-nın Nizamnaməsi qəbul olundu, sosialist realizmi so- vet ədəbiyyatının əsas metodu kimi mӱəycənləpdirildi. 9174 ӱzvu var (1984, 1 yanvar). SSRİ Yİ-nın ali orqanı yazıcıların Umumittifaq qu- rultayıdır: 7 qurultayı olmutdur (1934, 1954, 1959, 1967, 1971, 1976, 1981). Qurultay ittifaqın idarə hey"- ətini secir. İdarə heyəti katibliyi, o isə gӱndəlik məsələləri həll et- mək məqsədilə katiblik burosunu yara- dır. SSRİ Yİ İdarə Hey”ətinin ilk sədri M. Qorki olmuzidur (1934— 36): sonralar SSRİ Yİ-na V. P. Stavski, A. A. Fadeyev, A. A. Surkon, K. A. Fedin baqicılıq etmiilər. 1971 ildən SSRİ Yİ İdarə Hey”- ətinin birinci katibi G. M. Mar- kovdur. SSRİ Yİ İdarə Heyətində muttəfiq resp. ədəbiyyatları, ədəbi tənqid, ocerk və publisistika, drama- turgiya və teatr, upaq və gənclər ədə- biyyatı,“bədii tərcumə, yazıcıların beynəlxalq əlaqələri və s. pturalar, Umumittifaq bədii ədəbiyyatı təbliq burosu fəaliyyət gəstərir. SSRİ Yİ sistemində SSRİ xalqları dillərin- də və xarici dillərdə 109 ədəbi-bə- dii qəzet, jurnal və almanax nəir olunur (1982). FLiteraturnaya qazetaə, “Sovetski pisatelə nəpriyyatları, ha- belə muttəfiq resp. nəpqriyyatları (o cuӱmlədən cYazıcıq sə ər M. Qorki ad. Ədəbiyyat İn-tu, SSRİ Ədə- biyyat fondu, Moskvada A. A. Fade- yev ad. Mərkəzi Ədəbiyyat Evi var. SSRİ Yİ konfrans və simpoziumlar kecirir, yaradıcılıq e”zamiyyətləri, mӱzakirələr, seminarlar təpykil edir, yazıcılara mӱxtəlif yardım gestə- rir, onların iqtisadi və hӱquq məna- felərini qoruyur. SSRİ Yİ xarici


SSRİ MEDALLARI


əlkə yazıcıları ilə yaradıcılıq əlaqələrini inkipaf etdirir və MƏh- gəmləndirir, sovet ədəbiyyatını yazı- cıların beynəlxalq təiykilatlarında təmsil edir. DR ordeni ilə təltif olunmuyid

SORİ KİNE MATOQRAFHCILAR İT- TİFAQI — kino sənəti xadimləri- nin (rejissor, kinodramaturq, aktyor, operator, rəssam, bəstəkar, səs opera- toru, tənqidci, film və ssenari re- daktoru) ictimai yaradıcılıq təqiki- latı. 1957 ildə Kinematoqrafcılar ittifaqının təptkilat komitəsi yara- dılmındır. 1965 ildə kinematoqraf- cıların tə”sis qurultayında ittifa- qın nizamnaməsi qəbul edilmiii və idarə heyəti secilmipldir. İttifa- qın əsas vəzifəsi kommunizm ideo- logiyasını təsdiq- edən, yuksək bədii zevqun formalatmasına təsir KOC- tərən kino əsərlərinin yaradılması- na, COXMİLLƏTLİ KİNO SƏNƏTİNİN İN- kipafına, gənclərin ideya-estetik tərbiyəsinə, film istehsalı tətpki- linin yaxpılaqtpdırılmasına və s. nail olmaqdır. i rəhbər orqanı Umumittifaq qurultayıdır. 5 qurul- tayı olmutdur (1965, 1969, 1973, 1976, 1981). İdarə hey”ətinin birinci ka- tibi L. A. Kulicanovdur. 6301 uzvu var (1984, 1 yanvar). Nəzdində sovet kino sənətini təbliq edən buro fəa- liyyət gəstərir. “İskusstvo kinoF və cSovetski ekranə jurnalları ittifa- qın mətbuat s ıdır.

SSRİ KİTABXANASI, V. İ. Le- ninad. SSRİ Dəvlət Ki- tabxanası — SSRİ milli ki- tabxanası, dunyanın ən bəyuӱk kitab- xanalarından biri: kitabpqunaslıq, biblioqrafiya və kitab tarixi sahə- sində elmi-tədqiqat muəssisəsis əlkə kitabxanalarının (elmi-texniki ki- tabxanalardan baqiqa) metodiki-məs- ləhət və tevsiyə biblioqrafiyası mər- kəzi. Moskvadadır. 1862 il iyulun 1-də Moskvadakı Rumyantsev muzeyin- də yaradılmımdır. Əlkədə cıxan bu- tun, nəptrlərin məcburi nusxələrini alır. V. İ. Lenin 1893 və 1897 illər- də kitabxananın qiraət salonunda məti- qul olmuii, 1919—21 illərdə onun uz- vu kimi buradan dəfələrlə kitab al- mıtpdır. 1918 ildən SSRİ K. mərkəzi partiya və həkumət orqanlarına, elmi idarələrə və digər təiykilatlara ki- tab və biblioqrafik informasiya ilə xidmət edir. Xarici nəitrləri almaq ucun kitabxanaya 1921 ildən pul bu- raxılmıptq və o, geni miqyasda beynəl- xalq kitab mubadiləsinə batlamıpq- dır. 1924 il yanvarın 24-də SSRİ K.-na V. İ. Leninin adı verilmipdir. Fondunda dunya xalqlarının 247, o .cumlədən SSRİ xalqlarının 91 di- lində 30 mln. nӱsxədən cox kitab, jurnal, qəzet, əlyazma və s. (o cuӱm- lədən K. Marksın, F, Engelsin, V. İ.


Leninin 100-dən artıq dildə 60 min


nӱsxədən cox əsəri, dunya akademiya- ları və un-tlərinin elmi əsərləri və s.) saxlanır (1982). SSRİ K. cƏsər- lərə (1957 ildən), bulletenlər, kul- liyyatlar, tevsiyə ədəbiyyatı və s. nəpr edir. Lenin ordeni ilə təltif


olunmuqp (1945). SSRİ KONSTİTUSİYASI (1924)— bax ove Konstitusiyaları. = SSRİ KONSTİTUSİYASI (1936)— bax Sovet Konstitusiyaları.

SSRİ KONSTİTUSİYASI (1977)— bax Sovet Konstitusiyaları.



SSRİ GƏMRUK MƏCƏLLƏSİ bax Goemruk məcəlləsi. SSRİ MEDALLARI— kommunizm quruculuqunda, sosialist Vətəninin mӱdafiəsində xususi xidmətlərə ge- ə verilən devlət ar ri, SSRİ onstitusiyasına gərə (m. 121, bənd 9) SSRİ M.-nı SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti tə”sis edir və verir. Hər bir medalı tə”sis edərkən SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Hey"”əti eyni zamanda mӱvafiq medal haqqında Əsas- naməni və həmin medalın təsvirini təsdiq edir. SSRİ M, ilə təltifet- mənin çmumi qaydası həmcinin -“SSRİ- nin ordenləri, medalları və fəxri adları haqqında Umumi Əsasnaməə (1979) ilə nizamlanır. SSRİ-nin ataqıdakı medalları tə”sis edilmittdir: a) xususi fərq- lənmə nipanları: “Qızıl Ulduzə medalı, *Oraq və cəkicə qızıl meda- "bi, 6) ƏMƏK xidmətlərinə gərə təltif etmək ӱcӱn: “Əmək igidliyinə gərəə (27.12.1938), FƏməkdə fərqlənməyə gə- pəs (27.12.1938), €ƏMməK BeTepaHblıə (18. 1.1974), v) sosialist Vətəninin muӱda- fiəsində xidmətlərə və digər Hərbi xidmətlərə gerə təltif etmək ucun: 4aİgidliyə Kxəpəs (17.10.1938), Yuma- kov medalı (3Z.Z.1944), c€Heiyu xun- mətlərinə gərəə (17.10.1938), Naxi- mov medalı (Z.Z.1944), 1 və P dərəcə- li “Vətən muharibəsi partizanınaə (2.2.1943), “SSR Dəvlət sərhədi- nin ketpiyində fərqlənməyə gərə (13. 7.1950), 1 və P dərəcəli c“Hərbi xid- MƏTHƏ Fərtlənmaya gerəə (28.10.1974), 4“SSRİ Silahlı Quvvələrinin vetə- ranıə (20.10.1976), *Dəyӱtl əməkdai- lıqını məhkəmləndirməyə gərəə (26. 5.1979), SSRİ-nin muhuӱm x.t. vəzi- fələrinin həyata kecirilməsində xid- mətlərə gərə təltif etmək ucun: 4“Cə- nub qara metallurgiya muəssisələri- nin bərpa edilməsinə gərəv (18.5. 1948) 4cDonbas kemӱr ppaxtalarının bərpa edilməsinə gərəz (10.9.1947), 4Xam torpaqlardan istifadə edilməsinə gə- rə ə(20.10.1956), “Baykal-Amur magis- tralının tikintisinə gerəə (B8.10. 1976), “RSFSR-in Qeyri-qaratorpaq zo- nası simasının dəyitpdirilməsinə gə- rəə (30.9.1977), “Qərbi Sibirin yeral- tı sərvətlərindən istifadə edilməsi- nə gerəə (28.7.1978), d) coxutpaqlılı- qa və uppaqların tərbiyəsinə gərə ana- ları təltif etmək ucun: QT və P də- rəcəli “Analıq medalıf (8.7.1944): e) vətəndatlıq və qulluq borcunu.yeri- nə Yetirərkən gestərilən xidmətlərə gerə təltif etmək ucun: “İctimai asayipin qorunmasında ə”la xidmət etməyə gərək (1.11.1950), cYanqın za- manı igidliyə gərəə (31.10.1957), Su- da ulanları xilas etməyə gərəə (16.2.1957). Beyuӱk Vətən muharibəsi devrundə, pəhərlərin və ərazilərin mӱdafiəsində, alınmasında və azad edilməsində xidmətlərə və fərqlənmə- Yə gərə apaqıdakı medallar təsis edilmipdir: “Leninqradın mucdafiə- sinə gərəə (22.12.1942), “Moskvanın mӱdafiəsinə gərəə (1.5.1944), 4Odes- sanın mudafiəsinə gərə (22,12, əə cSevastopolun mudafiəsinə gərək (22. 12.1942), *“Stalinqradın mӱdafiəsinə gərəə (22.12.1942), “Kiyevin mudafiə- sinə gərəə (21.6.1961), “Qafqazın mu- 0. gərək sər ), Mən apolyaryesinin mӱdafiəsinə gerəə (o. 12.1944), 41941— 1945-ci illərin Be- yӱk Vətən muharibəsində maniya



R da 24 . 26 27 28


SSRİ medalları. (lentləri taxma qaydasında verilib): 1. Qızıl Ulduzə. 2. cOraq və cəgicə qızıl medalı. 3. Fİkidliyə gerəə. 4. Upakov medalı. 5. cDəyçiz xidmətlərinə gərəə. b. Naximon medalı. T. cƏmək igidliyinə gərzv. 8. FƏməgdə fərqlənməyə gərək. 9. cRəadətli əməyə gərəə, V. İ. Leninin anadan olmasının 100 illiyi tərəfinə. 10. Q dərəcəli *Vətən muharibəsi partizanınak. 11, 11 dərəcəli 4 Vətən muharibəsi partizanınamk. 12. SSRİ dəvlət sər- ədinin ketiyində fərqlənməyə gərəə. 13. 1 dərəcəli 4Hərbi xidmətdə fərqlənməyə gərəə. 14. |P dərəcəli c Hərbi xidmət- də fərqlənməyə gərəə. 15. *İctimai asayitin qorunmasında ə”la xidmət etməyə gərəə, 16. *Yanqın zamanı igidliyə gərəə,

. 4Suda boqulanları xilas etməyə gərəə. 18. “Leninqradın mӱdafiəsinə gərəz. 19. “Moskvanın mӱdafiəsinə gerək 20. 4*Odessanın mudafiəsinə gərəə, 21. “Sevastopolun mӱdafiəsinə gərəə. 22.


  • Stalinqradın mudafiəsinə gərəəz. 23. 4Ki-

yevin mӱdafiəsinə gərəə. 24. Qafqazın mӱdafiəsinə gərəə. 25. FSovet Zapolyaryesinin mudafiəsin 1945-ci illərin Al


muharibəsində qələ


. : : Ə Gərəə. 26. 41941— yuk Vətən muharibəsində Almaniya ӱzərində qələbəyə gərəət. 27. 41941—1945-ci illərin

nin iyirmi illiyi yubiley medalı. 28. 41941—1945-ci illə

otuz illiyik yubiley medalı.


Beyuk Vətən rin Bəyuk Vətən muharibəsində qələbənin





ə - L

vaş c

İZ BERLİNA

“ //


..


4 ə



“7177


s. 50 51 – I2 53 54 55 56


29. 4Yaponiya czərində qələbəyə gӧrəə. 30. *Budapeptin alınmasına gərəə. 31. Keniqsberqin alınmasına gərək. 32. 4Vya- nanın alınmasına gerəz. 33. “Berlinin alınmasına gərəə. 34. “Belqradın azad edilməsinə gərəə. 35. vFVartpavanın azad edilməsinə gərəə. 36. FPraqanın azad edilməsinə gərəə. 37. 41941—1945-ci illərin Bəyuk Vətən muharibəsində rə- iadətli əməyə gərəə. 38. FƏmək veteranıq 39. 4SSRİ Silahlı Quvvələrinin veteranı. 40, e/ləiym əməkdaplıqını məh- gəmləndirməyə gərəə. 41. 4Cənub qara metallurgiya muəssisələrinin bərpa edilməsinə gӧrəə. 42. Donbas kəmur ppaxtala- rının bərpa edilməsinə gərəə., 43. Xam torpaqlardan istifadə edilməsinə gərəə. 44. vBaykal-Amur magistralının tikintisinə gerək. 45. “RSFSR-in qeyri-qaratorpaq zonası simasının dəyipdirilməsinə gərəə?. 46. Qərbi Sibirin yer= altı sərvətlərindən istifadə edilməsinə gərəə. 47. “FKQO-nun XX illiyiə Yubiley medalı. 48. FSovet Ordusu və Do- nanmasının 30 illiyi yubiley medalı. 49. “SSRİ Silahlı Quvvələrinin 40 illiyiq yubiley medalı. 50, “SSRİ Silahlı Quvvələrinin 50 illiyiq yubiley medalı. 51. FSSRİ Silahlı Quvvələrinin 60 illiyik yubiley medalı. 52. 4 Sovet mili- sinin 50 illiyit yubiley medalı. 59. *Moskvanın 800 illiyinin xatirəsi9z. 54. “Leninqradın illiyinin xatirəsiə. 55, 1 dərəcəli FAnalıq medalıə. 56. P dərəcəli FAnalıq medalı. |



..—3— yu. ə. dı s...” o


12


SSRİ MEMARLAR İTTİFAQI


ӱzərində qələbəyə gerəə (9.5.1945), cYa- poniya ӱzərində qələbəyə gerəəm (30.9. 1945), *cBudapettin alınmasına gerog (9.6.1945), “Keniqsberqin alınmasına gerək (9.6.1945), *“Vyananın alınması- na gerəz (9.6.1945), *Berlinin alın- masına gərək (9.6.1945), “Belqradın azad edilməsinə gərək (9.6.1945), *Var- izavanın azad edilməsinə gərə (9.6. 1945), “Praqanın azad edilməsinə KƏ- əz (9.6.1945), 4“1941— 1945-ci illərin

eyuk Vətən mӱharibəsində rəpadətli əməyə gerəə (b.6.1945). Sovet xalqı- nın tarixində mӱhӱm yubileylərlə əlaqədar olaraq təltif etmək ucun apaqıdakı yubiley medalları. tə sis edilmitdir: “Rətadətli əməyə gərə (əsgəri rətadətə gərə), 4“V. İ. Leni- nin anadan olmasının 100 illiyi iiə- rəfinəq (5.11.1969), 41941—1945-ci illərin Beyuk Vətən muharibəsində qələbənin iyirmi illiyiqj (7.5.1965), 41941—1945-ci illərin Beyuk Vətən muharibəsində qələbənin otuz illiyi (25.4.1975), *Sovet Ordusu və Donan- masının 30 illiyYiF (22.2.1948), 4“SSRİ Silahlı Quvvələrinin 40 il- liyiə (18.12.1957), “SSRİ Silahlı Quvvələrinin 50 illiyi (25.12.1967), “SSRİ Silahlı Quvvələrinin 60 il- liynə (28.1.1978), “Sovet milisinin 50) illiyiə (20.11.1967), “Moskvanın 800 illiyinin xatirəsiə (20.9.1974), cLeninqradın 250 illiyinin xatirə- siv (16.5.1957), *Kiyevin 1500 illiyi- nin xatirəsiə (6.7.1982).

Medallar sol dəitə ordenlərdən sonra taxılır: “Qızıl Ulduzə və qı- zıl 4“Oraq və cəgicə medalları or- deplərdən və baqqa medallardan yu- xarı taxılır: 1 və P dərəcəli cAna- lıq medalıf ordenlərdən və digər me- dallardan sola, yaxud onlardan aiya- qı taxılır. Medalların əvəzinə təsdiq olunmuii rəngdə lent taxmaq


olar.

SSRİ MEMARLAR İTTİFAQI—–— me”marların ictimai yaradıcılıq təppkilatı. Moskvadadır. 1932 il- də yaradılmındır (1932—55 ilLlər- də Sovet Meymarları İ"- ti fi qı adlanmındır). 1937 il- də Nizamnaməsi qəbul olunmupdur. (1970 və 1975 illərdə dəytndirilmin və əlavələr edilmiidir). Rəhbər or- qanı Kata lır. 7 qurultayı olmui- dur (1937, 1955, 1961, 1965, 1970, 1975, 1981). İdarə hey”qətinin birinci ka- tibi SSRİ xalq me”marı A. T. Pol-


yanskidir. SSRİ ,M.i. sovet me”mar--


larının yaradıcılıqına istiqamət verir, onların sənətkarlıqının da- ha da yӱksəldilməsinə calınır. Mut- təfiq resp.-ların me”marlar ittifaq- ları, həmcinin muxtar resp., əlkə, vil. və ppəhərlərdəki yerli me”marlıq təpkilatları SSRİ M.i.-nın tərki- binə daxildir. 17492 uzvu var (1984, 1 yanvar). Mətbuat orqanı € ApxırTeK- tura SSSRə jurnalıdır. Lenin or- Deni ilə ətir edilmitidir (1970). SSRİ MEMARLIQ AKADEMİYA- Sİ —me”marlıq sahəsində ali elmi mӱəssisə. 1934—56 illərdə Moskvada əaliyyət gəstərinidir. Tərkibində elmi-tədqiqat in-tu, Me”marlıq mu- zeyi, kitabxana, laboratoriya, e/ma- mli HENİVİDaddA filialı ua 956 ildə Tikinti və Me”- , ıq Akademiyasına cevrilmitdir. SSRİ MƏRKƏZİ İCRAİYYƏ KÖ. MİTƏSİ — bax y


Mərkəzi K omitəsi, ı


craiyyə


SSRİ NAZİRLƏR SOVETİ (1946 ilədək SSRİ Xalq Komissarları Soveti)— SSRİ devlət hakimiyyəti- ninaliicra vəsərəncam orqanı, SSRİ həkuməti. SSRİ Ali Soveti tərə- findən nəvbəti caqırının birinci sessiyasında sədrdən, sədrin birinci muavinlərindən və muavinlərindən, SSRİ Nazirlərindən, SSRİ dӧvlət komitələrinin sədrlərindən ibarət tərkibdə təpkil edilir: digər dəv- lət idarəciliyi orqanlarının rəhH- bərləri də hekumət. tərkibinə daxil edilə bilər. SSRİ N.S.-nin tərki- binə vəzifəyə gərə muttəfiq resp.- ların Nazirlər Sovetlərinin sədr- ləri də daxildirlər. SSRİ H, C SSRİ Ali Sovsti (sessiyaları ara- sındakı devrlə isə Ali Sovetinin Rəyasət Hey”əti) tarpısında məs”ul- dur və ona hesabat verir. SSRİ N.S. əz səlahiyyəti sosial-mədəni quruculuqa, rəhbərli- Yi tə min edir, xalqın rifah və.mədə- NİYYƏTİNİN Yӱksəlməsini tə”min edir, elm və texnikanı inkiqaf stdirmək, təbii sərvətlərdən səmərəli istifa- DƏ etmək və onları qorumaq, pul və kredit sistemini məhkəmlətmək və s, ucun tədbirlər hazırlayıb həyata ke- cirir, SSRİ-nin cari və perspektiv devlət iqtisadi və sosial inkipaf planlarını, SSRİ Dəvlət Budcəsi- ni hazırlayır və SSRİ Ali Sovetinə təqdim edir, devlət planının və bud- cəsinin həyata kecirilməsi, dəvlətin mənafeyini mudafiə, sosialist mul- kiyyətini və ictimai asayipi muhafi- zə, dəvlət təhlukəsizliyini tə”min et- mək ucun tədbirlər gerur: SSRİ Si- lahlı Quvvələri quruculuquna, xari- ci devlətlərlə əlaqələr, xarici tica- rət, SSRİ-nin xarici əlkələrlə iqti- sadi, elmi-texniki və mədəni əmək- dailıqı sahəsinə umumi rəhbərlik edir və s. SSRİ N.S.-nin qərarları və sərəncamları SSRİ -nin butun əra- zisində hekmən icra edilməlidir. Da- ha muhum umumdəvlət əhəmiyyətli mə- sələlər barəsində Sov.=İKP MK və SSRİ N.S. birgə qərarlar qəbul sdir- lər. Muttəfiq və muxtar resp.-larda da Nazirlər Sovetləri var. Bax məs., Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti. SSRİ NAZİRLƏR SOVETİNİN SƏDRİ--SSRİ hekumətinin—SSRİ Nazirlər Sovetinin baicısı. SSRİ Ali Soveti tərəfindən nəvbəti ca- qırıpyın Sirk sessiyasında təyin olunur. SSRİ Ali Sovetinin taqipı- rıqı ilə hekuməti (tərkibini SSRİ Ali Soveti təsdiq edir) təpkil edir. SSRİ N.S.S. SSRİ hekumətinin bu- tun fəaliyyətinə rəhbərlik, dəvlət və ictimai təpkilatlarla munasibət- də onu təmsil, qəbul olunmuii qərar və sərəncamların icrasını və nc- raya nəzarəti təpqgkil edir, SSRİ Ali Sovetinə həkumətin fəaliyyəti haqqın- da hesabat verir və s. SSRİ Ali So- veti Rəyasət Heyətinin tapitırıqı ilə SSRİ-ni xarici əlaqələrdə təm- sil edə Zilor: |

SSRİ ORDENLƏRİ—kommunizm qu- ruculuqunda, sosialist Vətəninin mu- dafiəsində xӱsusi xidmətlərə, Hə 1- cinin Sovet dəvləti və cəmiyyəti qar- iqısında digər xususi xidmətlərə gərə verilən SSRİ devlət mukafat- ları. İlk sovet ordeni—Qırmızı r ordeni | indən 1918 il sentyabrın 16-da tə”sis edil- mipdi. 1920—21 illərdə digər so-


daxilində x.t.-na və:


vet resp.-larında da deyut orlenləri (o cumlədən Azərb.SSR-də Qırmı- zı Bayraq ordeni) təsis edilmiyndi. SSRİ Konstitusiyasına gərə (m. 121, 6. 9) SSRİ o.-ni SSRİ Ali Soveti- nin Rəyasət Heyəti tə”sis və onlarla təltif edir. SSRİ-nin ataqıdakı ordenləri təsis elilmiiydir: a) So- vet dəvləti və cəmiyyəti qariısında inqilabi xidmətlərə, əmək xidmətlə- rinə, sosialist Vətəninin mudafiə- sində, xalqlar arasında dostluq və əməkdatlıqın inkipafında, sulhun məhkəmləndirilməsində və digər xid- mətlərə gerə: Lenin ordeni (6.4.1930) —SSRİ-nin ən yuksək mukafatı, Ok- tyabr İnqilabı ordeni (31.10.1967),


Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni (7,ZӰ,


1928), Xalqlar dostluqu ordeni (17,12. 1972), *1Pərəf niptanıg ordeni (20.11, 1935), 1, P və PT dərəcəli Əmək PTeh- rəti ordeni (18.1.1974), 6) sosialist vətəninin mӱdafiəsində xidmətlərə və digər hərbi xidmətlərə gerə: FQələbəə orleni—ən yuksək hərbi orden (8.11, 1943), Qırmızı Bayraq ordeni (1.8V. 1924), 1, P və P1 dərəcəli Suvorov ordeni, 1 və İP dərəcəli Kutuzov or- dəni (29.7.1942), 111 dərəcəli Kutuzov ordeni (18.2.1943), 1 və P dərəcəli Uiiakov ordeni, 1 Bə P dərəcəli Naxi- mov ordeni (Z.Z.1944), 1, 1 və İQ dərə- cəli Boqdan Xmelnitski ordeni (10.10. 1943), Aleksandr Nevski ordeni (29.7. 1942), 1 və N dərəcəli Vətən muchari- bəsi ordeni (20.5.1942), Qırmızı Ul- duz ordeni (6.4.1930), 1, P və 111 də- rəcəli “SSRİ Silahlı Quvvələrində Vətənə xidmət etməyə gərə ordeni (28. 10.1974), 1, I və P1 dərəcəli PT1ehrət orleni (8.11.1943), v) coxutpaqlılıra və utpaqların tərbiyəsinə gərə anala- rı təltif etmək ucun: FQəhrəman anaq ordeni, Q, P və P1 dərəcəli FAnalıq pərəfiz ordeni (8.7.1944). Hər bir orden ucun SSRİ Ali Soveti Rəyasət Hey”ətinin təsdiq etdiyi statut var. Statutlarda ordenlə təltif edilmək ucun lazımi xidmətlər, təltif etmə, ordeni gəzdirmə qaydaları və s. muəy- yən edilmindir. SSRİ o.-ndən yalnız SSRİ Ali Soveti Rəyasət. Hey”ətinin qərarına gərə məhrum etmək olar. İllustrasiya ucun bax səh, 13— 14. Əd.: Ordena -i medali SSSR. Foto= alıbom, M., 1982, SSRİ PEDAQOJİ ELMLƏR AĞA- DEMİYASI “(OSSRİ PEA)-—əlkənin pedaqogika elmi sahəsində gerkəmli alimlərini və xalq maarifi xadim- lərini birlətdirən ali elmi muəssi- sə. ilin avqustunda Moskvada yaradılmıpqdır. Tərkibində 49 həqiqi 3V və 75 m. uzv (M. Meldizadə SSRİ EA-nın həqiqi uzvu, A. Abaszadə m. Y3BY oxMyunap), 4 mə”üə, 13 elmi-təd- THTaT HH-Ty, İO eksperimental məktəb, K. D. Uizinski ad. Dəvlət elmi-peda- qoji kitabxanası, un-t və pedaqoji in-tların pedaqogika mçəllimlərinin ixtisasını artıran in-t, elmi arxiv və s. var (1984). Prezidenti M. N. Konlakovlər 198: ildən). SSRİ PEA-


nın ali rəhbər orqanı onun uzvləri- nin ildə azı 2 dəfə carırılan umu- mi iclası, iclaslararası muddətdə


isə prezident bapda olmaqla agade- miyanın Rəyasət Hey”ətidir. Mətbuat


orqanları: FSovetskaya pedaqogika” (1937), c ı psixologii (1955), ə


  • -ya i pikolaq (1946), 20 ya-

zık v nasionalnoy pqkoleg (1957 ), *De- fektologiyaz (1969), €Ksanrə (1970,


aQələbə9 ordeni (“Qələbəz ordeninin lenti digər orden- lərin lentlərində ayrı taxılır).



SSRİ ordenləri. 1. Lenin ordeni. 2. Oktyabr İnqilabı ordeni Z. Qırmızı Bayraq ordeni. 4. T dərəcəli Suvorov ordeni. 5. 1 dərəcəli Upqakov ordeni. 6. 1 dərəcəli Kutuzov ordeni. 7. T dərəcəli Naximov ordeni. 8. 1 dərəcəli Boqdan Xmelnitski ordeni. 9. 11 dərəcəli Suvorov ordeni. 10. 1 dərəcəli Upuakov ordeni. 11. 11 dərəcəli Kutuzov or" deni. 12. 11 dərəcəli Naximov ordeni. 13. P dərəcəli Boqdan Xmelnitski ordeni, 14, dərəcəli Suvorov ordeni,

S, II dərəcəli Kutuzov ordeni. 16. 11 dərəcəli Boqdan Xmelnitoki ordeni. 17. cFAleksandr Nevskiz or deni,





ə dl || u r. | | "atını. //



18. T nəpəvənu Vətən muharibəsi ordeni. 19. TT dərəcəli Vətən muharibəsi? ordeni. 20. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni, 21, Xalq- lar dostluqu ordeni. 22. Qırmılı Ulduza ordeni, 23 | dərəcəli “SSRİ Silahlı Quvvələrində Vətanə xidmət etməyə gorzə 24, 11 dərəcəli -“SSRİ Silahlı Qunvələrində Vətənə XİDMƏT STMƏYƏ gərək. 25. 11 dərəcəli *SSRİ Silahlı Quvpələrində Vətənə xid- mət etməyə goroR. 26. 41Pərəf nipanıq ordeni. 27. | dərəcəli PYəhrət ordeni, 28. 18 dərəcəli PYəhrət ordeni. 29. 111 dərəcəli İTəhrət ordeni. 30. | dərəcəli Əmək PQəhrəti ordeni, 31. 11 dərə- cəli Əmək LHlehpəru ordeni. 32, 111 dərəcəli Əmək İH əhpərir: ope dəni. 33. sTəhpəvaz aHas opaeni, 34. 1 dərəcəli *Analıq ipərəfiə ordeni. 35 .11 dərəcəli €AHanbir məpədbnə ordeni, 36. 111 dərə- cəli aAnalıq tpərəfik ordeni,


SSRİ TİKİNTİ BANKININ


AZƏRBAYCAN RESPUBLİKA KONTORU


15



SSRİ EA və SSRİ PEA-nın birgə nətri) jurnallarıdır.

SSRİ PROKURORLURU — dəvlət orqanı: SSRİ Konstitusiyasına gərə (m. 164) butun nazirliklər, dəvlət komitələri və baiq idarələr, muəssi- sələr, idarə və təpkilatlar, yerli xalq deputatları Sovetlərinin icra və sərəncam orqanları, k-zlar, koop. təpkilatları və digər ictimai təii- kilatlar, vəzifəli ipəxslər, habelə


vətəndailar tərəfindən qanunlara du- –


rust və eyni qaylada riayət olunması YAR ali pəzarəti həyata kecirir. SRİ P. orqanlarının təpykili və fəaliyyət qaydası SSRİ Prokurorluqu haqqında Qanunla (1979) nizamlanır. Sovet prokurorluqu (dəvlət proku- rorluqu) URMİK-in qərarı ilə 1922 il mayın 28-də yaradılmıtpdır. 1933 ilədək prokurorluq resp. xalq ədliyyə komissarlıqları sisteminə daxil idi. 1933 ildə SSRİ P. mustəqil orqan kimi tə”sis elilli. SSRİ P. orqanla- rının fəaliyyətinin təpkilat prinsip və məqsəlləri SSRİ Konstitusiyası ilə (fəsil 21) muəyyən sdilmindir. SSRİ P.-na SSRİ Bai prokurori bapcılıq sdir: onu SSRİ Ali Soveti ə il muddətinə tə”yin sdlir. SSRİ P. tərkibinə Bap Hərbi prokurorluq da daxildir: ona SSRİ Bapq prokuroru rəhbərlik edir. SSRİ Konstitusiya- sına gorə (m. 168) prokurorluq orqan- ları yalnız SSRİ Ba prokuroru- na tabe olub hər hansı yerli orqan- lardan asılı olmadan oz səlahiyyət- lərini Həyata kecirirlər. SSRİ P. orqanları iinilərinə dərəcəli rut- bələr verilir: həqiqi dəvlət ədliyyə mulpaviri, 1, N və 11 dərəcəli ədliyyə mupaviri (SSRİ Ali Sovstinin Rə- Yasət Heyəti verir). SSRİ RƏSSAMLAR İTTİFAQI-— sovet rəssam və sənətiqunaslarını bir- lətdirən ictimai yaradıcılıq təii- kilatı. 1957 ildə yaradılmındır. b qurultayı olmutdur (1957, 1963, 1968, 1973, 1977, 1983). 18475 uzvu var (1984, 1 yanvar). Muttəfiq və muxtar esi.-ların rəssamlar ittifaqları, əmcinin bir sıra diyar, vil. və 1p9- Hərlərin yerli rəssamlıq təikilat- ları SSRİ R.i.-nın tərkibinə daxil- dir. SSRİ R.i. yuksək bədiiliyə ma- lLİK incəsənət əsərlərinin yaradıl- masına gkəemək gestərir, sərgilər və s. təpkil edir. Mətbuat orqanları cİskusstvoqz, “Tvorcestvo2j, “Dekora- tivnoye iskusstvo SSSRə jurnalla- rıdır. SSRİ R.i. İlarə Hey ətinə K. F. Yuon (1957—58: 1-ci katib), S. V. Gerasimov (1958—64:, 1-ci katib), b. V. İohanson (1965—68: 1-ci katib), Y. F. Belaiova (1968—71:, sədr) rəh- bərlik etmiplər. 1973 ildən sədri N. A. Ponomaryov (1971—73 illərdə 1-ci katibi), 1-ci katibi T. Salahov- dur. Lenin ər n ilə təltif olun- mulid (1 y SSRİ RƏSSAMLIQ AKADEMİYA- SI—sovet təsviri sənətinin gerkəm- li xalimlərini birləitdirən və rəs- samlıq kadrlarının hazırlanmasına elmi-metodik 7:7 edən ali elmi MYƏCCHCƏ. on ildə 15747 ƏMR İRCİL- mumrusiya Rəssamlıq Akademiyası- San İ ə ə ). Moskvadadır. SSRİ R.A.-nın tərkibinə 61 həqiqi uzv, 95 muxbir uzv və 16 fəxri uzv (mutərəq- qi xarici incəsənət xadimlərindən se- cilir) daxildir (1984, 1 Yanvar), Ali orqanı Umumi yıqıncaqdır.


essiya-



lar arasında akademiyanın fəaliyyə- tinə bappida prezident olmaqla Rəyasət Hey”əti rəhbərlik edir. Akademiyada boyakarlıq, heykəltəraiilıq, qrafika, me”marlıq və monumental sənət, deko- rativ-tətbiqi sənət ipe”bələri fəaliy- yət gestərir. SSRİ R.A.-nın Moskva- da Təsviri Sənət Nəzəriyyəsi və Tari- xi Uzrə Elmi-Tədqiqat İn-tu, V. İ. Surikov ad. Rəssamlıq İn-tu (orta əssamlıq məktəbi ilə), Leninqradda . Y. Repin ad. Boyakarlıq, Heykəl- təratlıq və Me”marlıq İn-tu (B. V. İohanson ad. Orta Rəssamlıq Məktə- bi ilə), Elmi kitabxana, Elmi-biblio- qrafik arxiv, istehsalat e”malatxana- ları və laboratoriyaları, Moskva, Leninqrad, Kiyev, Bakı, Tbilisi, Ka- zan, Frunze, Daiykənd və Riqada yara- dıcılıq e”malatxanaları var. SSRİ R.A.-nın Dr taniriq M. Gera- simov (1947—57), B. V, İohanson (1958—62), V. A. Serov (1962—68), N. V. Tomski (1968—83), B. S. Uqarov (1983 ildən).

Azərb. rəssam və heykəltəraila- rından T. Salahov, P. Sabsay (həqiqi uzv), M. Abdullaysv, F. Əbdurrəh- manov, T. Məmmədov, Ə. Eldarov (mux- bir uzv) SSRİ R.A.-na sesecilminylər. SSRİ SİLAHLI QUVVƏLƏRİNİN MƏRKƏZİ MUZEYİ (SSRİ SQMM) — Moskvaladır. Əsası 1919 il ds- kabrın 23-də Respublika HİPT-nin əmri ilə qoyulmulldur. Əvvəlcə—qQı- zıl Ordu və Donanmanın həyatız dan- mi sərki-muzeyi olmulndur. 1951 ilin fevralından Sovet Ordusunun Mər- kəzi Muzeyi adlandırılmındır. 1964 il dekabrın 23-dən SŞRİ SQMM adlanır. Muzeyin 25 zalında yerləi- dirilmii skspozisiyalar Sovet Si- lahlı Quvvələrinin tarixini əks etdirir, xususi bəlmələr sosialist əlkələri ordularının mubariz bir- liyinə həsr olunmutdur. Qələbə za- lının divarlarında Beyuk Vətən mu- haribəsində (1941—45) iptirak etmi cəbhə və donanmaların adları, həm- cinin hərbi hissə və gəmilərin siya- hılarına əbədi qeyd olunmuli dəyu11- culərin alları həkk edilmizndir.

uzeyin eReyxstaqda avtoqrafları adlı fotostendində 1945 il mayın 2-də reyxstaq uzərində avtoqraf qoy- muil doymiculərin arasında azərb. B. M. Mirtaqıysevin lə adı vardır. Qələbə Bayraqı SSRİ SQM M-ndə sax- lanılır. SSRİ SQMM Qırmızı Ulduz ordeni ilə təltif olunmuin- dur (1975). | SSRİ TƏYYARƏCİ-KOSMONAVTI —SSRİ Ali Soveti Rəyasət Hey”əti- nin 1961 il 14 aprel tarixli Fərmanı ilə təsis edilmiiy ad.: 4Vostskt gə- mi peyklə insanın ilk kosmik ucu- punu (12 aprel 1961) qeyd etmək məq- sədilə tə "sis edilmindir. Bu ad kos- mosa ucmuiy kosmonavtlara verilir, İlk dəfə bu ada Y. A. Qaqarin layiq gərulmulidur. SSRİ T.-k. adı (gu- muli deii nipanı təqdim edilməklə) YƏ sovet vətəndaptına verilmiiydir (1984). Bax həmcinin Kosmonavt. SSRİ TİBB ELMLƏRİ AKADEMİ- YASI (SSRİ Ti66 EA)—gerkəmli tibb alimlərini birləpdirən ali tibb elmi muəssisəsi. 1944 ilin iyun ayında təpkil olunmuqidur. Moskva- dadır. SSRİ Tibb EA-nın 109 akad. (M. A. Topcubaiov da akad. olmutt- dur), və 158 m. uzvu (o cumlədən M. C. Cavadzadə və A. Ə. Namazova) var


. MƏCHHƏ manatla


(1984). 1961 ildən Akademiyanın tər- kibinə bə ӱzvlər də secilir. SSRİ Tibb EA prsəzidenti akad. N. N. Bloxindir (1977 ildən). SSRİ Tibb EA əsas problemləri: tibbin təc- rubi və nəzəri məsələlərini elmi su- rətdə ipləmək, tibb və biologiya sahə- sində Yuksəkixtisaslı elmi kadrlar hazırlamaq, Tibb EA elmi-tədqiqat mӱəssisələrinin xarici elmi muəssi- sələrlə birlikdə inləməsini tə”min etmək və s.

Akademiyanın ali rəhbər orqanı

həqiqi və m. ӱzvlərinin ildə bir ləfə- dən az olmayaraq caqırılan Umumi iclasıdır. Sessiyalararası dӧvrdə Akademiyanın bӱtun fəaliyyətinə Umu- mi iclasda 4 il mӱddətinə secilən SSRİ Tibb EA Rəyasət Hey”əti rəh- bərlik edir. Akademiyanın tərkibinə 3 pe”bə daxildir: 7 in-tu olan gigi- Yena, mikrobiologiya və epidemiolo- giya pe"bəsiz 13 in-tu olan klinik THÖÖ mə "6əcM, 9 in-tu olan biologiya və tibbi kimya elmləri iie"bəsi, Aka- demiya tibb sahəsində gərkəmli el- mi əsərlərə və kəpflərə gerə 28 adda mukafat tə”sis etmitdir. € BecTHHK AMH CCCPə və c“Bulleten eksperi- mentalnoy biologii i medisinıə jur- nallarını dərc edir. SSRİ TİKİNTİ BANKI, əsas- lı vəsaitqoyulutunu ma- liyyələtdirən U mumit- tifaq bankı — SSRİ-də sənaye, nəql., rabitə, tikinti sənayesi, dəvlət ticarəti, maarif, elm, mədəniyyət, sə- hHiyyə, mənzil və kommunal təsərrufa- tı mӱəssisələrinin və təpgkilatları- nın əsaslı vəsait qoyulutpunu, həmci- nin SSRİ-nin digər əlkələrə texni- ki Yardımı ilə əlaqədar xaricdəki tikinti xərclərini maliyyələtdirən dəvlət bankı. 1922 ildə Ticarət-Sə- naye Bankı kimi təpkil olunmutdur. 1959 ildən indiki adla adlanır. 1961 ildən bilavasitə SSRİ Nazirlər So- vetinin tabeliyindədir. Bank ttəsər- rufat Hesabı əsasında fəaliyyət gəs- tərir və əsaslı vəsait qoyulutuna ay- rılan vəsaitin dӱzgӱn və effektli istifadəsinə, tikinti planlarının və istehsal obyektlərinin itə salın- ma tappırıqlarının yerinə yetiril- nəzarət edir.

Bank vahid mərkəzlətdirilmiti sistemdir. Ohun ipinə SSRİ Nazir- lər Sovetinin tə”yin etdiyi İdarə Hey"əti rəhbərlik edir. Bankın mçəs- sisələri pəbəkəsinə daxildir: muӱttə- fiq resp., diyar, vil. və muxtar resp. kontorları, SSRİ Dəvlət Bankının itə"bələri nəzdindəki 1p0"bələr və mu- vəkkil məntəqələri. SSRİ TİKİNTİ BANKININ AZƏRBAYCAN RESPUBLİKA KON- TORU-SSRİ Tikinti Bankının struktur vahidi. 1959 ildə Sənaye Bankı və Kommunal Bankı əsasında yaradılmıtdır. Azərb.SSR ərazisin- DƏ əsaslı vəsait qoyuluqundan dӱzgӱn istifadəyə, əsaslı tikinti planları- nın, istehsal obyektlərinin və əsas fondların itə salınması taptırıq- larının yerinə yetirilməsinə və s. nə- zarət edir, əsaslı tikintidə hesab- laimaları təpjkil edir, yerinə yeti- rilmitp tikinti-qurapqdırma, qazıma, geoloji-kəpfiyyat və layihə-axtarıt iplərinin, həmcinin podrat və təsər- rufat muqavilələrində nəzərdə tulul- muiy avadanlıq, konstruksiya, mate- rial və digər xərclərin haqqını edə


İİ FF sk |


16


bankının 26


yir. Resp.-da tikinti fəa-


itə”bəsi və 10 mӱvəkkil məntəqəsi liyyət gəstərir (1984, sentyabr). SSRİ TİCARƏT GƏMİCİLİYİ MƏCƏLLƏSİ (TKM) — umumittifaq qapunus, ticarət kəmiciliyindən Ya- ranan munasibətləri nizamlayan nor- malardan ibarətdir. SSRİ Ali So- veti Rəyasət Hey ətinin 1968 il 17 sent- yabr tarixli Fərmanı ilə təsdiq edil- mipidir. T.XM-də kəmilər uzərində mulkiyyət huqutu, onların qeydə alın- ması, kəmilərə texniki nəzarət, gəmi sənədləri na gəmi hey"əti haqqında hu- quq pormaları par. SSRİ-lə dəniz nəql. donanması dovlət mulkiyyətidir Ha HXI isasliplırılmıti NƏQL. TƏFLKİ- latlarınıdl -kəmicilik idarələrinin əməli idarəcidiyindədir. SSORİ-də qicarət kəmiciliyi czərində dəvlət mənapətmn SSRİ Dəniz Donanması Nazisliyi Həyata kecirir. TEM 309 mallani birləidirən 19 fəsildən iba- rətdir. Burada yuğlərin və sərniiyin- tərin datınmasını nizamlayan qay- dalir əsas Yer.lutur. Gəmicilik ris- gi ilə əlaqədar munasibətləri nizam- layan normalar da sistemləqidiril- midir: qəza, KƏMİLƏrinN toqquliması nəticəsində dəyən ziyanın ƏHƏHMƏCH, dənizdə xilas etməyə gərə haqq, dəniz qıqorlası və S,, həmcinin dəniz pro- testləri tərtib etmə, pretenziya (tə- ləb) və iddia vermə qaydaları. SSRİ TİCARƏT-SƏNAYE PALATA- Cbi (CC PH T C11)—CCPH-aə 6nM və texnikanın tərəqqisinin suӱr"”ət- ləiməsinə, xarici ticarətin və iq- tisadi əlaqələrin inkipafına kə- mək edən ictimai təpkilat. 1932 il- nə Umumiltifaq Ticarət Palatası “YTII) kimi yaradılmıli, 1972 ildə SRİ TSP adı ilə yenidən təikil edilmiidir. Palata SSRİ-də xari- ci sərgilər tətkil edir, SSRİ-də xarici və xaricdə sovet ixtirala- rının patentlənməsini Həyata Keci- rir, əmtəə nipanlarını qeydə alır, SSRİ-dən datınan əmtəələrin mən- ipəyi haqqında vəsiqə verir, əmtəələ- in keyfiyyətini ekspertiza edir. SP muttəfiq resp.-larda, o cuӱmlə- dən Azərb.SSR-də də yaradılmıdır (1960). Azərb.TSP resp.-nın baiqa elkələrlə ticarət, iqtisadi və elmi- texniki əlaqələrinin inkitafına kgəmək edir, Onuncu betpillikdə Nyu- Dehli, Poznan, Zaqreb, Cakarta, Ho- qota ipəhərlərində kecirilmin bey- nəlxalq sərgi-yarmarkalarda Azərb. SSR TSP mustəqil belmələr ilə təm- sil olunmut, 15 qızıl medal almıiq- dır. Azərb.SSR. TSP istehsalın və beynəlxalq əməkdailıqın inkitpafın- dakı xidmətlərinə gərə “Qızıl Mer- KypHə beynəlxalq mӱkafatına layiq gerulmutidur (1980). SSRİ TORPAQ FONDU--SSR İt- tifaqının devlət sərhədi hӱdudla- rındakı butun torpaq. Dəvlət mulkiy- yətidir, umumxalq malıdır. SSRİ- nin butun torpakı vahid dəvlət tor- paq fondunu təitkil edir. Bu, torpaq- dan səmərəli, planlı surətdə un cəmiyyətin mənafeyi ucun istifadə etməyə imkan verir. Devlat hər torpaq sahəsinin əsas məqsədli təyinatını və Həmin tə”yinata uyqun istifadə qay- dasını muəyyən etməklə torpaqı pul- suz istifaləyə verir (bax həmcinin opnaz Hӱququ, Torpaq məcəlləsi, Tor- paqdan istifadə). SSRİ t.f. əsas məqsədli tə"yina-


tına uyqun olaraq apaqıdakılara bo- lunur: 1) k.t. məqsədləri ucun G-z-la- rın, s-zların və baiqalarının isti. fadəsinə verilən k.t. tə”yYinatlı tor- paqlar:q 2) yapayıti məntəqələrinin tor- paqları: 3) sənayenin, nəql.-ın, ku- rortların, qoruqların torpaqları və qeyri-k.t. tə”yinatlı torpaqlar, 4) dəv- lət mepə fondunun torpaqları, 5) dəvlət su fondunun torpaqları, 6) devlət ehtiyatı torpaqları.

SSRİ t.f.-nun və batiqa kateqoriya torpaqların Hӱquqi rejimi SSR İt- tifaqı və mӱttəfiq respublikaların torpaq qanunvericiliyi Əsasları (1968) ilə muəyyən edilmitdir. SSRİ XALQ KOMİSSARLARI SO-


VETİ—bax Xalq Komissarları So- veti. SSRİ XALQ TƏSƏRRUFATI BA-


LANSI —sosialist geniii təkrar is- tehsalının miqyasını və sur”ətini əks stdirən, elkənin x.t.-nın əsas inki- laf nisbətlərini gestərən elmi cəhət- dən əsaslandırılmıindy və qarpqpılıqlı əlaqədə olan gestəricilər sistemi. SSRİ iqtisadiyyatının planlandı rılması və təhlili məqsədilə x.t.- nın plan və hesabat balansları tər- tib edilir. Plan balansında əlkənin X.T.-HblH qariıdakı dӧvrdə ingkiiya- fının əsas gəstəriciləri muəyyən olunur. Hesabat balansı plan tayqilı- rıqlarının yerinə yetirilməsinin faktiki nəticələrini xarakterizə edir, nəvbəti plan balansının tər- tibi ucun lazımi analitik materia- lı əzundə əks etdirir. Burada plan- da nəzərdə tutulmamıiq gəstəricilər (əlavə ehtiyat mənbələri, nəzərdə tu- tulmamınq itkilər və s. gestərici- lər) də ola bilər. SSRİ x.t. 6.-nın əsasını məcmu imtimai məhsulun ge- HHMI təkrar istehsalı gestəriciləri təqikil edir. İctimai məhsulun maddi tərkibi, x.t. sahələri arasındakı qariqılıqlı maddi əlaqələri, habelə ictimai məhsulun və milli gəlirin bəlutidurulməsi nisbətləri həmin gəstəricilərdə əks etdirilir. SSRİ x.t.b.-nda ictimai məhsulun geniii təkrar istehsalına təcrid olunmui pəkildə deyil, ili qӱvvəsi, əmək vasi- tələri və predmetlərinin təkrar isteh- salı ilə vəhdətdə baxılır. Beləlik- lə, balansda ictimai əmək, ictimai məhsulun və milli gəlirin isteh- salı, bəlgusu, mubadiləsi, istehla- kı və yıqımı vəhdət halında əks et- dirilir. SSRİ x.t.b.-nın bəlmələri: 1) əmək ehtiyatlarının təkrar isteh- salı: 2) natural ifadədə ictimai məh- sulun təkrar istehsalı, 3) dəyər ifa- dəsində ictimai məhsulun təkrar is- tehsalıq 4) milli gəlirin təkrar is- tehsalı.

Bu belməlardən hər biri SSRİ x.t.b.-nda muvafiq yekun balansı 1pək- lində gestərilir: həmin balanslara daxildir: x.t.-nda əmək ehtiyatları balansı, ictimai məhsulun istehsa- lı, istehlakı və yıqımı balansı, x.t.-nda ictimai məhsulun və milli gəlirin istehsalı, bolgusu, yenidən bəlgusu və son istifadəsi balansı: məhsulun istehsalı və bəlgusu ba- lansı. Hər bir yekun balans isə ez nəvbəsində lokal balanslar və cədvəl- lər sistemi ilə tamamlanır ki, bunla- rın da vəzifəsi təkrar istehsal pro- sesinin ayrı-ayrı tərəflərini daha ətraflı əks etdirməkdir. Bununla yanapı Hər bir logal balans—əlkənin


SSRİ TİCARƏT GƏMİCİLİYİ MƏCƏLLƏSİ


ayrı-ayrı regionu uzrə əmək ehtiyat- ları balansı, x.t.-nın ayrı-ayrı sa- hələrində iitcilərin vaxtdan isti- fadə balansıy ayrı-ayrı məhsul nəv- ləri uzrə maddi balanslar, əhalinin pul gəlirləri və xərcləri balansı: əsas fondlar balansı və s. mustəqil əhəmiyyətə malikdir. Əsas bəlmələ- rin bailıca gestəricilərinin bu- tun məcmusu x.Tt. balansının yekun cədvəlinin məzmununu təpkil edir.

Bunun da bailıca təyinatı sosia- list geniiq təkrar istehsalının bu-

tun muhum iroseslərinin qariılıq-

lı əlaqələrini vahid sxemdə əks et-

dirməkdir. SSRİ x.t.b. adətən fak-

tiki qiymətlərlə bir illik dəvr ucun

tərtib olunur: bu la genin təkrar is-

tehsalın real nisbətlərini və qariyı-

lıqlı əlaqələrini muəyyənlətdirmə-

yə imkan verir. X.t.-nın inkitpaf di-

namikasını əeyrənmək məqsədilə mu-

hum gəstəricilər muqayisəli qiymət-

lərlə də hesablanır. SSRİ X.T.Ö.-H-

dakı əsas məlumatlar mulkiyyət for-

maları, əhalinin sosial-ictimai qrup-

ları uzrə gestərilir| bu da sssialist

istehsal mӱnasibətlərinin inkitafı

prosesini təhlil etməyə imkan verir.

SSRİ XALQLARININ İNCƏSƏ-

NƏT VƏ ƏDƏBİYYAT DEKADALARI

VƏ GUNLƏRİ— Moskvada muttəfiq

və muxtar respublikaların incəsənət

və ədəbiyyat sahələrində nailiyyətlə-

rinin numayit etdirilməsi, incəsənət

və ədəbiyyat xadimləri arasındə Ya-

radıcılıq əlaqəsi formalarından

biri. 1950 ilədək incəsənət və ədəbiy-

yat dekadaları mustəqil, 1950— 60-cı

illərdə birgə kecirilmindir. Azərb.

incəsənətinin nailiyyətləri Moskva-

da ilk dəfə 1938 ildə numayin etli-

rilmii, 1950, 1959 illərdə Azərb.

incəsənəti və ələbiyyatı dekadaları

kecirilmindir. 1960 ildən SSRİ

xalqlarının ədəbiyyat və incəsənət

sahəsindəki nailiyyətlərinə baxı

formaları muxtəliflətmin, muttə-

fiq, muxtar resp.-lar, əlkə, vilayət

və iəhərlər arasında genin mədəni

əlaqə xarakteri kəsb etmtipdir. Azərb.-

da RSFSR (1972), Ukrayna (1979), Əz-

bəkistan (1979), eləcə də Ukraynada

(1978), Əzbəkistanda (1980) Azərb, ədə-

biyyatı və incəsənəti gӱnləri, 1975 il-

də Azərb.-da sovet ədəbiyyatı gӱnləri

və s. gecirilmindir. Yazıcı və incə-

sənət xadimlərinin dostluq gərutilə-

ri butun sovet xalqları mədəniyyəti-

nin qəripılıqlı surətdə zənginləimə - sinə, zəhmətksiylərin sovst vətənpər- vərliyi və beynəlmiləlciliyi ruhunda tərbiyə olunmasına keməklik gəs- tərir.

SSRİ XARİCİ TİCARƏT BANKI —kommersiya kredit idarəsi, SSRİ xarici ticarətini kreditlətdirir, valyuta əməliyyatları aparır, əmtəə ixracı və idxalı, xidmət gestəril- məsi uzrə hesablamaları həyata Ks- cirir. Rusiya Kommersiya Bankı (1922) əsasında fəaliyyətə baitlamındır (1924), SSRİ X.T.B. nizamnamə əsa- sında fəaliyyət gestərən səhmdarlar cəmiyyətidir. SSRİ Dӧevlət Bankı, SSRİ Maliyyə Nazirliyi, SSRİ Xa- rici Ticarət Nazirliyi, SSRİ Nazir- lər Sovetinin Dəvlət Xarici İQtti- sadi Əlaqələr Komitəsi, SSRİ Dəvlət xarici sıqortası, SSRİ Dəniz Do- nanması Nazirliyi, SSRİ Qikginti Bankı, Sentrosoyuz və s. onun səhm- darlarıdır. Bank əz muttərilərinin


—ddC££ a————xxxe—xnt€nı it


və muxbirlərinin inkassa, akkredi- TİV və Gkecurmə (barat) taptırıqla- ərinə Yetirir, ksellərlə əməliyyatlar aparı , Xa- rici valyutaları satın Bə ə 5. ə. muptərilərdən Xarici valyutanı, 1YMƏTLİ metalları, qiymətli karız- ları VƏ s. QİYMƏTLİ peyləri saxlamara gəturӱr, digər bank əməliyyatlarını Ep am SSRİ HAV MƏCƏLLƏSİ—vahid qanunvericilik aktı, SSRİ-nin hava | indən istifadə ilə əlaqədar ic- timai munasibətləri nizamlayan və mӱlki aviasiya və mulki təyyarəciliyin fəaliyyət qaydasını muəyyən edən huquq BUM sistemindən ibarətdir. R İttifaqının H.m. SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1983 il 11 may tarixli Fərmanı ilə təsdiq edil- kar. 27 muəyYƏn edilmitdir ki, SSR İttifaqı SSRİ ərazisinin tr hissəsi olan SSRİ havaqsahəsi ӱzərində tam və mustəsna suverenliyə malikdir. Məcəllə hava gəmilərinin qeydə alınması və ucotu qaydasını, onların hey”ətlərinin huquq və vəzi- ini, Hava gəmilərinin SSRİ- nin Hava sahəsində ucma qaydasını və beynəlxalq ucutpları nizamlayır, ucupp qaydalarının, hava nəql. vasitələrin- dən istifadə qaydalarını və yuglərin qorunmasını tə”min edən qaydaların pozulmasına gərə inzibati məs”uliyyə-


Tİ və s.-ni nəzərdə

SRİ HƏKӰMƏTİNİN QƏRARLAR

KULLİYYATI (SSRİ QK)—SSRİ Nazirlər Soveti İplər İdarəsinin rəsmi nəptri. 1938 ildən nər edi- lir. SSRİ QK 2 bəlmədən ibarətdir: birincidə SSRİ Nazirlər Sovetinin qər Darı həmcinin Sov.İKP MK, SSR zirlər Soveti, XİHİMPT, UİLKGİ MK-nın birgə qərarləyin ikincidə beynəlxalq aktlar (SSR İTt- tifaqının baqladıqı muqavilələr,


konvensiyalar və s.) dərc olunur.

zər ORRAFİYA əda ar

gecmill adları—Qus coqrafiya cə- R 1850 191796),


miyyəti (1845 — | İmpe- İN Rus cokrafiya cəmiyyəti (1850— s y Dəevlət coqrafiya cəmiyyəti 1926—38) |—dunyanın ən qədim coqra- iya xəbə biri. 577. A tərkibindədir. il avqustun 18-də F, P. Litke, K. M. Ber, o. II, BpaH- gel və b.-nın təpəbbusu ilə tə”sis edil- mipdir. Cəmiyyətin ali orqanı hər 5 ildən bir caqırılan qurultaydır), ultaylararası dəvrdə cəmiyyəti lmi pqura (qurultayda secilir) və a prezident olmaqla onun Rəyasət Hey”əti idarə edir. Cəmiyyət Mərkə- ƏH təpkilatdan (Leninqrad), muttə- iq resp.-lardakı 14 coqrafiya cəmiy- tindən (o cӱmlədən Azərbaycan SSR Ccorrafiya cəmiyyəti, 1980 ildə 4-cu qurultayı olmutdur), RSFSR-də 1 ilialdan və təqr. 100 pte”bədən iba- rətdir. Cəmiyyətin fəaliyyətində elmi mə”ruzələrin mӱzakirəsi, geniti elmi konfransların kecirilməsi, Umumit- tifaq coqrafiya qurultaylarının (1 ildə 7-ci qurultay, Frunze iz.) caqırılması, ekspedisiyaların və elmi səfərlərin təpkili, coqrafi biliklərin populyarlapdırılması, coqrafiyaya aid ən yaxiı əsərlər ucun Quxafat (sanin ad.) və medalların (Bəyuk, Litke ad., Semyonov-Tyanian- SKİ ad., Prjevalsgi ad.) verilməsi VƏ s. əsas yer tutur. əsrin 50-ci illərində Tiflis-


ASE—2, c. 9


sadə və kecurmə mM


STABİLLƏYİDİRMƏ


də İmperator Rus coqrafiya cəmiyyə- tinin Qafqaz pe”bəsi yaradılmıydı. ə F. Axundov, İ. Qutqatınlı və


pqə”bənin uzvləri olmutlar. SSRİ-NİN 20 İLLİYİ. ADINA

  • BULLA-DƏNİZƏ NEFTQAZCI-


XARMA İDARƏSİ—Azərb.SSR neft və qazcıxarma sənayesi muəssisəsi. Qaradaq r-nundadır. FXəzərdənizneft- qazsənaye- çmumittifaq birliyinə daxildir. 1964 ildə Cənub iriləi- dirilmiyl neft mə”dəni kimi Yara- dılmın, 1971 ildə FCənubə NQCİ, 1972 ildə SSRİ-nin 50 illiyi ad. cCənubz NQCİ adlandırılmhındır)" 1979 ildən indiki adını dapqıyır. Bakıdan 55 km c.-q.-də Bulla-dəniz qaz-kondensat yataqını istismar edir. 1975 ildən yataqdan qaz kondensatlı .. BƏ qaz cıxarılır. Cıxarılan məhsul texnoloji qurqularda əlcul- dӱkdən sonra qaztəmizləmə məntəqə- lərinə daxil olur və sualtı boru gə- məri ilə mӱrəkkəb avtomatlapdırıl- mılp muhəndis qurrularına nəql edi- lir. İdarənin buruqları fərdi də- niz əzullərində qurulmutpqdur. Əzul- lərdə əmək məhsuldarlıqının yuk- səldilməsini tə”min edəcək hər cur pərait yaradılmılndır. İiciləri dapımaq ucun rahat gəmilərdən isti- fadə olunur. Vertolyot meydancası tikilmitdir.

SSRİ-NİN TƏİYKİLİ HAQQINDA BƏYANNAMƏ—tarixi sənəd: SSRİ- nin təikili haqqında mӱqavilə ilə yanapı SSR İttifaqının coxmillət- li bir dəvlət kimi yaranmasının kon- stitusiya əsasını təpqkil etmipdir. 1922 il dək rın 29-da RSFSR, YCCP BSSR və ZSFSR-in səlahiyyətli HY- mayəndələrinin konfransında təs- diq edilmii, 1922 il dekabrın 30-da isə SSRİ Sovetlərinin 1-ci qurul- tayında qəbul edilmipdi. Bəyannamə- də kapitalizm əhatəsində sovet resp.- larının vahid ittifaq devlətində birlətməsi zərurəti gestərilmitdi. Bəyannamə 1924 il SSRİ Konstitu- siyasına 1-ci bəlmə kimi daxil edil- mittdi.

SSRİ-NİN TƏY)İ)İKİLİ MUQAVİLƏ—derd sovet sosialist resp.-sının— RSFSR, USSR, BSSR və ƏZSFSR-in (Gurcustan, Azərb. və Ermənistanın) vahid ittifaq dəvlə- tində—Sovet ialist Respublika- ları İttifaqında birləpməsini təb- bit etmiiq sənəd. 1922 il dekabrın 29-da RSFSR, USSR, BSSR və ZSFSR Sovetləri qurultaylarının secdiyi səlahiyyətli nӱmayəndələrin konfran- sında qəbul olunm" Əmin il de- kabrın -Da İSƏ SSRİ Sovetləri- nin 1-ci qurultayında təsdiq edilmipy- dir. Həmin muqavilə ilk SSRİ Kon- stitusiyasının (1924) tərkib hissə- si olmutidur.

Mutavilənin əsasını ittifaq co- sialist devlətinin qurulupu haqqın- da Lenin prinsipləri təpkil etmitp- dir. Muqavilədə SSRİ-nin konstitu. siya əsasları əksini tapmıpt, CCPTL. nin dəvlət hakimiyyətinin və devlət idarəciliyinin ali orqanları, onla- rın səlahiyyəti, h iq resp.-la- rın vətəndapları ucun vahid itti. faq vətəndatlıqı muəyyən edilmii hər bir muttəfiq resp.-nın İttifaq" dan sərbəst cıxmaq huququ və s. təsbit in | STABİLİZATOR (lat. yanıqlı, sabit) — 1)


HAQQINDA


stabilis—na- Avtomati.


17


k ada—həyəcanlandırıcı tə”sirlərin dəyinməsi zamanı tənzimolunan kəmiy- yətin verilmiit qiymətini muəyyən də- qiqliklə avtomatik sabit saxlamara imkan verən qurru. rik cərəyanı, gərginlik, maqnit seli, bucaq sur”əti, temp-r və s. parametrlərin S.-ları məvcuddur. 2) Aviasiyada ucupt aparatının havada ufuqi dayanıqlı- qını tə”min edən aerodinamik səth. 3) tətoqrariyada S. — bax Fotoqrafik şabitləidirici.

STABİLİTRON Tunar. stabilis—na)a- nıqlı, sabit--(elek)tron| — volt- amper xarakteristikasının itlək


hissəsi praktik olaraq cərəyan oxuna baiqa sezlə cihazdan


paralel olan,



Stabilitro- nun paramet- rik gərgindik |


stabilizato- : —i b runda qopulma sxemi: S--stabilitrov R6—ğ6annacr peancrop, U,—craön nnəmann


rilən gərginlik: (O,—stabillətdiril mitp gərkinlik. gecən cərəyanın iiddəti muəyyən hu- dudda dəyipdikdə gərginliyi cox cuzi dəyitən qaz bitptalmalı (ion) və ya ya- rımkecirici diod, Qazbopalmalı S.- un ipi prinsipi qazlarda alovsuz və tacpəkilli almaların xassələ- rinə əsaslanır. Alovsuz bopalma S,-u 60—150 v gərginliyə, taçbotalmalı S. 3-102—3-10* v, silisiumlu yarımke- cirici S. isə 9—Z300 v gərginliyə He- sablanmıpdır. Yarımkecirici S.-un


U




s “Yı | | Zaur. 6 Stabilitronun volt-amper xarakteristi- kası: (2, —stabillətpdirmənin nominal gərginliyi, / min. və /maks.-gərginlik sta ptdirilən sahədə miniaml və mak- simal cərəyanlar. volt-amper xarakteristikasının ipp- lək hissəsi əks-gərginliyin r-p ge- cidin elektrik deilməsinə uyqun gə- LƏN ensiz sahəsinə dupqur. S., əsasən, gərginliyin sabit saxlanılmasında, impulsların amplitudunun məhdud- lapdırılmasında və potensiometrik


qurqularda iplədilir. CTA ə (qar. stabilis—


ABMHRnnƏulnMP) dayanıqlı, sabit)—dəyitlməz ən sabit vəziyyət yaratmaq, prosesin sabitliyi- Nİ TƏ min etmək və ya hər hansı mad- RƏRHHH sabitliyini artırmaq, "MƏC., S.—quyudan cıxan nefti qaz- sızlapdırdıqdan sonra onda qalmıil karbohidrogen qazlarını və yungul fraksiyaları cıxarmaq, polimeri h—stabilizator qarıpndırmaqla po0- limerin xarici tə”sirlərə qarptı da- vamlılıqını artırmaq, valyutanı S.—pul tədavulunu nizama salmaq dəvlət tərəfindən muəyyən təd-

ABİ germək və s. STABİLLƏİDİRMƏ— 1) Kosmo- navtikada S.—kgutlə mərkəzinin ərəkət trayektoriyasını muəyyən edən qӱvvələr məvcud olarkən (ucupun be-


18



yug təqcil aldıqı hissələrdə (məs., mӱhərrik itləyən zaman, enmədə, at- mosferdə tormozlanmada və s.) kos- MHK ucull aparatının kutlə mərkəzi ətrafında bucaq vəziyyətinin idarə edilməsi. 2) Avtomatik ida- rəetmədə və tənzimləmədə S. —idarəolunan kəmiyyətin verilmit (zamana gərə sabit) qiymətinin sabit saxlanılması (bax həmcinin Avtoma- tik tənzimləmə, Əks-rabitə).

STABİLOTRON—qplatinotron və əks-rabitə dəvrəsindən ibarət olan, tezliyə gerə stabilləpdirilmit if- rat Yuksək tezlik (İYT) generatoru.





q Kİ 7 MİNİ əti ik rib ƏRİ Tn izinə trii

q TT cu £ ə” tə 6

ə : B fi



| ğ il ii : ə” r “Mixi ü


b


ab = ,







SAMİRİ haa Stabilotronun sxemi: 7—platinotron: 2— platinotronda rəqslərin guӱcləndirilmə istiqaməti, 3—tənzimlənən faza fırla- ıcısı:| 4—uducu: 5—stabillətpdirici əcmİi rezonator: 6-—rezonatorun porpe- ni, 7/—guӱc beluçcusuy, 8—ifrat yuksəktez- likli enerji selinin istiqaməti.


S.-da əks-rabitə platinotronda həyə- canlandırılan İYT-li rəqslərin ener- jisinin gӱc belucusundən qismən əks olunması və digər tərəfdən həcmi rezo-



1.24 m” b dk



NAXİ az" Solyono Ee”


SU cn "Ç İperpatnala-

yn rups


Zel encun sk: Orconik


s (a R. 3 ə. Q o.r.u Yə 1


ll". = . "br “= ik. vı. : “5


2 o k Bs, İypyr 3. Kpac aya Podyans 3 r 323: dz


İTRitsa qoruq : Lİ "a ( P A o? 4.1 ə Qaqra | - (ÇARI i /


ebərda qovunu


A I gə dy ki


STABİLOTRON


natordan əks olunması hesabına hə- yata gecirilir. Rezonatordan əks olun- ma yalnız onun rezonans tezliyində bapp verir, digər tezlikli rəqslərin enerjisi uducuya əeturulur. Rezona- torun porpenini Hərəkət etdirməklə rəqsin tezliyi dəyipdirilir və faza fırladıcının kəməyi ilə hər bir tez- likdə cıxın gucunun maks, qiymətinə nail olunur. S.-un tətbiq sahələri maqnetronla eynidir, lakin tezliyin idarəedilməsinin narahatlıqına gərə 50 nisbətən az iplədilir. STAVRİDALAR (Trachurus)—xaHbı- balıqıkimilər dəstəsindən balıq cin- si. İyəoxiqyar bədəninin uz. 50 sm-dək, cəkisi 400 q-dək olur. Quyruq gəvdəsi nazikdir. 10-dan artıq nəvu mə”lum- dur. Pelagik balıqlardır, məvsӱmdən asılı olaraq bir yerdən batqa yerə kecurlər. Plankton xərcəngkimilər və xırda balıqlarla qidalanır. Vətəkə balıqıdır. SSRİ sularında 4 nəvu (2 nəvu Baltik, Qara və Azov dəniz- lərində, 2 nevu - Yapon dənizində) ya- yılmındır. --

STAVROPOL (1935—43 illərdə Vo- ropilovsk)—RSFSR-də ipəhər. Stav- ropol əlkəsinin mərkəzi. D.y. st. Av- tomobil yolları qovpaqı. ƏH. 287 min (1984). Muhum sənaye və inzibati-mə- dəniyyət mərkəzlərindəndir. Mapqınqa- yırma, kimya, yeyinti və yungul sənaye inkipaf etmipdir. Mebel və tikinti materialları muəssisələri, poliqra- fiya kombinatı, k.t., tibb, pedaqoji,


politexnik in-tları, orta ixtisas


" kk


= 4“ - 2


Di” 92


—.RaFili

b Kazqulak / 7 TEVMOsOKO/R o = | İDonskoye Kuqulta


|


—–


YSvetloqrad – 2 | Ü “082


........


Serafimoaskoys,b — = Mək R Blaqodarnı 77 ə



" = $ : Sotnikovskoye do


u / u


Xər. BTUAT by c


“= ..“dlemn kifa iCmas)


6. / s YKucerla SUArzxir n 0 L





elmi-tədqiqat in-tları,


məktəbləri, muzeylər, dram teatrı, kukla teatrı


və ş. var. 1777 ildə salınmıntqdır. STAVROPOL—1964 ilədək Tolyatti II. “HHH abi,

STAVROPOL YUKSƏKLİYİ — Ən Qafqazın mərkəzi hissəsində plato- varı yuksəklik. RSFSR Stavropol əlkəsindədir. Kuma-Manıc cəkəkliyi, Kuban və Kuma cayları arasındadır. Maks. hund. 831 mm (Strijament d.). Cay dərələri və qobularla parcalan- mılpdır. Gil, qumdapı və əhəngdatı- lardan təpkil olunmutpdur. Landiyaf- tı cel, melpə-cəl tiplidir. STAVROPOL MERİNOSU—zərif- yunlu -qoyun cinsi. Stavropol vil.

  • Sovetskoye runoqj damazlıq qoyuncu-

luq 3-dunda Yaradılmıyzddır, S.m., əsasən, yununun uzunluquna gərə fərq- lənir. Qoclardan 14—19 kq (ən cox 25), qoyunlardan 7—8 kq (ən cox 13) yun qırxılır, uz. 8—10 sm, keyfiyyə- ti 64—70, təmiz yun cıxımı 40—4394 – dir. Qocların cəkisi 100—115 kq, qo- yunları 50—55 gq olur. Hər 100 do- qar qoyundan 120—140 quzu alınır. Bu cinsin qocları yunluq istiqamətli qo- yunculurun yaxtıdatdırılmasında istifadə edilir. Dəelluk heyvanlar Stavropol vil. təsərrufatlarında Yetipdirilir.

STAVROPOL ƏLKƏSİ--RSFSR-in tərkibinə daxildir. Qafqazın mər- gəzi hissəsində və Bey Qafqazın ilm. ətəyində yerlətir. 1924 il fev- ralın 13-də Cənub-PPərq vil. (əlkəsi)



STAVROPOL ƏLKƏSİ


0 30 BÜ EM


222 4 5


SO 9ynöq-Tunea ə


c /Caqray sӱ= —x


on a Svtlloue kə


(lor) o


Kӧcsomoleki “ ğu


Budyonnovsk nə


-Novoselitskoy


21


//) yə kə


İİ A evsk Qr Novı Papa y4,


2


ayavsk 2644:


ə,


1 ə Da ə 27



tq S” Vl b q


dn ua “dün Rü “Hu kə

kr rir,

“ü " x. r = q


| ks. u Mahmud-Maktqe8)= ll


sün sKayaşla Ec I" o 1 —



adı ilə təpkil edilmitdir: 1924 il oktyabrın 16-dan 1937 il martın 13- dək Pimali Qafqaz əlkəsi, 1937 il martın 13-dən 1943 il yanvarın 12- dək Orconikidze əlkəsi adlanırdı. SaH. 80,6 min k.gm?, ƏH. 268 2 min (1984, 1 yanvar). 34 r-nu, 22 iməhəpn, 17 nr var, Qərkibinə Qaracay-Cərkəz Mud- tar Vilayəti daxildir. Mərkəzi Stavropol i.-dir.

Təbiət. Mərkəzi hissəsini Stav- ropol yӱksəkliyi tutur. Yuksəklik ur.- də Terek-Kuma ovalıqı, HM.-Ha HCƏ Kuma-Manıc cekəkliyinə qovupur. Dar- ətəyi hissəsi terraslı maili duzən- liklərlə ballanır. Bir qədər c.-da kuest tipli silsilələr uzanır. S.e.- nin c, kənarında Suayırıcı silsilə (maks. hund. 4046 m, Dombay-Ulgen d.) yerləpir. Suayırıcı silsilədən Hi. istiqamətində Yan silsilə (maks. hund. 0642 m, Elbrus d.) ayrılır. Elbrus d.-nda və Suayırıcı silsilədə buzlaq sahələri var. Faydalı qazıntıları: mis, polimetallar, dai kəemur, təbii qaz, neft. S.ə. tikinti materialları və mineral bulaqlarla zəngindir. İQ- limi kontinentaldır. İllik yaqıntı q.-də təqr. 500 mm, 11:.-də mm-ə qə- dər, daqətəyi və daqlıq sahələrdə 2000 mm-ə qədərdir. Muhum cayları: Kuban, Kuma, Yeqorlık, Kanayc. Ən beyuk gel Manıc-Qudilodur. Acıq və tund-tpa- balıdı, qara, qonur, daq-mepqə və qo- nur darq-cəmən torpaqları yayılmıni- dır. Ərazinin 596 -ə qədəri meiyədir. Cel bitkilərinə rast gəlinir. Muxtə- lif nəv gəmirici, yekəqulaq kirpi, GƏLİNCİK, tulku, canavar, qamın pi- piyi, celdonuzu, nəcib maral, cuyur, qonur ayı, vapaq, coxlu quiy və s. var. Teberda qoruqu və Qafqaz qoruqunun bir hissəsi S.e.-ndədir.

Əhali, Ruslar, ukraynalılar, er- mənilər, yunanlar, beloruslar, qara- caylılar, cərgəzlər, abazinlər, ose- tinlər, kabardinlər və 6. yaiyayır. Orta sıxlıq 1 km?-də 33,3 nəfərdir (1984). PPəhər əh. 5295 –dir (1984). Mu- zə izəhərləri: Stavropol, Pyatiqorsk,

evinnomıssk, Kislovodsk, Herkessk, Yessentuki və Mineralnıye Vodı.

Təsərrufat, S.e. 1Pimali Qaf-

qaz iqtisadi r-nunda istehsal olunan


sənaye məhsulunun 1/5-ə qədərini ve- S


rir. Əsas sənaye sahələri: yeyinti və Yungul. Elektroenergetika, maınqa- Yırma və kimya sənayesinin də xususi cəkisi artır. SSRİ-nin ən iri İES-lərindən sayılan Nevinnomıssk DRES-i S.ə.-ndədir. Aqır sənaye sa- hələrindən 1-ci yeri mapınqayırma və metal e”malı tutur. Tikinti mate- rialları, meiiə və arac e”malı səna- Yesi sahələri var. Yeyinti sənayesi Yerli k.t. xammalı əsasında iiləyir. Yungul sənaye mərkəzləri: Nevinno- mıssk, Budyonnovsk, Pyatiqorsk, Yes- sentuki, Svetloqrad, Stavropol, Cer- kessk və s. K.t.-nda zərifyunlu qoyun- cӱluq və taxılcılıq muhum yer tutur. Uvarma əkinciliyi inkipaf etmiii- dir. Əsas ərzaq bitkisi öyrnanbıp. Qarqıdalı, arpa, vələmir, qarabaltaq, cəltik, dənli-paxlalı bitkilər, KYHƏ- ÖaxaH, məkəp cuqunluru, tan bitkiləri, yem bitkiləri əkilir. Baqcılıq və uzumculuklə mətqul olu- nur. Qaramal, davar, donuz saxlanı- lır. Quiculuq inkitaf etmiiydir. C.e.-HnəH Rostov-Don—Bakı, Kavkaz- skaya— Divnoye—Elista d.y.-Ları ke- cir. Avtomobil nəql, var, Muhum av-


2*,c. 9


tərəvəz-bos- f


STAKER


tomobil yolları: Moskva—Rostov-Don —Mineralnıye Vodı—Bakı, Stavro- pol—Teberda, Stavropol — Divnoye, Pyatiqorsk—Neftekumsk, Cerkessk— Pyatiqorsk. Hava və boru kəməri nəql.-nın muhum əhəmiyyəti var. S.ə. Lenin ordeni ilə təltif edilmitdir (1958). “ Mədəni Hӱruculuq və səhiyyə. S.e.- ndə 7 ali məktəb, bir cox elmi-təd- qiqat mӱəssisəsi, Stavropolda əlkə- iyunaslıq və təsviri sənət muzeyləri, Pyatiqorskda M. Y. Lermontov muzey- qoruqu, Kislovodskda N. A. Yaro- ienko rəsm muzeyi və s. muzeylər, 4 teatr, sirk və s. fəaliyyat gestərir. c“Stavropolskaya pravdaq (1917), 4Mo- lodoy leninetsə (1934), c“Kavkazskaya zdravnitsag (1960) əlkə qəzetləri cı- xır. Yerli radio və televiziya veri- lipləri ilə Yanaplı Moskvadan ve- PERU retranslyasiya olunur. SSRİ-nin əsas kurortlarından olan Kislovodsk, Yessentuki, Jelez- novodsk, Pyatiqorsk kurortları, həm- cinin Teberda kurortu S.e. ərazisin- dədir. Turizm inkilaf etmipdir. STAVROPOL SOVET RESPUBLİ- KASI—1918 il yanvarın 1(14)-də Stavropol qub.-nda Sovet hakimiyyə- ti qurulduqdan sonra qub.-nın adı. Əzunu RSFSR-in bir hissəsi e”lan etmindi. PTQimali Qafqazın 1-ci So- vetlər "qurultayının (1918 il, 5—7 iyul) qərarı ilə S.S.R. Pyimali Qaf- qaz Sovet Respublikasına daxil ol-


mutpdu. | STAQNASİYA (fr. zeagpabop, lat.


|afpo—dayandırıram), iqtisa- diyyatda–—istehsalda, ticarətdə və.s.-də durtqunluq. -

STADİON n. 6(ӧbop—yarınlar


y

kecirilən yer)—kompleks idman ya- rıpiplarının kecirilməsini tə”min edən qurqu. S.-un tərkibinə əsas mey- danca və tamalacılar ucun tribuna- lar, qacıyi yolları, Yungul atletika sahələri, idman-oyunları və gimnas- tika yarıpqları kecirmək ucun xususi meydanca və salonlar, yardımcı qur- qular daxildir. İlk S.-lar Qədim Yu- nanıstanın Olimpiya, Afina və s. iəhərlərində ZN Rio-de- Janeyrodakı Sraziliya) cMarakanaı

ey dunyada, oskzvadakı V. İ. Lenin ad. Mərkəzi S., Leninqraddakı S. M. Kirov ad. S., Kiyevdəki r. S.-u SSRİ-də, Bakıdakı V. İ. Lenin ad. respublika S.-u Azərb.SSR-də ən beyuk S.-lardır. Ərtulu S.-lar da ir. | STADİON, Moskvada V. İ. Lenin ad. Mərkəzi sta- di on — dunyanın ən bəyuk idman komplekslərindən biri. 1955- -56 il- lərdə Lujnikidə tikilmit, 1976—79 illərdə burada yenidənqurma iləri gerulmulidur. Kompleksə təqr. 140 id- man qurqusu, o cӱmlədən Beyuk (103 min Yerlik) və Kicik idman arena- ları, uzguculuk hovuzu, idman sara- Yı, universal idman zalı, ulaq sta- dionu, tennis ipəhərciyi ( acıq kort), məpqlər ucun ərtulu buz meydan- ca (FKristalə), 30 idman zalı, 10 utbol meydancası, 4 yungul atleti- ka kompleksi, basketbol, voleybol, qo- rodki və s. oyunlar çcun təqr. 80 mey- danca, oxatma idmanı ucun xususi sahə və s. daxildir. S.-da istehsalat eqmalatxanaları, moto-mexvniklətdir- mə bazası, mətbəə, mualicə-bədən tər- biyəsi dispanseri, tibb kabinetləri,


19



idman muzeyi, *Sportfilmg laborato- riyası, mehmanxana və s. var. Burada idmanın 30-dan cox nəvu uzrə məpq və yarılmylar, o cӱmlədən dunya və Av- ropa cempionatları, SSRİ xalqları spartakiadalarının final yarıila- rı, həmcinin tamaiqa tədbirləri (kon - sertlər, buz ӱzərində balet, yeni il iənlikləri və s.) kecirilir, daimi məpq edənlərin (9—75 yailı) sayı 23—30 minə catır. Mərkəzi stadion 22-ci Olimpiya oyunlarının (1980) əsas S.-u olmuiy, burada yungul atleti- ka, gimnastika, voleybol, su polosu, dzyudo, futbol uzrə yarıtlar geciril- mil, idmanın muxtəlif nəvləri ӱzrə coxlu SSRİ, Avropa, dunya, Olimpiya rekordları muəyyən edilmitdir. muasir me”marlıqın gerkəmli numunələrindəndir. Layihə muəllif- ləri—me”marlar A. V. Vlasov, İ. Y.


Rojin, N. N. Ullas, A. F. Xryakov, mӱhəndislər V. N. Nasonov, N. M, Reznikov, V. P. Polikarpov Lenin


kafatına layiq gərulmutilər (1959). STADİON, V.İ. Lenin ad. res- publika stadionu — Azərb, SSR-də ən bəeyuk idman kompleksi. İnipasına 30-cu illərdə batlanmınq, 1941—48 illərdə ip dayandırılmıiq, 1949—51 illərdə davam etdirilmiil- dir. S.-un acılıı 1951-ci il sent- yabrın 6-da olmutdur. Kompleksə 40 min tamaiacı ucun tribunaları olan əsas meydanca, əlavə futbol, voleybol, həndbol meydancaları, idman sarayı, yungul atletika maneji, sarlamlıq zonası, həkim kabineti, ulpaq idman məktəbi, mehmanxana, yeməkxana və s. daxildir. Uzguculuk hovuzu və tennis kortunun tikilməsi nəzərdə tutulmuin- dur. S. muasir texniki qurqularla təchiz əhli dir, Kompleksin idman qurquları burada yungul atletika, Bə basketbol, voleybol, gӱləiymə, aqırlıq qaldırmaq, gimnastika uzrə beynəlxalq, Umumittifaq, resp. yarıpi- larının, spartakiadaların, həmci- NİN genip miqyaslı ictimai-mədəni tədbirlərin gecirilməsinə imkan ve- rir. S.-da kecirilən beynəlxalq ya- rıtmlarda (26 Bakı komissarının xa- tirəsinə həsr edilmin ən”ənəvi bey- nəlxalq yungul atletika yarınları və s.) bir cox əlkələrin idmancıla- rı iptirak edirlər.

STAJ—bax Əmək stajı.

STAZ (yun. 5645:5 — hərəkətsizlik), durqunlu q—fizioloji məhtəviy- yatın borulu orqanların mənfəzində dayanması. Məs., qanın S.-ı—hemos- taz (kapillyar, yaxud venoz), sidiyin S.-ı—limfostaz, kalın S.-ı—kop- rostaz adlanır. Damarların inner- vasiyası pozulduqda kimyəvi və fizi- Kİ amillərin tə”sirindən və S. əmələ gəlir. Sabit S. hemostaz toxumanın nekrozuna səbəb ola bilər. STAYER (ing. zEausq, hərfi mə”na- sı—dəezumlu adam)—uzaq məsafələ- ri (məs., yungul atletika qacını və Ya konkisurmə idmanında , 000, 1 m və s.) qət etmək uzrə ixtisas- laimız idmancı.

STAKER (ing. 5EasKeq: 5(ask—qalaq- lamaq)—muxtəlif yӱkləri qalaq ha- lında yıqmaq ucun səyyar konveyer. Taxta-palban anbarlarında qısa aqac materiallarını qalaqlamaq ucun ərsinli, səpələnən materiallar (qum, cınqıl, filiz, gemur və s.) sax- lanılan . anbarlarda lentli S.- dən istifadə olunur. S. enli rels Yo-


i ) l



STALAKTİT,


20.


CTAKKATO



lunda Hərəkət edir. Onunla yıqılan


qalaqların Hhund. bəzən 30—35 m-ə


TAL |

CTAKKATO (rar. staccato, stacca- qe—ayırmaq, qoparmaq) musiqi- d ə—səslərin qısa, qırıq-qırıq ifa edilməsi. ZSassa(o sezu ilə, yaxud not- ların altında və ya ustundə nəqtə qoyulmaqla iparə olunur. STALAQMİT (yun. 5(ayatpa—damcı) —maqara və s. yeraltı karst bolplu- qunun dibindən inkitpaf edən konus- pəkilli, sutunvarı və s. formalı


. əhəngli mineral teərəmə. Maqaranın


dibinə damcılayan, karbon qazı ilə doymup sulardan kalsium-karbonatın cəkməsi nəticəsində yaranır. S. aila- qıdan yuxarıya doqru beyuyur və cox vaxt stalaktitlərlə birləpqərək su- ar a araş” əmələ gətirir. TARAKTVIT (iyn. stalaktös—naMubı- damcı sızılmın)—karst maqarala- rının tavanından cubuq, boru, buz luləsi formasında inkilna edən əhəngli mineral tərəmə. Maqaranın tavanından damcılayan karbon qazı ilə doymuti sudan kalsium-karbonatın cəkməsi nəticəsində yaranır. Bə”zən buxarlanmanın iptirakı ilə əmələ gələn dӱz və gips S.-lərinə də rast gəlinir. . muqərnəs (ər. yayxə—yapma karnizlə bəzədilmi meqmarlıqda, prizmavarı fiqur tpəklində dekorativ detal. Bir-biri- nin ustundə cərgə ilə yerləiqən cı- xıntılardan ibarət olur (maqrarala- rın tavanında sızan damcılardan əmələ gələn əhəngli tərəməni xatır- ladır). Orta əsr ərəb əlkələri, İran, Orta Asiya, Azərb. me”marlırı ucun xarakterik olan S., adətən tromnp, yarımgunbəz, taxca taqının ustundə yerlətdirilir, karniz əmələ gətirir.


“227 tilafları haqqında, ak mokratiya milli məsələni necə bapa tən dupqur??, *“Anarxizm Ya (4 , Partiyanın 4—5--


zəriyyəcisi və təb- liqatcısı, Sovet

İttifaqı, Qəhrəma-

iə nı (1945), Sosia- (| list Əməyi -Qəhrə- Min) manı (1939), Sovet 5571 İttifaqı Maripa- 4 lı (1943), ovet

İttifaqı Kar "

2 nuccuMycy (1940). 1898 ildən Sov. İKP uzvu. Kustar cəkməci ailəsində

CC doqulmutpdur. Tori. ruhani məktəbini bitirib (1894) Tif- lis pravoslav seminariyasına daxil







“olmulidur. Zaqafqaziyada, yallamıpt


rus marksistlərinin tə”siri ilə in- qilabi hərəkata qopqulmun, gizli dər- nəkdə K. Marks, F. Engels, V. Lenin və G. V. Plexanovun əsərləri- ni eyrənmipldir. c“Mesame-dasiu s.-D. təpkilatının inqilabi qanadına mənsub idi. 1899 ildə inqilabi fəa- liyyətinə gərə seminariyadan cıxa- rılmılpdı. 1901 ildə gizli fəaliy- yətə kecmiti və o vaxtdan peypəkar in- qilabcı olmutidur. 1898 ildən RSDFP Tiflis Komitəsinin uzvu olan S.. Gurcustanda s.-d. dərnək və təpkilat- larının yaradılmasında, *Brdzolaı, a“Proletariatis brdzolaqk qəzetləri- nin nəprində fəal iptirak etmitidir. RSDFP Qafqaz İttifaq Komitəsi- nin uzvu olmu, onun tapipırıqı ilə 1904 ilin iyun və noyabr aylarında Bakıya gəlmitdir. Bakı fəhlələ- rinin 1904 il dekabr umumi təqtili- nin rəhbərlərindən olmutiqdur. S. Zaqafqaziyada 1905—07 illər inqila- bının bilavasitə ipttirakcısı idi. Bu illərdə bolpevizmin strategiya və taktikasını mudafiə edən və əsas- landıran bir necə kitabca, məqalə, vərəqələr (4Qısaca olaraq partiya ix- c Sosial-de-


sosializm?


və s.) yazmıpdır.


215 ci qurultaylarının numayəndəsi ol- SD: yu, Ə-ci qurultaydan sonra Bakıya


v gendərilmiidir.


Burada menievik- lərə qarpı, boltevik Bakı Komitə-


“Zİ sinin yaradılması uqrunda mubari-


zədə iptirak etmiiy, Bibiheybətdə partiya təplpkilatcısı olmutdur. cBa- kinski proletariz qəzeti nəir edilən gizli boltevik mətbəəsinin təiyki- latcılarından idi, *“Qudokə qəzeti- nin nəirində bəyuk rol oynamın-


— | dır. Həmin qəzetlərdə, həmcinin par-


il


ud, kkal



Stalaktit. Bakıdakı Pirvanpahlar sa- rayı kompleksindəki Divanxananın ba:i- taqından detal. 15 əsr.


STALİN (əsl familiyası C u q a11- vili) İosi issarionovic (21.12, 1879, Qori—5.3.1953, Moskva)—Kom- munist partiyasının, DƏvləti- nin, beynəlxalq kommunist və fəhlə hərəkatının rəhbər xadimlərindən bi- ri, marksizm-leninizmin gergəmli nə-


tiyanın FSosial-demokratə qəzetində


XX cap etdirdiyi itlərə Q “Rusiya

  • 2 Sosial-Demokrat Fəhlə P

695 London qurultayı Dinin qeyd- 2 ləri)ə, c“Partiya

= vəzifələrimizə, “Qafqazdan məktubə, 4 2 Cİqtisadi terror və fəhlə


artiyasının ə və bizim


hərəkatı və s.) gerkəmli publisist və marksiz- min təbliqatcısı kimi cıxın etmipt, Bakı bolpevik təplkilatının takti- ka xəttini ipləyib hazırlamıp, men- peviklərə, eserlərə, damnaklara və yerli təsviyəcilərə qaritı barıtmaz mubarizə aparmındır. S. Bakıdakı

əaliyyət, devru haqqında yazırdı: 4Mən orada, Bakıda ikinci inqilabi deyuti təcr i aldım (Əsərləri, c. 8, səh. 190). Bununla belə həmin il- lərdə maxistlərin və otzovistlərin

mətləndirilməsində səhvlərə yol vermipdir. S. 1910 ildə həbs oluna- raq Bakıdan surgun edilmiktdir (1902


—13 illərdə 7 dəfə həbs olunmupt, 6 dəfə surgun edilmizn, 5 dəfə surgun- dən qacmıpdır). Lakin surgundən qacaraq 1911 ilin yayında Peterburqa gəlmiii, partiyanın 6-cı (Praqa) konfransında secilmitt MK-nın ic- lasında (1912, yanvar) qiyabi olaraq RSDFP MK-nın və Rus burosunun tərkibinə daxil edilmiydir. 1912— 13 illərdə Peterburqda iptləmiii, cZvezdaqk, “Pravda qəzetlərində əmək- daplıq etmiyil, Krakov mumavirəsinin (1912) iptirakcısı olmutdur. Bu dəvrdə yazdıqı *Marksizm və milli məsələk əsərində milli məsələnin həllinin Lenin prinsiplərini ipqıq- landırmın, opportunist tmədəni-mil- li muxtariyyətə tər ə əc tənqid et- miqyidir. V. İ: Lenin bu əsərin bəyuk


. -nəzəri və siyasi əhəmiyyətə malik ol-


durunu gəstərmipdir. 1913 ilin fev- ralında S. Turuxan elkəsinə surgun olundu. Mutləqiyyət devrildikdən son- ra 1917 ilin martında Petroqradad qa- yıdan S. RSDF(b)P MK Burosunun tərkibinə və FPravdaz redaksiyasına daxil edildi. S. burjua-demokratik inqilabının beyuyub sosialist inqi- labına kecməsinə dair Lenin xəttinin tətil an idi. RSDF(6)P- nin 7-ci Ӱmumrusiya (Aprel) konf- ransında (1917) MK ər secilmiyi, 6-cı qurultayda (1917) –-nın siyasi hesabatı və. siyasi vəziyyət haqqında mə”ruzə ilə cıkgınq etmitdir. S. Beyuk Oktyabr sosialist inqilabının ha- zırlanmasının və kecirilməsinin əal iptirakcısı olmupdur: MK iyasi Burosuna, Hərbi-İnqilabi Mərkəzə və Petroqrad HİK-inə da- xil idi. 2-ci U mumrusiya Sovetlər qurultayında S. xalq milli iplər KO- missarı secilmil (1917—22), eyni zamanda Xalq Dəvlət s bi OMEC- sarlıqına (1920 ildən Fəhlə-Kəndli ii əttipliyi) batcılıq etmipdir (1919—22). Vətəndat muharibəsi : və xarici . qbn mudaxilə devrunlə (1918—20) S. resp. HİPT, Cənub ərb, Cənub-Qərb cəbhələrinin HİPT uzvu, Fəhlə-Kəndli Mudafiə PPurasında URMİK-in numayəndəsi olmupt, əzunu partiyanın gergəmli hərbi-siyasi xa- dimi kimi gestərmitidir. Bərənnanı muharibəsindən sonra x.t.-nın bərpa- sında və yeni iqtisadi siyasətin hə- Ata gecirilməsində fəal calınnmıp, əmkarlar ittifaqları haqqında dis- kussiyada Lenin platformasında Tü mudur. 1920 ilin s rında AK(b) K-nın plenumunda, AK(b)P Mərkəzi və Bakı komitələrinin, RK(b)P MK Qafqaz Burosunun birlətmist icla- sında cıxıtn etmittdir. RK(b)P-nin 10-cu qurultayında (1921) S. cParti- yanın milli məsələdə nəvbəti vəzi- fələriz haqqında mə”ruzə etmitdir. 1922 ilin aprelində. MK plenumunda S. MK-nın Bam katibi secildi və 30 ildən cox bu vəzifədə qaldı. Milli-dəvlət quruculuqu sahəsində əəə ipcilərdən biri kimi S. SSRİ-nin yaradılmasında iptirak edirdi. Lakin ilk vaxtlar bu yeni və mӱrəkkəb vəzifənin həllində səhvə yon BepMHU, cmuxtariyyətlətdirmək | .-ların muxtariyyət huququ ilə FSR-ə daxil olması) layihə- sini irəli surmupdu. V. İ. Lenin bu layihəni tənqid edərək vahid ittifaq devləti yaradılması planını əsas-

dı. Tənqidi nəzərə alan O.

Lenin ideyasını tamamilə mudafiə


STALİN


21



etdi və RK(6)P. MK-nın tapiptırıqı ilə 1-ci Umumittifaq Sovetlə qu- rultayında (1922, dekabr) SSRİ-nin – təpkili- haqqında mə"ruzə etdi. Partiyanın 12-ci qurultayında (1923) . MK-nın təptjilat hesaba- tı və milli məsələ haqqında mə”ruzə- lərlə cıxıpt etdi.

Partiya kadrlarını cox gəzəl ta- nıyan V. İ, Lenin onların tərbiyə- sinə bəyuk tə”sir gəstərir, əə keyfiyyətləri nəzərə alınaraq: kadr- ların umumi partiya ipinin məna- feyinə uyqun yerlətdirilməsinə ca- lıpırdı.

V. İ. Lenin “Qurultaya məktubə- unda S.-in partiyanın ən gərkəmli xadimlərindən olduqunu gəstərməklə bərabər yazırdı: Yol. Stalin bap katib olandan sonra əz əlinə hədsiz hakimiyyət toplamımdır və mən onun həmin hakimiyyətdən həmipə kifayət qədər ehtiyatla istifadə edə biləcə- yinə əmin deyiləm (Əsər. tam kulliy- yatı, c. 45, səh. 379). O, məktuba əlavə- sində gəstərirdi: “Stalin olduqca ko- buddur və biz kommunistlər icərisin- də, əz. aramızdakı munasibətlərdə ta- mamilə dəzuləqbilən bu . nəqsan baip katib vəzifəsində dezulməz olur. Bu- na gerə də mən yoldaplara təklif edirəm Stalinin həmin vəzifədən nə usulla baiqa ipə gecirilməsi uzərin- də fikirlətsinlər və həmin vəzifəyə


bapqa elə bir adam təyin etsinlər ki,


o, butun bapqa keyfiyyətlərə malik olmaqla Stalin yoldapdan ancaq bir ustunluklə fərqlənsin, yə"ni daha rəf- tarlı, daha qərəzsiz, yoldaptlara qar- ilı daha nəzakətli və daha diqqətli olsun, az pqıltaqcı olsun və i.a.ə (ye- nə orada, səh. 380), RK(b)P 13-cu ry- ultayının (1924 | -hey"ətləri V. İ. Leninin məktubu ilə tanıt edildi. Ӧlkədəki mӱrəkkəb BƏ- viyyət, trotsgizmlə mubarizənin gkəs- kinləpməsi və pqəxsi xidmətləri nə- vərə alınaraq, tənqiddən nəticə cıxar- maq pərti ilə S.-i Batp katib vəzifə- sində saxlamaq məqsədəuyqun sayıldı, V. İ. Leninin vəfatından sonra S. partiyanın və dəvlətin. daxili və xarici siyasət xəttinin iplənib ha- zırLlanmasında, təsərrufat və mədəni quruculuq planlarının Həyata Keum- ilməsində, əlkənin mudafiə qabiliy- ok məhkəmləndirilməsində fəal iptirak etmipdir. Leninizmin dup- mənlərinə qarptı barınmaz mubarizə aparan S, trotskizmin, saq opportu- nizmin ideya-siyasi cəhətdən darma- daqın olunmasında, SSRİ-də sosia- lizmin qələbəsinin mumkunluyu haq- qında Lenin tə”liminin mudafiəsin- də, partiyanın birliyinin mehkəmlən- dirilməsində gərkəmli rol oynamınl- r. Lenin ideyalarının : RİNDƏ .-HH €. .leHHHH3MHH əsasları haqqındak 1924), eTporcxus )oxca , leninizm?ə 1924), “Leninizm məsələlərinə dairı 1926), “Bir daha partiyamızdakı so- sial-demokrat təmayulu haqqındakı (1926), *UİK(6)P-də saq təmayul haq- qındak (1929), *SSRİ-də aqrar siyasət


məsələlərinə dairə (1929) və s. əsərlə-


ə


rinvin muçhuӱm əhəmiyyəti olmudur. Sosializm quruculuquna dair Le- nin planının — sənayelətdir | k.t.-nın kollektivlətməsinin, mədəni inqilabın həyata gecirilməsində S.-in xidmətləri beytkdur. Kollektivlət- mənin gedipində yol verilmin səhv- lər və əyintilər ucun S, də məs”uliy-


butun numayəndə. liplərdə fəal


QRAD VURUYİMASI


yət dapıyırdı. Lakin partiyanın S.- in ipptirakı ilə KƏPAYİY qəti tədbir- lər nəticəsində bu səhvlər dӱzəldildi.

Yaxınlatan muharibə təhlӱkəsi ptəraitində və Hett Vətən muhari- bəsi illərində SSRİ-nin itabir qabiliyyətinin məhkəmləndirilməsi, fatpist Almaniyasının və milita- rist Yaponiyanın darmadaqın olun- masının tətpkili sahəsində partiya- nın coxcəhətli fəaliyyətində S, rəh- bər kimi itpptirak etmitidir. Bunun- la belə, muharibə ərəfəsində S. fa- pist Almaniyasının SSRİ-yə ehti- mal olunan hucum vaxtının mçəyyən- ləpdirilməsində səhvə yol gerilik di. 1941 il mayın 6-da S.SSRİ XKS sədri, iyunun 30-da Devlət Mudafiə Komitəsinin sədri, iyulun 19-da xalq mudafiə komissarı, . avqustun 8-də SSRİ Silahlı Quvvələrinin Ali Bapq Komandanı təyin olunmupdu. S., Sovet devlətinin baicısı kimi Tehran 148, Krım (1945) və Pots- dam (1945) konfranslarında ipti- rak etmipdir. |

Mtharibədak sonrakı dəvrdə par- tiya və Sovet hekuməti zəhmətkeilə- ri daqılmıp təsərrufatın bərpası və daha da inkipafı uqrunda mubari- zəyə səfərbər etmit, SSRİ-nin və dӱnya sosializm sisteminin beynəl- xalq məvqelərinin mehkəmləndiril- məsinə, beynəlxalq kommunist və əh nə hərəkatının inkipafına, muӱstəm- ləkə və asılı əlkə xalqlarının azad- lıq mӱbarizəsinin mӱdafiəsinə, bu- tun dӱnyada xalqların sulh və təhlu- kəsizliyinin tə"min olunmasına ye- nəldilmipl xarici siyasət xəttini neHmənəH həyata kecirmitdir. S.


par- tiya MK-sının Bait katibi və SSRİ 11


Nazirlər Sovetinin sədri kimi bu


.-in fəaliyyətində mӱsbət cəhət- lərlə yanapı nəzəri və siyasi səhv-


.lər də olmut, onun xarakterinin bə"- zi mənfi xrosiyyəəri eəzunu ges-


tərmipdir. İ., Leninin vəfatın- dan sonrakı illərdə S. ӱnvanına de- yilən tənqidi qeydlərlə hesablaitır- dısa, sonralar partiya Həyatının və kollektiv rəhbərliyin Lenin prin- siplərindən uzaqlatmaqa, partiyanın və xalqın muӱvəffəqiyyətlərində əz ro- n .-HH ipəxsiyyətinə pərəstii yarandı. Bu, sosialist qanunculuqrunun kobud iqəgildə pozulmasına səbəb oldu, par- tiyanın fəaliyyətinə, Mini, qu- Rucu q ipİNə CİDDİ ZİYan vurdu. əz İKM-nin 20-ci qurultayı (1956) pəxsiyyətə pərəstitipi marksizm-leni- nizmin ruhuna, sosializmin təbiətinə yabancı bir hal kimi pislədi. Sov. | MK-nın 4“PTəxsiyyətə pərəstitt

və: onun nəticələrinin aradan qaldı rılması haqqındak 1956 il 30 - iyun tarixli qərarında S,-in fəaliyyətinə hərtərəfli və obyektiv qiymət, pəxsiy-


yətə pərəstipin geni tənqidi veril-


di. PTəxsiyyətə pərəstit sovet qurulu- punun sosialist mahiyyətini, B. İKİ-nin marksist-leninci xarakteri- ni və onun leninci xəttini dəyindir- mədi və -dəyildirə bilməzdi və sovet cəmiyyətinin ingipafının qanunauy- qun gediptini dayandırmadı. Sov.İ ia həyatının və kollektiv rəh- bərliyin . iz bərpasını və na HHKHMHAa- ını tə"min edən tədbirlər sistemi hazırlayıb həyata gecirdi.


iptirak etmiidir..


u ipipirtməyə bapladı. Tədricən


enin norma və prinsiplə-


S. 1919—52 illərdə UİK(b6)P MK Siyasi Rurosunun, 1952—53 illərdz Sov İKP M Rəyasət Heyətinin, 1925—43 illərdə Kominternin İc-

aiyyə Komitəsinin, 1917 ildən RMİK-in, 1922 ildən SŞRİ MİK- in uzvu idi. SSRİ Ali Sovetinin (1—" 3-qy “zarbipbiui) deputatı olmutdur. 3 dəfə Lenin ordeni, 2 €Tənəöəə op ne- ni, 3 Qırmızı Bayraq ordeni, 1-ci dərəcəli Suvorov ordeni, həmcinin medallarla təltif edilmiptdir. Qı - zıl meydanda dəfn olunmuidur.


Əsərləri: Əsərləri, c. 1—13, B., 1946—51: Leninizm məsələləri, B., 1953, Sovet İttifaqının Beyuk Vətən muharibəsi haqqında, B., 1953, SSRİ-də sosializmin iqtisadi problemləri. B.,


1954.

Əd.: İstorila KPSS, t. 1—5, M., 1964—80: İstoril vtoron mirovon vognı. 1941—45, t. 1—12, M., 1973—82,


STALİNQRAD — Volqoqrad 1925—61 illərdə adı.

STALİNQR VURUYYMASI (1942 —“43)—Bəyuk Vətən muharibəsində (1941—45) sovet qopunlarının Sta- linqradı mudafiə etmək və Stalin- qrad istiqamətində alman-faiist qrup- lapmalarını darmadaqın etmək uzrə kecirdiyi mudafiə (1942, 17 iyul— 18 noyabr) və hucum (1942, 19 noyabr — 1943, 2 fevral) əməliyyatları. S.v.- nda m təlif vaxtlarda Stalinqrad, Cənub-Pərq, Cənub-Qərb, Don cəbhələ- rinin, Voronej cəbhəsinin sol cinah qopunları, Volqa hərbi donanması və Stalinqrad HHM korpus r-nu his- sələri iptirak etmiitlər. Avropada ikinci cəbhənin acılmamasından is- tifadə edərək Hitler komandanlıqı ərq cəbhəsində sə"yləri artırmıpq, sovet-alman cəbhəsinin c. cinahında geni HƏ kecmipdi. Stalinqrad


HT.-HHH


Y3əpHHƏ hYuyM YHYH 6-vbi anMaH OpAv- su (komandanı F. Paulus) ayrılmınq dı. Umumiyyətlə, dutpmənin quvva-


ləri sovet qopunlarından adamların Ə gərə 1,7 dəfə, artilleriya və tankların sayına gərə 1,3 ə, təy- Yarələrin sayına gərə isə 2 dəfədən də: cox ustun idi. Stalinqradın hu- dudlarında 4 mudafiə zoları yara- dılmındı. Avqustun 10-da sovet qo- iqunları Donun sol sahilinə cəkil- dilər, mudafiə məvqeyi tutaraq dui- məni dayandırdılar. Hələ iyulun 31- də alman-fapist komandanlpıqı 4-cu tank ordusunu Qafqazdan Stalinqrad istiqamətinə gəndərmipdi, almanla- | rın c.-q.-dən ppəhərə soxulmaq təhlu- gəsi yaranmıtidı. Bu: istiqamətdən pəhəri mudafiə ucun yeni cəbhə—Cə- nub-PTərq cəbhəsi (komandanı A, İ. Yeryomenko) yaradıldı. Cəbhənin qo- punları avqustun 9—10-da əks-həmlə ilə almanların 4-cu tank ordusunu mӱdafiəyə gecməyə məcbur etdi. qqustun 19-da dulimən yenidən hucuma ,

O, Q.-DƏN VƏ C.-Q.-DƏN eyni -

zamanda zərbə vurmaqla Stalinqradı ələ kecirmək istəyirdi. Hətta alman- ların 14-cu tank korpusu S dın pm.-ında Volqaya cıxa bildi, vet nları dutpmənə :im.-dan cinah əxa zərbələri vuraraq dutimən quӱvvəsi- ni yayındırdılar və bu, pqəhərin mu- dafiəcilərinin vəziyyətini yungul- lətpdirdi. – Lakin dutpmən dətӱipə Ye- ni quvvələr—8-ci və 3-cu ru- . mın ordularını daxil etdi. Sentya- brın sonunda Stalinqrad ӱzərinə huӱ- cumda duӱimənin 80-dən cox diviziya“



ə STALİNQRAD VURUİMASI


STALİNQRAD VURUTLİMASI SOVET QOPUNLARININ ƏKS-HUCUMU (1942, 19 noyabr-1948, 2 fevral)


dü"






“lili CoBeT suvari qopunlarının fəaliyyəti














. —— A hi ç Tərəflərin aviasiyalırının fəaliyyəti

c Olqoanka

“2 -ı m . 2 : uzada ə" . . ”.: 1. ” 2 rB.Üp. Frolovaç, : | 22 Miqulinskaya İMtcənəpu VN EDON CƏBHƏSİ .2 H Be uencxa ya | N / bh Or. Er Serafimovaic | m / 2 | ba 2 Or, Kremenskaya | “r, N CiVertnecirskaya y qv.sg | "2 Qarnaya Proleyka 2




Kacalinskaya









= |Btk




| ə | ə qz Oul AR | = rl Cun. bh Üp. “üə iH Tə qəfbo "elə İlovlinskayaggfb = m də 4-2 L . lidt2-Oler.. . . n


( ve | Dubovka “a


(ks AR















pin 4| : ( ə “lu. .. "FET z F bar 1 5

ə də “ gəspr "Sə əza ağ ÖN ə

SULİRAXAĞLDA Hə O uc ə — = | CANÇAKAN ə / “a La “Kr VU: ə en ”) | | g 2 ( 5 4 hD / ü Ün. av = gər = fremoao si / TALİNQRAD


Qalac-Don yt. TOr quatalarimnin bi Hissəry


ə) (əzə re İs Kale ayna 2 öl: ” “2 . ə (dra: ü0 "El Cil Ç Tə a-ı 2 - i. ,





kn ER nücunü Md İK L. £ “oğlı m. q


—j”je”.


Cu


tk. “ka


İlh Ə /S


KB Ora mg: Can g. = ü h Üp.






(22.11-0ən)


4 HD qrevələrinin Si ə Bir. Hissası | ki





4 um



= Sovet qopyunlarının zərbə istiqamətləri = (19 noyabr—11 dekabr




Dӱiymən qopyunlarının əks-zərbələri və geri HƏKHHTMƏCH


—— —=— —— || dekabr gӱnӱn sonuna cəbhə xətti















Stalinqrad ətrafında mӱhasirəyə alınmıin

ə qӱvvələrini xMlas etmək məqsədi ilə 12—–23 dekabrda alman-faiyist qopunlarının zərbə istiqamətləri 23 dekabr kӱnun sonuna sovet qoyunlarının

vm" Həziyyəti

“=== Sovet qoiunlarının zərbə istiqamətləri (16-30 dekabr)

ishala 30 dekabr gçnӱn. sonuna cəbhə xətti

iə Bolqa hərbi donanması ə : = MӰHASİRƏYƏ ALINMIN1/ ALM -F QNLAR

Muhasirəyə alınmı:i alman-fainst qruplaiy- : ? x 9 QLMAN-FAİİST QOPQUNLARI malarının darmadaqın edilməsi QRUPLAPPMASININ LƏRV EDİLMƏSİ (1943 il, 10 yanvar-3 fevral)




Rə 1 0 4 Ar nay


“ə... Er ə Sa ə C “ e






mr—


ediyaya Axtube | iə Zaplaqnoyed — as...




| == Sovet qopunlarının zərbə istiqamətləri == (10 yanvar-2 fevral)


————ıa Alman-faiqist qoiunların əks-zərbələri ӱ—— Və geri cəkilməsi


| Cəbhə xətti =x—u——xg= |2 yanvar gӱnӱn sonuna 6 yanvar gӱnçn sonuna 25 yanvar gunun sonuna


Alman-faiqist qruplaplmasının təslim olması






STANDARTLAMİDIRMA


23



sı iptirak edirdi. PTəhərin bilava- sitə mӱdafiəsi 62-ci (V. İ. Cuykov) və 64-cu, (M. S. ə, ordulara tapppırılmhindı. əhərdə iiddətli gӱcə deyuliləri bailandı. Duilmən daha iki dəfə dar sahədə Volqaya cıxsa da, orada mehkəmlənə bilmədi. Sovet qopunları mudafiə dəvrundə beyuk mətinlik və ppucaət gestərə- pək dutimənin əsas qruplaqimasını əldən saldılar və əks-hucum ucun əl- veritili :pərait yaratdılar. S.v.-nın hucum mərhələsi ərəfə- sində dupimən qopunlarına qarı uc sovet cəbhəsinin (Cənub-Qərb, Don və Stalinqrad) qopqunları adamların sa- yında 1,1, tank və əzuyeriyən artille- riya silahlarının sayında 2,2, dəyuil təyyarələrinin sayında 1,1 dəfə us- tunluyə malik idilər. Əks-hucum no- 77 19-da Cənub-Qərb və Don cəb- ələri qopunlarının zərbələri ilə baplandı. Noyabrın 20-də Stalinqrad cəbhəsinin qopunları da hucuma kec- dilər və duppmən mudafiəsini yardı- lar. C.-q. və c. istiqamətlərindən hu- cumu inkipaf etdirən sovet qopunla- rı duimənin butun Stalinqrad qrӱp- lapmasını muhasirəyə aldılar. Noya- brın 23-də Cənub-Qərb və Stalinqrad cəbhələrinin səyyar dəstələri Kalac, Sovetski, Marinovka r-nunda birləil- dilər və dutpmənin 22 diviziyası və 160-dan cox hissəsi (330 min nəfər əsgər və zabit) mӱhasirəyə duqidu. Hə- min gun alman-faitist qopunlarının Raspopindəki qruplapqması da təslim oldu. Alman-fatiist komandanlıqrı- nın əz qopunlarını muçhasirədən cı- xarmaq tədbirləri nəticə vermədi. Dekabrın sonunda sovet qopunları Stalinqrad ətrafında geni hucuma gecərək dutlpməni 150—200 km geri “oturtdular, bu, muhasirədəki duttmən qruplatmasını ləqv etməyə imkan ver- di. 91 min nəfər duttmən əsgər və zabiti əsir alındı, təqr. 140 min nə- fər isə hucum dəvrundə məhv edildi. Sovet qopunlarının Stalinqrad ətra- fında əks-hucumu nəticəsində alman- ların 6-cı və 4-cu tank, 3-uy Bə 4-uy rumın, 8-ci italyan orduları darma- daqın olundu, duӱtmmən qopunları Vol- qadan q.-ə geri oturduldu. S.v. İkinci dunya mӱharibəsində ən iri vuruylma- lardan idi. 200 gun surən S.v.-nda fatist bloku- ələnlər, yaralılar, əsir duptən və xəbərsiz itənlərlə bir- gə təqr. 1,5 mln. əsgər və zabit (sovet- alman cəbhəsindəki quvvələrinin 1/4 hissəsi) itirdi.

S.v.-ndakı qələbə bəyuk hərbi və 

siyasi əhəmiyyətə malik idi. Bu qələ- bə Beyuk Vətən muharibəsində dənuӱ- pqun baplanqıcı oldu. S.v. nəticə- sində Sovet Silahlı Quvvələri stra- teji təpəbbusu əz əllərinə aldılar. .v.-nda qələbə Sovet İttifaqı və onun Silahlı Quvvələrinin beynəl- xalq nufuzunu qaldırdı. Avropa xalq- ları itptalcılara qartı fəal muba- rizəyə qalxdılar. S.v.-nda məelubiy- yət faitist Almaniyasına beyuk mə”- nəvi-siyasi zərbə oldu, onun siyasi məvqeyini sarsıtdı, onu əz əlaltı- larının gəzundən saldı. Yaponiya SSRİ-yə qarpı muharibə planların- dan mӱvəqqəti olaraq imtina etməyə məcbur oldu, Turkiyə hakim dairələ- r ndə bitərəfliyə meyl - gӱcləndi. .vV.-nda qələbə butun sovet xalqının qələbəsi, qələbənin ilhamcısı və təp- kilatcısı isə Kommunist Partiyası


idi. S.v.-nın on minlərlə ipqtirak- cısı orden və medallarla (o cumlə- dən 4“Stalinqradın mudafiəsinə gərəv medalı ilə) təltif olunmuit, 112 nə- fər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı- na layiq gərulmutidur, Stalinqrada (indiki Volqoqrad) qəhrəman-pəhər fəxri adı verilmiptdir (1965). S.v. qəhrəmanlarının pərəfinə Mamayev kurqanda xatirə abidəsi kompleksi ucaldıdmındır (1963—67). S.v.-nda azərb. dəyutiylər DƏ İGİDLİKLƏ vu- ruptmutilar. Azərb.-dan olan 1500 Hə- fərdən artıq dəyuticu “Stalinqradın mudafiəsinə gərəə medalı ilə təl- tif olunmutdur. Bu vurujmada H. Aslanovun tank polku və Y. Quliyevin komandir muavini olduqu sӱvari kor- pusu fərqlənmitlər. S.v.-nda həmci- nin azərb. zabit və deyuticulərdən A. Axundov, B. Abbasov, M. Qəribov, M. İsrafilzadə, A. Əliyev, N. Əliyev, B. Ələsgərov, Ə. Kərimov, B. Muxtarov, A. Mustafayev, Həmidov, Ə. Hu- seynov, PT. Huseynov, M. Cəfərov və 6. qəhrəmanlıq gestərmiylər.

S.v.-nda qələbənin 40 illiyi en- kəmizdə təntənə ilə qeyd olunmutdur.


Ədəa Sarkisov A., Azərbaycan- lılar Stalinqrad vurupmalarında, B., 1947, İstoril vtoroN mirovon voinıq. 1939—1945, t. 5—6, M., 1975—76: Cu 4A- kov V. İ., Srajenie veka, M., 1975: ye- nə onun, Ot Stalinqrada do Berlina, M., 1980, Sider İ.,, Katastrofa na Volqe, per. s nem., M.. 1965, JukovQq. K., Vospominanil i razmıplenil, t. 2, 3 nan., M., 1978, asilevskibh A. M.. Delo vsenN jizni, 3 izd,, 1978: Culnon, A. S,, StalinqradskiN dnev- nik. 1941—1943, 2 izd., Volqoqrad, 1979: Krılb,v N. İ., Stalinqradskin rubej, M.. 1979: Samsonov A. M.,-Stalin- qradskan bitva, 3 izd., M., 1983.


CTATH)ÖBA-BÖHT)A (Stalovra-VVola)— Poltada təhər. San cayı sahilində- dir. Əh. 47 min (1977). Metallurgiya z-du, mapınqayırma, Yeyinti sənayesi var. Qikinti materialları istehsal


olunur. STALSKİ Suleyman—bax Suleyman Stalski. |

STAMBOLİYSKİ Aleksandr Stoime- nov (1.3.1879, Pazarcik mahalı, Sla - vovitsa—14.6,1923, orada)—Bolqarıs- tan siyasi və dəvlət xadimi. Almani-


yada təhsil almınqdı. 1902 ildən Bol- db


qarıstan Xalq Əkincilik İttifaqı- nın (BXƏİ) liderlərindən olmutdur. 908 ildə Xalq məclisinin, 1911 il- də Beyuk xalq məclisinin deputatı secilmitdi. Bolqarıstan həkumətinin almanpərəst siyasətinə qaritı cıxdı- qına gərə 1915 ildə emurluk həbs cə- zasına məhkum olunmuii, lakin orduda və xalq arasında beyuk nutuzuna gə- rə 1918 ilin sentyabrında həbsdən bu- raxılmındı. S. 1919 ilin yanvarın- dan koalisiyalı, 1920 ilin mayından isə BXƏİ numayəndələrindən ibarət birpartiyalı həkumətdə bap nazir və- zifəsini tutmupi, demokratik xarak- terli bir sıra islahatlar həyata ke- cirmitdir. SSRİ ilə diplomatik mu- nasibətləri nizama salmaqa səy gəs- tərmitdir. İleoloji cəhətdən xırda burjua demokratı məvqeyində durmuti- dur. 1923 il iyunun 9-da fatist cev- aaa Cə ə S. hekuməti dev- rildi, 4“. isə vəhqpicəsinə əlduruldu. STAMBӦLӦV Ste an (31.1.1854, V liko-Tırnovo — 6.7.1895, Sofiya) — Bolqarıstan siyasi -və devlət xadimi. 1 illərdə məclisinin


deputatı olmupt, 1886 ildə nazir və- zifəsi tutmulidu. Alman ppahzadəsi A. Battenberq taxtdan salındıqdan sonra (1886, avqust) regent purasına baicılıq etmitdi. 1886—87 illər- də Xalq Liberal Partiyasının lide- ri idi. 1887—94 illərdə əlkədə diktatura rejimi yaratmıpydı. Xari- ci siyasətdə Avstriya-Macarıstan və Almaniyaya meyl edirdi. Geniipl xalq kutlələrinin təzyiqi altında 1894 ilin mayında vəzifəsindən kənar edil- miidi. Saray xəfiyyəsi tərəfindən əldurulmullddur. CTAMMHOAMRƏDP (nar. stamen, sta- minis—can -- iyH. €idos —HƏB)—HHHƏKNƏ iyəklini NXƏİHMMHUI €PpKƏKMHK, TO3uyr ƏMƏNƏ KƏTHPMƏK TaÖH-H)İƏTHHH HTHDMHH- nup. Can, nynuyr, ratapdıbir HƏKnTHHNƏ olur: yaxud hec bir funksiyası olmur, ya da ləcəkitəkilli tərəməyə, Yaxud da iəktaqlıqa verilir, “STANDARD OYL.KӦMPANİ (NYU- u EPCH)ə (Standard Oil Company (Me Yeqzeu)|— ABPP-ın neft inhisarı: 1973 ildən *Ekson Korporeyinə adlanır. STANDART (ing. 5Eapdaqa—norma, nu- munə, əlcu)—genipl mə”nada— digər yektlərlə muqayisə ӱçun əsas kimi qəbul edilən numunə, etalon, model) standartlaidırma çzrə normativ- texniki sənəd—standartlapdırma o6- yektinə dair norma, qayda və tələblə kompleksini muəyyən edir və səlahiy- yətli orqanlar tərəfindən təsdiq edi- lir. SSRİ-də S. dəvlət S.-ına, sahə S.-ına, resp. S.-ına, mӱəssisə və bir- liklərin S.-ına ayrılır. SSRİ-də QİYİİ1 S.-ı da tətbiq edilir. S,-la yanallı məhsulun konkret nevləri, markaları, artikulları ucun texniki ipərtlər də qӱvvədədir. S.-lar tə”yina- tına gərə, də fərqləndirilir. Bun S.-lara mӱntəzəm olaraq yenidən ba- xılır, elm, texnika və istehsalın son nailiyyətlərinə muvafiq ər STANDART KVADRATİK MEYL —bax Kvadratik mə . | STANDARTLAYİİDI A—standart- ların muçəyyən olunması və tətbiqi prosesi. Elm və texnika, sənaye və k. t. istehsalı, tikinti, nəql., mədəniy- yət, səhiyyə və x.t.-nın digər sahələ- rində, həmcinin beynəlxalq ticarət- də istifadə. olunan və gələcəkdə də- ələrlə tətbiq edilə bilən konkret məhsul, norma, tələb, metod, termin, iparə və s. S.-nın obyektləridir. S. istehsalın inkipaf sur"”ətinə və sə- viyyəsinə əhəmiyyətli dərəcədə tə”sir gəstərir. S. iplərinə SSRİ Nazir- lər Sovetinin Dəvlət Standartlar Komitəsi rəhbərlik edir. SSRİ-də Dəvlət S. sistemi fəaliyyət gəstərir. S.-nın əsas vəzifəsi məhsulun, xam- malın, materialın, yarımfabrika- tın və komplektlətdirici mə”mulat- ların texniki səviyyəsinə və keyfiy- yətinə olan tələbləri, həmcinin məh- sulun layihələtdirilməsi və isteh- salı sahəsində norma, tələb və metod- ları muəyyən etmək, unifikasiyanı inkitpaf etdirmək və s.-dən ibarətdir. Sosialist S.-sı qabaqlama və komp- leks metodlara əsaslanır. QİYİ1 cər- civəsində S. məsələləri ilə S. uzrə daimi komissiya, sahə daimi komis- siyaları, S. uzrə in-t və QİYİT ka- tibliyinin S. =te"bəsi məptquldur. Kapitalist əlkələrində S. iplərini milli təpkilatlar aparır. Beynəlxalq S. coxcəhətli elmi-texniki və iqtisa- di əməkdaplıqın inkipafı ilə baq-


24


CTAHEB



lıdır. S. sahəsində iri beynəlxalq təpkilatlar (məs., Beynəlxalq Stan-


dartlalidırma Təpkilatı) fəaliyyət |


gəstərir.

STANEV Yemilian (təxəllusuş əsl adı və familiyası Nikola Stoy a- nov (14.2.1907, Veliko-Tırnovo—15. Z,1979, Sofiya) — bolqar yazıcısı. BXR Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1967, 1977). Bolqarıstan xalq mədə-


niyyət xadimi (1966). Dimitrov muka- |


fatı laureatı (1965). 1944 ildən Bol- qarıstan KP-nın uzvu. 4“Cəlbedici

ipıqları (1938), “Xəyalpərəstg (1939), cAdi gӱnlər və bayramlarq (1945) he-


kayə kitablarında, “Paftalı oqrusuz İ əyalət .


(1948) povestində cansıxıcı həyatı təsvir olunur. c“İvan Konda- revə (kitab 1—2, 1958—64) romanı 1923 il sentyabr antifailst usyanı dəvrundə bolqar xalqının həyat və mubarizəsindən bəhs edir. “Preslav knyazı Sibina haqqında əfsanə (1967), cDəccalə (1970), “Tixik və Nazariz (1977) tarixi povestləri var. Əsərləri: İzbrannoe, M., 1970: Poxititelı persikov. Koqda TaeT HHef Hn druqie rasskazı, M., 1981. STANİOL (anM. Stauniol, nar. stan- pit—qalay)—qalaydan və ya onun qur- quppunla ərintisindən hazırlanan na- zik (O0,008—0O,12 mm) vərəq, yaxud lent. Elektrotexnikada kondensator hazır- lanmasında, Yeyinti məhsullarının qablappdırılmasında və s. məqsədlqr- lə imnlədilir. Sənaye praktikasında S. aluminium folqa ilə əvəz olunur. STANİSLAV— İvano-Frankovsk i.- nin 1962 ilədək adı. STANİSLAV VİLAYƏTİ — İvano- Frankovsk vilayətinin 1962 ilədək


TANİSLAVSKİ (əsl familiyası Alekseyev) Konstantin Sergeye- vic(17.1.1863, Mosk- : va—7.8.1938, Mosk- va)—rus sovet akt- | yoru, rejissor, pe- daqoq, teatr nəzəriy- yəcisi. SSRİ xalq | artisti (1936). S. teatr haqqında mua- sir elmin banisi, teatr tarixində İLK bitkin məktəb, ar- dıcıl təlimin Ya- radıcısıdır (bax Sa 4 Stanislavski sis- Mus zə | temi). S. aktyor kimi ilk dəfə 1877 ildə ev tamatalarında, sonralar cAlekseyev dərnəyində oynanılan vo- devil və operettalarda cıxı- etmiii- dir. 1888 ildə rej. A. Fedotov, mu- qənni və pedaqoq F. Komissarjevski ilə birlikdə yaratdıqı 4İncəsənət və ədəbiyyat cəmiyyəticnin bir cox ta- mapalarında cıxıiy edərək gerkəmli aktyor kimi tanınmındır. 1898 ildə V. İ. Nemirovic-Dancengo ilə bir- likdə Moskva Bədaye Teatrını təii- kil etmitpdir. Həyat həqiqəti, mua- sirlik, demokratizm ideyaları, xəl- qilik, yuksək realist ifa teatrın bə- dii-estetik və yaradıcılıq prinsip- ləri idi. Dunya səhnə sənətində yeni cərəyanın təməlini qoyan bu teatrın yaranması A. Cexovun cQarayı əsəri- nin tamatpasından baitlanmındır (1898: rej.-lar S. və Nemirovic-Dan- cenko). M. Qorkinin dramaturgiyası teatrın rəyin xəttini muəyyənlətdir- miidir. S.-nin Nemirovic-Dancenko ilə birgə hazırladıqı bir sıra tama-





(| sənət həyatım, B., 1963:


Tü... I"


ü C


.. i





K.S. Stanislavski Satin(4Həyatın dibində, M. Qorki) rolunda,


iya (4 Arıldan bəlaə, 1906, A. Qribo- yedov, “Nazik yerdən yəynəpə, 1902, H. Turgenev və s.) rej. zipinin novator- luqu ilə fərqlənmiidir. S.-nin akt- yorluq iste”dadı muxtəlif xarakter- li səhnə obrazlarında acılmındır: PQtokman (“ Doktor PTtokmanə, H. İb6- sen), Satin (4 Həyatın dibində, M. Qorki), Astrov, Veriinin (“Vanya da- yıəj, “Uc bacız, A. Cexov), Famusov (“Aqıldan bəlaə, A. Qriboyedov) və b. S.-nin sovet devrundə yaratdıqı ta- malalar orijinallırı, səhnə təcəs- sumunun kamilliyi ilə yanaipı sosial kəskinliyi ilə də fərqlənmiptdir. S.-nin rəhbərliyi ilə hazırlanmın 414—69 nəmrəli zirehli qatar (1927, Vs. İzvanov) pyesinin tamatpası sovet teatrının inkilpafında və sosia- list realizmi metodunun bərqərar ol- masında muhum hadisəyə cevrilmiii- dir. S. musiqili teatr sahəsində də islahatlar aparmındır. 1918 ildən Beyӱk tarın opera studiyasına (son- oralar K. S. Stanislavski və

emirovic-Dancenko ad. Moskva Mu- siqili Teatrı) rəhbərlik etmiit, 1935 ildə opera-dram studiyası yaratmıii- dır. S.-nin fəaliyyəti sovet rejis- sorluq və aktyorluq məktəbinə beyuk


tə"sir gestərmitdir. Lenin ordeni .


və Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni ilə ir edilmittdir.

Əsərləri: Etika, B., 1956, Mənim

Sobr, soc., t.

1—8, M., 1954—61, Mol jiznh v iskusst- ne, M., 1983, i

Əd. Məmmədov M., Bəyuk vətən- nam, nah sənətkar, B., 1963, Kristi Q., Stanislavski məktəbi əsasında akt- yor tərbiyəsi, B., 1979, Qorcakov N., Rejissersgkie urogki K. S. Stanislavsko- qo, 3 izd., M.. 1952: Krıjipkiv Q., VelikiN reformator spenı, M., 1962, LunacarskiNn A. V., Sobr. soc., t. 93. M., 1964: Stroeva M. N., Rejis- serskie iskanin Stanislavskoqo, |kn. 1— 2, 1898—19381, M., 1973—77, G un 6 H p s- kov N. N., Mirovoe znacenie Stanislav- skoqo, M., 1974: Polakova E, İ., StanislavskiN, M., 1977, Stanislavskin— reformator opernoqo iskusstva: Materia- lı, dokumentı, 2 izd., M., 1983.


STANİSLAVSKİ SİSTEMİ—K. S. Stanislavskinin tipləyib hazırladı- qı səhnə yaradıcılıqrı nəzəriyyəsi və metodologiyasının iqərti adı. *..s. Stanislavski, onun sələfləri və muca- sirlərinin, dӱnya teatr sənətinin gər- kəmli xadimlərinin Yaradıcılıq və pedaqoji təcrӱbəsinin uӱmumiləindi- rilməsi kimi meydana gəlmiiydir. S.s.-nin inkiptafı bilavasilə Mosk- va Bədaye Teatrı və onun studiyala- rının fəaliyyəti ilə baqlıdır. S.s. səhnə sənətində Stanislavskinin c Ya-


ipama məktəbiəz adlandırdıqı realist cərəyanın nəzəri ifadəsidir. Bu sis- temin ən muhum estetik tələbi əsl bədii həqiqət axtarıqnqıdır. Stanis- lavskiyə gerə teatr həyatın mexaniki surətini deyil, onun in ikasını Ya- radır, həyat hadisələrinin sintezini numayii etdirməklə iquura və Hissə tə"sir gestərir. Qeatrın əsas məqsədi cinsan ruhunun həyatını yaratmaqdan ibarətdir. Bundan ətru aktyor səhnədə həqiqi hisslər, fikirlərlə Yaplama- lıdır. Bu isə psixotexnika utsulla- rını (cməqsədə, cdiqqətə, 4i116, cana XƏTTF, ctəsəvvurə, cemosional Yaddaiyə, ctempə, critmə və s.) eyrənmək Yolu ilə əldə edilir. Stanislavski səhnədə daxilən yapama prosesinə beyuk əhə- miyyət vermiti, lakin aktyorun zahiri texnikasını, duyqularını ifadə et- mək bacarıqını da yuksək qiymətlən- dirmitdir. Aktyor gӱclu və məlahət- li səsə, aydın tələffuzə, Yaxptı plas- tikaya, cevik bədən hərəkətlərinə ma- lik olmalıdır. Stanislavski 30-cu illərdə materialist dunyageruçiçnə, İ. Secenov və İ. Pavlovun ali sinir fəaliyyəti tə”liminə əsaslanaraq ro- lun daxili mə"nasına yiyələnmək ucun hərəkətin fiziki təbiətinin əsas pərtlərdən olduqunu gestərmipdir. Sovet teatrında aktyor tərbiyəsinin və bədii praktikanın əsasını tətgil edən S.s. xarici əlkə teatrlarının fəaliyyətində də geniit tətbiq olunur. Ədl Kristi Q., Stanislavski mək- təbi əsasında aktyor tərbiyəsi, B., 1979, bax həmcinin Stanislavski K. S. məqalə- sinin ədəbiyyatına. STANİTSA—1) SSRİ-də kecmit ka- zak vil.-lərinin ərazilərində kənd tipli yapayıtt məntəqəsi. S.-da numa- yəndəli dəvlət hakimiyyəti orqanı xalq deputatlarının stanitsa ovetidir. 2) Rusiyada 17—18 əsrlərdə kazakla- ın məskən saldıqı yer. TANİTSIN (əsl familiyası G e- ze) Viktor Yakovlevic (2.5.1897, Ye- katerinoslav, indiki Dnepropetrovsk —23.12.1976, Moskva)—rus sovet akt- yoru, rejissor. SSRİ xalq artisti (1948). SSRİ Devlət mukafatı lau- reatı (1947, 1949, 1951, 1952). 1954 ildən Sov.İKP uzvu. 1924 ildən Mos- kva Bədaye Teatrında cıxın etmiii- dir. Ən yaxtı rolları: Andrey Pro- zorov (4 Uc bacı, A. Cexov), Repeti- lov (4“Aqıldan bəlaə, A. Qriboyedov), Stiva Oblonski (“Anna Kareninaz, L. Tolstoyun əsəri uzrə), inspektor Mic (“Zəngli saat ucun solo, O. Zaq- ralink) və b. S. *“Pikvik klubu (1934, . Dikkens), “İdeal ərə (1946, O. Uayld), “Mariya Cryaprə (1957, O. PPiller) və s. əsərləri tamaplaya qoy- mupidur. Pedaqoji fəaliyyət gestər- midir (1948 ildən prof). 3 ordenlə, eləcə də medallarla təltif edil- mitpdir. STANKE-DİMİTRӦV —Bolqarıstan- da, Kustəndil mahalında iqəhər. Cer- man cayı sahilindədir. Əh. 45 min (1975). Tutun e”malı mərkəzidir. Əc- zacılıq, cihazqayırma, meyvə konser- vi, tikiiy sənayesi, İES var. Yaxın- lıqında kemur cıxarılır. STANKU (5sapsi) Zaxariya (7.10.1902, Teleorman qəzası, Salciya—5.12.1974, Buxarest)—rumın yazıcısı, siyasi xadim. RSR Dəvlət mukafatı laurea- tı (1954). RSR EA akad. (1955). 1945 ildən Rumıniya KP-nın uzvu (1964 ildən MK uzvu). 1969 ildən ROR Dəv-



lət iqurasının ӱzvu olmutdur. Yara- dıcılıqra pe”rlə baplamıltdır: “bı də nəqmələrə toplusu (1927). cAyaqya- lınf (1948), “Acı kəklərə (c. 1—5, 1958—59), *Dəli mepək (1963), aQa- paubi Keuyə (1968), r BƏ İaFbttlb (1969) romanlarında Rumıniya həya- tının geniyi sosial və -siyasi mənzə- rəsi əksini tapmıtidır. 1966—74 il- lərdə RSR Yazıcılar İttifaqının sədri olmutdur. Bə”zi hekayələri Azərb. dilinə tərcumə edilmitdir-

Əsərləri: Veter i dojdh, M., 1973, Kostandina. Kak il teba l:obil. Po-


vesti, M., 1974, Boson, M., 1977: Pro- stıe pn M., 1980. STANNİN (uar. stannum — rana))—


mineral. Kimyəvi tərkibi Si,Ee5p5,


(27,596-i Sn). Zn, Sb, Cd, Pb nə Ag qatınlıqları olur. Kubik (yuksək- temperaturlu S.) və tetraqonal (al- caqtemperaturlu S,) sinqoniyalarda kristallaptır. Sıx dənəli gkutlələr, psevdotetraedr və daha mӱrəkkəb for- malı cilalı dənələr əmələ gətirir. Rəngi zeytunu-boz olur. Metal pa- rıltılıdır. Sərtliyi 3—4,5, sıxlı- qı 4300—4500 kq/m?. Hidrotermal ya- taqlarda, nadir hallarda peqmatit və qreyzenlərdə rast gəlir. Ən boyuk yıqımları SSRİ və Boliviyadadır. STANOVӦY SİLSİLƏSİ — İHləpru Sibirdə daq silsilələri sistemi. Olyokma cayının orta axınından Ucur cayının mənbəyinə qədər təqr. 700 km zanır. Maks, hund. 2412 m. PTimal uzlu okeanı ilə Sakit okean hevzə- ləri arasında suayırıcıdır. Əsasən, kristallik iptist və qneyslərdən təpt- kil olunmutdur. Kızıl, nadir me- tallar və dəmir filizi yataqları var. İqlimi sərt kontinentaldır. İllik yaqıntı təqr. 500 mm. S.s.-ndən Lena və Anur caylarının qolları baplanır, STANSİYA (lat. 5(aIo — dayanma, dayanacaq)—1) nəql.-ın dayanacaq mən- təqəsi, habelə bu məntəqənin qurqu pə avadanlıq kompleksi (yalnız quru nəql,.-ında). İki belə məntəqə arasın- dakı məsafəyə də (məs., təhər nəql. xətlərində) S. deyilir. 2) Hər hansı sahədə muəyyən əraziyə xidmət edən, muvafiq avadanlıqla təchiz olunmuii mӱntəzəm mutpahidə və tədqiqat aparan muəssisə. Məs., meteoroloji st., sa- nitariya-epidemioloji st. 3) Hər han- sı nəql. vasitəsinin paylaqpdırılma maa (ixs. tramvay S.-sı). TANSİYA QOVİYARI (SES -də)— suyun potensial enerjisini bilavasi -







Derivasiya SES stansiya qovtpaqının sxemi: /—basqı hovuzu, 2—zibilsaxla- yan tor: 3—turbin su kəməri: 4—SES bi- Hacı, 5 suaparan kanal: 4BS—atpaqı byefin səviyyəsi: I—su basqısı


ii 3 ba ak vn" ri bii


= ca AK


.HSTARAXOVİTSE


STAROSELYE


tə elektrik enerjisinə cevirən deri- vasiya SES qurqularından ibarət kompleks. S.q. basqı hovuzu (basqısız derivasiyanı turbin su kəmərləri ilə əlaqələndirir) və ya mӱvazinət cənin- dən (basqılı derivasiya ilə turbin su gəmərlərini əlaqələndirir), turbin kəmərindən (suyu basqı hovuzundan və ya mӱvazinət cənindən qurbinlərə B€- rir), SES binasından (Hidroaqreqat, yuksəldici transformator, kommuta- siya qurqruları və idarəetmə pultunun qoyulduqu yer), suaparan kanaldan (tur- binlərdən cıxan suyu SES-in alaqı byefi sahəsindəki cay məcrasına ve- rir) ibarətdir. Bax həmcinin Bəndə, Derivasiya.

STAPEL (hollandca zEarey)—tikil- MƏKDƏ olan gəminin saxlandırı yer. Adətən su səviyyəsindən hundur mey- danca iqəklində olur (su səviyyəsindən aaqıda yerləiqən gəmiqayırma və tə”- mir yerlərinə dok deyilir). STARA-ZAQӦRA—Bolqqrıstanda mə- hər. Stara-Zaqora mahalının inz.m. Əh. 136 min (1980). Matınqayırma, kimYa, yeyinti, toxuculuq sənayesi var. STARAYA RӰSSA—RSFSR Novqorod vil.-ndə ipəhər. Staraya Russa r-nunun mərkəzi. Polist cayında gəmi dayana- carı. D.y. st, Avtomobil yolları qov- paqı. Kimya mapınqayırması, cihaz- qayırma, kətan e”malı, itirə-cəvhər, kərpic və Ö. z-dlar, axpam mexanika texnikumu, əlkəpqunaslıq muzeyi, F. M. Dostoyevskinin xatirə ev muzeyi var. Balneoloji və palcıq kurortu- dur. 11 əsrdən mə"lumdur. 1 dərəcəli Vətən muharibəsi ordeni ilə təltif edilmitdir O, | STARA-PLANİNA, Balkandar- lar ı—Bolqarıstanda, Balkan y-a- nın 1im,-ında dar silsiləsi. Q.-dən ur.-ə ya. 5992 km, Hund. 2376 m-ə (Bo- tev d.) qədərdir. Kristallik iiist, qranit, əhəngdatı, qumdapı və s. tə11- kil olunmuldur. İqlimi mӱlayim, rӱtubətlidir. İllik yaqıntı 800— 1100 mm. Əsasəi, palıd, vələs, iynə- yarpaqlı, qaraplam mepələri, həmittə- lanıb kolluqlar yayılmızidır. Fay- dalı qazıntıları: kəemur, mis, dəmir, sing, Qurquplun ə s. Qr kalan qurulutidu pə relyefinə gerə issəyə (Qərbi s.p. Orta si, və PTərqi S.-P.) bəlunur. S,-P.-da milli park, Bolqarıstan milli azadlıq hərəkatı- na Həsr olunmutit abidələr var.

(5 (aqashocuyse) — Polipada iəhər. Kamenna cayı sahi- lipdədir. ƏH. 48 min (1977). Avtomo- bilqayırma və arac e"malı mçəssisə-


CTAPMTU |

STARİTSA--ERSFSR Kalinin vil.- ndə iəhər. Staritsa r-nunun mərkəzi. Staritsa d.y. .st.-ndan 12 km aralı- dır. Volqa cayı sahilində gəmi daya- nacarı. Kətan z-du, tikip f-ki, me- xaniki z-Dd: 16—18 əsrlərə aid Me"-


marlıq abidələri (Uspeniye kilsəsi Xm


və ş.) qar. 1297 ildən mə"lumdur. : ŞTARI KRIM--USSR Krım vil.- ndə iəhər. Feodosiyadan 26 km ara- lı dar iqlim kurortu. Dəmir-beton mə"mulatı 3-du, tikip f-ki, yeyinti sənayesi muəssisələri: yazıcı A, S. Qrinin ev-muzeyi, vərəmli xəstələrin mӱalicəsi ucun sanatoriya var. S.K. monqol-tatar ipqalından (13 əsr) əvvəl meydana gəlmipdir. 14 əsrə- dək Solxat, Krımın Rusiyaya birləi- dirilməsinə (1783) qədəp Əski Krım adlanırdı, 13 əsrdən Qızıl Orda-


25



nın Krım ulusunun mərkəzi olmuii- dur. 13—15 əsrlərdə Qərbi Avropa ilə rus knyazlıqları və Orta Asiya ara: sında ticarət yolunun tranzit məntə qəsi idi. Sənətkarlıq da inkipaf etmitpdi. 14 əsrə aid karvansara, məs- cidlərin qalıqları, o cӱmlədən Əz- bək xanın 1314 ildə tikdirdiyi məs- cid, mədrəsə, zərbxana və s. qalıqları alpkar edilmitdir.


Əd. İkobson A. L., Krım v sred- nie veka, M., 1973.


STARI OSKOL—RSFSR Belqorod vil.-ndə ipəhər. Starı Oskol r-nunun mərkəzi. Oskol cayı sahilindədir. D.y. və avtomobil yolları qovtpaqı. Əh. 148 min (1984). Dəmir filizi cıxarı- lır. Mapınqayırma, tikinti mate- rialları muəssisələri, mebel f-ki, ye- yinti sənayesi, texnikumlar, tibb mək- təbi, əlkəpqunaslıq muzeyi, xalq teat- rı var. 1593 ildə qala kimi salın-


nlar

STARI SAMBOR—USSR Lvov vil.- ndə pəhər. Starı Sambor r-nunun mər- kəzi. Dnestr cayı sahilindədir. D.y. st. Mebel kombinatı, pendir z-du və s. var. 11 əsrdən mə"lumdur. STARIYE DOROGİ—BSSR Minsk vil.-ndə iəhər. Starıye Dorogn r-nu- nun mərkəzi. D.Y. st. Sənaye və yeyinti kombinatları, yaq z-du, xalq dram teatrı var. | : STAROB nCK—YCCP Voroppilov- qrad vil.-ndə pqəhər. Starobelsk r-nu- H mərkəzi. Aydar cayı (Severski Dəeksin qolu) sahilindədir. D.y. st. Avtomobil tə"miri, dəmir-beton mə”-- mulatı z-dları, yeyinti və yungul sə- naye muəssisələriy sovxoz-ltexnikum, tibb məktəbi, əlkətunaslıq muzeyi kr Di ildə salınmhipdır. STARӦVSKİ Vladimir Nikonovic (Z.5.1905, indigi Komi MSSR-in Po- mozdino k.—20.10.1975, Moskva)—so- vet iqtisadcısı-statistiki. SSRİ EA m. ӱzvu (1958). Sosialist Əməyi Qəh-. rəmanı 00 1939 illən Sov.İKP uzvu. 1940—48 illərdə Mərkəzi Sta- tistika İdarəsinin rəisi lə SSRİ Nazirlər Soveti sədripin muavini, 1948—75 illərlə SSRİ. Nazirlər So- veti yanında MSİ-nin rəisi olmui- dur. Əsas əsərləri statistika və ucot


məsələlərinə həsr olunmutidur. 1961 ildən ov.=İKP MK-nın “Mə kəzi Təftit Komissiyasının uzvu, SSRİ


Ali Sovetinin deputatı (6—8-ci ca- qırhpi) olmutidur. 3 dəfə Lenin or- deni, 4 digər orden və medallarla təltif edilmiidir.

STARODUӰ 5—RSFSR Bryansk vil.- ndə iqəhər. Starodub r-nunun mərkəzi. Babinets cayı (Dnepr həvzəsi) sahi- lindədir. D.Yy. st. Yeyinti, yungul sə- nayesi, əlkəpunaslıq muzeyi var. 11 əsrdən ir. | ə STAROKONSTANTİNOV — USSR elnitski vil.-ndə ptəhər. Starogon- stantinov r-nunun mərkəzi. Sluc ca- yı sahilindədir. D.y. və avtomobil yolları qovpaqı. Yeyinti sənayesi mu- əssisələri, məipqət malları f-ki, dəmir-beton ppallar z-du var. 1525


ildə salınmınndır. STAROSELYE—Krımda, Baxcasaray m. yaxınlıqında maqara. Tapıntılar Mustye mədəniyyətinə aiddir. S.-lən capacaqlar, itiuclular, qapov tipli əmək alətləri və s. apqkar edilmiil, 60 minə yaxın heyvan sumuyu, həmcinin Mustye devrunə aid uttaqın (1,5—2


26


STAROSELSKİ


yallı) qəbri tapılmındır. Ustpaqın neandertal tipli insanlardan fərqli olması, onu neandertallardan daha kamil insana— Noto sapiens Kenun

rması olduqu muəyyənlətdirilmiin- dir. Maqaradan yalı adamın sumuk qalıqları da tapılmındır. S.-dən əldə olunmuiy kəllə əsasında M. Ge- rasimov Mustye devru adamının xa- rici gerunultunu bərpa etmitdir.


Əd.: İssledovanie ə mu, Kiev, 1979. vanie paleolita v Krı


STAROSELSKİ Dmitri Semyonovic (1832—11.3.1884, Tiflis)—gen.-ley- tenant, senator (1878—84). 1857 ildən hərbi xidmətə bapplamıldır. Qaf- qaz iqəhərləri idarəsinin rəisi (1863 —72), Bakı qubernatoru (1872—76), Qafqaz canipinliyi bal idarəsinin rəisi (1877 ildən) olmutdur. 1872 ildə “Bakinskiye İzvestiyaq qəzetinin əsasını qoymutidur. cƏkincik qəzeti- nin senzorluqunu ӱzərinə geturərək onun quberniya mətbəəsində cap edil- məsinə (1875—77) və yayılmasına kə- mək etmiidir. H. B. Zərdabi S.-nin


xidmətlərini yuksək qiymətləndir- miipdir. Əd. Zərdabi H. B., Secilmit


əsərləri, B., 1960: FƏkincitk. 1875—1877 (tam mətni), B., 1979, səh. 191—92: G ə- yupov Z:, “Qırmızı qubernatorgun ti 4 Kommunistə, qəzeti, 23 yanvar


START (ing. 5Eaq(—batplamaq, ipə salmaq) idmand a—idmancıların yurupyə, qacıila, ӱzməyə və s. yarıplara baplamaq ucun Hazır vəziyyətdə dur- duqları Yer, bu yer S. xətti adlanır. START, texnikada—ucui apa- ratı (UA) yerindən qalxan zaman ucu- iptun baplanqıc anı: təyyarə və ya rake- tin qalxdıqı, ucupta batladıqı yer. UA-nın hərəkət istiqamətindən ası- lı olaraq S,. paquli, maili və ӱfuqi nəvlərə ayrılır. Raketlərin bura- xılma qurqusunun yerlətdiyi məvqe- yə gərə S. yerustu (suustu), yeraltı (sualtı) və asılı (havada) ola bilər. START YOLU—start qurqusundan ara- landıqdan sonra oallistik raketin start vəziyyətini saxlamaqla ptaquli hərəkət etdiyi yol hissəsi. S.y.-nda ucu bir necə san davam edir. Ballis- tik raketlərin pyaquli ucuttu kosmo- dromun start kompleksi ilə (dapıyı- cı raketlər ucun), tpaxta və ya cy- altı qayıqlardan buraxıldıqda (məs., deyӱti raketləri) isə xususi avadan- lıq vasitəsilə-tə"min olunur. PTaquli ucuti atm.-in sıx təbəqələrindən kec- dikdə enerji itkisini azaltmara və raketin gəvdəsinə dulmən gərginlik- ləri apaqı salmara imkan verir.

START KOMPLEKSİ —kosmodromun əsas obyektlərindən biri: raketlərin buraxılması ucun bir və ya bir necə start meydancası olur. S.k.-nə ra- getlərin startqabaqrı yoxlanılması- nı və buraxılmasını tə”min edən ida- rəetmə məntəqəsi, start stolu, dapı- Yıcı raketləri və kosmik obyektləri təchiz etməkdən etru yanacaq kompo- inin saxlandıqı anbarlar və dig tasionar qur-ular daxildir. START M EYDANC ASI— raketlərin buraxıldıqı sahə: uzərində raketbu- raxma sistemi olan qurqu. Kosmodro- mun Start kompleksinin bir hissəsi- ni təpkil edir. S.m.-nda bə”zən qu- raidırma-sınaq korpusunda yoxlanı- lıb qurapdırılmaq uçun hazırlan-


Mı1P1 ayrı-ayrı raket pillələrindən raketlərin ptaquli yıqılması, həmci- BANA: ydalı yukun raketə birləidi- iMməsi iləri də yerinə yetirilir. START RAKET MYR RRİKİ- ucuna aparatının startını (Yerdən qalx- masını) suӱr”ətləndirmək ucun ona qurapdırılmıni kəməkci raket mu- hərriki. Aparatın əsas mӱhərrikinə nisbətən iiiləmə muddətinin xeyli az olması və dartı quvvəsinin boyuk- luYu ilə fərqlənir. S.r.m. kimi adə- tən dartı quvvəsi onlarca kn-a, iiilə- mə mӱddəti bir necə san-yə bərabər olan bərkyanacaqlı raket muchərrik- lərindən, bə”zən isə mayeyanacaqlı raget muhərriklərindən istifadə edilir. S.r.m. təyyarə, hundurluk təd- qiqat raketləri, qanadlı rakeqlər və s.-də tətbiq olunur. Cox vaxt da- ipıyıcı raketlərin birinci pillə muhərriklərini də S.r.m. adlandı- rırlar (bax Coxpilləli raket). CTAPTEP (nn. starter—cmapm ce3yH- nəH)—MyhəppHKHH HHTƏCA MA CHCTEMH- HHH Əcac arperarTbı, MyhəppHK Ba/biHbi onun itə salınması ucun zəruri olan tezliyə qədər fırladır. Əsas qovipaq- ları: mӱhərrik, reduktor, S. valını əsas mӱhərrik valına qoyan və ondan ayıran qurqu, ipəsalıcı (əzu muӱstə- qil iinə duӱttə bilməyən S.-də). İpi prinsipinə gərə ətalətli, birbatpa tə”- sirli və kombinəli olur. START-STOP APARATI (ətart -- ing. 5or—dayandırmaq)—verici və qə- buledici miri fasilələrlə kəsik-Kəsik iipləyən hərfcapedən 7pe- leqraf aparatı. S.-s.a. ilə istənilən iparə Yeddi elektrik siqnalı gəndər- məklə etuӱrulur: birinci siqnal iptə- salıcı (start), bepp siqnal itparənin kodu və sonuncu siqnal-stop. Bu cstart- stop kombinasiyasıv sinxron ipləyən paylapdırma mexanizminin bir dəvru ərzində gəndərilir və qəbul olunur. .-s.a.-ndan teleqraf rabitəsi xətlə- rinin uc məntəqələrində və yavatp sur"ətli etӱrmə sistemlərində isti-


falə Bor. TARCEVӦ MƏDƏNİYYƏTİ (Ugaqse- uo)—Yuqoslaviyada (Belqrad yaxınlı- qında) Neolit dəvrcu (e.ə. 5000—4000) arxeoloji mədəniyyəti. S. ucun cay sahillərində qazma və yerustu evlər- dən ibarət məskənlər səciyyəvidir. Keramikası duz oturacaqlı, kurə və yarımkuӱrə formalı qablar, ayaqlı kasalardan ibarətdir: səthi batıq və cıxıntılarla bəzənmitt və yaxtı bo- yanmıqlidır. Dal və sӱmӱkdən əmək alətləri, gildən insan, heyvan he,- gəlcikləri və s. tapılmındır., Əsas mətquliyyətləri əgincilik və maldar- lıq olmutdur.

Əd. MonqavNt A. A., Arxeoloqin ƏSR Evropı. Kamennın vek. M,,


STARİYİNA—1) SSRİ Silahlı Quv- vələrinin serjant (1940 ilə qədər aiya- qı komanda) Hey”ətində ən yӱksək rut- bə. 1935 ildən tətbiq olunmutdur. S. rӱtbəsi SSRİ HDD-nda ba gəmi starpinası rutbəsinə uyqundur. 2) SSRİ Silahlı Quvvələrində (rota və ya batareyada) vəzifəli iqəxs. Əsgəri daxili intizam və qaydaların lənilməsi, silahın və s. muxəlləfa- tın saxlanılması ucun məs”uliyyət


dapıyır. STASİYA (lat. 56aho— dayanma, oldu-


qu yer)—1) populyasiyanın yapadıqı yer. 2) Heyvanın və yaxud heyvan nə-


gəz- S


vunun məhdud dӧevr ərzində, yaxud da muəyyən funksiya ucun istifadə etdi- İH yapayıti yerinin bir hissəsi. Gun- duz, gecə və mevsumi S.-lar, coxalma, qidalanma, əlveriisiz iqəraitə dəz- MƏK və nəhayət iptərait pislətdikdə gecmə S.-ları mə”lumdur.


u STASİONAR MUHƏRRİK (lat. 5abopaqaz—tərpənməz)—baqqa ma- pınlara enerji verən muchərrik.


Xususi ezul ӱzərində tərpənməz bər- kidilir. Əsasən elektrik cərəyanı generatorlarını iiyə salmaq ucun is- tifadə edidir.

ST SİONAR TƏSADUFİ PRO- S ES—bax Təsadufi proses. STASİONAR ULDUZ—bax Ulduzlar. STASİONAR HAL—sistemi xarakte- rizə edən əsas fiziki kəmiyyətin zaman kecdikcə dəyipmədiyi hal. Məs., ener- jinin muəyyən qiymət aldırı, Yəni enerjinin saxlandıqrı hal. S.H.-da sistemi xarakterizə edən butun fizi- ki kəmiyyətlərin orta qiyməti də zaman gecdikcə sabit qalır. | CTACMOHAP hƏPƏKƏT, hr z p o- dinamikada—maye (qaz) axını- nın hər hansı bir nəqtəsində zaman- dan asılı olaraq sur”əti, təzyiqi və s. karakteristikaları dəyitilməyən hə-


rəkət.

STASOV Vasili Petrovic (4.8.1769, Moskva—5.9.1848, Peterburq) — rus me”marı, son dəvr klassisizm nuçmayən- dəsi. 1802—O08 illərdə Fransa və İta- liyada me"marlıq sənətini eəyrənmisi- dir. Peterburq Rəssamlıq Akademiya- sının akad. (1811). 1817 ildən impe- rator sarayında tikinti ipplərinə nəzarət etmitpdir. Əsas itləri, Sar- skoye Seloda (Pupkində) cuqun dar- vaza (1817—21), Manej (1819—21), Beyuk Cani reya (1820—23), Mosk- vada ərzaq anbarları (layihəsi 1821, tikintisi 1835 ildə qurtarmıpdır) və s. 1820-ci illərin sonu—1830-cu illərdə S. Peterburqda Preobrajeni- ye (1827—29) və Troitsa (1828—35) kilsələrini tikmiti, Napoleon uza- rində qələbə rəmzi olan Narva (1833) və Moskva (1834—38) zəfər darvaza- larını ucaltmıntdır.


Ədə PilavskiNn VB. İ., Zod- cin V, P. Stasov. 1769—1848, |L., 19701.


STASOV Vladimi Vasilyevic (14.1. 1824, Tlerepöypr— 23.10.1906, Teter- burq)—rus təsviri sənət və musiqi tən- qidcisi, incəsənət tarixcisi, arxqo- loq.. EA-nın fəxri uzvu (1900). S. 19 əsr rus demokratik mədəniyyətinin ger- kəmli xadimlərindəndir. Huquqitpu- naslıq məktəbini bitirmitdir (1843). 1847 ildən ədəbiyyat, incəsənət, musi- qiyə dair məqalələrlə cıxıp etmiit- dir. Ensiklopedik biliyə malik S. rus və dunya musiqisinə, heykəltərati- lıq, me"marlıq, arxeologiya, filo- logiya, folkloriunaslıq və s. MƏCƏ - lələrə beyuk maraq gestərmitdir. S. tənqidi fəaliyyətində V. Belinski, A. Gertsen və N. Cernı-pevskinin es - tetik prinsiplərinə əsaslanmındır . S. realizm və xəlqiliyi mӱtərəqqi in- CƏSƏNƏT tcun əsas hesab etmiii, akade- mizmə qariı mubarizə aparmıpdır. . pheredvijniklərin və 6. rəssamla- rın, c“Qudrətli dəstəm bəstəkarla- rının yaradıcı həyatında fəal ip- tirak etmipdir. M. Antokolski, Vasnetsov, V. Vereipiagin, İ. Kram- skoy, V. Perov, İ. Repin və b.-nın ya- radıcılıqını yuksək qiymətləndir-


STATİKA


27


miii, onların əsərlərini təhlil et- mipdir. M. Tlinka yaradıcılırı-


NIN TƏbLİQCİSİ VƏ TƏDQİQAatTCcıIsSI OL- M. Musorqski,


I ə


muit, A. Borodin, K.


V. V. Stasov. Rəssam İ, Y. Repinin cək- diyi portret. Rus mu- zeyi. Lenin- qrad.



Bryullov, A. İvanov, V. Verenliagin və haqqında monoqrafiyalar yaz- mhipdır. O, D. Velaskes, Rembrandt və F. Qoyya yaradıcılıqının rea- list ən"”ənələrinin əhəmiyyətini əsas- landırmındır.


Əsərləri: İzbr. soc., t. 1—3, M., 1952, Statıi o muzıke, v. 1—5, M., 1975—80.

Əd. Lebedev A. K., Solodon- nikov A. V., V. V. Stason, M., 1982,


STASOVA Yelena Dmitriyevna |parti- Ya təxəllusu Varvara İvanov- na, Absolyut və c., (15.10.1873, Peterburq — 31.12.1966, Moskva)|— Rusiya və beynəlxalq fəhlə hərəkatı xadimi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1960). 1898 ildən Sov.İKP uzvu. Le- Merdira “Fəhlə sinfinin azadlırı ieqrunda mӱbarizə ittifaqında i1- ləmipdir. 1901 ildən cİskraənın agenti idi. 1904—06 illərdə RSDFP MK Pimal burosunun, Peterburq komitəsinin, Rus burosunun katibi, 1907—12 illərdə MK-nın Tiflisdə nӱmayəndəsi olmuqidur. RSDFP-nin 6-cı Umumrusiya konfransına ha- zırlıq uzrə Rusiya təikilat komissi- yasının ӱzvu idi və onun Bakıda Ke- cirilən ilk iclasında (1911, sent- yabr) iptirak etmitdir. Həbs hə cyp- gӱnlərə mə”ruz qalmındır. 1917 ilin martından 1920 ilin fevralınadək partiya MK-sının katibi idi. Bəyuk Oktyabr sosialist inqilabının fəal ititirakcılarından olmutdur. 1920 ildə bir muddət Bakıda iiləmiin, AK(6)P MK-nın qadınlarla ip 110"- bəsinin mudiri, TPərq xalqlarının 1-ci qurultayında PTərq xalqlarının təbliqat və fəaliyyət TPPurasının uz- vu secilmii, Turkiyə Kommunist Par- tiyasının 1-ci qurultayında iptirak etmipdir. 1920—26 illərdə Petro- qradda partiya ipində, Kominterndə ipləmitdir. Sonrakı illərdə dev- lət, partiya ippində calımtmın, elmi fəaliyyət gəstərmipdir. Partiyanın 6—9, 19—17, 22-ci qurultaylarının nӱmayəndəsi olmuti, 7—8-ci qurultay- larda MK uzvu secilmindir. URMİ və SSRİ MİK uzvu olmuidur. Məqa- lə və xatirələrin mӱəllifidir. 4 də- fə Lenin ordeni, həmcinin medallar- la təltif edilmipdir. Qızıl meydan- da Kreml divarı yanında dəfn olun- mutdur. Əsəri:


M., 1969, Əd


Boqatırskal


Vospominanil, s Podlapuk IL,


simfonil, M., 1977, Jentpinı russkoV revoleodin, M., 1982,


STATİK BALANSİRLƏMƏ—bax Ba- lansirləmə.

STATİK DAYANIQLIQ, elek- trik sistemlərinin (ener- ji sistemlərinin) sta- THK Dayanıqlıqı–—sistemin kicik həyəcanlanmalardan sonra bu- tun gəstəricilərə gərə (gərginlik, tezlik, gӱc və s.) ilkin vəziyyətə (re- jimə) qayıtma qabiliyyəti. Enerji sistemində S.d.-ıi pozulması uzun elektriketurmə xətləri (EOX) vasitə- silə beyuk gӱclərin eturuӱlməsi və ya reaktiv gӱcun catınmazlıqına gərə yuk qoviaqlarında gərginliyin azal- ması nəticəsində bat verir. S.d. uzun EƏX-ndə nominal gərginliyi artırmaq və onların induktiv muqavimətini azaltmaqla, iri sinxron mapınların tə"sirlənməsini avtomatik tənzimlə- məklə, yuk qoviaqlarında sinxron kompensator və sinxron elektrik mu- hərriki tətbiq etməklə tə”min edilir. STATİK SƏVİYYƏ (neft quyu- larında) — quyunun istismarı uzun muddət dayandırıldıqda ora- dakı mayenin səviyyəsi. Adətən ətraf quyular ilədiyindən S.s. yatarın hə- min sahədəki dinamik lay təzyiqini gestərir.

STATİK TƏNZİMLƏMƏ SİSTEMİ —qərarlatmıjn rejimdə xətası umu- mi halda sıfırdan fərqlənən və o6-


yektə tə"sir edən İYKYH qiymətindən asılı olan avtomatik tənzimləmə sistemi (ATS). PTəkildə qabdakı ma-


Yenin səviyyəsinin S.t.s. verilmitdir. Və AS MK



Sadə statik tənzimləmə sistemi: B.—gi-

pun borusus S—siyirtməş 2T7—ling sis-

temi, U—uzgəc, Q—mayeli qab: B.—-cıxın orusu. :


Cıxın borusu ilə mayenin sərfi art- dıqca, onun qabdakı səviyyəsi apaqı duiqur, *ӱzgəcin vəziyyəti dəyiitir, siyirtmə yuxarı qalxaraq giriiy boru- sundan gələn maye axınını artırır. Mayenin sərfi B1-dən gələn maye axınına bərabər olduqda qərarlaii- mıpq vəziyyət yaranır. Bax həmcinin Astatik tənzimləmə sistemi. STATİK HƏLLOLUNAN SİSTEM (inipaatmexanikasın d a)— butun qovpaqlarındakı reaksiya quv- vələri (dayaq bərkitmələrindəki, mil- lərindəki və s.) statika tənlikləri ilə həll edilə bilən həndəsi dəyitil- məz konstruksiyalar sistemi. Stotik həllolunmayan sistemlərdən fərqli olaraq, burada dayaqlardakı cəkmə, temp-r tə"siri, yıqma və hazırlanma zamanı meydana cıxan qeyri-dəqiqlik- lər qӱvvələrin paylanmasına və qiymə- tinə tə"sir gestərmir. Quvvələrin pay- lanması və qiyməti həmcinin sistem materialının fiziki-mexaniki xarak- teristikalarından və sistem element- lərinin en kəsik əlculərindən də ası- lı olmur (bax həmcinin İnimaat me- xanikası).


STATİK HƏLLOLUNMAYAN SİS- TEM (inpaat mexanikasın- d a)—qovpaqlarındakı reaksiya quv- vələri (dayaq bərkitmələrindəki, mil- lərindəki və s. daxili qӱvvələr) yal- nız statika tənlikləri ilə həll olun- mayan və sistemin deformasiyasını xarakterizə edən əlavə tənliklərlə birlikdə nəzərdən kecirilməsi tələb olunan həndəsi dəyipilməz sistem. SA lərin zəruri və kafi əlamə- ti sistemin həndəsi dəyitilməzliyi- nə xələl gətirmədən atılması MYM- kun olan artıq (izafi) qovpaqların varlıqıdır. Bu artıq qoviaqların (bəndlərin) sayına bərabər olan əla- və tənliklərin miqdarı həmin sis- temin statik həll olunmazlıq dərə- cəsini gestərir. Statik hHəllolunan sistemlərdən fərqli olaraq, dayaq- ların cəekməsi, temp-run tə"siri, ma- terialın yırılması : (sıxılması), yıqma və hazırlanma zamanı yol ve- rilən qeyri-dəqiqliklər və s. nəticə- sində S.H.s. elementlərində daxili qӱvvələr yarana bilər. Daxili TYBDƏ- lərin paylanması yalnız yukdən asılı deyil, həmcinin ayrı-ayrı elementlə- rin en gəsiyi əlculərinin nisbətin- dən, əgər bu elementlər muxtəlif ma- teriallardan hazırlanıbsa, olların elastiklik modullarının nisbətindən də asılı olur. Statik Həll olunan sistemlərdə yalnız bir qovitaqın (bən- din) pozulması butun qurqunun sıra- dan cıxmasına səbəb olduqu halda, S.H.s.-lərdə bir və ya butun əlavə qovpaqlar sıradan cıxsa da, sistem əz həndəsi dəyipməzliyini itir-


mir.

STATİKA (yun. *aıGe—cəki Haqqın- da, mӱvazinət haqqında tə”lim)—me- xanikanın bəlməsi: qӱvvələrin tə"- siri altında maddi cisimlərin ta- razlıqda olmasını eyrənir. İki his- səyə ayrılır: həndəsi S.vəana- litik S, Analitik S.-nın əsası mumkun yerdəyiimələr prinsipidir. Həndəsi S, isə 3 aksioma əsaslanır: 1) maddi Hissəciyə tə”sir edən 2 TYn- vənin əvəzləyicisi paraleloqram qay- dası ilə tə”yin edilir: 2) iki qӱvvə bir-biri ilə yalnız ədədi qiymətcə eyni olub, bir duz xətt uzərində əks istiqamətdə təsir etdikdə tarazlıq- da olur: 3) tarazlıqda olan qӱvvələrin əlavə edilməsi və Z cıxılması quv- vələr sisteminin bərk cismə tə“siri- ni dəyitpmir. Bərk cisim S.-sı Hən- dəsi S. usulları ilə eyrənilir. Bu iki nev məsələnin həllinə gətirilir: 1) bərk cismə tə”sir edən qӱvvələr sisteminin sadə iqəklə salınması: 2) bərk cismə tə”sir edən qӱvvələrin tarazlıq iərtlərinin təyini. Elas- tik deformasiya olunan cisimlərin, maye və qazların tarazlırının zəru- ri və kafi pqərtləri elastiklik nə- zəriyyəsi, hidrostatika və aerostati- kada əyrənilir. S.-nın əsas anlayın- ları, qӱvvə, mərkəzə və orta oxa nəzə- rən qӱvvə momenti və cut quvvələrdir. Quvvələrin və onların momentləri- nin mərkəzə nəzərən toplanması vek- torların toplanması kimidir. E, quӱv-


vələrinin həndəsi cəminə bərabər olan KE quvvəsi bu qӱvvələr sisteminin bapq vektoru, onların O mərkəzinə nə- zərən t,(R,) momentlərinin həndəsi


cəminə bərabər olan M, momenti isə


həmin mərkəzə nəzərən ba moment adlanır və belə yazılır:


28


V = 2R,. M,= Et,(E,.


Quvvələr sisteminin sadələtdirilmə- si G və M, kəmiyyətlərinin qiymət- lərindən asılıdır. Bə /M90 olarsa, verilmiii quvvələr sistemi momenti M., olan bir cut qӱvvəyə, E*=0 və M,.=0 və Ya MəzÜ, R Bə M rapımı- lıqlı perpendikulyardırsa, R-ə öə- rabər olan əvəzləyici qӱvvəyə gətiri- lir. Evj0, M,*0, E və M, qariqılıqlı perpendikulyar deyilsə, qӱvvələr sis- temi cӱt qӱvvələrin və quvvələr cox- luqunun tə"siri ilə əvəz edilir, əvəz- . ləyici isə olmur. Bərk cismə tə”sir edən qӱvvələr sisteminin tarazlıqda olması uçcun zəruri və ə itərt E.=0 və M,—0 olmasıdır (bax Mexa- niki sistemin tarazlıqı). S. məsə- lələrinin qrafik həlli quvvələr uox- bucaqlısının və ip coxbucaqlısının qurulmasına əsaslanır.

Əd. Xəlilov Z. İ., Nəzəri mexa- nika, B., 1955, Məmmədov H., Nəzə- ri mexanika, h. 1—2, B., 1962—64, Bə k- Tam T., Nəzəri mexanika, B., 1981, Tarq S. M., Kratkin kurs teoretices- koh mexaniki, 9 izd., M., 1974: LoNinn-


skiN L. Q., M., 1978, Savin Q. N., Mexanika de-


formiruemıx tel, Kiev, 1979.


STATİSTİK AN ALİZ—bax Təsadu- da ə in statistik təhlili.

TATİSTİK QİYMƏTLƏNDİRMƏ— ehtimalların namə”lum paylanması- nın təqribi tə”yini usulları. Riyazi statistikada geniii istifadə edilir: STATİSTİK QRUPLAQYDIRMA, qruplatdırma metodu— statistik mə”"lumatların iplənilməsi və təhlili metodu, bu metoda əsasən əyrənilən hadisələrin məcmusu mçəy- yən əlamətlərə gerə yekcins qruplara və yarımqruplara ayrılır və onlar- dan hər biri statistik gestəricilər sistemi silə xarakterizə “olunur. S.q. qrup və kombinasiya cədvəllərində konkret ifadə olunur (bax Statisti- ka cədvəlləri). Qruplatiqdırma metodu ictimai hadisələrin statistik eyrə- nilməsinin batilıca metodudur: təh- lil zamanı muxtəlif statistik usul və metodlardan istifadədə (məs., mux- təlif ӱmumilətdirici gəestərici- lərdən, o cӱmlədən orta kəmiyyətlər- dən istifadədə) ilkin iqərtdir. Qrup- lapdırma metodunun tətbiqinin elmi əsasları V. İ. Leninin əsərlərində verilmitdir. S.q. tipik, quruluit və analitik qruplapdırma nevlərinə ay- rılır. Qruplaoidırma metodunun ən muhum və cətin vəzifələrindən biri sosial-iqtisadi hadisələri tiplərə ayırmaq (tipoloji S.q.) və onların mӱfəssəl xarakteristikasını vermək-


dir. Sovet statistikasının bu sahədə bəyi təcrubəsi vardır: məs., SSRİ xalq təsərrufatı balansı murəkkəb və mufəssəl S.q, sistemini nəzərdə


tutur: əhalinin sinfi tərkibinə gərə


Ga ma əsas istehsal ndlarının təsərrufatın sosial-iq- tisadi nevlərinə gərə qruplaqidırıl- ması) məcmu ictimai məhsulun qrup- lapdırılması və s.

STATİSTİK DİLCİLİK—təbii dilin mətndə təzahur edən kəmiyyət qanunauyqunluqlarını eyrənən fənn. Elmi, bədii, publisist və s. uslub- ların xarakterik cəhətləri statis- tik yolla daha asan və dəqiq eyrəni- lir. Fonem, heca, səz, sintaktik kon- struksiya ӱzərində gəmiyyət hesabla-


Mexanika jidkosti i qaza,"


STATİSTİK ANALİZ


maları aparıldıqı kimi, həmin va- hHidləri tətkil edən hissələrin (sait, samit, nitq hissələri, səz birləiq- məsi, sadə cӱmlə və s.) də statistik təhlilini və itpplənmə tezliyini mucəy- yənləmtdirmək olur. Elm və texnika- nın sur”ətli inkinafı dəvruӱndə S.d. vasitəsi ilə tərtib olunmuiiy tezlik luqətlərinin əhəmiyyəti beyukdur. Səzlərin və ya sez birlətmələrinin ippllənmə tezliyinin qeydə alınması ayrı-ayrı ədəbi abidələrin və muəl- liflərin uslubi xususiyyətini arait- dırmaq ucun dəyərli material verir. S.d. mapın tərcӱməsi, detifrləmə, stenoqrafiya, rabitə nəzəriyyəsi, həm- cinin informatika cahəxəbitdə TƏT- biq edilir. Secmə mətndəki kəmiyyət gestəricilərini almaq və daha da də- qiqlətdirmək ӱcӱn riyazi statisti- kadan, informasiya nəzəriyyəsindən, ehtimal nəzəriyyəsindən və riyazi dilcilikdən də istifadə olunur.


Əd.AxundovdaA. A., Riyazi dilnilik, B., 1979, Qolovin B. N., İzık i sta- tistika, M., 1971, Kasevic V. B., Əlementı obiev “linqvistiki, M., 1977.


STATİSTİK MEXANİKA — bax Statistik fizika. | STATİSTİK MODELLƏMƏ USU- Lu—bax Statistik sınaq usulu. STATİSTİK SİYAHIYAALMALAR —bax Siyahıyaalma. STATİSTİK SINAQ MUMSULU, Monte-Karlo çsӱlu—hesab- Lama riyaziyyatının və tətbiqi riya- ziyyatın usulu. Təsadufi kəmiyyəti modelləməyə əsaslanır. STATİSTİK TARAZLIQ — qapalı sistemin halı:z bu halı xarakterizə edən butun fiziki kəmiyyətlərin or- ta qiyməti zamandan asılı deyil. S. t. statistik fizikanın əsas anlayıt- larından Şi olub, termodinamika- dakı termodinamik tarazlıq rolu- nu oyxayır. | y | STATİSTİK FİZİKA, statis- tiİK mexanik a—fizikanın bəl- məsiy coxlu sayda zərrəciklərdən iba- rət . mikroskopik sistemin (cismin) xassələrini həmin zərrəciklərin xassələrinə əsasən eyrənir. S.f.-nın, kvant mexanikası qa- nunlarına tabe olan zərrəciklərdən ibarət sistemləri tədqiq edən bəlməsi kvantqstatistikasıadlanır. Coxlu sayda (Mu) zərrəcikdən iba- rət sistemin halını iki cur təsvir etmək olar: makrohal, mikro və ya də- qiq hal. Makrohal təcrӱbən, əlculən enerji (E), həcm (U), temp-r (T), təzyiq (R) kimi parametrlərin veril- məsi ilə, mikrohal isə onu təikil edən zərrəciklərin koordinat (4) və impulsunun (R) verilməsi ilə muəyyən olunur. Beləliklə, sistemin mikro- halı 6 M sayda kəmiyyətlə tə"yin olu- nur və-ya 6 M əlculu faza fəzasında bir nəqtənin koordinatları ilə ve- rilir. Prinsipcə 6 M sayda (sr) ko- ordinatlar Hamiltonun kanonik tən- liyindən tapılmalıdır. Lakin, zər- rəciklərin sayı həddindən cox oldu- qundan bu mumkun deyil və sistemin mikrohalının (4, r) faza nəqtəsi ət- rafındakı asar faza həcminə duimə ehtimalı anlayını daxil edilir:


duq, p) = r(4, r) adar,


burada o(4, r) —sistemin mikroha- lının (4, r) neqtəsi ətrafında va- hid faza fəzası həcmində olma eh-


timalıdır və paylanma funksiyası adlanır.

Paylanma funksiyası istənilən fiziki kəmiyyətin statistik orta qiy-


mətini 7 = | / (4,r) p(q, p) dqdp he-


sablamaqa imkan verir. S.F.-da fərz olunur ki, zamana gərə orta qiymət statistik orta qiymətə ekvivalentdir. S.f.-nın əsas məsələsi təcrubədə el- culən fiziki parametrlərin və əm- salların (istilik tutumu, sıxılma


əmsalı və s orta qiymətini hesab- lamaqdan ibarətdir. Termodinamik funksi-


tarazlıq halında paylanma yasının fçəvə r-dən asılılırı sis- temin enerjisinin ş və r-dən asılı- TİbIFbl H/TƏ a olunur: r(4 — = (E(a,ruy). Termostatda olan sistem- 07774 ən funksiyası Gibb- sin kanonik paylanması ilə verilir (bax Gibbs paylanması).

S.f. usulları qazlara, mayelərə, bərk cisimlərə, atom nӱvəsinə, bio- fizikaya və s.-yə tətbiq olunur (bax Həmcinin Boze—Eyniteyn statisti- kası, Fermi—Dirak statistikası).

Əds Muxtarov A. İ., Statis- tik fizika, B., 1960, Anselım A. İ., Osnovı statisticeskov fiziki i termo-


dinamiki, M., Landau L. D., Lifitii E. M., Statisticesgal fizi- ka, M., 1976, Kuni F. M., Statisti- ceskal fizika i termodinamika, M., 1981: Qibbs D. V., Termodinamika. Statisti- ceskan mexanika, M., 1982.


STATİSTİK HƏLL—bax Statis- tik Həllər məzəriyyəsi. STATİSTİK HƏLLƏR NƏZƏRİY- YƏSİ—riyazi statistikanın və oyun nəzəriyyəsinin bəlməsiy Hipo- tezlərin statistik yoxlanmasını və parametrlərin statistik qiymət- ləndirilməsini eyrənir. STATİSTİK HİPOTEZ — eyrəni- lən hadisənin tabe olduqu qanunauy- qunluqlar haqqında təqribi fərziy- yə. Ehtimal paylanma qanunauyrunluq- larının parametrlərini təyin edir. Bir paylanma qanununu tə”yin edən S.H. sadə, əks halda mcrəkkəb S.H. adlanır və bu, bir necə sadə S. h. sinfi kimi gəstərilir. Məs., eh- timalın paylanması haqqında Hipo- tez normal paylanmadır (bax Hipo- tezlərin statistik yoxlanması). STATİSTİKA (alm. 5(abzIK, ital. stato, coH nar. status —neBnəT)—İ1) ic- timai həyatda baqi verən kutləvi (tex- niki-iqtisadi, sosial-iqtisadi, sosial- siyasi) hadisələrin kəmiyyət qanuna- uyqunluqlarını keyfiyyət qanunauy- qunluqlarından ayırmadan xarakte- rizə edən mə”lumatların toplanıl- masına, iplənilməsinə və təhlilinə yənəldilmiti ictimai fəaliyyət nə- vu. Bu mə"nada S. anlayınqtı sosia- list (x.t.) ucotunun aparıcı nevu olan S. ucotu anlayılına uyqundur. S.- nın aparıcı rolu ondan ibarətdir ki, x.t. əhəmiyyəti olan və muhasibat ucotu, yaxud operativ ucot yolu ilə toplanan butun mə"lӱumatlar son nəti- cədə S.-nın kəməyi ilə iplənilir və təhlil edilir. 2) İctimai elm sa- həsi və buna muvafiq tədris fənni: kӱtləvi kəmiyyət nisbətlərinin və qar- iplılıqlı əlaqələrin əlculməsi və təhlilinin umumi məsələlərini ipərh edir. Daha dar mə”nada S.-ya muəyyən hadisə, yaxud proseslər haqqında mə”- lumatların məcmusu kimi baxılır (məs., secki S.-sı haqqında danıdıl-


dıqda). Təbiyyat elmlərində S, an- layınlqı kutləvi hadisələrin təhli- li deməkdir və ehtimal nəzəriyyələri metodlarının tətbiqinə əsaslanır (bax məs., Statistik fizika).

İlk statistik təcrubələr təqr. dəv- lətin yarandırı dəvrə təsaduf edir.

Lakin elm sahəsi kimi xeyli sonra yaranmınldır. Onun ballanqıcı 17 əsrin sonunda c...mӱəyyən mə”nada sta- tistikanın ixtiracısı sayılan U. Pettinin...ə (M kr ks K., Kapital, c. 1, B., 1969, səh. 275) və ilk dəfə ola- raq əhalinin hərəkətindəki qanuna- uyqunluqu aiykar etmiil C, Qrauntun əsərləri sayəsində yaradılmısi cSi- yasi arifmetikaə adlanan elmlə əla- qədardır. O devrdə S, hələ siyasi iq- tisaddan və digər sosial-iqtisadi fən- lərdən ayrılmamıtdı. Muasir S.-dan əvvəl gələn digər tarixi 0 neBnərT- pqunaslıq fənnidir: alman alimi Konringin əsərlərində siyasi arif- metika (hesab) ilə eyni zamanda for- malatqmaqa baplamıiy və 18 əsrdə, xu- susilə Almaniyada, daha sonra Rusi- yada inkitplaf etmipdi. Dəevlətipqunas- lıqda S.-ya coqrafiya, etnoqrafiya, Huquq mə”lumatları və s. ilə birlik- də tam ipəkildə baxılırdı. 19 əsrin mur Belcika statistiki L. A, J. Ketle və onun ardıcılları S. sıralarında qanunauyequnluqların məvcudluqunu subut etdilər. 19 əsrin ikinci yarısı —20 əsrin əvvəllərin- də S. sur"ətlə inkitpafa baiyladı. Riyazi statistika da elmi fənn kimi formalapırdı. S.-nın nəzəriyyə və təcrubəsinin zənginlətdirilməsində rus alimlərinin (M, V. Lomonoso- vun, V. N. Tatipevin, K. İ. Arsen- yevin və 6.) xidməti bəyuxdur. 19 əsrin ikinci Yarısında zemstvo S.-sı k.t. S.-nın yaranmasında və inkitpafında beyuk rol oynamımpdır. Burjua S.- sının xarakterik xususiyyəti məddah- cılıq, kapitalizmin sosial ziddiy- yətlərini pərdələməyə və zəhmətkeilq- lərin həyat tərzini ipipirtməyə ca- lımmaqdır.

Marksist-leninci S.-nın yaran- ması və inkipafı S. tarixində ye- ni mərhələdir. Marksizm-leninizm klassiklərinin, xususilə V, İ. Leni- nin əsərlərində S. nəzəriyyəsinin və metodologiyasının prinsipial məsələ- ləri arapdırılmıpil, iqtisadi təh- lildə S. metodlarından istifadə nu- munələri verilmiit, sosializm cəmiy- yəti pəraitində S.-nın əsas ə ri muəyyən edilmitqdir. Sovet S.-sı x.t.-nın planlatidırılması ilə uzvi surətdə baqlı olmaqla umumxalq xa- rakteri dapıyır və ciddi mərkəzləil- dirmə prinsipi əsasında qurulur. So- sializm cəmiyyəti iəraitində S, va- hid x.t. ucotu sisteminin batlıca halqası kimi devlət idarəciliyinin və x.t-na planlı rəhbərliyin muhum vasitələrindən biridir. Butun əlkə uzrə S, mə"lumatlarının toplanıl- ması, iplənilməsi və təhlili SSRİ MSİ (Azərb.SSR-də Azərb.SSR MSİ) bapda olmaqla dəvlət S. orqanları tərəfindən vahid prinsip, proqram və metodologiya uzrə həyata gkecirilir bax Mərkəzi Statistika İdarəsi).

ə mə"qlumatları S, kulliyyatların- da nər olunur. Sovet S.-nın bai- lıca vəzifəsi devlət planlarının yerinə yetirilməsi gedittini, sosia- list x.t. və mədəniyyətinin inkiiya- fını, x.t.-nda məvcud maddi ehti-


-


H. qudrətli


STATSYUK


yatları və onlardan istifadəni, x, t.-nın ayrı-ayrı sahələri arasında- kı nisbəti xarakterizə edən durust, elmi əsaslandırılmılp mə lumatla- rı toplamaq və vaxtında dəvlət or- qanlarına verməkdən ibarətdir.

Muasir S.-nın texniki bazası he- sablama mərkəzləri itəbəkəsindən, mə - lumat-hesablama və mapqın-hesab sTt.- larından ibarətdir. Kibernetika- nın sur”ətli inkiiyafı və hesabla- yan elektron texnikasının tətbiqi S.- nın təpkilinə və statistik təhlil metodlarına əhəmiyyətli tə sir ges- tərmitpdir. S.-nın muhum nəzəri və əməli əhəmiyyəti, muxtəlif sahələrdə və bir cox elmi fənlərdə genin tətbiqi onun elmi xususiyyətlərin- dən və metodundan irəli gəlir. V. İ. Leninin tə rifinə gerə csosial-iqti- sadi statistika sosial idrakın ən vasitələrindən biridirə (2 sər. tam kӱlliyyatı, c. 19, səh. 367).

ctimai hadisələrin inkiptaf qanun- larının kəmiyyət tərəflərini təhlil etmədən onların keyfiyyətlərini dərk etmək mumkun deyil. S. sayəsində təh- lilin keyfiyyət və kəmiyyət tərəflə- rinin vəhdəti daha qabarıq iiəkildə təzahur edir. İctimai qanunauyqunluq- ları dəqiq təsvir etmək və əlcmək S.-nın muhum vəzifələrindən biri- dir, lakin yeganə vəzifəsi deyil. S, metodologiyası faktorlar məcmusunu tədqiq etməyə, butevlukdə proseslərin təsvirini verməyə, hadisələrin inki- mağ meyllərini və muxtəlif forma- larını nəzərə almaqa (V. İ. Lenin bunu xususilə qiymətləndirirdi) im- kan verir. həmcinin hadisələrin səbəbiyyət asılılıqı və qanunauyqun- luqunu apkar və təhlil etməyə KƏMƏK edir. S. ucun beyuk ədədlər qanunu- nun əhəmiyyəti bəyukdur.

. əz funksiyalarını yerinə ye- tirərkən kutləvi . mutpahidəsi, gestəricilər sistemi, stotistik qruplaidırma, statistika cədvəl- ləri, çmumilətdirici gestəricilər (nisbi və orta kəmiyyətlər, indekslər və ki kimi vasitələrdən istifadə edir. Muasir S. bir sıra sahə S.- sından və kompleks bəlmələrdən iba- rət elmi fənlərə ayrılır. SSRİ- də qəbul olunmuti elmi təsnifata uy- qun olaraq S. apaqıdakı tərkib hissələrdən ibarətdir: S.-nın YMYMH nəzəriyyəsi (S.-nın çumumi prinsip- lərini və metodlarını ipərh edir): iqtişadi statistika (x.t.-nın ges- təricilər sistemini, quruluqnunu, nisbətini, sahələrin və ictimai tək- rar istehsalın elementlərinin qar- pılıqlı əlaqələrini eyrənir), sa- hə S.-sı (əlali statistikası, kənd təsərrufatı statistikası, səna- ye statistikası və s.) muvafiq x.t. sahələrinin gəstəricilər sistemi- ni eyrənir və həmin sahələrdəki ic- timai-iqtisadi prosesləri təhlil edir. Hazırda həyat tərzini və icti- mai munasibətlərin muxtəlif tərəf- lərini xarakterizə edən sosial sta- tistika yaranmaqda və inkipaf et- məkdədir. Sovet S.-nın nəzəriyyəsi- nin və təcrubəsinin inkipafında sovet alimlərindən V. S.Nemcinovun, P. İ. Popovun, V, N. SAntrozexinin, S. Q. Strumilinin, B. S. Yastrem- skinin beyuk xidmətləri var.

Əd. Lenin V. İ., Rusiyada kapita- lizmin inkilafı, Əsər. tam tı, €, 3, yenə onun, Bizim



"Fabrik U


29


zavod statistikası məsələlərinə dair, yenə orada, c. 4, yenə onun, Rəqəmlər xecTəpHp, yenə orada, c. 23, yenə onun, Zemstvo statistikasının en tan. MƏ" sələsinə dair, yenə orada, c. 24, yenə onun, Statistika və sosiologiya, yenə orada, c. 30: yenə onun, Sovet hakimiy- yətinin nevbəti vəzifələri, yenə orada, q, 86, h a x bi Pe B C., CTATHCTHXAHbİH YMY - mi nəzəriyyəsi, B., 1974, Ptuxa M., Ocerki po istorii statistiki v SSSR, t. 1, M., 1955, StatisticesgiN slovarh, M., 1965, StarovskiiN V. N., Teoril i praktika sovetskoN qosudarstvennon sta- tistiki, M., 1977, Rabuptkin T. V. i dr,, Obital teorin statistiki, M., 1981. STATİSTİKA MUİYAHİDƏSİ qabaqcadan muəyyən edilmiti proqram

zrə kutləvi ictimai hadisələr (məs., Diba. siyahıyaalma) haqqında mun- təzəm informasiya (mə”lumat) toplan- ması: secmə mupiahidə və ucdantutma muiahidə formalarında ola bilər. Hadisələrin gundəlik qeydiyyatı (cari qeydiyyat), yaxud dəvri Yoxlan- ması (tədqiqi) yolu ilə Həyata geci-


ilir.

STATİ STİKA CƏDVƏLLƏRİ—sta- tistika mə”lumatlarının bu, ya di- gər gutləvi Hadisə və prosesləri xa- rakterizə edən sistematik yerlətdi- rilmipq ədədlər pqəklində tərtibi usulu. Hər bir S.c.-ndə mubtəda, yə”- ni cədvəldə haqqında danınqılan yekt, ya obyektlər qrupu və xəbər, yə"ni mubtədanı xarakterizə edən əlamət- lər olur. S.c. ufqi sətirlərdən və ipaquli sutunlardan ibarətdir. Sə- tir, adətən, cədvəlin mubtədasını, su- tun isə xəbər əlamətləri yazmaq ucun- dur. Ufqi və ipaquli xətlərin kəsiyi- məsi cədvəlin xanalarını əmələ gə- tirir və-bu xanalarda rəqəmlər yazı- lır. Hər bir rəqəmin in sətir və sutunun baplıqı ilə izah edilir. Mubtədanın qurulutpuna gerə S.c. sadə, qrup və kombinasiyalı S.c.-nə ayrılır.

STATOLİTLƏR—bax Otolitlər. STATOR (ing. stator, naT. sto—na - yanıram)—elektrik mapınının tər- pənməz issəsiy maq sit keciricisi və dapıyıcı konstruqsiya funksiya- sını yerinə yetirir. S. nӱvədən və gəvdədən ibarətdir. Dəyiptən cərəyan mapınlarında nӱvə Y3ƏDPHHƏ izol- Yasiya lakı cəkilmiiy elektrotexni- ki polad vərəqlərdən (0,35—0,5 mm qalınlıqında) yıqılır. Nuvənin yuvalarında S. dolaqı yerlətdiri- lir. Devri cərəyanlardan muhafizə ucun S. dolaqının naqilləri bir necə paralel birlətdirilminhp məftil- dən ibarət olur. STATO İSTLƏR (yun. 5(agbӧv—duran, dayanan --Kӱ515—qovuq)—1) epitmə qovuqcuqları–— onurqrasızların mӱvazinət orqanları: x. xa- rici ertuyunə girmipq olub, həmcinin ertuyun kolbatəkilli ilgəyinə, cӱuxu- a oxtayırlar. S.-in daxilində bir, yaxud bir necə bərk tərəmə (statolit- lər, yaxud otolitlər) olur. 2) Xırda piptasta dənələrinin (statolitlərin) əmələ gəldiyi bitki hHuceyrələri. STATSYӰK Nikolay Arsentyevic (10. 9.1917, indiki Xmelnitski vil., Le- ticev r-nunun Zavolk k.—22.3.1976,


Bakı)—Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (24.3.1945), starpina. 1945 ildən Sov. KP uzvu. 1938 ildə Sovet Ordusuna


carırılmıtdır. 1936 ildən da Leninneft mə”dənləri idarəsində ii1- ləmitidir. Beyuk Vətən mӱharibəsində


krayna utrunda gedən deyuilərdə,


— I dıbd yni nı I I an yanı.


30


STATUS



Polta və Almaniyanın azad olunma- sında iptirak etmiidir. Oder cayı- nın kecilməsində qəhrəmanlıq gəs- tərmitidir. Ordudan buraxıldıqdan sonra Azərb.-ın neft və qazcıxarma sənayesi mӱəssisələrində ipləmitdir. Əd.: Azərbaycanın qızıl ulduzları, B... 3975. rbay ulduzlar STATUS (lat. z(abiz—vəziyyət)—və- təndapın, yaxud Hutuqi iqəxsin hu- qӱqi vəziyyəti. Bax həmcinin Huquq


subyekti.

CTATYC-KBO (var. status quo, həp- fi mə”nası—məvcud olan vəziyyət)— beynəlxalq huquqda məvcud olan, ya- xud mӱəyyən momentdə mevcud olmui faktik və ya huquqi vəziyyəti ifadə etmək ucun iplədilən termin. CTATYT (con nar. statutum, lat. 5Ea- SEmo—qərara alıram)—dəvlətlərara- sı və beynəlxalq təpkilatların təii- kili və fəaliyyəti qaydasını muəy- yən edən əsasnamə, nizamnamə, məs., Birləmimim Millətlər Təikilatı- nın B-ynəlxalq məhkəməsinin S.-u. 2) Orta əsrlərdə pəhərlərin və ia9- hərdaxili birliklərin (sexlər, tacir gildiyaları və s.) huquqi vəziyyətini əks etdirən nizamnamə. 3) Hər hansı bir "zan haqqında əsasnamə (məs., or- den S.-u). 4) B. Britaniya parlamen- tinin bə”zi qanunvericilik aktları Qməs., Vestminster statutu, 1931), ABPQ-da Konqresin bə"zi aktları. CTAYPO.RVT (iyn. stauros—xau--lit- hoz—dap), stavrolit—silikatlar sinfindən mineral. Kimyəvi tərkibi Fe? AL-ISiO,1,O,(OH),. Co, Ni sə Mn qatımpıqları olur. Monoklinik. sin- qoniyada kristallapır. Qısa prizma- tik kristallar, xacvarı:ikilətmələr əmələ gətirir. Sərtliyi 7—7,5, sıx- lıqrı 3650—3770 kq/m”. Rəngi tund- qırmızı, qonur, qonuru-qara və s. olur. PQupə parıltılıdır. S. kris- tallik iistlərə, qneyslərə xas mine- raldır. Nadir tapılan ipəffaf kris- talları bə”zən mə”mulat - dipı kimi


iptlədilir. , ) STAFİLOKOKKLAR (yun. staphyle — uzum salxımı kokklar)—bəlunər- kən uzum salxımına oxtar huceyrə topaları əmələ gətirən gkurəli, hərə- gətsiz bakteriyalar cinsi. Sporsuz, hərəkətsiz, qrammusbətdir. Hӱceyrə: ləri dairəvidir (diametri O,6—0,8 mkm-dir). S. mӱxtəlif :pəkərləri və spirtləri turiquya cevirirlər. S. or- qanizmə daxil olub muxtəlif irinli yaralar, cibanlar, angina, ӱmumi qan sepsisi və s. əmələ gəlməsinə səbəb olur. Patogendirlər. Heyvanların və insanın dərisində, irində, selikli qipada, havada rast gəlirlər. İnsan- da 201 infeksiyasını, hey- vanla stafilokokkozları tərədir. STAFFORD (Stafford) ToMmac (r. 17. 9.1930, Oklahoma ptatı, Ueterford)— ABHI a navtı, HHQ briqada gene- ralı. 1952 ildə ABPİQ Hərbi Dəniz Akademiyasını bitirmitdir. 1962 il- dən ABPT Aeronavtika və Kosmik Fə- zanın Tədqiqi ӱzrə Milli İdarəsi- nin (MAZA) astronavtlar qrupuna da- xil edilmiptidir. 1965 il dekabrın 15—16-da c“Cemini-6ə kosmik gəmisi- NİN 2-ci pilotu kimi kosmosa ucmuti ee Hluppa ilə birlikdə), 25 saat 51

ərzində Yer ətrafına 17 dəvr etmipdir. 1966 il iyunun 3—6-da cCe- mini-9ə kosmik gəmisinin komandiri kimi kosmosa ucmuiy (Y., Sernanla bir-


likdə), 72 saat 21 dəq ərzində Yer ətrafında 45 devrə vurmupidur (1,8 mln. km-dən artıq). 1969 il mayın 18—26-da “Apollon-109 kosmik gəmi- sində Ayın sun”i peyki orbitinə cıx- mıpq (C. Yanq və Y. Sernanla birlik- də), kosmik gəmidən ayrılan Ay kabi- nəsində Ayın səthinə 15 km yaxınlaii- mıtdır (Y. Sernanla), 8 saatdan son- ra Ay kabinəsi təkrar kosmik gəmi ilə birlətmindir. Ucus:i 192 saat 3 dəq davam etmitdir. 1975 il iyulun 15—25-də EPAS proqramı uzrə F“Apol- lonə kosmik gəmisinin komandiri ki- mi kosmosa ucmuptidur (D. Sleytlon və V. Brandla birlikdə). 217 saat 28 dəq davam edən ucu1i zamanı cApollonə 2 dəfə cSoyuz-195 sovet kosmik gəmisi ilə birlətmitdir. 1975 ildən Eduards aviasiya bazasının rəisidir. STAXANOV Aleksey Qriqoryevic (Z. 1.1906—5.11.1977)—kəemur sənayesi ye- nilikcisi, MƏ"NHƏH fanat bı (I


ə





mӱhəndisi, Sosia- list Əməyi Qəhrəma- nı (1970). 1936 il- dən Sov.İKP uzvu. 897 Əmək fəaliyyətinə iki 1917 ildə batla- | mhipdır.1927 ildən ||: kəmur sənayesində 2:7. calınmıqidır. 1935 | = ilin avqustunda S. | iplədiyi “Mərkə- 1 zi—İrminov itax- z tasında(Kadiyevka, " —— indiki Staxanov it.) nəvbə ərzində 102 t (normadan 14 dəfə artıq) kəmur cıxarmındı. S.-un əmək qələbəsi ilə butun əelkədə kӱtləvi sosializm yarı- iının yeni mərhələsinin—Staxanov hərəkatının batlanqıcı qoyulmui- dur. SSRİ Ali Sovetinin (1-ci caqrı- rıtp) deputatı olmun, 2 dəfə Lenin ordeni, Qırmızı Əmək Bayraqı orde- ni və medallarla təltif edilmitdir. Kadiyevka 1i. 1978 ildən onun iiərə- finə Staxanov adlandırılmındır.


Əda Qeribe staxanovpı, M., 198


STAXANOV (1978 ilədək Kadiyev- k a)— USSR Voropiilovqrad vil.-ndə pəhər. Kamıtevaxa cayı sahilində- dir. D.y. st. ƏH, 109 min (1983). Sovet hakimiyyəti illərində iri sənaye mərkəzinə cevrilmitndir. Kəmur cı- xarılır. Koks-kimya, kimya, metal- lurgiya, mapınqayırma, ferroərinti, duda, hidroavadanlıq z-dları, kəmur- saflatdırma F-ki və s.: Kommunarsk mə"dən-metallurgiya in-tunun filia- lı, mə"dən texnikumu, tibb və pedaqo- ji məktəblər, tarix muzeyi var. 19 əsrin ortalarında salınmındır. A. Q. Staxanovun ərəfinə adlandırıl- mımdır.

STAXANOV HƏRƏKATI–--SSRİ-də sosialist istehsalı yenilikciləri- nin—qabaqcıl fəhlələrin, kolxoz- cuların, muhəndis-texnik ipcilərin yeni texnikanı mənimsəməklə əmək məhsuldarlıqını yӱksəltmək uqrunda kutləvi hərəkatı. 1935 ildə sosia- lizm yarımqının yeni mərhələsi kimi yaranmıppdır. “Staxanov Hərəkatı onun təpəbbuscusu olan Donbas ipax- tacısı A. Q. Staxanovun adı ilə baqlıdır, Azərb.SSR-də S.h.-nın tə- pqəbbuskarları—neft sənayesində Ara Ne”mətulla, İsmayıl Mikayıl, Q. Əsə-


“ə i iyn)


pr S., Staxanov i


dov, toxuculuq sənayesində K. Rzaye- “a


va, M. Nəbiyev, baramaacmada A. Hə-


buzucu dərmanlar. Prof 


sənov, M. Qafarov, duz sənayesində M. Musayev, k.t.-nda B. Barırova, Q. Səmədov və 6. olmupllar.

S.H.-nın muxtəlif usullarından Beyuk Vətən muharibəsi illərində istifadə olunmuidur. Bu sahədə qa- zanılan təcrӱbə muharibədən sonra da oz əhəmiyyətini saxlamındır (bax Kommunist əməyi kollektivləri və zərbəniləri).

Əd.: bax Sosializm yarımı məqalə- sinin ədəbiyyatına.


STAXİBOTRİOTOKSİKOZ —heyva H- nappbın Stachybotrys alternans ko6ənəyn ilə yoluxmuiq qaba yemlərlə zəhərlən- məsi, Gəbələyin zəhərli maddələri mərkəzi sinir sisteminə və qan damar- larının divarına tə”sir edir. S..-a, əsasən, atlar, qismən də qaramal və donuzlar həssasdır. S. zamanı selik- li qipqaların nekrozu, arızın kənar- larında nekrotik yaralar, mə”də-ba- qırsaq pozqunluqları və s. bapt verir. Parenximatoz orqanlarda distrofiya, hemorragik diatez, xəstəliyin iti gedimində seroz və selikli qitalar- da qan saqıntıları olur, limfa və- ziləri pipir. Mualicəsi xəs- təliyYin əvvəlində aparılmalıdır. Antibiotiklər, dezinfeksiyaedici və ilakti- kası: aqrotexniki tədbirlərə, qaba yemlərin (ot, kӱləi) yYıqılması və sax- lanılması qaydalarına riayət etmək.

Ədl Staxibotriotoksikoz krupnoqo roqatoqo skota, Xarhkon, 1962, İnfekin- onnıe bolezni krupnoqo roqatoqo skota, COCT, Orlon, M., 1974.


STEARİN (fr. 5Ebaq1pe, yun. 5baq— piy)—texniki stearin turiuşuy ali alifatik karbon (əsasən, stearin və palmitin) turilularının qarıpqı- eından ibarətdir, aq və ya sarımtıl, yarımpəffaf yaqlıtəhər Kutlədir 53—65*S-də əriyir, sıxlıqı 0,92

  • |sm?-dir. Heyvan yarı hidrolizatla-

ını distillə etməklə və ya bitki Yaelarının doymamıqnl turpularını idrogenlipdirməklə alınır. P1am istehsalında itlədilir.

STEARİN TURİYUSU oktade- kan turiusu, SN:(SN,)|5SOON —-alifatik sıranın birəsaslı doy- mup karbon turpqusu. Rəngsiz kristal maddədir: 69,62S-də əriyir, 376,1"C- də qaynayır, suda həll olmur,efirdə həll olur. S.t. təbiətdə ən geniit ya- Yılmın ali alifatik turpulardan biridir. S.t.-nun qliseridləri piy BƏ yaqların coxunun əsas tərkib His- səsidir. S.t.-nun qələvi duzları sa- bundur. S.t. ӱzvi sintezdə, analitik kimyada (Sa, Mr, 14 tə"yinində), re- zin istehsalında və s. iplədilir. CTETO3ABPAP (Stegosauria)—ryın- canaqlı dinozavrlar yarımdəstəsi. Yurada və Tabapir dəvrunun əvvəlin-



nə yappamıtlar. Daha qədim S. (steli- dozavrlar) ehtimal ki, əsasən dal ayaq- ları uzərində gəzmi(t, sonrakılar isə Yenidən dərdayaqlı hərəkətə qa- yıtmıtlar. otyeyən, nisbətən ki- cikbatlı nəhəng heyvanlar olmupilar. Beli və quyruqu iri sӱmӱk cıxıntı- larla ərtulubmult. Qalıqları /PPima- li Amerika, Qərbi Avropa, PQimali və PQərqi Afrikada tapılmındır. STEQOSEFALLAR (Eeroserhayya), ertulubailılar — qazıntı suda-quruda yatpayanlar. Kəllə qapa- qı butəev ertuk təpkil etmiii, bə- DƏN İSƏ COX vaxt sumuk qalxanlarla ərtulu olmuqidur. Devon — Triasda yapamınlar. S.-ı muasir və ya ccıl- paqə suda-quruda yaayanlarla muqa- yisə edirlər. Bir sıra S, (məs., le- pospondillər) muasir suda-quruda ya- ilayanlara yaxın olduqundan, S.-ın əksəriyyətini labirintodont dəstə- ustunə daxil edirlər. STEYNBEK (Steinbeck) Uon Ernst (27.2.1902, Kaliforniya, Salinas—20. 12.1968, Nyu-York)—amerikan yazı- cısı. Nobel mukafatı laureatı (92): cSonu bilinməyən carpıtnmar (1936) romanında, FSicanlar və in- sanlar haqqındaq (1937) povestində mutərəqqi sosial problemlər qaldı- rılır. “Qəzəb salxımlarıq (1939) romanında xalqın acınacaqlı Həyatı və mӱbarizəsi əksini tapmınpdır. cTortilya Flet məhəlləsi (1935) ı € KoHcepB Öasapbıə (1945), €lənHəTməH PTərqə tərəfə (1952) və s. romanla- rında burjua mӱhitində ckicik adam- larqın taleyi təsvir olunur. cAy bat- dıq (1942) əntifaitist povesti, €hə- yəcanlarımızın qınlı (1961) sosial- psixoloji romanı var. Əsərləri: Mirvari. Povest, €Yn. duzə, 1980, XI 1, İzbr. proizv., t. 1—2, M., 1981


“ Əd: Fe dorovA. A., Djon Stein- bek, M., 1965: Literaturnal istoril Sove- dinennıx PTtatov Ameriki, t. 3, M., 1979.


STEYNİTS (Z:eyi:2) Vilhelm (14.5 1836, Praqa—12.8.1900, Nyu-York) — pahmat ӱzrə ilk dunya cempionu (1886 —94), pahmat nəzəriyyəcisi. Vyana politexnik in-tunda oxumutdur. 1883 ildən ABİP1-da yapamınpdır. 1886 ildə İ. Tsukertorta qalib gələrək dunya cempionu olmutdur. PQahmat oyununun bir sıra məvqelərini nə- zəri cəhətdən əsaslandırmındır. A. Andersen (1866), M. Ciqorin (1889, 1892), İ. Qunsberq (1890—91), E. PPif- fers (1896) uzərində, Vyana (1873, 1882) və Nyu-Yorkda (1894) kecirilən beynəlxalq yarılllarda muӱhum qələbə- lər qazanmıpdır. S. 1894 ildə dunya cempionu adı uqrunda yarında E.


Laskerə uduzmuptdur. CTE,)Hn EH (Steinlen) Teofil Aleksandr (10.11.1859, Lozanna— 14.


12.1923, Paris)—fransız qrafiki. İsvecrədə doqulmupt, Lozannada rəs- samlıq məktəbini bitirmitdir. 1882 ildən Parisdə yapamıtdır. Əsasən litoqrafiya texnikasında ipləmiit, kitab və jurnallara illustrasiyalar cəkmitdir. S. əsərlərində O. Domye- nin ən”ənələrinə əməl edərək ictimai bərabərsizliyi, mӱharibənin dəhtət- lərini, xalqın inqilabi mubarizəsi- ni əks etdirmitdir (“Tə tilə, 1898, cXilaskar qadınə, 1903, *Qacqınları, ofort, 1916). S. karikatura, plakat və boyakarlıq sahələrində də miunə- mipdir. Həyatının son illərində


4


STEL NƏZƏRİYYƏSİ


  • Klartezv jurnalında və € hu Manumeə

qəzetində calımmıtpdır.

STEKLӦV Vladimir Andreyevic (9, 1.1864, Nijni Novqorod, indiki Qor- ki 30.5.1926, :

Krım: Leninqradda | dəfn edilmiidir) —sovet riyaziyyat- cısı. Peterburq EA akad. (1912: m. | uzvu 1902): USSR EA akad. (1925). 1919—24 illərdə SSRİ EA vitse-pre- zidenti olmutdur. fi Xarkov r ön- Bü tirmiit 87), bu- rada A, M. "əəə ıı novdan dərs almıpdır,




1887 —1906 illərdə həmin un-tdə iiləmit, sonra


Peterburq un-tinə kecmiptdir. Onun təpəbbusu ilə SSRİ EA-nın nəzdində Fizika-Riyaziyyat İn-tu Yaradılmın (1921) və əmruӱnun ən oranın direktoru olmutdur. Bu in-t əsasında 1934 ildə SSRİ EN S. adına Ri- yaziyyat İn-tu yaradılmıtdır. Əsas tədqiqatları riyazi fizikaya və di- ferensial tənliklər nəzəriyyəsinə aiddir. Riyazi fizikaya dair tədqi- qatları istiliyin yayılmasına, fır- lanan cismin tarazlıqına, elektro- statika məsələlərinə və s. aiddir. S. əvvəlçədən verilmiiq ortoqonal funksiyalar sisteminə gərə funksi- yanın sıraya ayrılınlını tədqiq et- midir. Bu tədqiqatın əsasını təph Kil edən ortoqonal funksiyalar sis- teminin qapalılıqı anlayıptını ilk dəfə elmə S. daxil etmiif və nəzəri ipləmiitdir. S. funksiyanın hamar- lanması usulunu vermin (bax Cmekx- lov funksiyası), kvadratura RYeTyp- ları nəzəriyyəsi, elastiklik nəzəriy- yəsi və Hidromexanika sahəsində də tədqiqat aparmındır. S. həmcinin M, V. Lomonosov və Q. Qaliley haqqında kitzbların, P. L. Cebıtev, N. İ. Lobanevski, M. V. Ostroqradski, A, M. “MAnYaom A. A. Markov, A. Puan- kare və C. Tomsonun Həyat və yaradı- cılıqına dair ocerk və məqalələrin, fəlsəfəyə dair cRiyaziyyat və onun bə- iqəriyyƏət YuYH roluq (1923) əsərinin, Amerikaya və geriyə, Təəssuratk (1925) kitabının mӱəllifidir.


Əd. Vladimirov V.S..M ar- k u pp İ, İ., Vladimir Andreevic Stek- ə tanin i orqanizator nauki, M.,


STEKLӦV FUNKSİYASI—veril- mip ((x) funksiyası ucun


F(x, H)= : ka di


bərabərliyi ilə tə”yin edilən xsiya, ua h o rənəp kicikdir ki, (x, x--h) intervalı /(x)-in təyin

oblastından kənara cıxmır. Veril- mip funksiyanı hamarlamaq YHUYH TƏT- biq edilir): belə ki, /(x) kəsilməzdir- sə, F(x, L)-ın tərəməsi /(x)-inkin- dən bir tərtib coxdur. Buna gərə lim F(x, 2)—/(x), yəni S.f. kəsilməz funksiyanın daha hamar yaxınlaidı- rılması ucun tətbiq edilə bilər. /(x) inteqrallanandırsa, F (x, L) kəsil- məzdir. S.f.-nı elmə V. A. Steklov daxil etmitdir (1903). S.f. gə An DƏYİYYƏN UCUN də tə”yin edilə bilər. STEKLOQRAFİYA na steklo— pqupiə -H....qrafiya)— yastı cap prin-


funk-


31


siplərindən istifadə etməklə az ti- rajlı mətn və sadə rəsmlərin capı usulu. S.-da cap forması pqutiə ləvhə uzərində hazırlanır: bunun ucun ləv- həyə əvvəlcə qrunt cəkilir, ssnra onun ӱzərinə orijinal basılır. Qrunt qatının komponentləri ilə orijinal boyaqının qarippılıqlı kimyəvi tə”si- ri nəticəsində capedici elementlər əmələ gəlir. S.-nın məhsuldarlırı az və təsvir keyfiyyəqi aaqı oldu- qundan rotator və rotaprint cap usulları ilə əvəz edilir. -

STEKLOPLASTİKLƏR — doldurucu maddəsi iqutə liflərdən və yapındı- rıcı maddəsi sintetik polimerdən ibarət olan kompozisiya materialları, PQuipə liflər sap, parca, ip, qaytan, kecə və s. pəəklində olur, yapıtidırı- cı maddə kimi poliefir, fenol-for- maldehid və ya epoksid qatranların- dan, cHHCHYM-YƏBH polimerlərdən, poliimidlərdən, alifatik poliamid- lərdən, polikarosdatandan BƏ C. HCTH- fadə edilir. S. çcӱn mexaniki cəhət- dən məhkəmliyi və dielektrik xassələ- rinin yӱksəkliyi, sıxlıqının nisbə- tən az və istikecirmə qabiliyyətinin zəif olması, xarici tə"sirlərə, suya və kimyəvi reagentlərə qariqı: davam- lılıqı xarakterikdir. Hazırlandıq- ları polimerlərin təbiətindən asılı olaraq 60—400"S temp-r intervalında ipylədilə bilər. S. konstruksiya və Teərmoizolyasiya materialı kimi səna- Yenin bir sıra sahələrində geniiy tət- biq olunur. Ondan qayıq, kater, gəmi və raket mӱhərriklərinin korpusları, avtomobil kuzovları, refrijerator- lar, sisternlər, vertolyot pərləri, korroziyayadavamlı borular, mӱxtəlif mapın və cihaz hissələri, kicik bina- lar, hovuzlar və s. hazırlanır, radio və elektrotexnikada elektroizolyasi- ya materialı kimi istifadə edilir. STEKLOTEKSTOLİT (rusca steklo — pqupə -- ttekstolit) — tekstolit neəvlərindən biri. Sintetik qatran hopdurulmuiq pqupə parcadan (doldu- rucu maddə kimi) hazırlanan laylı plastik kӱtlədir. Birlaylı və cox- laylı olur. Toxunma usuluna (məs., kord toxunutlu, kətan toxunuttlu, sə- tin toxunultlu) və tərkibinə gərə bir necə yerə ayrılır. S. istehsalında ipqllə liflərdən toxunmuii, adətən, bir necə qat birlaylı pquptə parca ge-


turulur. S. mӱrəkkəb formalı iri konstruksiya hissələri (məs., gəmi korpusları) hazırlanmasında, elek-


trotexnikada, radiotexnikada (elek- troizolyaşiya materialı kimi) və s. iplədilir.

STEL—bax Stel nəzəriyyəsi.

STEL NƏZƏRİYYƏSİ —ali bitkilə- rinqӱrulutu vəstel (mərkəzi silindr) tipləri ilə qarpılıqlı munasibət prinsipləri haqqında tə”lim. Stelin -cox hissəsini eturucu toxumalar: ksi- lem Xan, və floem (lif) təpkil edir. Əturucu toxumalar mexaniki və parenxim huceyrələrdən ibarət pe- risikllə əhatə olunmutdur. İlkin ta- bıq stelin ətrafında yerləptir.

S.n. haqqında tə”limi ransız -botanikləri F. Van Tigem və A. DUu- lio (1886) yaratmıptlar, stel tiplə- rinin ilk təsnifatını da onlar ver- miplər. S.n. ab ingilis bota- niki Q. Brebner (1902), Amerika bo- taniki E. Cefrinin (1903, 1917) stel tiplərinin əhəmiyyətli surətdə tək- milləpidirilmitn təsnifatında ingi-



32



tpaf etdirildi. Daha sonra S.n. alman alimi V. Simmerman, sovet alimləri K. İ. Meyer və A. L. Taxtacyanın əsər- lərində ingipaf etdirilmiiy, stelin ontӧgenezdə və bitki filogenezində də- yipiklikləri kəstərilmitdir.

STELA (lat. 5eya, yun. 56ey82—sutun) — paquli qoyulmui/, relyef təsvirli Hanı ləevhə. Qədim dunyada (xususilə antik Yunanıstan- da) C. təsirust abidə kimi, eləcə də hər hansı bir Hadisəni (məs., yeni


qanunu) əbədilətdirmək məqsədilə qo- |//Ja


Akkad padipa- Hhı Naramsi- kin Suz tpəhə- rindən tapıl- mhip qələbə stelası. Qır- mızı qumda- pı. E. ə. təqr. 23 əsr. Luvr. Paris.



yulurdu. Muasir incəsənətdə S. for- masından muxtəlif məqsədli abidələr yaradılmasında da istifadə edilir. STELAZİN—bax Triftazin. STELLAJ (alm. Stellage, honnaHı dilində 5ePade, 5(ePep—qoymaq, yer- ləpdirmək)—muxtəlif əiya və mate- rial qoymaq və saxlamaq ucun coxya- ruslu quruluqi. Rəf, qutu, kroniteyn və s. qoyulan bir sıra pplaquli dayaq və ya gicik divarlardan ibarətdir. Yapayınl binaları, anbar, maraza və s.-də qoyulur. Konstruksiya və əl- culəri tətbiq sahəsinə, habelə saxla- nılan ətya və materialın novu, əl- cusu və formasına muvafiq secilir. Yeri dəyitdirilə bilən (dərman, alət ucun) və səyyar S.-lar var CTEnREHBOC (sStellenbosch), C r e z- lenb o:i—Cənubi Afrikada Paleo- lit mədəniyyəti. Yaxınlıqında dai alətləri tapıldıqı Stellenbos m.- nin adı ilə adlandırılmındır. S. Olduvay mədəniyyətini əvəz etmitidir. S.-dan sonra son aiqəl ballanmıpq, bunu da faursmit mədəniyyəti adlan- dırmınlar. Caydapıdan kobud capma alətləri, copperlər, əl capacaqları S. mədəniyyəti ucun xarakterikdir. S. Cənubi Afrikada ipeəl və aipəl devrunu əhatə edir və onun 5 inkimaf ha k muəyyən olunmutdur. İndi vS. mədəniyyəti? termini əvəzinə cCə- nubi Afrikanın ipəl-atpəlgi və ya “Cənubi Afrikanın abbevil-apələi terminləri itlədilir.

Ədl Klark Dj. D., Doistorices- kan Afrika (per. s anql.), M., 1977, Qr o- qorhev Q. P., Paleolit Afriki, v kn. Paleolit mira, L., 1977.


STELLİT (ing. 5:211/(e—firma adı?


. lat. 5(ePa—ulduz) — kobalt əsaslı


təkmə bərk ərintilər qrupunun umumi adı: tərkibində xrom, volfram, sili- sium və s. elementlər də olur. Yuxa- rı temp-rlarda yuksək bərklik xassə- sinə malikdir: yeyilməyə və korroziya- ya davamlıdır. S.-dan matın detal- ları, qaz turbinləri və alət hazır-


kitabəli, Yaxud fi


STELA


lanmasında istifadə olunur. Tərki-

binə kobalt əvəzinə nikel daxil edil-

mii bərk ərintilər stellitə oxiyar

ərintilər adlanır.

STELMAX Mixail Afanasyevic (24.

5.1912, indiki Vinnitsa vil., Dyakov- | nunu TCbli K., — 27.9.1933,



|) Kiyev) — Ukrayna | sovet


yazıcısı. ii USSR EA akad. | (1978). Sosialist ii Əməyi Qəhrəmanı


1 (1972). Lenin a- 171 fatı (1961), SSRİ

Dəvlət mukafatı 

(1951) lauratı. Əsərləri 1936 il- dən dərc edilir. İlk hekayə kita-

  • x... bı (FAqcaqayın pqi-

rəsiə?k))1944 ildə nəpr olunmutidur.*Be- yuk nəsilə (1949—50), *İnsan qanı su deyilə (1957), *“Duz-cərəkə (1959) tri- logiyası,c Həqiqət və yalanı (1961),FSə- nin haqqında duppuncələrə (1969) ro- manlarında Bəyuk Oktyabr sosialist inqilabına qədərki dəvrdə Ukrayna xalqının azadlıq mubarizəsi, 20 əsr Ukrayna kəndinin tarixi inkitpaf mər- hələləri əksini tapmıldır. “Dərd bərəz (1979) romanında muasirlərin mə”nəvi aləmi təsvir edilir. Pye"r topluları, pyesləri, ədəbiyyatiqunas- lıq və folkloripqunaslıq əsərləri var. Uppaqlar ucun də yazmındır. Əsərləri SSRİ və xarici əlkə xalq- ri dillərinə tərcumə edilmiptdir. SSRİ Ali Sovetinin (6—10 caqırıin) deputatı olmutdur. 3 dəfə Lenin or- deni, Oktyabr İnqilabı ordeni, 3 bap- qa orden və medallarla təltif edil- miidir.


Əsərləri: Balaca Alyonka, B., 1969, Ksovh lodskaln—ne vodipa, M., 1972: Mak pvetet, M., .. Sobr. soc., v 5-ti T.,



Əd. Piskunon V., Triloqil M. Stelımaxa, M., 1966, Rudenko-Des- nik A., Vernosth qerogkə, M., 1980: Ham MixaVlo Stelımax, Kiev, 1982,


STEND (ing. stand—na)ar)—1) cəp- gi eksponatlarını, kitab, qəzet, cəd- VƏL VƏ S.-Nİ Duӱzmək ucun ləvhə, da- yaq. 2) Mapın, cihaz və s.-ni yıtmaq və ya sınaqdan kecirmək ucun xususi rypry. 3) Stend atıcılırı ucun id- man meydancası.

CTEHAHAR (Stendhal) |(təxəllusuq əsl alı və familiyası Anri Mari Beyl (Veuye)| (23.1.1783, ı Qrenobl— 23.3. 1842, Paris) — fransız yazıcısı. Vəkil ailəsində doqul-- mupdur. 7 yaqpın- da ikən anasını itirən S. humanist və espublikacı olan babasının hi- mayəsində beyumuti- dur. 1799 ildə hər- bi nazirlikdə qul- luqa girmi, 1 Na- PE = | poleonun İtaliya səfərində (1800) ittirak etmiidir. 1806—14 illər- də intendant kimi Napoleonun bir sıra hərbi səfərlərində, o cӱmlə- dən Rusiyaya yuruzyidə iptirak etmiit, Moskvanın yandırılmasının, Boro- dino deyupqunun, fransız ordusunun Rusiyadan qacmasının iyahidi olmuii- dur. Napoleonun suqutundan (1814) son- ra İtaliyaya getmili, karbonarlar



| FXudbinin xatirələrik (1832)


hərəkatının rəhbərləri ilə əlaqə sax- lamın, italyan romantikləri İLƏ )8- xınlaylpmıi1, . Bayronla gərupqub dostlapmındır. 1821 ildə Fransaya qayıtmıpt, ədəbi həyatda fəal iptirak etmipdir. 1830 ildə əvvəl Triyestdə, sonralar Civitavekkiya (İtaliya) 111.- ndə Fransanın konsulu iptləmitdir. Bir necə gunluyə Fransaya gələn SS. Paris gucələrindən birində qəflətən iflicdən əlmutidur.

S.-ın 200-dən cox ədəbi təxəllusu olmuti, lakin Stendal (alman sənətiqu- nası Vinkelmanın doqrulduru kicik pt.-in adıdır) təxəllusu: ilə məphur- lapmıtpdır. Bir sıra əsəri əlumun- dən sonra nəpr olunmuidur. İlk əsər- ləri musiqiyə aiddir |FHaydn, Mot- sart və Metastazionun Həyatı (1817), “Rossininin həyatıq (1824) və s.Y. C.- ın ədəbi yaradıcılıqı fransız tən- qidi realizminin ilkin mərhələsidir): F İtaliya rəssemlıqının tarixi (c. 1—2), FRoma, Neapol, Florensi- yaz (hər ikisi 1817), *Məhəbbət haq- qındaqk (1822), “Rasin, və PTekspirə (1823—25), FRoma gəzintiləri (1829) və s. kitablarında idealist estetika- ya, ədəbi ehkamlara, epiqoncu klas- sisizmə qariplı cıxmıyz, incəsənətin ictimai vəzifəsini, realizmi, təbii- liyi və həyatiliyi mudafiə etmiii- dir. S. 4 romanın mӱəllifidir: cAr- mansə (c. 1—3, 1827), Qırmızı və qaraz (1831), FParma monastırı (1839), *Lusyen Levenə (1834—36: ilk nəprində *Qırmızı və Atə, 1855, tam nəipri 1929). Həmin əsərlərdə, xu- susilə məphur e*Qırmızı və qara romanında burjua cəmiyYƏətinin ic- timai və əxlaqi curukluyu, Fransa burjua inqilabından sonrakı icti- mai həyat, mӱtərəqqi, inqilabi quvvə- lərlə irtica arasındakı mubarizə əksini tapmıpdır. Həm kəhnə, murtə- ce quvvələrin nifrəti, həm də yeni burjua qaydalarının amansızlıqrı ilə qarıqılaqtan yuksək təbiətli, ba- carıqlı, ehtiraslı gənc nəsil bu mu- barizədə cox vaxt məqlub olur. Hadi- sələrə yanapmada tarixilik, vəziy- yət və xarakterlərin inandırıcı təs- viri, qəhrəmanların psixoloji alə- minə dərindən nufuz etmək, dinamik ehtirasları, aqıl və hisslərin bar- landırı Xuttiləri acıb gestərə bil- mək məharəti S. yaradıcılıqının səciyyəvi cəhətləridir. S. psixoloji romanın ən beyuk ustadlarındandır, O, qəhrəmanlarının (Julyen, Fab-


İ ritsio və 6.) daxili aləmini ictiman


muhitdən, sosial pəraitdən təcrid et- mir. FAnri Bryuların həyatım (1835), avto- bioqrafik əsərləri, FLamyelə (1839— 42, bitməmipdir) romanı və s. əsər- ləri var. O. Balzak, P. Merime, İ. V. Gete, A. S. Putin, L. N. Tolstoy və b. S.-ın yaradıcılıqını yuksək qiymətləndirmiynlər. cVanina ani- Nİz, “Parma monastırın, “Qırmızı və qaragv və s. əsərləri ekranlaqdı- rılmıpdır. Doqulduqu evdə muzeyi yaradılmıldır.

Əsərləri: Qırmızı və qara, B., 1940, axıda Eranın Bi 1969: Sobr. soc,, 1 ar M., 1959, Sobr. soc,, Tr. 1—12, M.,

Əd. Yelizarova M. Y. və bapp- qaları, XTX əsr xarici ədəbiyyat tarixi, B., 1964, Vinoqradov A. K., Sten- nab H eqo vremi, 2 izd., M., 1960: yenə onun, Tri pveta vremeni, L., 1981, Frid L., Stendalı, 2 izd. M., 1967,


STENOKARDİYA



STENDAL (5.(ep4daO—ADR-də, Maq- deburq mahalında təhər. Lixte ca- yı sahilindədir. İri d.y. qoviarı. Əh. 38,9 min (1975). Mapınqayırma və Yeyinti sənayesi, 13—15 əsrlərə aid qotik kilsə var.

STENLİ (Ukalyeu) Henri Morton yəsl adı və familiyası Con Rou- lends (KocLapd5)| (28.1.1841, Denbi, Uels—10.5.1904, London)—jurnalist, Afrika tədqiqatcısı. İtkin dutimuti D. Livinqstonun axtarınında (1871— 72) iptirak etmiiy, Tanqanika gelu Yaxınlıqında ona rast gəlmiit nə onunla birlikdə gelu tədqiq etmiii- dir. 1874—77 illərdə ingilis-ameri-


kan ekspedisiyasının baqicısı kimi |


Afrikanı it.-dən q.-ə kecmipt, Vikto- riya gəlunun təsvirini vermit, Ru-


venzori daq massivini, Eduard və Corc | gəllərini kəpf etmii, Kagera cayı |


nı eyrənmitidir. 1887 —89 illərdə in- gilis ekspedisiyasına baqicılıq edə-


rək Afrikanı yenidən (q.-dən it.-ə) |


gkecərək Aruvimi cayını eyrənmit və Eduard gelunun Nil sisteminə aid olduqunu muəyyən etmitdir.


laləyə S.-nin adı verilmipdir. Ba- kıda olmupdur (1871). STENLİ İYƏLALƏLƏRİ (Zqapyeu EaPv)—Konqo cayının yuxarı axının- da, Zair Resp.-sı ərazisində ipəla- lələr. Ubundu və Kisanqani d-rı ara- sında bir-birindən təxm. 150 km məsa- ədə 7 astanası var. Umumi hyHu. Ü m-ə catır. H. M. Stenlinin izərə- inə adlandırılmındır. TENLİVİL—Kisanqani nin 1966 ilədək adı.


pqəhəri-


STENO QANUNU—bax Kristal bu- caqlarının sabitlik qanunu. CTEHOBAT HEYVANLAR (iyn. ste-



pӧz—məhdud -- bakhӧz dərinlik dənizlərdə məhdud diapazonlu dərin- likdə yapayan Heyvanlar. S.H. dəniz- lərin muəyyən bir zonasında (məs., litoral, batial, abissal) yapayırlar.


Onların əksinə olaraq evribat hey-


təlif dərin- .H.-ın yayılma


vanlar dənizlərin m liklərində yaplayır. arealı: məhduddur. STENOBİONTLAR (yun. stenös— nap, Məhuya--biön, biöntos— )ama)an) — yalnız ətraf muhitin nisbətən sa- bit təraitində yapaya bilən heyvan və bitkilər. Bə”zi ,S. ucun ətraf muhi- tin hər hansı bir amili (məs., qida) məhdud ola bilər. Batqa S.-ın yalpa- ma və yayılması eyni vaxtda bir necə amillə məhdudlatmıstdır. S.-a MƏT yən bir nəvun nӱmayəndələri ilə bir- gə yapamaq qabiliyyəti olan bir cox parazitlər və simbiontlar (bax LPa- razitizm, Simbioz), okeanın dərin qatlarında, maqaralarda, rutubətli subtropiklərdə, yuksək daq r-nların- da yapayan heyvanlar aiddir. S. evri- öuoumnapna Dinə edilir. | STENOQALİN HEYVANLAR (yun. 522- pӧz—dar, məhdud -- ha |Nlozv—duzlu )— suda AŞA artıb-azalmasına dəzməyən su heyvanları. Dənizdə və tpirinsu həvzələrində yaxpayan heyvan- ların coxu S.H.-a aiddir. S.H. evri- qalin hey arla muqayisə edilir. STENOQR AFİYA (yun. stenös—nap, sıx--...qrafiya)—xususi ipyarə, qı- saldılmıpd səz və səz birlətmələri sistemlərinin kemayilə itifahi nit- qi qısa və iti sӱr”ətlə əks etdirən ya- zı usulu. Adi yazıya nisbətən S. ya- 3biHbi dəfə sur”ətləndirir. S.


AS E—3, “, 9





Konqo ca- yının yuxarı axınında bir necə ppə- |




Tiron notları, v.ə.Təsr


C.Ӱnllis 1602 Mniiltara





F.N. Habelsberger, 1834, Almani ya


C.R.Qreqq,40880, AB bpvf dil



M.M.Mvanin, 1858 , Pycala


VDSS 1933, rus variantı, SSRİ


ad





VDOQ, Azərb. varkantı, Azərb. Ob


22. 72, 02”


qədimdən (Afinada e.ə. 350 il: Qədim Romada e.ə. 1 əsr—Tiron notları) mə”- lum idi. cS.ə terminini elmə 1602 ildə C. Uillis (İngiltərə) gətirmint- dir. Muasir S. əsasən kursiv (S. Bord-


)y— li, İngiltərəs 1789) və həndəsi (C.


Uillis, 1602) sistemlər tipinə ay- rılır. Həndəsi sistem nisbətən qısa- səzlu dillər (məs., ingilis, fransız, turk, ispan), kursiv sistemi isə uzun- sezlӱ dillər (məs., slavyan, skandinav, alman) ucun qəbul edilmitdir. Kur- siv sistemində samitlər uçcӱun itarə- lər birlətdirici xətlərin geməyi ilə uzlaqpdırılan adi yazı element- lərindən geturuluӱr. Həndəsi sistem- də ipyarələr Həndəsi fiqurlardan iba- rət olub, birlətdirici xətlərsiz bir-birilə uzlaidırılır. S.-nın orfoqrafik, fonetik və digər sis- temləri də var. SSRİ-də M, İ, Lape- kin DƏ, n. İi. ə (1922), H. H. Cokonon (1924) nə 6. tərəfindən ə sistemlər yaradılnızndır. URMİK RSFSR-də N. N. KOLO- un sisteminə əsaslanan vahid dəvlət

. (kursiv) sisteminin (VDSS) tət-

biqi haqqında qərar qəbul etmindir (1933). Bu sistemin uӱstunluyu S. nəzə- riyyəsinin nisbətən sadəliyində, ya- zının standartlapmasında, xətsiz kaqızdan istifadə etmək imkanın- da, hər dilin əz xӱsusiyyətini nəzərə almaqda, yazının durustluyundədir. Azərb. S.-sı da VDSS əsasında qu-


lmutdur. | OTENOQRAFİYA MAPYINI —ste- noqrafiya çcun yazı mapını. Steno- qramları maqınla yazarkən xususi stenoqrafiya iparələrinin yerinə adi hərflər və ya hərf birləptməsi (ak- kord) iplədilir. Stenoqram ensiz (eni bir necə sm) kaqız lentə sə sətir (lentin eninə) cap edilir) be- ləliklə hər bir sətirdə bir Hərf və


| Ah 3 () 5041." (27 m. ADI 16L-104) 2UNCUZ abc detfEhilklminop 416) 7922,


rsfTFve ph yge1ppr


46/77 Zə səsi 2.0. —


ysh 6 kn | Tr


Kay ə aba Var


biqəudəjnmzmıy ni lm on odu rst yy



33 y2 2” amfcus



causa


TİL 1


006 501 5171 51





AN s /us əzӱ


r rrs ss (İV vv xy”z “zentrum



(1




m n s sh hsave rainy money










Sovetsnan molodemı nastogcivo OVLADəVakT ZnanilmI



A ef


İttifaqı sulhui dayaqıdır




Sovet



ya bir akkord Yerlətir. S.m.-nda um sur"əti dəq-də 120 və daha cox səzə bə- rabər olur. Əl ilə yazılan stenoqram - dan fərqli olaraq mapın stenoqra- mını hər stenoqrafist oxuya bilər. Səsin maqnit yazısı texnikasının inkitpafı, xususilə diktofonun mey- dana gəlməsi ilə əlaqədar olaraq 20 əsrin 50-ci illərindən S.m.-nın bura- xılını dayandırılmındır.

CTEHO3 (iyn. stenösis—napanMa, ste- poz—dar, sıx)—borulu orqanların mənfəzinin, yaxud fizioloji dəlik - lərin daralması. Anadangəlmə (in- kipaf qusurları), yaxud qazanıl- mıpp olur. çalicəsi: cərra- hun usulladır (bəzi çrək qusurların-


da dəlikləri genəltmək, plastik ope- rasitla və s.). TENOKARDİYA (yun. stenös—nap,


sıx --Kaqdyqa—urək), dəp inaqı, det anginası-–-urəyin itpemik xəstəliyinin ən cox yayılmıql klinik forması. Urək, yaxud dəi nahiyəsin – də (bə”zən sol qola, ciyinə də kecir) sıxıcı, basıcı tutmalarla muӱppa - yiət olunur. İlk dəfə 1768 ildə in – gilis həkimi U. Geberd təsvir etmitn-


dir. Gərginlik və sakitlik S.-sı ayırd edilir. Gərginlik C.- sında tutmalar gəzitidikdə, yaxud


gərgin fiziki iti gerduӱkdə, isti otaq- dan soyuqa, kӱlək tutan yerə cıxdıq- da bat verir, sakit vəziyyət aldıqda kecib gedir. Sakitlik S.-sında aqrılar hec bir fiziki, yaxud si- nir gərginliyindən asılı olmur, əsasən yuxuda tutur, xəstə aqrıdan yuxu ayılır. Tutmalar gərgin- lik S.-sında olduqu kimi bir necə dəq.-dən sonra (nitroqliserin, yaxud validol icdikdə) kecib gedir. Ref- lektor vegetativ pozqunluqlarla (də- rinin rəngi avazıyır, soyuq tər, nəbz zəifləyir və s.), slektrokardioqra-


34



Fik dəyinikliklərlə mupaynət olu- pur. Sakitlik S.-sı gərginlik S.-sın- dan daha qorxuludur. S. miokard in- farktı ilə nəticələnə bilər.

S. tutması ӱrəyə tac damarlarla gələn qanın miqdarı ilə urək əzələ- sinin ehtiyacı arasında uyqunsuz- luq, yə”ni kəskin koronar qan dəvra- nı catınmazlıqı. nəticəsində batp verir. Əsasını tac damarların ate- rosklerozu, kollagen xəstəliklər, aortanın sifilisi və s. təpkil edir. Bu orqanik xəstəliglərə damarların funksional (spazma) pozqunluqları- nın (hipertoniya) qopulması, ya- xud ӱrək əzələsinin oksigenə olan tə- ləbatının artması (məs., aqır fi- ziki ii) aqrıya səbəb olur. Tutmalar damarlarda morfoloji dəyitiklik olmadıqda da, spazma nəticəsində bal verə bilər, məs., reflektor S.- da (xolesistitdə, mə”dənin və oniki- barmaq baqırsarın xora xəstəliyində) S. tutmaları kardialgik aqrılar- dan (mӱxtəlif xəstəliklər, məs., nev- rozlar, miokarditlər, perikardit- lər, osteoxondroz və s. nəticəsində urək nahiyəsində ba verən aqrı tut- maları) fərqlənir. Mualicəsi: əmək, istirahət və yuxu rejimini tən= zimləmək, pəhriz mualicəsi, papiros muali-


cəkməmək, sanatoriya-kurort cəsi, tutmalara qaripı dərmanlar (va- lidol, nitroqliserin və s.). Urəyin


xronik ippemik xəstəliklərində da- margenəldən dərmanlar (papaverin, noppa, intensain, depo-nitroqlise- rin və s.).

Əd.: Urək-damar sistemi xəstəliklə- ri və onların qarpısının alınması, B., 1980, Mlsnpikov L. A., Mete- lipa V. İ., Differeninropvannoe le- cenie xronicesgkoN itemiceskonN bolez- ni serdia, M., 1974: İstamanova T. S.. Doroxonvn P, N., İoffe M. Q., Xroniceskan itpemicəeskal bolezih serlda, L., 1977 (önön., Kopkymiko O. V., Serdecno-sosudistal sistema i voz-


rast, M., 1983,


STENOTERM HEYVANLAR (yun. 5(e- poz—dar--(hqӧəpe— istiy)—yalnız MY- əyyən və ya az dəyinkən temp-rda yaqpa- maq qabiliyyəti olan dəniz və torpaq heyvanları. Muhitin temp-runa yİFyH- latan S.H.-da həmin muhntin temp-ru


muxtəlif nəv ucun mӱxtəlifdir: is- be


tisevən heyvanlar yalnız nisbətən yuk- sək temp-rda (adətən, 202 S-dən az ol- mayan), soyuqsevən heyvanlar aiqaqı temp-rda (bə”zən 0*S yaxın) yaptaya bilərlər. S.H. evriterm Heyvanlarla mӱqayisə edilir.

CTEHOTÖH ORQANİZMLƏR (Yun. 5(epӧv—dar --(ӧroz—yer)—məhdud ya- iza yıml yerinə alıpmın heyvan və bitkilər. S.o.-ə bitkilərdən qum aka- siyası, cil (qumotu), mərcanı, ladan- kolu və s., heyvanlardan nazikbarmaq sunbulqıran, əb və s. aid- dir. Adətən, S.o. stenobiontlar da olur, lakin mӱhitin bir cox amillə- rinə gərə bə”zən stenobiontluq evri- biontluqla əlaqədardır. S.o. evritop orqanizmlərlə muqayisə edilir. STENOFAGİYA (yun. 5(elbv—dar 4- rhağeyp—yemək, ceynəmək) — Heyvanla- rın bir nəv qida (monofagiya), yaxud onun bir cox nevləri hesabına qida- lanması (oli jiya).

STENSİL, stensel (uHK. stencil— izablon, trafaret)—qısa (200 iiarəyə- dək) və təkrar olunan mətilərin.capı YHYH YHBaH mapınlarında istifadə


STENOTERM HEYVANLAR


olunan cap forması: duzbucaqlı (Y8ə- kildə kicik, yastı ləvhədən ibarət- dir.

STEPAN RAZİN—bax Razin Stepan Timofeyevic.

STEPAN RAZİN—Azərb.SSR Lenin (Bakı iqəhər sovetliyi) r-nunda HiTT (1936 ildən). S. R. qəs. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən (Sabuncu) c.-da, Abieron y-a-ndadır. Təkrar xammal istehsalı f-ki, N. Nərimanov al. Bakı istehsalat trikotaj birli- yinin filialı, 9 orta, 2 texniki-pe- iyə məktəbi, texnikumlar, 2 kitabxa- na, pionerlər evi, utpaq və stomatolo- ji poliklinikalar, infeksion uttaq xəstəxanası, qadın məsləhətxanasıt, vərəm dispanseri, rabitə qovtpaqrı var. Qəsəbəyə Stepan Razinin


və s. adı verilmiyidir. STEPANAVAN (1924 ilədəkCalal-


o rn y)—EpM.CCP-nə məhəp. Crena- navan r-nunun mərkəzi. Dzoraget ca- yının sahilindədir. Yuksəktezlikli avadanlıq, pivə, yaq-pendir z-dları, corab, xalca, tikiii, mebel f-kləri: zoobaytqarlıq sovxoz-texnikumu, xalq teatrı, S. P/aumyanın ev-muzeyi var. Stepan PQaumyanın ipərəfinə adlandı- rılmıqtdır.

STEPANAKERT (1923 ilədək Xan- kəndiy)y—Azərb.SSR də ipəhər (1923 ildən). DQMV-nin mərkəzi. Bakı— Tbilisi d.y. Yevlax—S. qolunun son məntəqəsi. Aeroport. Yevlax—Lacın— Naxcıvan avtomobil yolu kənarın- da, ,Qarqar cayı sahilində, Qarabar silsiləsinin 1i, ətəyində, Bakıdan 329 km aralıdır. İqlimi mulayim- istidir. Orta temp-r Yanvarda—0,22Ş, iyulda 22,4*S-dir. İllik yaqıntı 535 mm. 8 /

S. Azərb.SSR-in Sovet hakimiy- yəti illərində yaradılmınt və inki- ilaf etmii sənaye mərkəzlərindəndir. DQMV-nin umumi sənaye. məhsulu- nun Yarılan coxmunu verir. Yungul (Qarabaq ipək kombinatı, ayaqqabı və tikiii f-kləri, xalca e"malatxana- sı) və yeyinti sənayesi (tərab a-ny, sӱd və ət kombinatları və s.) inki- iaf etmiidir. Elektrotexnika (ipıq texnikası avadanlıqrı), avtomobil tə"miri və asfalt-beton z-dları, me- l f-ki, tikinti materialları, sə- naye, istehsalat və tədris-istehsalat kombinatları, elektrik iəbəkəsi və s. var. Yevlax—Naxcıvan qaz kəməri S.- dan kecir.

PQəhərdə pedaqoji in-t, muçəllim- ləri təkmilləidirmə in-tu, sovxoz- texnikum, tibb, 2 musiqi, orta texni- ki pepqə, utqaq incəsənət məktəbləri,





Stepanakert pəhərindən gərunusi,



texniki məktəb, tarix-elkəpunaslıq muzeyi, dram teatrı, konsert zalı, Azərb. Yazıcılar İttifaqının Dar- lıq Qarabaq filialı, vil. kitabxa- nası, qın və yay kinoteatrları, mə- dəniyyət sarayı və s, var. S.-də “Sove- takan Karabaxv və “Sovetski Karabaxə vil, qəzetləri nəiqr olunur, yerli ra- dio verilinləri studiyası fəaliy- Yət gəstərir. S.-də 800 carpayılıq 68 xəstəxana, 35 feldier-mama məntəqəsi, 2 dispan- ser (dəri-zehrəvi, vərəm), sanitari- ya-epidemioloji st., 210 Həkim, 540 orta tibb itcisi var (1983). Stepan PTaumyanın izərəfinə ad- landırılmhpiydır. STEPANAKERT DRAM TEATRI, .Qorki ad, Stepanakert Devlət Dram Teatrı–—20-ci illərdə Stepanakertdə həvəskar dram dərnəyi fəaliyyət gesqtərmitdir. 1932 ildə Bakı Erməni Teatrının aktyo- ru K. Alvaryanın rəhbərliyi ilə Ste- panakertdə Devlət teatrı təpkil edilmiiq, həmin il cMuhasirəq (V. Vaqariyan) pyesinin tamapası ilə teatrın acılını olmutdur. 1949 il- də Bakı Erməni Teatrının kollekti- vinin ӱzvlərindən Q. Arutyunyan, A. ar iman yan, T. Saakyan, B. Oaciyan və b. S.d.t. truppasına kecmipllər, Teatrın inkitpafında ilk illərdə burada fəaliyyət gəstərən rej. K. Alvaryanın, aktyorlardan A. Melik, Asya və Armen Mirzoyanlar, Q. Ca- noyan, Jasmen, L. Yeramyan, A. Voskane Yan, S. Ovanesyan, İ. Dəlixanyan, M. Beroyan və b.-nın xidməti var. Teat- rın repertuarına glassik və muasir erməni, Azərb., rus, xarici elkə dra- maturqlarının pyesləri daxildir. Ən Yaxtı tamapaları: cPepo (Q. Sunduk- yan), c Xaosə (A. Hlupsan3sanə), ebarna- cap dayıə (A. Paronyan), *FƏldurulmuli geyərcinə (Nar-Dos), cHamletə, *“Olel- lov (V. Pekspir), “Həyatın dibindək (M. Qorki), “Sevilə, “1905-ci ildəa, cAlmasa, c“Yaparqı (C. Cabbarlı), “Va- qifə (S. Vurqun), *Bahar suları və cSən həmipqə mənimləsənə (İ. Əfən- diyev), c“PQərqin səhəriq (Ə. Məmməd- xanlı), “Ailə namusu (H. Muxtarov), cAiləq (İ. F. Popov), “Bir: dam al- tındaə. (Q. Boryan), c“Qayınanaq (M. PQamxalov) və s. 1933 ildə teatrın truppasına gərkəmli erməni aktyoru apazyan rəhbərlik etmiti, o, də. rada Hamlet, Otello və s. səhnə obraz- larını yaratmılldır. Muxtəlif il- lərdə teatrda M. Korqanyan, T. Mel- kumyan, N. Ovsepyan, O. Karapetyan və b.cıxıqi etmiilər. Teatrda aktyor- lardan Azərb.SSR xalq artistləri b Keeopkx fan, M, Ba- lasanyan, Asa- turyan, B. Ovci- yan, Azərb. SSR əməkda artist- ləri . Qalstyan, M. Arutyunyan, M. ikaelyan, S. Am- zoyan, PT. Qriqor- yam, A, KaaymlaHn, L. Sarkisyan və 6. fəaliyyət gestə- rir (1983). Teatrın bap rej. A. Ovsep- | Yan, bal rəssamı s Satryandır. “Pərəf nitanız ordeni ilə təltif edilmitdiır (1982).





STEREOAVTOQRAF


35





Stepanakert dram teatrı. Tamaptalardan səhnələr: 1. e€Hamycə (A, Ill unpnanaanə):


2. :Dairəni genipləndirinə (İ. Qasımov): Z. *Gəlirli yerə (A . c Qıp naqıdıq? (V. Pekspir).


Ədl Quliyev N., Dostluq və qar- daplıq səhnəsi, B., 1979: Alaverdan İ., Stepanakertskin qosudarstvennın ar- manskiN dramaticeskin teatr im. M. Qorıkoqo, B., 1982,


STEPANAKERT KURQANLARI Azərb.SSR Stepanakert ip. yaxınlı- qında Eneolit və Tunc dəvrlərinə aid arxeoloji abidə. Bir necə kurqandan ibarətdir. 1938—39 illərdə bə"zi kurqanlar tədqiq edilmiptdir. Kurqan- altı dəfn kameraları dairə forma- lı (diametri 4,5 m-dək) olub, dayaz xəndəklə əhatələnmipdir. Kameraya ip.-dən enli sal datla ərtulmui gi- ritp yolu var. Kameralar e.ə. 5—3-cu minilliklərdə Zaqafqaziyada geni Yayılmıtpt Yapayıtl binalarını xa- tırladır. Coxtəbəqəli S.k. kollek- tiv dəfn adəti ilə səciyyələnir. Əlu- lərin uӱstu gil və xırda cay dapları ilə ertulmuӱtdur. E.ə. 3-cuӱ min- illiyin əvvəllərinə aid (ilk Tunc devru) təbəqədə (Kur-Araz mədəniyyə- tinin ilk mərhələsi) upqaq və yaqiplı- lar birgə dəfn edilmipdir. Bu, kur- qanların ailəvi və ya qəbiləyə məxsus dəfn yeri olduqunu gestərir. Ailə- nin (qəbilə) uzvləri sol və ya saq yanı ustə bukulu, yaxud oturdulmun, ar- saqqallar (qəbilə bapcıları) isə ar- xası ӱstə uzadılmıpt vəziyyətdə dəfn olunmuplar. S.k.-ndan dap gurzlər, mis xəncər tiyələri, datp Həvəng, ox ucları, sumuk alətlər, qızıl mun- cuq və asmalar, muxtəlif keramika nӱmunələri və s., həmcinin heyvan su- mukləri apkar edilmitdir.

Əd. Qummelı M. İ., Raskopki v Naqorno-KarabaxskoN avtonomnon o6b6- Un m ə q.. İzvestin AzFAN SSSR,


STEPANAKERT PEDAQOJİ İN- STİTUTU, Sovet Azərbayca- nının 60 illiyi ad.—1973 ildə V. İ. Lenin ad. –nin Fi- lialı əsasında yaradılmındır. 4 fa-


3*, c, 9



N. Ostrovski):


kӱltəsində erməni dili və ədəbiyyatı, Azərb. dili və ədəbiyyatı, tarix, ri- yaziyyat, fizika, ibtidai təhsil pe- daqogikası və metodikası, umumi tex- niki fənlər ӱzrə mӱtəxəssislər ha- zırlanır. Qəhsil erməni və Azərb, dillərindədir. İn-tun muasir texni- ki avadanlıqla təchiz olunmun la- boratoriyaları və kabinetləri var.


1984 ilədək əyani və qiyabi ite”bələ- 8


rini 3,5 mindən cox mutəxəssis bitir- mipdir. İn-tda 2,4 min tələbə təhsil alır, 113 muəllim, o cӱmlədən 3 e.d., 40 e.n. və dosent dərs deyir (1983/84). STEPANAKERT RAYONU —Əsgəran ra Ai dər 1978 ilədək adı. STEPANY AN Nelson Georgiyevic (15.3.1913, Asəp6.CCP-nn Pulpla “m.— 14.12.1944, Latv, Taus.

SSR-in Liyepaya 1. yaxınlıqında) iki dəfə Sovet İt- tifaqı Qəhrəmanı (23.10.1942 nə 6.33.



5


1945, elumundən sonra), podpolkon- HHK 1932


ildən Sov.İKP uz- vu. 1925 ildə Ba- kıya gəlmipt, neft- ayırma z-dunda (in- diki Sov.İKP 22- ci qurultayı al.) ipləmitdir. Bakı- da hərbi məktəbdə oxumu:i, 1935 ildə Bataysk Mulki Hava Donanması mək-

ini bitirmi, təyyarəci-tə”limatcı ipləmitdir. 1941—44 illərdə Odessa r-nunda, Baltik donanmasının HHQ tərkibində manqa, komandiri kimi dəyӱtplərdə iptirak etmipdir. S.-ın komandanlıq etdiyi


polk təqr. 1500 deyupt ucupqu kecir- ( MHL,


UD Si, Dutimən gəmisini ba- tırmıpi, təyyarəsini vurmutdur. PTəxsən S. 239 deyuti ucupqu kecirmizn- dir. 1944 il dekabrın 14-də S.-ın bapcılıq etdiyi hucumcu təyyarəci-



i- nun mərkəzi.


eskadrilya, polk 6


lər Liyepaya yaxınlıqında 6 duӱtimən gəmisini batırmıtdı. S. bu deyutidə igidlik gestərmip və qəhrəmancası-


| na həlak LU ə dəfə Lenin or- ayraq


deni, 3 Qırmızı ordeni və me- dallarla təltif edilmiidir. Ad. k-z, məktəb, gӱcə, gəmi və s. var. PTupla, Yerevan, Liyepaya ip.-lərində bustu, Bakıda Sov.İKP 22-ci qurultayı ad. neftayırma z-dunda S,-ın barelyefi olan memorial ləvhə qoyulmutdur.

ƏƏ,: Abbasov M. H., Sovet İttifa- qı Qəhrəmanı Nelson Stepanyan, B., 1975: Dvajdı QeroİN Sovetskoqo Sooza N. Steə panan. Sb. dokumentov i materialov, Ere"= van, 1968,


STEPANOV Aleksandr Avakovic (1908, Azərb.SSR Valrut r-nunun Mӱlkçdərə k.—18.12.1976, Sumqayıt)— Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948). 1932 ildən Sov.İKP uzvu. Əmək fəa- liyyətinə 1921 ildən bailamın, 1932— 66 illərdə Hadrut, Arqcabədi və Jda- nov r-nlarında k-z sədri, kənd sove- tinin sədri, qəsəbə sovetinin sədri, pambıq məntəqəsinin mudiri və s. ii1- ləmitdir. 1947 ildə pambıqcılıq sa- Həsində yuksək əmək gəstəricilərinə nail Olmutdur. 1966 ildən İttifaq əhəmiyyətli fərdi pensiyacı idi,

STEPANOVA Angelina Osipovna (d. 23.11.1905, indiki Xabarovsk əlkə- sinin Nikolayevsk-



Amur it.) — rus

sovet aktrisası.

SSRİ xalq artisti

1960). Sosialist

Əməyi Qəhrəmanı

(1975). SSRİ Dəv-

lət mӱkafatı lau-

ı reatı (1952, 1977). = 1952 ildən Sov, “ə İKP uzvu. 1924 = ildən Moskva Bəda-


Ye Teatrının ak- SEN R ipncacbi ibip. C.-HbiH ifası ucun zahiri ifadə vasitələ- rinin dəqiqliyi və lakonikliyi, psi- xoloji dərinlik, intellektuallıq və s, səciyyəvidir. Rolları: Zinaida (*Dayımın yuxusuz, F. Dostoyevski), İrina, a (*Uc bacıə, cQaqra- İb”, A. Cexov), Lida (4Platon Kre- cetə, A. Korneycuk), kralica Yelizave- ta (“Mariya Stuartə, F. LPiller), Patrik Kempbell (“Sevimli yalancı, C. Kilti), Koltsova (4“Fəvqəl”adə sə- firə, A. və P. Tur) və 6. Kinoda cə- kilmippdir. 2 dəfə Lenin ordeni, Oktyabr İnqilabı ordeni, 2 balpqa or- den və medallarla təltif edilmitdir. STEPNYAK — Qazax.SSR Kokcetav vil.-ndə belə Enbekiildersk r-nu-

TOMOÖH/ TƏ"MHPH 3 Ay


Bap. STERADİAN (İyH. stereös—qHCMH, həcmi, fəza-Hradian) — cisim buca- rının əlcu vahidi. Qəpəsi ətrafın- da bu bucaq xaricinə cəkilmin —.. radan radiusunun kvadratına bərabər səth ayıran cisim bucaqıdır və ster ilə iparə edilir. Tam sfera 4l ster cisim bucaqıdır. CTEPEO... (iyu. stereös—MəhKəM, sa- it tutumlu, məkani)—mӱrəkkəb sez- lərin tərkib Hissəsi:z Həcmlilik, ya- xud məkan bəlgusunun məvcudluqunu clopoumerpatla), sabitlik, dan- milik (məs., stereotip) bildirir. STEREOAVTӦQRAF (stereo...-av- to... E...qraf)—fototeodolitlə plan- almada alınan əkillərin qra- fomexaniki usulla iplənilməsi, bun-


MƏC,,


- ə = kə ə



A Mr gu


36 CTEPEOBOPY



ların plan və ya xəritəsinin tərtibi dir). S.p. kartoqrafiyada, astronomi- ucun universal stereocihaz. Obyekti yada, kristalloqrafiyada və s.-də TaT- iki mərkəzi proyeksiyadan ortoqonal biq edilir (bax Kartoqrafik proyek- proyeksiyaya gecirərək, uyqun roma mə- cu?anap). killərdən içaları ufuqi və paquli STEREOEFFEKT (stereo... -- lat. muӱstəvilərdə almaqra imkan yaradır. eyqəssiz—tə”sir, nəticə)—obyektin iki S.-ı koordinatoqrafla birləndirərək mustəvi perspektiv təsvirinə bax- qrafiki usulla muxtəlif miqyaslı maqla onun həcmli (fəzavi) qavranı- ran tərzi edilir. pı, Bunun ucun hər gəz yalnız bir STEREOBORU—binokulyar perisko- təsviri germəlidir: təsvirlər gəz- pik optik cihaz. İki okulyarlı baxın: dən elə məsafədə yerlətdirilməli- boruşundan, tutqacdan (bərgidicidən), dir ki, eyniadlı nəqtələrə muvafiq limbdən və ucayaqdan ibarətdir: 10— baxın pquaları kəsiisin: pqəkillər 20 dəfə beyudə bilir. Stereobazisi miqyasca bir-birindən 1624 -dək fərq- 2 lənə bilər. Birbata, əks və sıfır S.-lər olur. Birbaia S. obyekt nəqtələrinin fəzadakı həqiqi vəziyyə- tinə mӱvafiq olub, sol və saə ipəkil- Stereobərӱ: lərə uyqun olaraq sol və saq gezlə ba- . 41--baxıi bo- XIldıqda yaranır. PPəgillərin yeri- – rusu: 2—tut- Nİ qaripılıqlı dəyitiidikdə əks S — tac 3—limby alınır. Onları 902 deəndərdikdə isə — 4—ccayaq, 5— sıfır S.-i (təklin yastı qavranı- baxım boru- ppı) bap verir. Stereoskopdan istifa- EE” 5 də S.-in alınmasını asanlatdırır. Dr rəli STEREOİZOMERLİK, fəza izo- —— araqatı: A— Merliyi—izom-rliyin bir nə- = ppaquli tupla- Vӱ. İzomer maddələrin molekulla- = “MA YUYH CƏBHİ- DbiH Ha atomların bir-biri ilə ra- = yə mexanizmi, bitə qaydası eyni ikən, onların fə- — i— okulyarlar za dӱzulutunun muxtəlif olması. “ ala" İki cur S. mə”lumdur: 1) sis-trans- . sı: 10—yuxa- Nzomerlik və ya həndəsi izomerlik, rı (hesabla- optik izomerlik. Bax həmcinin may sonsuz Stereokimya. = vint baraba- STEREOKİMYA (stereo,..-Hkimya)— nız 7//—apa- kimya elminin bir cahəcu, molekulla- ə | vu) Galan rın fəza qurulullunu, həmin qurulu- la ə CD SƏ n maddənin fiziki xassələrinə “era İİyisnşdı rl ii gəm (statik. S.) və reaksiyaların istiqa- - məti ilə sur”ətinə (dinamik S.) tə”- (mutahidə aparan iki nəqtə arasın- sirini eyrənir. Əsas eyrənmə obyekt- dakı məsafəsi) dəyipkən olduqu ӱcӱn ləri uzvi maddələr, qeyri-uzvi mad- təsvir stereoskopik, yə"ni həcmli alı- dələrdən isə kompleks və kompleksda- nır. S.-dan sıqınacaq yerlərindən xili (gəlbətinvarı və ya xelat) bir- dӱilməni mutpahidə etmək, məhəlli əsla Lin ə sini o . Paster Bər eyrənmək və s. ucun istifadə olunur. mutdur . Mçasir S.-nın muhum s EREOQRAFİN PROYEKSİYA — sahəsi konformasiya analizidir. S. sfera və mustəvinin nəqtələri ara- fəza izomerliyini də (Stereoizomer- sındakı uyqunluq. Belə alınır: sfe- lik) eyrənir. Muasir S.-da fiziki- a ӱzərindəki S nəqtəsindən batla- kimyəvi və fiziki usullardan genin rın S.p.-nın mərkəzi) onun digər istifadə edilir, məs., molekulda nəqtələri OS radiusuna perpendi- atomların necə yerlətdiyini eyrən- kulyar və S nəqtəsindən gecməyən (adə- mək ucun rentgenoqrafik və elektro- tən sferanın O mərkəzindən, yaxud noqrafik usullarla atomlararası mə- SS” diametrinin S” ucundan gecən) safələr və valent bucaqları mçəyyən muӱsqəviyə pqualarla proyeksiyalanır. edilir. İstər sintetik polimerlərin Bӱ zaman sferanın S-dən fərqli hər (məs., polistrol, polipropilen, buta- nəqtəsi mӱstəvinin M” nəqtəsinə diep kaucuku və s.), istərsə də təbin kecir: belə UD AlL qarpılıqlı bir- irimolekullu birlətimələrin (polisa-








qiymətlidir nəqtəsi istisnadır: xaridlər, zӱlallar, təbii gaucuk və

| “əs x = s.) xassələri, eləcə də dərman prepa- ratlarından bir coxunun aktivliyi molegulların fəza quruluqpundan cox — asılı olduqundan, polimerlərin is- tehsal texnologiyası, bioximya, mo- legulyar biologiya, farmakologiya və s. ucun S.-nın bəeyuk praktik əhə- miyyəti var.

Əd.Potapop V. M., Stereoximin, ah ə Ay M,, 1975, TepHedü A., Sovremennan or- cӱnki mӱstəvidə ona uyqun nəqtə yox- qaniceskal ximil, v 2-x t., per. s anql., dur). S.p.-nın əsas xassələri: 1) Sfe- M.. 1981. ra uzərindəki Q cevrəsinə mӱstəvi STEREOKİNO, stereoskopik uzərində Q” cevrəsi, S neqtəsindən kin o—tamatacıda ekranda təsvir gecən cevrələrə isə duz xətlər, ra- olunan obyektləri həcmli kimi qav- diusu sonsuz beyuk olan cevrələr ramaq təsəvvuru (illӱziyası) yarat- (iqəgildə u və u”) uyqundur: 2) S.p. maqa imkan verən kinematoqraf no- ilə yaradılan uyqunluq konform uy- vu. S.-nu cox vaxt həcmli və ya uc- qunluqdur (bax Konform in"ikas), elculu kino da adlandırırlar. Tə-


I



r



yəni bucaqlar saxlanılır (sfera bii iqəraitdə insanın hər gəzu həcm-


ӱzərindəki. MMC bucaqı mustəvi li cismi ez rakurs bucaqı altında ӱzərindəki 1.”M”M” bucaqına bərabər- gerur və bir gezuӱn tor təbəqəsində


əks olunan təsvir o biri gezun tor tə- bəqəsində əks olunan təsvirdən fərq- li alınır. Bu təsvirlər disparat- lıqı ilə fərqlənir, yə”ni təsvirlə- ri ust-ustə qoyduqda ozum bir- birinin ustunə duiqmur. Eninə dis- paratlıq (yə”ni gəz bəbəklərini bir- lətdirən xətt boyu konturların duz gəlməməsi) nəticəsində təbii fizi- oloji stereoeffekt meydana cıx- dıqı ucun insan cisimlərin fəzada bir-birinə nəzərən yerini MYƏ))ƏH- ləixdirir, onların həcmi, relyefi və s. əlamətləri barədə təsəvvur əldə edir. S. vasitələri, film ayrı-ayrı iki nəqtədən cəkildiyi ucun, tamaila- cıya ekrandakı eyni obyekti hər gez- lə ayrılıqda gərməyə imkan verir. Bunun ucun film stereoskopik usul- la cəkilir və stereoskopik kinopro- yeksiya aparatları ilə proyeksiyala- nır. Həcmli təsviri gərə bilmək ucun bəzən muvafiq separasiyaedici Op- tik vasitələrdən (məs.., gezlugdən) is- tifadə olunur. Holoqrafiyaya əsas- lanmaqla S. cəkilini "*/zərində ii


aparılır. | STEREOKOMPARATOR (stereo...-- komparator) — stereofotoqrammetrik cihaz: -qoppa aerofotopəkildən eyni nəqtələrin dӱzbucaqlı koordinatları- Hbi (7, U), parallakslar fərqini, uzu- nuna və eninə parallakslarını təyin etmək ucundur. stereotopoqrafik planalmada, fototrianqulyasiya itəbə- gələrinin sıxlatdırılmasında, fo- toteodolitlə planalmada və s.-DƏ cox genin itplədilir.

STEREOMETR (stereo...-- ...metr)— yer səthindən, havadan və kosmosdan cəkilmini ipəkillərin stereoskopik mutpahidəsi zamanı elcmə ucun ii1- lLədilən optik-mexaniki cihaz. Topo- qrafik xəritə tərtibində, relyefin təsviri və depifrlənməsi, fotoqram- metrik iplər aparılarkən aeropiəkil- dən əlculər gəturmək YÜYH, 1:25000 və kicikmiqyaslı aerofototopoqrafik planalmada itlədilir. STEREOMETRİYA (stereo... -- ... metriya)—elementar həndəsənin His-


səsi, fəza fiqurlarını eyrənir (bax


Planimetriya).

STEREOMUNTƏZƏM POLİMER- LƏR—xətti makromolekulu eynitip- li kimyəvi bəndlərdən (halqalardan) ibarət olan polimerlər. Onlarda bəndlərin fəza konfiqurasiyaları (eyni və ya muxtəlif ola bilər) qanu- nauyqun surətdə muəyyən ardıcıllıq- la duzulmulpdur. S.il. iki qrupa: izotaktik və sindiotak- tik polimerlərə ayrılır. İzotak- tik polimerlərdə eynitipli yan əvəz- ləyicilər makromolekulun əsas karbon atomları silsiləsindən gecən xəyali mustəvinin bir tərəfində, sindiotak- tik polimerlərdə isə, əks tərəfində yerlətir. S.p., yan əvəzləyiciləri in- zamsız surətdə yerlətmit eynitərgkib- li ataktik polimerlərdən həm kristallatma dərəcəsi, həm də fizi- ki, mexaniki və termik xassələrinin yugsəkliyi ilə fərqlənir. CTEPEOHPO )EKTOP (cmepeo ...-- nar. proyıcıo—Hpənn aTbiıpaM)—crTe TO- qrammetrik cihaz. 39-dək meyl buca- qına malik aerofotopəkillərə əsasən topoqrafik xəritənin tərtibində iii- lədilir. Yer səthinin modeli S.-da cevrilmin (dəyipdirilmiti) ppçala- rın proyeksiyası prinsipinə əsasən alınır. S.-u prof. Q. V. Romanovski


STERİLLİK


37



təklif etmipdir: qısa olaraq SPR


STEREƏS STEREOSKOӦP (stereo... -- ...skop) —yer səthinin və mӱxtəlif obyektlə- pə piəkillərinə baxmaqla onların əcmi (ucelculu) təsvirini gərmək ucun iplədilən optik cihaz. S. əca- sən aeropəkilləri və kosmik iəkil- ləri depifrləmək ӱcun iplədilir. Əsas nevləri: portativ S. (celə dapı- na bilən və cibdə gəzdirilən S., ste- reoskopik eynəklər), stolustu S. (qur- qusuz S., binokulyar hissəli S. və s.)


S. | ayə HL İZ


tamapacıda təsvirlərin muptahidə- si zamanı dərinlik və həcmilik təəs- suratı yaradan televiziya sistem- ləri. Həcmilik təəssuratı gərmənin binokulya xassəsinə əsaslanır. Odur ki, S.t.-da eyni bir obyektin təs- viri bir-birindən muəyyən məsafədə yerləttmiti elə iki mevqedən (verili- ppin bazisi) verilir ki, nəticədə o6- yektin stereocutunu təpil edən iki təsvir alınır. Qəbul zamanı tamalta- cıya stereocutun təsvirləri gezlərə ayrı-ayrılıqda (sol gəzə sol təsvir, car Kəsə isə saq təsvir) tə”sir edir. S.t,-dan kutləvi televiziya veriliii- lərində (hələlik iplənmək uzrədir) və mӱxtəlif praktiki əhəmiyyətli tət- biqi sahələrdə istifadə oluna bilər. STEREOSKOPİK FOTOAPARAT —


bir obyektin stereocut əmələ gətirən:


2 pəklini eyni vaxtda cəkmək . fotoaparat. S.f. bir-birindən 65 mm məsafədə (insan g bəbəkləri arasındakı orta ədə) yerlətən iki identik obyektivlə təchiz kur : STEREOSPESİFİK no İ ER- LƏİYMƏ—fəza qurulupu yuksək də- rəcədə nizamlanmıqtl polimerlərin (stereomuntəzəm polimerlərin) sinte- SHHH TƏ Ki edən polimerlətmə. STEREOTİP (stereo...-- yun. Sӱrov— numunə, surət, forma)—hundur capda cap formasının (yıqı və klipe) su- rəti, qalınlıqı 2 mm-dən 25,1 mm- dək olan levhələr ptəklində hazırla- nır. 18 əsrdə meydana cıxmıpdır. Coxtirajlı nəprlərdə genipt istifa- də edilir. Hazırlanma tsuluna gərə S. tekmə, qalvanoplastik (və ya elek- trolitik) və preslənmipt olur. Mate- rialı metal, polimer və ya onların qarıptıqından ibarət olur. Cap ma- pplınının TİPİNƏ uyqun olaraq yastı (tigelli və ya yastı cap mapqınları ucun), yaxud qevsvarı (rotasiya ma- anə ucun) pəkildə hazırlanır. STEREOTİPİYA, poliqrafiya- Dd a—coxnusxəli nəprlərin capı ucun Hundur cap ması surətlərinin (stereotiplərin) hazırlanması. Ste- rezin levhə pəklində və ya silindr

issəsi formasında olub mətbəə ərin- tisindən, misdən və s.-dən, həmcinin plastik əə və ya rezindən hazırla- nır. Uc

elektrolitik və presli. Birinci usulda matrisaya mətbəə ərintisi tə- gur, soyuduqdan sonra orijinalın rel- yefli formasını alırlar: ikincidə qalvanik vannada matrisa tzərinə me- tal təbəqəsi (mis, nikel, dəmir) toP- lamaqla stereotip ucun ӱst capedici təbəqə əldə edilir: uucuncu csulda isə stereotip almaq ucun matrisaya qız- dırılmıq halda pres altında plas- tik gӱtlə ləvhəsi sıxılır.

S. məhsuldarlıqı yuksək olan ro-

tasiya cap mamınları çcun )Ma-


. usulu məvcuddur: TƏKMƏ, -


lar hazırlamaqa, eyni cӱr forma- surətlərdən eyni zamanda bir necə ma- pında cap etməyə imkan verir. Mat- risaları uzun mӱddət saxlamaq mum- kun olduqu ucun S.. kitabların təkrar capını asanlaidırır.

STEREOFONİYA (cmepeo... “ yun. rhӧpe— səs)—səs mənbələrinin fəza- da paylanması effektini saxlamaqla səsin elektroakustik cihazlarla etu- rulməsi və ya yenidən səsləndirilməsi. Səs mənbələri fəzada paylandıqda in- sanın epitmə aparatı onların mux- təlif yerdə olduqunu təyin edir məs., orkestrdə musiqi alətlərinin yerini muəyyənlətdirir). radio- qəbuledici və kinofilmi mupayiət edən ucadandanıtlan səsi yalnız bir istiqamətdə pqualandırır və real ha- disəyə uyqun radiotranslyasiya zamanı fəza effekti yaranmır. S. verilii- lərin təbiiliyini artırır. orkestrin səsini və musiqi alətləri- nin yerləpməsini təbii vermək ucun


uc mikrofon ufuqi mustəvidə (qulaq.


mənbəyin paquli mustəvidə yerdəyiti- məsinə az həssasdır) orkestrin yer- ləpməsi boyunca bir-birindən muxtə- lif məsafədə qoyulur. Hər koda gucləndirici qopulur və siqnal uca- dandanıtana ulur. Ucadandanı- pan uyqun mik nların qəbul etdiyi səsi canlandırır və orkestrdə musiqi alətlərinin yerləpqməsinə uyqun fəza effekti yaranır. S. stereofonik ki- no, stereofonik səsyazma və stereofo- nİK səs veriliptində iq edilir. STEREOFONİK RADİOVERİLİ —dinləyicidə səsin tonu, tembri və gurluqu ilə yanatı, səs mənbələrinin yeri haqqında da təsəvvur yaradan pro- qramların radno ilə veriliti. Bu cur verilitdə səslənmə təbii xarak- ter alır (bax Binaural effekt). Adətən S.r. ultraqısa dalra diapa- zonunda aparılır. S.r. proqramı iki kanal ilə verildikdə dapıyıcı tez- lik vericidə tezliyə gərə kompleks stereofonik siqnalla modulyasiya edilir. SSRİ-də cpolyar diyi yalı sistemə tətbiq edilir. S.r.-in qəbulunda stereofonik radioqəbuledi- cilərdən istifadə edilir: kvadrafo- nik (4-kanallı) S.r. yaradılması is- tiqamətində təkmillədirilir. STEREOFONİK SƏSYAZMA fono- qramı yazılma vaxtı səs mənbələri- nin yerləmə istiqaməti haqqında in- formasiyaya malik olan səsyazma nə-



Səaslandirimə Uckanallı sterqofonik səsyazma və səs- ləndirmə sxemi: 7—mikrofon: 2—sosyaz- ma kanalı: 3—səsdapıyıcıy 4—səsdatpı- yıcının Hərəkətinin imanı .. zı cıqırı: 6—fonoqram: 7—səsləndirmə H


la


kanalı: 8—səsucaldan. vӱ. Belə yazının səsləndirilməsində cox təbiilik olur. Bu .. fekt yazmanın m lpən mikrofon larla aparılması və yazının muxtəlif nəqtələrdə yerlət- dirilmin reproduktorlarla (onların


Məs., 6


əlif mevqelərdə yerlə- yala


sayı kanalların sayına bərabərdir) səsləndirilməsi nəticəsində alınır. Kanalların sayı panoramlı və geniit- formatlı kinoda cox (bepi), stereofo- HHK MƏHHƏT anapaTnapbın na (MATHHTO- fon, elektrofon, qəbuledici və s.) isə adətən iki getuӱrulur. 20 əsrin 70-ci illərindən məmpət aparatlarında 4- kanallı kvadrafonik səsyazmadan is- tifadə edilir. | ST REOFOTOQRAMM ETRİYA —fo- toqrammetriyanın belməsisz qopa aero- otopəkillərdən istifadə edərək, tə- HH və sun"i obyektlərin həndəsi xas- sələrini eyrənir. Əsasını stereosko- pik mutpahidə təpkil edir. . Me?- marlıqda, intaatda, təbabətdə, hərbi- mӱhəndis iplərində, kosmik tədqiqat- larda və s.-də tətbiq olunur. STEREOCUT—eyni obyektin iki gӧrmə nəqtəsindən cəgilmiiy iki təsvirinin irlətməsi. S.-ə baxarkən (belə ki, hər gəz bu təsvirlərdən yalnız birini gersun) obyektin həcmli (stereosko- pik) pəkli gərunur. S.-dən stereoki- noda, ster toqrafiyada, stereosko- pik televiziyada, Həmcinin elmi məq-


sədlər n istifadə edilir. STERİL HEYVANLAR, mikrob- suz Hheyvanlar—viruslar, həm- cinin makroparazitlər daxil olmaq- na 6 mikroorqanizmlərdən azad olan heyvanlar. S.H. yetipdirməyə 19 əsrin sonunda cəhd gestərilmitdi. Hələ L. Paster “Heyvanların həyatı mikrobsuz mumkundurmu?ə sualını meydana atmındı. 20 əsrin 40-cı il- lərində Amerika alimi C. Reynirs əməkdapları ilə birgə subut etdilər ki, S.h.-ın inkitpafı və coxalması ccun əlveritli sun"i ptərait yaratmaq olar. İmmunologiyada, bakteriologi- yada, virusologiyada, parazitologiya- da, eksperimental biologiya və tibbin digər ələrində S.H.-dan istifadə olunması cox məhsuldar nəticə verdi və 20 əsrin 60-cı illərində mustəqil elmi fənnin —qnotobiologi- yanın yaranmasına səbəb oldu. S.H.-ı balanı dan steril su- rətdə ayırmaqla (histerotomiya, his- terektomiya), yaxud həptərat və quppla- rın zərərsizlətdirilən yum parı- nı yıqıb sonradan inkubasiya etməklə alırlar. Dorulanadək bala steril ol- mupsa, bu halda heyvan steril sayı- lır. Qnotobiologiyanın mə"lumatları gəstərir ki, təbii ptəraitdə normal mikroflora simbioz orqanizmlər ucun zəruridir: bu sahib orqanizmi vita- minlər, aminturtular və həzm r- mentləri ilə tə"min edir. SSRİ-də ilk S.H. N ildə alınmıtn ə STERİLİZASİYA (var. sterilis—


| sonsuz)—1) Muxtəlif maddələrin, əpt-


yaların, ərzaq məhsullarının və s.


canlı mikroorqanizmlərdən tam tə-


mizlənməsi. Yӱksək temp-r, mayeləri" filtrdən kecirmək S.-nın ən cox Ya- yılmıt usuludur. S. operasiya ota- qında, anti klər qablapdırı- lan sexlərdə ultrabənevitəyi myana- rın geməyi ilə aparılır. Kosmik gəmilərdə də S. tədbirləri gərulur. ) Cinsi S.—cinsi unksiyanın ormonal tənziminin saxlamaqla in- sanı doqrum qabiliyyətindən cərrahi yolla ət etmək.

STERİL TOR—muxtəlif əmi- rın sterilizasiyası ucun ipplə- dilən aparatlar. Avtoklav, quruducu


ikaf və s. S.-lar mə”lumdur.

STERİLLİK (lat, sterilis—xəscyə, 


38 STERİNLƏR


sonsuz, barsız)—cinsi yetkinliyə cat- kicik S. Azərb.SSR-də daha cox ya- mısi fərdin cinsi coxalmaya qadir yılmıtdır. Adətən, adalarda koloni- olmaması. Botanika və bitki- ya halında coxalır. Bakı arxipela- cilikdə “S.ə, insan və heyvanlara qının Gil və baiqa adalarında Ya- aid edildikdə cdəlsuzluk? kimi ii- payırlar. Yerdə duzəltdiyi yuvaya, lədilir. Tibdə və mikrobio- adətən 3—4 yumurta qoyur, 2—3 rtə logiyadacS.ıterminindən mçhit- kurt yatır. Xırda balıq və su onur- də, orqanizmdə, yaxud hər hansı ma- qasızları ilə qidalanır.

terialda canlı mikroorqanizm və ya STEROİDLƏR —kimyəvi təbiətinə ge- onun sporlarının olmadıqını xarak- rə izoprenoidlərə aid olan ӱzvi bir- terizə etmək ucun istifadə edilir. ləpmələr sinfi. Siklopentanperhid- STERİNLƏR, sterollar—ste- rofenantren (perhidrosiklopentanfe- roidlər sinfinə mənsub polisikl nantren— A. Lenincerə gərə) nuvəsi- spirtlər. Canlı təbiətdə geniiy ya- nin (steranların) tərəmələridir. Ste-


ılmıtdır. S. uzvi həlledicilərdə roidlərin mӱxtəlif nəvləri canlı əll olan, suda isə həll olmayan op- təbiətdə genip yayılmıttdır, onlar tik aktiv, kristal maddələrdir. S. mikroorqanizmlərdə, bitkilərdə və


mikroorqanizm, bitki və heyvanlarda heyvanlarda rast gəlir.

skvalen karbohidrogenindən əmələ gə- Muhum təbii S.-dən ed turptula- lir. Molekullarında 27—29 karbon rını, kipi və qadın cinsiyyət hor- atomu olur. İnsan və heyvanlarda ən monlarını, bəyrəkustu vəzinin qabıq muhum sterin—xolesterin, gəbə- maddəsi hormonlarını gestərmək olar. ləklərdə, o cӱmlədən xəmirmayada ən Yuksək bioloji fəallıqa malik olan KEHHHI yayılanı—erqosterin, bitki- bə"zi maddələr buraya aiddir. Bu bir- - isə fitosterinlər qrupuna mən- lətmələr S.-in bir sinfi olan ste- su Yalan və stiqmasterindir., rinlər (xolestrin) mӱstəsna edilmək- Ali heyvanlarda S. sinir toxumala- lə, huceyrədə cuzi miqdardadır.

rı, qaraciyər, sperma uӱceyrələri

və s.-də olur. Xolesterin, erqosterin her, s anql., M., 1974: Berezov T. T., və f-sitosterindən sənaye miqyasın- Korovkin B. F., Bioloqiceskal xi- da steroid hormonları və O qrupu vi- min, M., 1982.

taminləri alınır. | b

CTEPRHHT (unx. sterling)—1) 12 əsr- STETOSKOP (yun. 5(2(hoz—kəeks, si- dən penninin ing. adı: 14 əsrin so- nə, də ...skop)—insan və heyvan or- nundan funt sterlinq birlətməsin- qanizmində ӱrək tonlarına, tənəffus də istifadə edilir. 2) ilis sik- və s. təbii səslərə qulaq asmaq ucun gələrinin qanunla muəyyən edilmikt iiylədilən tibbi alət. 1816 ildə aus- (916 2/3), kultasiya diaqnostika usulunun bani-


Ədl. Lenindjer A., Bioximil,


probu: qızıl sikkə probu |

gəli sikkə ər S ). si fransız həkimi R. Laennek (1781— STERLİNQ ZONASI—bax Balyu- 18 kəpf etmitdir. |

ta zonaları. STEFAN DӰİYAN (təqr. 1308—20.12.


STERLİTAM AK—Bapq.MSSR-də pqə- 1355)—Serbiya kralı (1331 ildən), hər. Sterlitamak r-nunun mərkəzi. 1345 ildən car. S. Bizansla uzunmud- Belaya cayında gəmi dayanacaqı. D.y. dətli mӱharibələr nəticəsində Ser- cr. Əh. min (1983). Kimya və ma- biya ərazisini xeyli genitləndirmiiz itınqayırma sənayesinin muhum mər- və Serb—Yunan carlıqını yaratmıpp- kəzidir. Yungul sənaye, pedaqoji in-t, dı. 1345 ildə Serbiya arxiyepiskop- Ufa neft in-tunun umumtexnika-fa- luqunu patriarxlıq, ezunu isə cserb- kӱltəsi, 8 orta ixtisas məktəbi, dram lərin və yunanların carı e”lan et- teatrı, əlkəpqunaslıq muzeyi var. miidi. 1 ildə dərc etdirdiyi 1919—22 illərdə Bapq.MSSR-in pay- Stefan Dumanın Qanunnaməsi feodal taxtı olmupdur. 1766 ildə salın- qaydalarını məhkəmləndirməyə yənəl- mıpdır. = dilmiindi. CTEPH (5seqpe) Lorens (24.11.1713, STEFAN DUİYANIN QANUNNA- İrlandiya, Klonmel—18.3.1768, Lon- MƏSİ —orta əsrlərdə Serbiyada qa- don)—ingilis yazıcısı. Sentimen- nunlar məcmuəsi. Serbiya carı Ste- talizmin gerkəmli işma əndəsidir. fan Dumanın (1345— 1355) təpəbbu- Kembric un-tinin ilahiyyat fakul- su ilə 1349 il yırqıncaqrında qəbul təsini bitirmip (1738), kepiplik edilmitdi (1354 ildə əlavələr olun- etmipdir. “Centlmen Tristram PTəen- mupdu). 24 siyahısı devruӱmuzədək dinin Həyatı və mulahizələriə (c. catmıpdır. S.D.q. hakim feodal sin- 1—9, 1760—67) əsəri 18 əsr ailə-məi- fi daxilindəki, həm də bu siniflə pət romanı Den əəbi yenəlmindir. kəndlilər və devlət hakimiyyəti ara- cFransaya və İtaliyaya əl sında qaripılıqldı munasibətləri səyahətə (1768 manında mutləqiy- təsbit edirdi. əsə ra “ə ə əksini tapmıpn- STEFAN — BӦLTSMAN QANUNU— dır. cYorikin eyudləriə (c. 1—2, tarazlıqda olan pqualanma enerjisi- 1760—69) psixoloji manı var. nin həcmi sıxlıqının (r==a1Q", a— Əsəri: Fransaya və İtaliyaya sen- sabitdir) və onunla baqlı olan ipça- timental səyahət, B., 1973, buraxma qabiliyyətinin ((=oT", 0— Əd.: Pıxlı İ. və baptaları, XUPT Stefan-Boltsman sabitidir) muctləq əsr xarici ə yat tarixi, B., 70: temp-run (T) 4-cuӱ dərəcəsi ilə mutə- Elistratovza A,, AnqliaskiV roman nasibliyini gəstərən qanun. Mutləq əpoxn Prosvepdenil, M., 1966. qara cisim ucun doqrudur. Bu qanun STERNALAR (Bkeqaplae)—qaqayılar Y. Stefan təcrubədə (1879), L. Bolts- fəsiləsinə aid yarımfəsilə. Bədəni- man isə nəzəri (1884) olaraq almıpl- nin uz. 20—55 sm olur. Qanadları dı. S.—B.q.-ndan yӱksək Təmirların nazik və uzundur. Dimdiyi duz və əlcӱlməsində istifadə olunur. | itidir. Sur"ətlə ucur və yaxpı uzur. STEFAN--BӦLTSMAN SABİTİ SSRİ-də "kə mənsub 10 nəvu, o (o)—fiziki sabitlərdən biri, mut- cumlədən Azərb.SSR-də 4 cinsə mən- ləq qara cismin tarazlıqda olan iqua- sub 8 nevu var. Sahil qutilarıdır. lanma enerjisinin həcmi sıxlı- ay S.-ı, Xəzər “S,-ı, aqyanaq S, və qInı muəyyən edən qanuna daxildir


(bax Stefan—Boltsman qanunu), =

(5,67032 :-0,00071)-10 8 vt/(me?-K*)[HTML redaktə]

== (5,67032 = 0,00071) :109 er? / (can . sm?.K*). STEFENSON, Stivenson (Bbe- rhepzop) Corc (9.6.1781, Nortamber- lend, Uaylem—12.8.1848, Cesterfild, Tepton-Haus)—buxarla iiyləyən d.Y. nəql.-nın baqilanqıcını qoymu(l in- gilis konstruktoru və ixtiracısı. 1814 ildən parovozqayırma ilə məii qul olmuzidur. S. orijinal konstruk- siyalı mə”dən lampasını ixtira et- mii (1815), Nyukaslda dunyada ilk parovozqayırma z-dunun əsasını qoy- muidur (1823). Həmin z-dda onun pəh- bərliyi altında cəkilən Darlinqton— Stokton d.y., sonra isə Mancestr və Liverpul arasındakı d.Y. YUYH na rovoz duӱzəldilmiidir. S.-un təklif etdiyi d.y.-nun eni (1435 mm) Qərbi Avropa d.y.-larında ən cox yayılmıllq enuyAYP. Əd: B Stefenson, STEFFENS (Steffens koln (6.4.1866, San- 1936, Kaliforniya, armel)—ame- rikan publisisti. 1900-cu illərin əvvəlində e“Zibil epələyənləri ədəbi hərəkatına bapcılıq etmitdir. eİllə- hərlərin rusvaycılıqı (1904), aGay- idarə uqrunda izə, (1906), “İntpaatcıları (1909) kitablarında burjua devlət aparatı, inhisarcıla- Yə fırıldaqcılıqı ifipa olunur. 919 ildə Moskvada V. İ. Leninlə gerutimutidur. 30-cu illərdə kommu- nistlərə yaxınlalmınt, faiizm təh- lukəsinə qaripplı cıxmındır. cAvto- bioqrafiyamə (1931) əsəri var.


Əsərləri Razqrebatelh M., 1949, Malıcik na lopadi, L., 1955.


STEXİOMETRİYA (yun. *osheyop —ilkin, əsas--...metriya)—kimyəvi reaksiyaya girən bəsit və murəkkəb maddələrin kutlələri (həcmlərn) ara- sında miqdari nisbətlər haqqında təlim. c“S.ə terminini elmə alman kimyacısı İ. Rixter daxil etmipdir. S.-nın əsas muldəaları Avoqadro qa- nununa, Gey-Lussak qapununa, Həndəsi nisbətlər qanununa, kutlənin caxnaH- ması qanununa və ekvivalentlər qanu- nuna əsaslanır. Stexiometrik hesab- lamalar kimya texnologiyasında və me- zı giyada genmi tətbiq edilir. STEC) gӧ, Boris erieyevic (5.8. 1891, indiki ula vil,, anovo k,— 2. 4.1969, Moskva) — . “ӧn hidroaeromexanika və istilik texnika- sı sahəsində sovet alimn. SSRİ EA akad. (1953, m. ӱzvu 1946). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1961). Lenin mu- kafatı laureatı | (1957), CCPH Dev- lət mukafatı lau- reatı (1946). 1921 ildən prof. N. Y. Jukovskinin izagirdi olmutdur. Moskva Ali Texniki Məktəbini bi. tirmiidir (1918). S. aviasiya muhər- Re İSTİLİK və qazodinamik ablanması nəzəriyyəsinin, həmcinin muhərriklərin yerustu və Hund. xarak- teristikalarının qurulması metodi- kasının yaradıcılarından biridir.


irqinskib V. S., Djordj 1781—1848, M.—L., 1964.


Cozef Lin- ansisko—9.8.


qrAzi,





Əsərlərinlə ilk dəfə hava-reaktiv hə- rəkət nəzəriyyəsini ipərh etmitdir. 2 dəfə Lenin ordeni, 2 batqa orden və medallarla təltif olunmupdur. Əd.: C uev F., Creukun, M., 1979.


STİBİN, 5IN.—pis iyli rəngsiz qaz: —18"C-nə qaynayır, —88*S-də əri- yir. Stibium ərintilərinə turpqular- la tə”sir etdiklə əmələ gəlir. Asan- lıqla alıpqıb yanır. Cox zəhərlidir. STİBİUM (lat. Stibium), a HT H- M o H, Sb—kKHM)ƏBH eneMeHT. Eeseum- lərin dəvri sisteminin U qrupun- dandır, at.n. 51, at.k. 121,75, gӱmupqu- boz metaldır. Təbii S. iki davamlı izotopdan: 1245 (57,2596 ) və :235H (42,7576 ) ibarətdir. 20-dən cox ra- RHOAKTMB izotopu mə lumdur. Onlar- dan ən muhuçmləri :225H, 1245 H və zər izotoplarıdır. Metal S. insana cox qədimdən mə”lumdur: eramızdan Hələ 3 min il əvvəl Babilistanda ondan qab-qacaq hazırlayırdılar. S. nis- bətən nadir tapılan elementdir. Yer qabıqında miqdarı 5.1077994 -dir. S.- un 100-dən artıq mineralı var. On- lardan ən cox yayılanı və sənaye əhə- miYYƏTİ olanı stibnit və ya antimo- nitdir 5I,53 (bə”zi PQərq əlkələrin- də ondan surmə adı ilə qapı və kir- nikləri qara rəngə boyamaq ucun isti- fadə edilir). Metal S.-un boz, qara və sarı allotropik modifikasiya- ları var. Bunlardan yalnız boz kri- stal S. davamlıdır. S.-un sıxlıqı (20“S-də) 6,69 q/sm2-dir, 630,5*S-də əriyir, 1635 1-10*S-də qaynayır, kev- rəkdir, deyulub yastılana bilir. Me- xaniki xassələri saflıq dərəcəsin- dən asılıdır. Kimyəvi cəhətdən qey- ri-aktivdir. Birlətpmələrində əsa- sən --5, 1-3 və —3 valentlik KƏCTƏ- rir. Havada adi | pqəraitdə dəyitmir, qızlırıldıqda yanıb 5I,O:, Sb,O, və 5I:O, əmələ gətirir. Stibium 3-ok- sid 5I,Oz aq rəngdə bərk maddədir, amfoter xassəlidir, əsaslılıqrı us- tunluk təpkil edir: stibium 4-oksid sb,O, uc—və betpvalentli S.-dan iba- ət davamlı birləitmədir: stibium -oksid 5I,O. turiqu xassəli sarım- tıl tozdur. S, un suda az həll olan stibit (metaantimonit, N5HO,), sti- bat (aHTMMOHaT, HSbO.) və perstibat (perantimonat, N5HO,) turpularının duzları mə”lumdur. S. tioduzları olan ə nitlər və tioantimo- HaTnapnaH (Məc,, NaSbS, nə NaSbO:) S. istehsalında istifadə. edilir. S. metal, əsasən, lehim, mətbəə ərintilə- ri, kabel ertuyu, antifriksion ərinti- lər, akkumulyator ləvhələri və s, ha- zırlanmasında iplədilir. bir- ləpqmələrindən optik iquliə, keramika, plastik kutlə istehsalında, uzvi sin-


tezdə, -qəczacılıq, toxuculuq, rezin, lak-boya sənayelərində, pirotexnika- da və s, istifadə edilir. S, və onun


duzları zəhərlidir.


Ədə Qlinka N. L., Obixal ximin, L., 1980, SaviipkiNn E. M., Burxa- "ə - Tr. S., Redkie metallı i splavı, M.,


STİBİUM FİLİZLƏRİ—stibiu- mun sənayedə istifadə edilməsi tex- niki cəhətdən mumkun və iqtisadi cə- hətdən əlveripli olan təbii mineral aqreqatları. Əsas mineralı antimo- nitdir. S.f. 5I, Si, Ne, Av və Ee-un mӱrəkkəb sulfidləri (cemsonit, tet- raedrit, livinqstonit və s.), “eləcə


bin la ransa


STİRLİNQ DUSTURU


də 5f-un oksidləri və oksixlorillə- ridir (senarmontit, nadorit). 5I-un miqdarı lay filiz kutlələrində 1 1096, damar filiz kuӱtlələrində 3— 5096, orta hesabla O0— 2096 olur. Al- caq temp-rlu hidrotermal məhlulla- raz suxur catlarını doldurması, əmcinin suxurların stibiumlu mi- nerallarla əvəz olunması nəticəsin- də əmələ gəlir. Yataqları SSRİ, Cin, Yaponiya, Əlcəzair, Mərakei vəs. əl- kələrdə var. Kapitalist elkələrində və inkitpafda olan əlkələrdə S.f.-nin ehtiyatı 1,6—1,8 mln. ”tt-dur (1974), STİBİUMLU ƏRİNTİLƏRtərki- binlə stibnum (5) olan ərintilər. 5I qurqupun, qalay, bismut və bə”zi bati- qa metal ərintilərinin tərkibində olur. Qurqutpun və qalayın S.ə.-inə podiipnik (bax Babbit) və mətbəə ərintisi aildir. Bismutun (8896) 5 (1296) ilə ərintisi ez nadir maq- nit xassələri ilə secilir. Az miqdar- da 5I əlavə edilməsi qurqutpun və qa- layın bərkliyini artırır. Yarım- gecirici elementlərin geciriciliyi- ni muəyyən həddə catdırmaq və s. yuyH 56-dən legirləyici əlavə kimi isti- falə sir. : CTVI BEHCOH (Stevenson) Eana?) Envur 21 1900, Los-Anceles — 14.7.196. ondon)— ABT1P siyasi xadimi. İxti- sasca huquqiqunas odmutdur: 1933 il- dən dəvlət. aparatında muxtəlif vəzi- fələr dapımındır. 1941—44 illər- də dəniz nazirinin xususi kəməkci- si, 1945 ildə Dəvlət katibinin kə- məkcisi, San-Fransisko konfransın- da (1945) ABPQ numayəndə heyətinin muppaviri olmuptdur. 1949—53 il- lərdə İllinoys ptatının qubernatoru idi. 1952 və 1956 illərdə Demokrat- lar partiyasından prezidentliyə na- mizəd gestərilmitdi. 1961—65 il- lərlə AB1P-ın BMT-də daimi numa- yəndəsi idi. STİVENSON (ötevenson) Robert Lyuis (13.11.1850, Edinburq—3.12.1894, Samoa, Upolu a.)—ingilis yazıcısı. Milliyyətcə potlanddır. Macəra ədə- biyyatının gərkəmli nӱmayəndələrin- dəndir. “Yeni ərəb gecələriz. (1882) adlı ilk hekayələr kitabında arzu ilə gercəklik arasındakı ucurum fikri əksini tapmıtdır. *Dəfinələr adası (1883), *FOqurlanmıtq (1886), cDoktor Cekil və mister Haydın, qə- ribə əhvalatı (1886), “Qara oxı (1888), cBallantrenin sahibi? (1889), FKat- rionam (1893) və s. romanlarında ta- mahkarlıq, varlanmaq ehtirası pislə- nilir, insana inam, yuksək . mə”nəvi keyfiy ir onlara qarpiı qoyulur. Əsərləri SSRİ-də, dəfələrlə nər edilmii və ekranlapdırılmındır. Əsərləri: inələr adası, B. 1974, Sobr. soc. , t. edi ə Ədə Urnov M. V., Na rubeje veə- kov, M., 1970: Oldinqton R., Sti- venson, M., 1973.


STİL (541) Andre (d. 1.4.1921, Hop departamenti, Ernyi)–-fransız yazı- cısı, publisist, Qonkur akademiyası- nın ӱzvӱ (1977). SSRİ Devlət muka- atı İ. 1942 dk

-NIN 3v 90— 69 illərdə FKP MK ə : nəz Ha- Məzən Sab MK uzvu), 195059 illərdə chumaniteə9nin redaktoru olmuzndur. F İlk zərbək ( 195 1—53 rpxsokulac . nın, *Bir-birimizi sabah sevəcəyikə (1957), *Ucqung (1960), *Saatın son cə- rəyim (1962), FAndrsı (1965), bKim-


” ticəsində Qonorinin əmri ilə



dir? (1969), eKyaxy ənundəki dostə (1977) və s. romaklarınılııı (1961), “Səhvən verilmipt gulə (1973) və s. hekayə toplularının muəllifidir. Zəhmətketlərin Həyat və - mubarizəsi yaradıcılıqının əsas mevzusudur.


Əsərləri: İlk zərbə, B., 1956, Roman=—Son. Rasskazı, M., 1978.


STİL—bax Uslub.

STİLB (yun. 51bӧ)—parıldayıram, ipıq sacıram)—SQS vahidlər sis- temində parlaqlıq vahidiy sb və 5 ilə iparə olunur. S., hər sm?-i ona perpendikulyar istiqamətdə 1 kandel ipqıq quvvəsi verən bərabər ipıqla- nan mustəvi səthin parlaqlıqıdır. İ c6—10" kölə". Az ipilədilir.

STİLİXON (ZiBhsho) Flavi (təqr. 360—408)—Roma sərkərdəsi və dev- lət xadimi. Əslən vandal idi. İmpe- rator 1 Feodosinin dəvrunlə hərbi və diplomatik vəzifələrə irəli cə- kilmip, onun əlumundən (Z95) sonra azyamllı imperator Qonorinin qəyyu- mu təyin edilmii, əslində elkəni. qərb hissəsinin Hakimi olmundu. Britaniyada, Reyndə və Dunayda bar barlar uzərində qələbələr qazanmıp" dı (402, 406). Saray intriqaları nə- əldu-


zulmuidur. CTMAONETP (HHK. steel —nonan-- .əmetr)—metal ərintilərin və mine- ralların tərkibinin cəld miqdari spektral analizi ucun fotometrik qurqulu spektrometr. S.-lə bir necə elementin analizinə 10 dəq-dən az paxt sərf olunur. Cihazın xətası 524 -ə qədərdir.

STİLTYES (Stielties) Tomas İoan- 

nəs (29.12.1856, Overeysel, Zvolle—31. 12.1894, Fransa, Tuluza)—niderland riyaziyyatcısı. Peterburq EA m. uz- vu (1894). Əsas əsərləri funksional kəsilməz kəsrlər nəzəriyyəsinə, mo- mentlər probleminə, ortoqonal cox- hədlilər nəzəriyyəsinə, təqribi in- teqrallamaya və s.-yə aiddir. S. in- teqral anlayılmqının umumilətməsini araidıraraq S. inteqralını (bax İn- teqpal) vermindir. | STİLTYES İNTEQRALI—bax İn- teqral. CTHMYR (nar, stimulus, həpğdur mə”- nası—iti uclu cubuq) —Fəkliyyətə sevq, xətti-hərəkətin sevqedici səbəbi CTHTn-uE)3 (vux, steeplechase, steep-” |e—qulla--shaze — yuruli, ilkin mə”- nası—qulləyə əə maneələri dəf etməklə qacıi)—1) yungul atletikada —maneələri dəf etməklə 3000 mm məsa- fəyə qacımq 2) atcılıq idmanında— maneələri dəf etməklə 4000—7000 m məsafələrə at capmaq. | STİRLİNQ (ZiqNpə) Ceyms (1692— 5.12.1770)–"potland riyaziyyatcısı. London Kral Cəmiyyətinin uzvu (1729), Ən muhum əsəri FFərqlər usuluzdur (1730). Əsərdə qamma-funksiya loqa- rifminin asimptotak ayrılıpını (S. sırası adlanır) ilk dəfə ver- an və sonsuz hasili tədqiq etmipdir. . Eylerlə əməkdaplıq etmipdir, Stirlinq dӱsturu S. sırasından asan alınır (lakin onun əsərlərində bu, aikar iqəkillə yoxdur). STİRLİNQ DUSTURU—i sayda ilk natural ədəd hasilinin (tp Fektoria- lın) qiymətini təqribi ifadə edən dӱstur:


nl1-y 2ann" ee”,


40


burada l"“Z,141, e*2,718. Nisbi xə-


tası eo —1-dən kicikdir və qeyri- məhdud artdıqda sıfra yaxınlapır. Məs., =10 qiymətində i|-3598700, halbuki 101—3628800. Bu Halda nis- bi xəta 196-dən kicikdir. Buna gərə də S.d. p-nin kafi qədər beyuk qiy- mətləri ucun əlveritlidir. S.d. eh- timal nəzəriyyəsində və riyazi sta- tistikada la geniti tətbiq edi- HA 7 . Stirlinq tapmıpdır


Əd" Fixtenqolıi Q. M., Kurs differenpialhınoqo i inteqralınoqo is- cislenil, 7 izd., t. 2, M., 1969: Kal b- ninskiN L. A. Dobrotin D. A., Jeverjeev V. F., Spepialınıb or vıspev matematiki dla vtuzov, M.,


STİRLİNQ MUHƏRRİKİ, xari- ciyanma muhərriki—kənar- dan gətirilən istilik enerjisini regenerasiya yolu ilə faydalı mexa- niki iplə cevirən muhərrik. Qızdı- rılan hava ilə ipləyən acıq sikl- li belə muhərriki 1840 ildə ingi- lis ixtiracısı R. Stirlinq (E. 5Iq- ling, 1790—1878) iaparmbınınsıp. Mya- sir S.m. qapalı regenerativ sikldə ipləyir, bu sikl ardıcıl olaraq bir- birini əvəz edən 2 izotermik və 2 izo- xorik prosesdən ibarətdir. S.m.-ndə iplək cisim (Helium və ya hidrogen) 10—14 Mn/m? (100—140 kə?/sm?) təzyiq altında qapalı fəza icərisində yer- ləpir, ip zamanı təzələnmir və yal- nız qızma və soyuma nəticəsində əz həcmini dəyitdirir. Regenerator bu fəzanı sanki yuxarı (isti) və alpaqı (soyuq) bəlmələrə ayırır. Yuxarı bəl- məyə qızdırıcıdan istilik verilir, alpaqı bəlmə isə icərisində su neB- ran edən soyuducu vasitəsilə soyudu- lur S.m.-nin silindrində 2 porpen olur: iplək və sıxıpdırıcı. İsti və soyuq bəlmələr bir-birilə qızdı- rıcıdan, regeneratordan və soyuducu- dan gecən kanallarla birləpdirilir. İi: sikli 4-taktlıdır. 1-ci taktda sıxıpndırıcı poriyen hərəkətsizdir, iplək poriyen isə yuxarıya doqru hə- rəkət edib apqaqı belmədəki soyuq iii- lək cismi sıxır. Sıxma taktının sonunda ipylək porpen dayanır, sı- xhppdırıcı poriyen isə attaqıya doqru hərəkət edir (2-ci takt baplayır), sı- xılmhın soyuq HULTƏK cisim əvvəlcə regeneratorda, sonra isə qızdırı- cıda qızdırıldıqdan sonra apqarqı belmədən yuxarı bəlməyə qalxır, 2-ci takt bata gəlir. 3-cu taktda ipplək cisim yuxarı belmədə geninlənərək faydalı ip gerur. İiplək gediiy za-



1Pək. 1, Xarici- yanma muӱhərriki- nin sxemi: 7—is- ti bəlmə:z 2—qız- dırıcı: 3—sı- zan por- iyeny 4—regenera- tor: 5—soyuducu: 6—soyuq bəlmə: /—vınn K nopmen, 8—xarici kip- ləpdirmə: — porpenlərin ipini sinxron" lapdıran dipli carx, 7/0—rombik mexaniym.


STİRLİNQ MUHƏRRİKİ



TPək. 2, Stirlinq mçhərrikinin ip sxe- mi: |——sıxılma taktıy, /1—qızdırma taktı| 111-–-iplək geditplu QU —soyuma taktı: 7—iplək portpen: 2—soyuq belmə: 3— regenerator: 4—forsunkalar (odluq- lar): 5—sıxımidırıcı porien, 6—isti bəlməq /—soyuducu. manı hər iki poriten birlikdə aita- qıya hərəkət edir. 4-cu taktda itilək porten hərəkətsiz qalır, sıxındı- rıcı poripen isə yuxarıya hərəkət edir: yuxarı bəlmədəki iyilək cisim apaqı belməyə daxil olaraq istiliyi- nin bir hissəsini regeneratora verir, sonra isə soyuducuda tam soyuyur. Nə- zəri olaraq, S.m.-nin f.i.ə. istiliyin regenerasiya olunmasına gerə Karno tsikli ilə ipləyən daxiliyanma mu- hərrikinin f.i.ə.-na bərabər ola bi- lər, həqiqətdə isə dizelin f.i.ə.-na ya- xınlaır. Poripenlərin irəliləmə-qa- yıtma hərəkəti rombik mexanizm vasi- təsilə fırlanma hərəkətinə cevri- lir. ə S.m.-ndə yanacaq forsunkalarda yan- dırılır. Alov qızdırıcının boru- cuqlarına yenəldilir. Yanma izafi Hava tpəraitində getdiyi ucun yanma məhsullarında, portenli daxiliyan- ma muhərriklərindəkinə nisbətən, tok- sik maddələr xeyli az olur. S.m. hər cur yanacaqla, o cӱmlədən nӱvə yana- caqı ilə də iptləyə bilir. Onun tipi SƏSSİZ və səlis olması (partlayıplı yanma olmadıqı ucun), yuksək €”TH- barlılıqı və qənaətliliyi (xususi ya- nacaq sərfi. dizelin xususi yanacaq sərfinə yaxındır) ilə fərqlənir. s mənfi cəhətləri: qabarit eəlcu- lərinin və kӱtləsinin beyukluyu, por- penli daxiliyanma mӱhərrikinə nis- bətən baha baa gəlməsi, sur/ətinin artırılmasının cətinliyi, tənzim- lənmə və idar nmasının murəkkəb- liyi və s.-dir. Yuk avtomobilləri və gəmiləri ucun S.m. konstruksiyaları nisbətən təkmillətdirilmiiy Xur. STİRLİNQİN İNTERPOLYASİYA DUSTURU—bax İnterpolyasiya dus-


turi.

STİROL, feniletilen, vi- npilbenzol—xususn iyli, rəngsiz, uzvi maye, 30,6"*S-də əriyir, 145 2*S- də qaynayır, sıxlıqı *S-də 0,906 a|sm?-dir, suda demək olar ki, həll olmur, uzvi həlledicilərin coxu ilə istənilən nisbətdə qarımır, asan oksidlətir, halogenlərlə birləpir, polimerlətir, muxtəlif monomerlər- lə birgə polimerlər əmələ gətirir. Polimerləpmə otaq temp-runda (bə”zən partlayıntla) getdiyindən, saxlandıq- da antioksidantlarla (məs., hidroxi-


rol və butadien-stirol kaucuku isteh- sal olunur. CTMPÖR KAYUYKY butadien- stirol kaunukuinun batqa alı. STIRr—USSR və BSSR-də cay. Prip- yat cayının sar qolu. Uz. 494 km, hev- zəsinin sah. 12900 xm?. Podol yuksək- liyindən baplanır. Qarıpqıq mənbə- dək qidalanır. Dekabrdan aprelədək donmuti olur. Alpyaqı axınında gə- miciliyə yararlıdır. Lutsk 11. C. sahilindədir.

STİRİKOVİC Mixail Adolfovic (l. 16.11.1902, Peterburq) — istilik energetikası və istilik fizikası sa- həsində sovet alimi. SSRİ EA akad. (1964, m: uzvu 1946). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1972). Leninqrad Texnolo- giya İn-tunu bitirdikdən sonra (1927), Mərkəzi Elmi-Tədqiqat və Layihə- Konstruktor İn-tunda (indiki Qazan- Turbin İn-tu) iiləmiidir (1928 — 46). Moskva Energetika İn-tunda dərs demii (1939—71), SSRİ EA Enepke- tika İn-tunda Jit (1939— 60). 1962 ildən SSRİ EA Yuksək Temp-rlar İn-tunda ppe”bə mudiridir. Əsas tədqiqatları istilik-guc qurqu- ları və buxar qazanlarının ii pro- seslərinin, qaynayan mayelərin yӱksək təzyiqlərdə istilikvermə məsələləri- nin tədqiqinə və s. həsr olunmutdur. 2 Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni və medallarla təltif edilmiiidir. STYӰDENT KRİTERİSİ—bax hu- pote in statistik yoxlanması, STYUDENT PAYLANMASI —təsa- dufi X və U kəmiyyətlərinin T—X/U nisbətinin paylanması. Burada riyazi gəzləməsi EX=——0 və dispersi- yası DX=—1 olan normal paylanmaya tabedir. S.p. funksiyası


S/(t) “TİC 4 1)/21/V af Ti£12)x 2 y “7 nr an


dӱsturu ilə hesablanır. S.p, riyazi statistikanın bir cox məsələsinə tət- biq edilir (bax Ən kicik kvadratlar usulu, Xətalar nəzəriyyəsi). —

STOƏDOLA (5:odod1a) Aurel (10.5.1859, Liptovski-Mikulai, indiki SR ərazisindədir — 25.12.1942, Surix)— istilik texnikası sahəsində Slova- kiya mӱhəndisi və alimi. 1878 ildə Budapetit Politexnik it, 1881 ildə Surixdə Ali Texniki əktəbi bitirmipdir. Əsas tədqiqatları bu- xar və qaz turbinlərinin termodina- mik və vaerohidrodinamik nəzəriyyəsi və hesablamalarına, avtomatik tən- zimləməyə və mərkəzdənqacma kompres-


--ı


sorlarında devretmə nəzəriyyəsinə aiddir. Əd." Aurelh Stodola (1859—1942),


(Kratkih bioqraficeskiA ocerk), v sb.: Maksvell D. K., Vıpneqrad- ski İ.A.. Stodola A., Teoril av- tomaticeskoqo requlirovanil, M., 1949,


STOİSİZM (yun. 4oa—sutunlu ey- van)—ellinizmin və Roma fəlsəfə- sinin muhum cərəyanlarından biri. Məktəbin adı Afinadakı FSəfalı


non, uclu butilpirokatexin) və s. sa- Stoyai (bina) eyvanı ilə əlaqədardır. bitləptdirilir. Sənayedə S. etilben- Əsas numayəndələri qədim Stoyada zolu 500—630"S temp-rda su buxarı (e.ə. 3—2 əsr) — Kitionlu Zenon,


axınında katalitik hidrogensizlət- dirməklə alınır. S,, əsasən, polisti- rol, butadien-stirol kaucuku, poli- efir tatarı istehsalında iptlə- didir. Azərb,SSR-də (Sumqayıt) sti-


. “əbu”.



Tə əmimi, ny.


anf, Xrisipp:, Orta Stoyada (e.ə, 2—1 əsr)—Panetsi və Posidoni (stoik platonizm), Son Stoyada (1—2 əsr), Roma S.-ində—Seneka, Epiktet, Mark Avreli və 6, idi, S. Heraklitin 02-




ün u—


STOKHOLM


41



loqos tə”limini yenidən dircəltmiit- diz daxilində ilk od, pnevma olan aləm—butun ipeylərin kosmik ccazi- bəsiniə? yaradan canlı orqanizmdir: butun mevcud eylər maddidir (mate- riyanın mӱxtəlif dərəcədə kobudluqu və incəliyi ilə), peylər və Hadisələr kosmosun hər bir dəvri alınması və paklaimasından sonra təkrarlanır. Etikada S. sinizmə yaxın olmuit, la- kin onun mədəniyyətə xor munasibə- tini qəbul etməmitdir:y mudrik ipəxs təbiət kimi ehtirassız olmalı (apa- tiya) və əz eqismətiniz sevməlidir. Butun insanlar dunya dəvləti olan kosmosun vətəndailarıdır. Stoik kos- mopolitizmi nəzəriyyədə butun insan- ları dunya qanunu qariısında bəra- bər Hesab elirdi. Orta əsrlərdə və İntibah dəvrundə S. etikasının bə- yuk nufuzu var idi.

Əd. Asmus V. F., Anticnan filo- sofin M., 1976, Qanıpev A. N., Kurs legpdin po drevneh filosofiin, M.., 1981.


STOYANOV Lyudmil (təxəllusuş əsl adı və familiyası Georgi Stoyanov Zlatarov) (6.2.1886, Blaqoyevqrad mahalı, Kovacevitsa—11.4.1973, So- fiya)—bolqar yazıcısı, ictimai xa- dim. Bolqarıstan EA akad. (1946). BXR Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1963). Bolqarıstanın xalq mədəniyyət xadimi (1963). Dimitrov mukafatı laureatı ( 1972). M. Qorki mukafatı: laureatı (1972). 1944 ildən Bolqarıs- tan KP-nın uzvu. İlk pqe”r kitabla- rında |FYol ayrıcında xəyalları (1914), *Qılınc və səzg (1917)| simvo- lizmin tə”siri duyulur. İnqilabi hə- rəkatın tə”siri ilə yaradıcılıqında realist meyllər gӱclənmitpdir: “Pol- kovnik Matovun gumup toyuz (1933), c Vəbaz (1935) povestləri, “Dӱnyəvi Həyatı (1939) tpe”r toplusu. Antifaitist hərəkatda fəal ipqirak etmiitdir. cDan yeri səkuləndək (1945) romanı, avtobioqrafik FUpaqlıq. Gənclik. Muharibaz (1962—70) trilogiyası var. Bə”zi tpe”rləri Azərb. dilinə tərcuma edilmitdir. Umumdunya Sulh PPura- sının uzvu (1950 ildən) olmupdur. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni ilə təltif edilmitdir

Əsərləri: İzbrannoe, M., 1953, İzbr. proza, M., 1970.


STOKӦVSKİ (5koKocuzK:) Leopold (18.4,1882, London—13.9.1977, Hemp- pir)—Amerika dirijoru. Atası pol- yak, anası potlanddır. Dirijorluqa 1908 ildən Londonda batlamıpq, rəh- bəri olduqu Filadelfiya ork.-i ilə bir cox əlkələrdə qastrolda olmui (1914—36), Nyu-Yorkda Amerika sim- fonik ork.-ni yaratmıqldır (1962). merika ifacılıq uslubunun gergəm- li numayəndələrindəndir. Onun reper- tuarına Amerika, Qərbi Avropa, rus, sovet bəstəkarlarının əsərləri (Həm- cinin F, mirovun *PPuru, cKurd ovparıqz simfonik muqamları, tAzər- baycanı orxası) daxil idi. S. gənc- lərdən ibarət simfonik ork., o cum- lədən həvəskar ork.-lər yaratmıpdır. SSRİ-də qastrolda olmutidur (1958). CTOK-OH-TPEHT (Stok B. Britaniyada məhəp. Crağıbopnunp qraflıqındadır. Trent cayı sahilin- də port. Nəql. qovtpaqı. Əh. 257 min (1979). FDulusculuq r-nunung (cini- saxsı və geramika sənayesi) mərkəzi- dir. Mapınqayırma, qara metallurgi-


ya sənayesi var. PTin istehsal olunur.


e-on-Trent) —


STOӦKPORT (ƏtdsKıob)-5B. Britani- yada iəhər. Beyuk Mancester qraflı- qındadır. ƏH. 292 min (1979). Dəz- kahqayırma, kimya sənayesi var. Pam- bıq parca ipliyi, toxuculuq sənayesi ucun avadanlıq və :iylyapa istehsal olunur y :

STOKS rnı) Corc Qabriyel (13. V.1819, İrlandiya, Sliqo qraflıqı, Skrin—1.2,1903, Kembric)—ingilis fiziki. London Kral Cəmiyyətinin uzvu (1851), katibi (1854—85), pre- zidenti (1885—90), dunyanın bir cox akademiyasının uzvu olmutdur. Təd- qiqatları muxtəlif muhitlərdə dal- qavarı proseslərin eyrənilməsinə, sı- xılmayan mayenin stasionar hərəkəti-, nə, bərk kurəciyin əzlu mayedə hə- rəkətinə (bax Stoks qanunu), optika- ya, akustikaya, istilikkecirməyə, qra- vitasiyaya və s.-yə aiddir. Kinematik ezluluk vahidi stoks onun adını da- iyıyır. S.-un vektor analizi sahəsində də ipləri var (bax Stoks dӱsturu). CTOKC—CIC validlər sistemində kinematik əzluluyun vahidi:y s/t və 56 ilə iparə olunur. 1 Ş,, sıxlıqı 1 q)sm”, dinamik ezluluyu 1 pz (bax Puaz) olan muhitin kinematik əzlu-


luyudur. 1 st —=1 smysan = 107 m/san. Praktikada əsasən santistoks- dan (1/100 st) istifadə edilir. C. Q. Stoksun iqəərəfinə adlandırılmıii- dır.

STOKS QANUNU—qeyri-məhdud ez- lu mayeyə salınmrvil bərk kurəciyin irəliləmə hərəkəti zamanı onun mə”- ruz qaldıqı muqavimət qӱvvəsini (F) tə”yin edən qanun: E=——Ӧlrioq (burada i—mayenin ezluluk əmsalı, T—KYPpƏ- ciyin radiusu, 0—sur”ətidir). Bu dus- turu C Q. Stoks cıxarmıpdır (1851). S.q. Reynolds ədədinin yalnız kicik (E gs ) qiymətlərində doqru- dur. S.q.-ndan kolloid kimyada, mo- lekulyar fizikada və meteorologiyada isifadə olunur.

STOKS DUSTURU—qapalı 1 kontu- ru uzrə inteqralı X səthi uzrə in- teqralla ifadə etmək ucun dustur.


| Pdx 4.Qdy -- Vaq=


— ff (90. dR - İz əy) sd


28 Q

  • (5—5)aa-

op öR


1-in və 2-nın isti- qaməti uykun olma- lıdır. .D. BEK- tornal 1iəkildə


| adl — | — -İT nrotads B

kimi yazılır (4a== =R1--OyEk, "— bu səth ӱzrə ə ci normalın vahid vektoru, d/—KoHTy- run elementi, 45 isə 2 səthinin elə- mentidir). S.d.- nun fiziki mə”na- sı: uzrə vektor meydanının sirgul- yasiyası bu mey-



4 ny. 14


tikililərindən coxmərtəbəli



danın 2 səthindəki burulqan selinə


bərabərdir. S.d.-nu Stoks ver- MHUUUTD. STӦKHOLM (Stoekholm)—ecneunn


paytaxtı, Əlkənin iqtisadi və mədə- niyyət mərkəzi. Baltik dənizi sahi- lində port. D.y. qovpaqı, 2 aeroport, metropoliten var. İqlimi mulayim, okean tiplidir. Orta temp-r yanvar- da —3"S-yə qədər, iyulda 18"*S-dir. İllik yaqıntı 600 mm-dir. Sah. 186,4 km? ƏH. 647 min (ətrafı ilə 1,4 min, 1982).

Həhəp əzunuidarə orqanı əhali- nin 3 il muddətinə secdiyi pəhər mu- vəkkilləri məclisidir. Məclis sahə- lər uzrə idarə orqanlarına (komitə- lərə, puralara) umumi rəhbərlik ucun əz tərkibindən 1 il mӱddətinə iyəhər kollegiyasını secir, Yerli maliyyə, səhiyyə, maarif və s. məsələlərə baxan orqanlara bilavasitə rəhbərliyi Məc- lisin secdiyi muӱpqavirələr kabineti həyata gkecirir. 1968 ildən iəhər ezu- nuidarəsinin fəaliyyətinə mərkəzi MY- diriyyət nəzarət edir.

PTəhərin salınması haqqında mə”- lumat 1252 ilə aiddir: 13 əsrin so- nundan kralın daimi iqamətgahı ol- 4 əsrin axırlarında əlkənin əsas pəhərinə və muhum sənətkarlıq mərkəzinə cevrilmipdir. 16—17 əsr- lərdə S.-un iqtisadi və siyasi rolu yuksəldi. Sənaye cevrilipinin baiy- lanması ilə 19 əsrin 60-cı illərində S.-da muhum sənaye obyektləri tikil- di, əhali sur”ətlə artdı. 1 ildə S.-da RSDFP-nin 4-cu (Birlətdiri- ci) qurultayı caqırılmıtdır. V. İ. Lenin dəfələrlə S.-da olmutdur.

S.-da matpınqayırma, metal e”ma- lı, radioelektronika, poliqrafiya, yeyinti, əczacılıq, yungul və kimya sənayesi var. |

Orta əsr me”marlıq abidələrin- dən Storcyurka və Ridlarholmscyur- ka roman-qotik kilsələri (Hər iki- si 13 əsr) fərqlənir. 17 əsrdə coxlu dini və dunyəvi bina tikilmitdir (Tyuskacyurga kilsəsi, təqr. Drotninqholm sarayı 166 ildən, Kral sarayı, 169 —1760). S. me”mar- lıqında 18 əsrdən rokogko (birja, 1768—76), 19 əsrin sonu—20 əsrin əvvəllərində milli romantizm (ra- tuppa, 1911—23), 1930 illərdən funk- sionalizm (mepə krematoriyası və park, 1935—40) uslubları yayılmıi- dı. 1950-ci illərdən etibarən ipəhər bal plan əsasında tikilir. Muasir inzi-





Stokholm iəhərindən geruntir,



42


bati binalar 11156--62), televiziya qulləsi (1964—67), Sergelstorq meyda- nında mədəni mərkəz (1966—/3) fərq- lənir. S.-da un-t, Kral ali texniki məktəbi, tibb-cərrahiyyə in-tu və s. ali məktəblər, İsvec Kral EA, Mu- həndislik Akademiyası, rəsədxana və s. elmi idarələr, muasir incəsə- Nət, etnoqrafiya muzeyləri, Kral ki- tabxanası (V. İ. Lenin oxucusu ol- mupdur), iqəhər və un-t kitabxanala- rı, 25-dən cox teatr və s. var. STӦKHOLM . MURACİƏTNAMƏSİ — Umumdunya Sulh tərəfdarları konq- resi Daimi Komitəsinin sessiyasında (1950 il, 15—19 mart, Stokholm) qəbul olunmuti və atom silahının qadaqan olunmasını tələb edən caqırıp. S.m. bu qərarın yerinə yetirilməsi uzərin- də beynəlxalq nəzarət qoyulmasını, atom silahını bu və digər əlkəyə qar- ilı iilədən hekumətin hərbi cani eqlan olunmasını tələb edirdi. Dun- yanın butun mutərəqqi quvvələri tə- rəfindən mudafiə olunan S..m.-nə qısa mӱddətdə—1950 ilin martından —noyabrınadək təqr. 500 mln, nəfə (o cumlədən SSRİ-dən təqr, 115, mln. nəfər) qopquldu. S.m.-nin 25 il- liyi munasibətilə Umumdunya Sulh PTurası Rəyasət Heyqətinin 1975 il mayın 31-i —iyunun 2-də kecən ses- siyası həkumətlərə və dunya ictimaiy- yətinə muraciət edib tərksilah uqrun- da qӱvvələri birlətdirməyə caqırdı, STӦLBOVO SULHU (1617)—fev- ralın 27-də Tixvin it, yaxınlırın- dakı Stolbovo k.-ndə baqlanmındır. Poliqa və İsvec mӱdaxiləsi (17 əsrin əvvəli) bopa cıxdıqdan sonra Rusi- ya ilə İsvec arasında dinc munasi- bətləri nizama salmıdır. uqa- viləyə gərə Rusiya İsvecin tutluqu torpaqların bir hissəsini geri al- dı. S.s.-nun muəyyən etdiyi sər ədlər 1Pimal muharibəsinədək (1700—21) aa elan

STOLBTSİ SSR Minsk vil.-ndə pqəhər. Stolbtsı r-nunun mərkəzi. Ne- man cayı sahilindədir. D.Y. st, Sənaye və sud kombinatları, Minsk ət kombi- natının filialı, meyvə-tərəvəz z-du, yeyinti sənayesi muəssisələri var. STOӦLBUR-—badımcancicəklilər fə- SİLƏsİNİN (pomidor, kartof, bibər, badımcan) və bə”zi alaqların (sarma- itıq və s.) infeksion xəstəliyi, Tərə- dicisi Qusorequsitp virus-3 BHpycy- dur. Əlamətləri: bitki saralıb so- lur, yarpaqlarının kənarları qır- mızımtıl olur, cicəklər deformasi- yaya uqrayır, pomidorun meyvəsi bər- kiyir, yeməyə yaramır, kartof yumru- ları nazik sapvarı cucərtilər ve- rir. S.-un virusunu yayan həpəratın (vbipvbipava — Hyalesthes obsoletus) sӱrfələri alaq 2 kəkuӱndə qıplayır, S. Azərb.SSR-də tərəvəz- ciliyə beyuk zərər vurur. Mubarim- zə tədbirləri: dərin qıp ipu- mu aparmaq, alaqları və cırcırama surfələrini məhv etmək, S.-a davam- lı sori ) ƏKMƏK,

STOLETOV Aleks Qriqoryevic (10.8.1839, Vladimir—27.5.1896, Mos- kva)—rus fiziki. Bir sıra xarici elmi cəmiyyətin uzvu, MDU-nun prof. (1873) onuyınayp.

S. fotoeffektin birinci qanu- nunu (fotocərəyanın qiymətinin metal ləvhəyə dulpən ipıq selinin intensiv- LİYİ ilə duz mutənasibliyini) kəif etminy, onun tətbiq imkanlarını gəs-



STOKHOLM MURACİƏTNAMƏSİ


tərmit, fotoqle- ri ment ixtira etmii, fotoelementin yo-


rulmasını, foto- cərəyanın dutppən |. ipıqın tezliyin- |


dənasılı olduqunu || apkara cıxarmıitn, |// qeyri-mustəqil qaz |/// bopalmasına dair muhum nəticələr | almıtdır. |

S. ferromaqnit- lərin tədqiq usulu- | nu və ferromaqnit cisimlərin maqnit- LƏNMƏ əyrisini vermit, bəhran temp- ru oblastında maddələrin halını TƏRTHT etmipt, elektromaqnit və elek- trostatik vahidlərinin nisbətini əlc- Mӱiq və iptıqın sur”ətinə yaxın qiy- mət almıppdır.

| oskva un-tində fizika labo- ratoriyasının rsasını qoymut, Ru- siyada fizikanın inkipafında və fiziklərin hazırlanmasında bəeyuk xidməti olmupdur. STOӦLİN--BSSR Brest VİL.-NDƏ tPə- hər. Stolin r-nunun mərkəzi. Qorın cayının sahilindədir. Y aq-pendir, spirt 3-dları, k.t, texnikumu, əlkə- iqunaslıq muzeyi var. 17 əsrdə salın- mıpdır. STOLİPİN Pyotr Arkadyevic (14. 4.1862, Drezden, Almaniya—18.9.1911, Kiyev)—Rusiya dəvlət xadimi, Qrod- no (1902) və Saratov (1903—06) ry- bernatoru olmuit, 1906 ildən daxili iplər naziri, həm də Nazirlər ppu- rasının sədri idi. Rusiyada 1905— 07 illər inqilabının yatırılması- na rəhbərlik etmit, hərbi-səhra məh- kəmələri yaratmıt və e”damları ge- nipləndirmindi. S,. həekuməti 2-ci Dəvlət dumasını qovaraq Uc iyun dov- lət cevrilimi (1907) etmipdi, İn- qilabın məelubiyyətindən sonra baiq- lanan amansız siyasi irtica devru S.-in adı ilə baqlıdır. Xalq ara- sında dar aqacı kəndirinə €CTonbi- pin qalstukuz deyilirdi. Azərb.-ın demokratik mətbuatı onu kinayə ilə ӱəstol-ipinə adlandırmıpdır. S. qol- comaqların simasında kənddə carizmə sosial dayaq yaratmaq məqsədi ilə aq- rar islahat gecirmitdi (bax Stolı- pin aqrar islahatı). S.-i Kiyev ope- ra teatrında eser D. Boqrov elum- cul yaralamısqidı. STOLİPİN AQRAR İSLAHATI Rusiyada kəndli pay torpaq sahibli- yi haqqında burjua islahatı, "əpəb- buscusu və rəhbəri P. A. Stolılin idi. Bailıca aktları 1906 il 9 no- yabr fərmanı və onun əsasında 3-c Dəvlət dumasının qəbul etdiyi 1910 il 14 iYun qanunu idi, İslahat 1917 ilin yayında Muvəqqətk hekumətin qə- rarı ilə dayandırılmındı. V, İ, Lenin islahatın sosial-iqtisadi ma- hiyyəti haqqında yazırdı ki, Rusiya- DA indiki əkincilikdə təhkimcili- yin saxlanması mumkun deyildir və onu zorakılıqla daqıtmadan inkipta- fa yol acmaq olmaz (bax Əsər. tam kulliyyatı, c. 16, səh. 438—439). 1905—07 illər inqilabı gestərdi ki, icma kənddə mutləqiyyətin hec də tda- yaqız deyildir, əksinə, inqilabi kəndli hərəkatı ocaqına cevrilmiii- dir. Buna gərə də həkumət icmanı mudafiə siyasətindən onu darıtmaq siyasətinə kecməyə məcbur oldu. S.a.i, icmanı daqıtmaq və qolcomaqların





simasında kənddə mӱtləqi y yətə — .. sial dayaq yaratmaq, ve”tibarsızq -nlardan uzaqlalp-


iləri mərkəzi üns, Sabir, rta Asiya, ... və s. milli ucqarları ruslapdır-


maqla carizmə siyasi dayaq Yaratmaq Mörənmifə gudurdu. İslahatın .. kecirilməsində Kəndli bankı muhu ynayırdı | . .“...— MAHHIHE/IRİH və yerli li- beral dairələr Zaqafqaziyada aqrar məsələnin həllində yeganə cıxın yolunuz S.a.i.-nın tətbiqində KƏBƏ" duӱlər. Buna carizmin KƏHYDMƏ əz sətinin muvəffəqiyyəti ucun də - vasitə kimi baxılırdı. “Yakin car həkuməti və 3-cu Dəvlət duması aqrar mӱnasibətlərin mӱrəkkəbliyini və tə- bii-coqrafi itəraiti bəhanə ərə rək, za baha iyan islahatın tətbiqi- ni tməqsədəuyrunə saymadı. Bununla belə S.a.i, Azərb.-a muəyyən tə”si — tərmipdi. Bu, e3 əksini 1912 il ) de- kabr və 1913 il 7 iyul aqrar Qanunla- rıpda (bax Aqrar islahatlar ), kecur- mə siyasətinin xeyli gӱclənməsində (1908—12 illərdə Azərb.-a 4085 rus kəndli ailəsi kecuӱrulmutidu) tap- soyadım cə inəpuHə baxmayaraq, islahat aqrar behranı aradan qaldı- ra bilmədi və əslində iflasa uera- dı. İcmanın daqıdılması yoxsul kəndlilərin vəziyyətini daha da pis- ləpdirdi. Kəcurmə siyasəti DƏ kg lənilən nəticəni vermədi. 1906) illərdə. kecən kəndlilərin 1826 -i geri qayıtdı. İslahat sinfi ziddiy- yətləri və inqilabi bəhranı daha da dərinləpdirdi, kutləvi kəndli hə- rəkatı genipləndi. Carizmin inqi- labi behrandan cıxmaqa son tmidi olan Şa.i. bopa cıxdı. V. İ. Lenin S.a.i. haqqında yazmıpdır: vBu, ka- pitalizmin mənafeyi ucun gkəndli- lərə kutləvi zorakılıq edilməsi sa- həsində atılan ikinci beyuk addım- dır. Bu, kapitalizm ucun mulkə- dar usulu ilə ikinci dəfə ctor- paqların təmizlənməsidirg (yenə ora- da, səh. 272). ü, Əd. Lenin V. İ., Əsərləri x Mə"lumat cildi, H. 1, səh. 584—585)) SSRİ tarixi, c. 2, B., 1963: Orucov H. Ə., Stolıpin kecurmə siyasətinin Azərbaycana tətbiqi məsələsinə dair, aAzərb.SSR EA-nın Xəbərləriqk (ictimai elmlər seriyası), 1904, Mə 5: C mn nen b- HHKOB C. ə. Arpapuan pedopua Cro- lıpina, M., 1973, yenə onun, Aqrar- HaH politika samoderjavin v period im- perializma, M., 1980. STOLUSTU TENNİŞpinq-ponq —-torla iki bərabər hissəyə ayrılmıt xususi stol uzərində raketkalar və sellulomd top vasitəsilə kecirilən idman oyunu, həm kipilər, həm qadın- lar oynayır. Oyunda 2(1:1), yaxud 4 (2:2) nəfər iptirak edir. 19 əsrin axırında B. Britaniyada meydana gəl- mipdir. SSRİ-də 1929—30 (Azərb. SSR-də 1939—40) illərdən yayılmıpt- dır. Dəfələrlə SSRİ cempionu Azərb. tenniscisi V. Popova 1984 il- də Avropanın mӱtləq cempionu (4 qı- zıl medal) olmupdur. STOMATİT (yun. 4(ӧpa, stömatos— aqız)—aqız bopluqunun selikli qi- pasının iltnhabı və distrofik də- Yipikliyi. İnsanda muxtəlif zə- dələrdən, avitaminozdan, iqəkərli dia- betdən, ӱrək-damar, sinir sistemi xəs- təliklərindən, kəskin və xronik in- feksiyalardan, intoksikasiyadan tə-


CTPABOH


43



rənir. Travmatik S.-i tərədən amil- lər: dii dapının toplanması, ka- riyesli ditlər, protezlərin, plombun duzgun hazırlanmaması, isti qidalar- dan əmələ gəlmiii yanıqlar və s. S. orqanizmin umumi xəstəliklərindən bat verərsə, aqız bopluqunun selikli qipasında kəskin və xronik geditli aftalar əmələ gəlir. Kəskin af- toz S. diatez, virus və mə”də-baqır- saq xəstəliyi olan upaqlarda təsaluf ediliry bu zaman temp-r yuksəlir, Rut ƏTİNDƏ, DODAaq VƏ DamaqıNn selikli qipasında ətrafı tund-qırmızı, hal- qalanmıp afta əmələ gəlir. Cənəaltı limfa vəziləri beyuyur, aqrılı olur. Xəstəlik 7—10 gun davam edir. Xr o- nik residivli aftoz S. yanaqın, dodaqın selikli qipasında, dilin yan tərəflərində, dibi boz-sarı ərplə ertulmut tək-tək aftalar əmələ gəlməsi ilə xarakterizə edilir. Lim- fa vəzilərində hec bir dəyipiklik olmur. əstəlik —10 gun davam edir, sonra aftalar xoralapır. Xora- lı S., əsasən, kəskin enterokolitdə, mə”də yarasında, anginadan sonra, civə və bismӱtla zəhərləndikdə ba verir. “Xoralar butun selikli qipanı əha- tə edə bilər, bu zaman aqız bopluqun- dan pis iy gəlir, coxlu aqız suyu axır. Leykoz xəstəliyində aqız bopluqunun selikli qipasında və badamcıqlarda sonradan xoraya cevrilən aftalar əmə- lə gəlir. Bu hal ptua xəstəliyində də mupahidə olunur. Mualicəsi və profilaktikası: arız boip- luqunun sanasiyası, S.-ə səbəb olan amilləri aradan qaldırmaq, fiziote- rapiya, caytikanı yaqı və s.

Heyvanlarda S. mexaniki, termiki və kimyəvi tə”sirlərdən (il- kin S.)yaranır, yaxud aq staxibo- triotoksikoz və s. yoluxucu xəstəlik- lərlə yanapı (ikincili S.) bapq ve- rir. Mӱalicəsi: arız bopluqu- nun dezinfeksiyası, ikincili C.-Hə spesifik mualicə.

Ədl Rıbakov A. İ., İvanov V. S., Klinika terapevticeskon stoma- toloqii, M., 19 STOMATOLFGİYA (yun. 5(ӧtpa, 560- tpaqoz—aqrız-H...logiya)—diplərin qu- rulupunu, mualicə və profilaktika- sını, aqız bopluqunun selikli qipla- sının, dilin xəstəliklərini, cənə və onu əhatə edən uz, boyun toxumalarını əyrənən tibbi əh. Diiylərin plomb- lanması və protezlərin dӱzəldilməsi tədbirləri də S, məsələlərindəndir. Hələ Hippokratın, Qalenin, Selsin və 6, alimlərin əsərlərində aqız 6011- luqu orqanlarının xəstəliyi təsvir olunurdu. 14 əsrdə fransız həkimi Gi de Poliak diti cıxartmaq ucun alət təklif etmiitdi, 18 əsrin əvvəl- lərində S, praktik tibbin sərbəst bir sahəsi kimi inkitaf etdi. 20 əs- rin əvvəllərində fiziologiya, bio- kimya, patologiya və s, fənlərin in- kipafı, stomatoloji xəstəliklərin etiologiya, patogenez və MYAHMƏCHHƏ imkan yaratdı. Muasir S. 4 əsas bəl- məyə bəlunur: terapevtik, cərrahi, or- topedik, upaq S,-ı. Terapevtik E diplərin diaqnostika, mualicə və profilaktikası, cərrahi S. təkcə diip cıxarmaqla deyil, ya-uəHə nahiyəsində lazım olan butun qusurların opera- tiv mӱalicəsi, ortopedik S, isə di11- lərin, cənənin anomaliyalarını, de- formasiya və defektləri ortopedik və ortodontik usullarla aradan qal-


dırmaqla mətpqrul olur. Bakıda belə ixtisasliandırılmınin poliklinika fəaliyyət gəstərir. Uttaq S,-sı 20 əsr- dən inkiypdafa baplamıtpdır, ymarya- rın yap xӱsusiyyətlərinə uyrun ola- raq stomatoloji xəstəliklərin mçali- cə usulları iplənib hazırlanmıi- dır. Stomatoloji xəstələrin muasir kompleks mualicəsində fizioterapev- tik prosedӱralar, ultrasəs, xususi qurqular genin tətbiq olunur. S.-ya aid arapdırma və yeniliklər €CTO- matologiyaə, F*Sovetskaya stomatologi- yaq, *Odontologiya i stomatologiyaə, caJurnal odontologii i stomatologii- jurnallarında, həmcinin FC Azərbaycan tibb jurnalıqnda dərc olunur.

Əd. Bajanov N. N., Stomatolo" qil, 2 izl., M., 1978, Rıbakov A. İ., İ vanop V. S., Klinika terapevticesa- kon stomatoloqii, M., 1980, STOӦNHENC te herdə--ək beyuk meqalit tikililərdən biri(y, B. Bri- taniyanın Solsberi it. yaxınlırın- dadır. Uc beyӱk tikilidən ibarət- dir. E.ə. 1900— 1700 illərə aid edi- lən birinci tikili dairəvi torpaq bənddən və xəndəkdən (diametri 97,5 m) ibarətdir. E.ə. 1700—1550 illərə aid ikinci tikili qədim bəndin icin- də iyaquli qoyulmuiq daiların (38 cut) iki konsentrik dairəsindən iba- rətdir. E.ə. 1500—1400 illərə aid ucuncu tikili hund. 8,5 m-dək, cəki- si 28 t-dək olan yonulmuiy və yerə ila- quli basdırılmıp datlardan, on- ların uzərinə uzadılaraq qapalı dairə (diametri 30 mm) əmələ gətirən dai ləvhələrdən ibarətdir. S. ehti-


“mal ki, gӱnmipə sitayit ilə əlaqədar


yaradılaraq gey qubbəsini simvolik iəkildə təcəssum etmipdir. Bə”zi tədqiqatcılar (C. Hokins) S.-i qə- dim rəsədxana da hesab edirlər. STOPANİ Aleksandr Mitrofanovic (21.10,1871, indiki əla vil.-nin Usolye - Sibirskoye = | m. 23.10.1932, s,

Moskva) — Sovet | | partiya və dӧvlət ” xadimi. 1893 il- || dən Sov.İKP uzvu. ”— 1892 ildən ipqila– = bi hərəkata qopul- = mupdur. Kazan un- b tində və Yaroslavl aq huquq litseyində oxyMyu, cİskrazcq- nın agenti olmuit, 41Pimal Fəhlə İt- tifaqındak ipləmipdir. RSDFP- nin 2-ci qurultayının təpgkilatcı- larından və numayəndələrindən idi. 1903—05 illərdə RSDFP-nin PTimal Komitəsinin və Bakı Komitəsinin yaradılmasında iptirak etmit, Bakı Komitəsinin katibi, Bakıda dekabr tə"tilinin (1904) rəhbərlərindən, cHummətvin əsərə Bud olmuii- dur. 1905—07 illərdə RSDFP Kost- roma Komitəsinin katibi, RSDFP- nin 5-ci qurultayının (1907) numayən- dəsi idi. 190 Neft Sənayesi Fəhlələri İttifaqın- da iiləmiit, “Qudokə qəzeti redaksi- yYasının katibi, Bakı Komitəsinin uzvu olmut, c“Volnak jurnalında əməkdatlıq və Bakı kooperativ hə- rəkatının inkitpafında, yaxından iptirak etmipdir. 1917 ildə Bakı qub. ərzaq komitəsinin sədri idi. Də- fələrlə həbs edilmitdir. Oktyabr inqilabı gӱnlərində (1917) Smolnı-




7—17 illərdə Bakıda d



da (Petroqrad) ərzaq komissiyasında ipləmiddir. 1918 ildə Terek Sove- tində əmək və sənaye komissarı, 1919 ildə Ali Hərbi Mufəttitlikdə Hül- ləmitpdir. Pimali Tafqaz HİK uz- vu (1920), Qafqaz əmək ordusu hərbi inqilab purasının uzvu (1921—22) olmuqpdur. 1922 ildən RSFSR Ali Məhkəməsinin uzvu, 1924—29 illər- də RSFSR-in əmək ipləri uzrə pro- kuroru, 1930 ildən qocaman bolize- viklərin Umumittifaq Cəmiyyəti səd- rinin muavini idi. S.-nin Bakı pro- letariatının inqilabi hərəkatı və iqtisadi vəziyyətinə dair əsərləri var. Qızıl meydanda Kreml divarı ya- nında dəfn edilmitdir.

Əd:. Jukovskal E., Vseqda s Leninım, v kn, U istokov partii, 2 izd. M., 1969.

STOPİN (ital. stoppino: stoppa— kəpitkə), odəturən qaytan — pirotexniki və digər deyuiy sursa- tında, fipəng atanda BƏ s.-də odu eturmək ucun tezyanan qaytan, Qara S. kalium porası hopdurulmupi və uzərinə yapıtiqan və barıt səpilmiii pambıq saplardan hazırlanır. Aq S.-də isə saplara kalnum iporası hop-


durduqdan sonra uzərinə qummiara- bik səpirlər. Acıq havada 1 .m uzun- luqunda qara S, 15—20 san, aq S, isə


45)—50 san ərzində yanır. STOP-KRAN (ing. 5(or— dayandırmaq) —qatarı tə"cili dayandırmaq ucun tormoz kranı: yuk vaqonlarının tor- moz meydancasında, sərnipin vaqonla- rının tamburunda hava tormozu ma- gistralının uzərində qoyulur. S.-k.- ın dəstəyini dəndərdikdə sıxılmınn hava magistraldan cıxıb qatarın bu- tun tormozlarını iipə salır. STӦPOR (ing. 4orreq—tıxac, qapaq: 5or—qabaqrını kəsmək, dayandırmaq) —mexanizm hissələrini dayandıran və muəyyən vəziyyətdə saxlayan detal, detal hissəsi və ya qurulun. Polad- təkmə calovunun dibini barlayan tı- xacı idarə edən mexanizmə də S, de- yilir.

STORNO (ital. 5*Eoqlo—hesabın kə- curulməsi) — muhasibat kəcurməsi| bir qayda olaraq qabaqcadap səhv kə- curulmutl yazının duzəldilməsində istifadə olunur. STOROJİNETS—USSR Cernovtsı vil.-ndə ptəhər. Storojinets r-nunun mərkəzi. Siret cayı sahilindədir. “1.1. cr. Aras e"malı muəssisələri, pendir, kərpic z-dları: meylə texni- KYMY mn |

CTÖPTHHT (storting)— Hopneuxə par- lamentin adı. 20 yapını etmuin və- təndailar 4 il muddətinə secir. İki palatadan laqtinq və odelstinqdən ibarətdir. S, devlət budcəsini təs- diq edir, qanunlar verir, beynəlxalq muqavilələri təsdiq və hekumətin fəa- SULU nəzarət edir və s, STOTİNKA--BXR-də levin 1/100-nə bərabər a nz

STOXASTİK ROSES—bax Təsa-


ufi proses.

CTPABOH (sStribön) (e.ə. 64/63, Ama- siya—eramızın 23/24)—qədim yunan coqrafiyapqunası, tarixci. F Tarixi qeydlərə (devrӱmuzədək catmamıdır) və cCoqrafiyagv əsərlərinin muəlli- fidir. S, əsasən, Eratosfen, Hipparx, Polibi, Posidoni və 6. mӱəlliflə- rin mə"lumatlarından istifadə et- mipdir. 17 kitabdan ibarət olan 4Coq- rafiyaə əsərinin 2 kitabı nəzəri



44


CTPABHHCKH



(riyazi coqrafiya) xarakter daqpıyır. alan hissələr isə İspaniya, Qalli- ya, Britaniya, İtaliya, PTimali və Pərqi Avropa, Yunanıstan, Qara dəniz sahilləri, Kicik Asiya, Hindistan, Mesopotamiya, Ərəbastan, Misir və s. əlkələrin təsvirinə həsr olunmutdur. Əsərdə Qafqaz baniyası və Atropa- tenanın coqrafi məvqeyi, sərhədləri, burada məskunlatmıp tayfalar, əha- linin məpquliyyəti, dini gəruiləri, onların Pompey və Mark Antoninin qopunlarına qarpı mubarizəsi, Atro- patenanın Qazaka və Vera it.-ləri, alban tayfalarının 26 dildə (ləhcə- də) danımmaları, Xəzər dənizi və s. haqqında da mə”lumat verilmidir. Əsəri: Qeoqrafil (per. i predisl,

Q. A. Stratonovskoqo), L., 1964. əə Əd. Aliev K. Q. Anticnı istoc- niki po istorii azerbaӧbdjanskoqo naro- da, B., 10 ArskinN F. N. , Strabon,


STRAVİNSKİ İqo (17.6.1882, Oraniyenbaum, MOHOCOB ii.—6.4. " 1971, Nyu-York: Venesiyada dəfn olunmudur) — rus bəstəkarı, diri- jor. Ork. ucun cFantastik skersoə və “Atəpfətanlıqə fantaziyası (hər ikisi ilk əsərlərindəndir. €CHMYDFb dorin ellerpyurmas 1911), € Myrənnəc öahap? (1913) baletləri dunya ppehrəti qa- zanmhipdır. S. ildən vaxtapqı- rı xaricdə olmupt, 1914 ildə isə Ru- siyadan tamamilə kecmutdur: İsvec- ə, Fransa, 1939 ildən isə ABPQ-da apamıtldır (1945 ildən ABP1 və- təndapı). Xaricdə dirijor kimi genilp fəaliyyət gəstərmit, 1962 il- də SSRİ-də muəllif konsertləri ilə cıxır etmipdir. S. yaradını. lıqrının ilk dəvrunə N. Rimski- Korsakov, M. Musorqski, P. Caykov- ski və K. Debussinin tə"siri olmupt- dur. Rusiyada yapadıqı dəvrdə S. milli folklora—xalq sujetlərinə, naqıllara, arxaik nəqrmələrə beyuk maraq gestərmiptdir. Əsərlərində muasir pəhər məipqət musiqisi əla- mətləri də əksini tapmındır: “Toyı (1914—23) xoreoqrafik kantatası, cTulkunun naqılızq (1916, vokal mu- siqi ilə), FƏsgər əhvalatır (1918, qiraətci ilə) pantomima baletləri və s. 1920-ci illərin əvvəllərində C. yaradıcılıqında əmələ KƏNMHUN neoklassisizm meylləri 50-ci illərə qədər davam etmiildir. Əsərlərində barokko dəvru bəstəkarlıq texnika- sından, qədim polifoniya və s. uslub- lardan istifadə də Həmin il- lərdə o, c“PYah Edipə (1927) opera-ora- toriyası, “Pəri epupqur (1928: P. Cay- kovskinin melodiyalarından istifa- də sxunmutdur). aPsalmlar simfoni- yasız (1930), skripka ilə ork. (1931) və solo 2 fp. un konsertlər, 2 simfoniya (1940, 1945), FOrfeyuı (1947) baleti, *Dəcəlin sərgӱzəpqlə- riə (1951) operası kimi dəyərli kar. lər yazmhipdır. 40—50-ci illərdə S. yaradıcılıq manerasını yenilətdir- mip, əsərlərində əzunə məxsus tərzdə do0eş niya uslubunu tətbiq etmiyt- dir: FMuqaddəs nərkmələrə (1956),


Fyodorovic indiki Lo-



“Aqonə (4Yarıtə, 1957) baleti, “Dini matəm mahnıları (1966) və s. S, av- tobioqrafik xarakterli ədəbi əsərlə- rin Ktəllifidar (“Mənim həyatımın DƏ 1963, F“Dialoqları, 1971 və s.).


Ədl. Kovparı İ., İqorı Stravin- skiNİN. Rannee taorcestvo, B., 1969: Zade- rapikinNn V,, Polifoniceskoe mıplenie İ. Stravinskoqo, M., 1980: Druskin M. S., İqorh Stravinskid. Licnosth, tvorcestvo, vzqlladı, 3 izd., L., 1982, LrustovskiNn B. M., İqorı Stra- vinskiNn, 3 izd., L., 1982,


STRADİVARİ, Stradivari- y c (Stradivari, Stradivarius) AHnronno İrərp. 1643 (1648 və ya 1649), Kremona —18.12.1737, Kremonay—italyan skrip- ka ustası. N. atinin pagirdi. Kre- monada iqəxsi e"malatxana acmhipdır (təqr. 1667). 1704—25 illərdə ən yax- ipı skripkalarını duӱzəltmipdir. S.- nin alətləri bədii tərtibatının ka- milliyi, zərifliyi, formalarının mutənasibliyi ilə fərqlənir. və violoncelləri də məphurdur. Moskva- dakı Devlət Nadir Musiqi Alətləri Kolleksiyasında S.-nin bir necə skripka, alto və violoncelləri sax- lanılır. S.-nin oqulları Fran- cesko (1671—1743) və Ombono (1679—1742), eləcə də K, Berqontsi oxun tpagirdi olmunlar. STRAJESKO Nikolay Dmitriyevic (29.12.1876, Odessa—27.6.1952, Kiyev) —sovet terapevti. SSRİ EA akad. əəə USSR EA (1934) nə CCPH ibb EA akad. (1944). Sosialist Əmə- yi Qəhrəmanı (1947). Ukrayna Klinik Tibb İn-tunun təpgkilatcısı və di- rektoru olmutdur (İn-t 1955 ildən onun adını dapıyır). Tədqiqatı, əsa- sən, ӱrək-damar və həzm sistemi or- qanlarının patologiyasına, revma- tizmə, sepsisə həsr olunmupdur. V. P. Obraztsovla birlikdə ilk dəfə olaraq qurək arteriyalarının trom- bozunun tam klinik əlamətlərinin təsvirini verməklə miokard infark- tın diaqnozunu akar etmipdir. dəfə Lenin ordeni, 2 baiqa orden və medallarla təltif olunmupdur.

Əsərləri: İzbr. trudı, t. 1--2, Kiev, 1955—56.

Əd.: Duplenko K. F., Mix- nev A. L., N. D. Strajesko, M., 1969. STRAJNİK—inqilabdan əvvəl kənd yerlərində uryadnikə tabe olan polis nəfəri (kepikci, qoruqcu). CTPAHVTCKM (Stranitzky) Yozef Anton |təqr. 1676, PTtiriya (?)—19. 5.1726, Vyanay— Avstriya aktyoru və dramaturqu. Avstriya professional teatrının banisi. Xalq komik perso- najı Hansvurst rolunu ifa etmiit, səyyar truppaların rəhbəri olmutdur. S.-nin təcəssumetdirmə ustalıqı, gəs- kin xalq yumoru, cəsarətli satirik eyhamları rəhbərlik etdiyi truppa- napa muvəffəqiyyət qazandırmındı. 1712 ildə Vyanada ilk Avstriya daimi teatrını təqikil etmitdir. STRASBӰR, Strasburq (5qa5- Hoiqr)— Fransanın it.-ində izəhər. İl cayı sahilində port. Apaqı Reyn departamentinin inz.m. İri sənaye, ticarət və mədəniyyət mərkəzidir. Nəql. qovpaqı. Aeroport. Əh. 253 min (1975). Avtomobilqayırma, elektrotex- nika, gəmiqayırma, yeyinti sənayesi, pambıq parca, tiki(i, aqac e”malı, dəri mə"mulatı istehsalı muəssisələ- ri: un-t, konservatoriya, itəhərətra-


fında neft e”malı z-dları, neft- kimya və rezin mucəssisələri var. STRATE (iyn. strategös, stratös— qopun--Adro—aparıram)—1) e.ə. 6 əsrin sonu—1 əsrin ortalarında Qə- dim Yunanıstanda sərkərdə. Geniii hərbi, siyasi və inzibati huquqlara malik HAH, ÖƏ”3ƏH Yə ərbi- siyasi ittifaqlarına baptcılıq edir- di. Xalq iclaslarında 1 illiyə se- cilirdi. Zahiri əlamətləri xlamida plana oxtar paltar) və cələng idi. ) Sərkərdə, strategiyanın bilicisi. 3) İctimai və siyasi mubarizəyə rəh- bərlik sənətinə yiyələnmiy ilyəxs. STRATEJİ SİLAHLAR—-muhari- bədə strateji məsələlərin həlli ucun nəzərdə tutulan raket-nuӱvə silahı- nın muxtəlif nəvləri, texniki vasi- tələri, ilarəetmə BƏ təminat sistem- ləri. Tə”yinatına gərə strateji hY- cum silahı və strateji mudafiə si- lahı nevlərinə ayrılır. Strateji Hucum silahları (SHS) qitələrara- sı ballistik raket kompleksləri, sualtı atom-raket qayıqları, chava— yerə tipli raketlər və s.-dən ibarət- dir. Zədələyici tə”sirinin miqyası- na gərə HS—kutləvi qırqın Cu- lahıdır. Strateji mudafiə silah- larına raketvuran raketlər və ida- rəolunan zenit raketləri (adi və nu- və dəeyuti batplıqlı), kosmik hucum- dan mӱdafiə vasitələri, raketləri atkar edən sistemlər və s. daxildir. Sovet İttifaqı S.s.-ın istehsalı- nın dayandırılması və ya məhdud- lapdırılması uqrunda ardıcıl mubarizə aparır. CCPH və ABPQ ara- sında bu sahədə bir sıra saziilər barqlanmınldır (bax Sovet—Amerika sazilil ” STRATEK YA—1) hərb sənətinin tərkib hissəsi, onun ən muhum sahəsi. Əlkənin və silahlı quvvələrin muha- ribəyə hazırlıqı, mӱharibənin plan- lapdırılması və nəzəriyyəsi, həmci- nin praktikası məsələlərini əhatə edir, muharibənin qanunauyeunluqla- rını tədqiq edir, strateji əməliyyat- ların hazırlıqı və aparılması ӱsul və formalarını iiləyib hazırlayır: cəblələrin, ordu və donanmaların məqsəd və vəzifələrini mçəyyən edir, quvvələrn hərbi əməliyyat meydanla- rı və strateji istiqamətlər uzrə bə- luppdurur. S. dəvlətin siyasəti ilə sıx baqlıdır və onun vəzifələrinin yerinə yetirilməsini tə"min edir. S. iqtisadiyyatdan, cəmiyyətin iqtisadi qurulutundan, istehsalın səviyyəsin- dən, xalqın mə”nəvi imkanlarından asılıdır. Sovet hərbi S.-sı Kommu- nist Partiyasının və Sovet devləti- nin siyasətindən cıxın edir. Onun muddəaları və tevsiyələri marksizm- leninizm əsasında iplənib hazırla- nır və silahlı quvvələrin butun nəv- ləri ucun məcburidir. Əməliyyat sə- nətinə və taktikaya mӱnasibətdə S. muəyyənedici rol oynayır, eyni zamanda onların imkanlarını da nəzərə alır. Burjuaziyanın hərbi S.-sı imperia- lizmin mənafeyinə xidmət edir, curuk kapitalist sistemlərini məhkəmlət- mək və muhafizə etmək, mӱharibə ha- zırlıqı və aparılması kimi murtəce məqsəd dapıyır. Sovet hərbi S.sı digər sosialist devlətlərinin S.-la- rı kimi mӱctərəqqi ictimai qurulutpa, zəhmətkeilərin sosialist nailiyyət- lərinin qorunmasına, butun sulh niyinə xidmət


Dunyada 

edir, 2)



STREYS


45



İctimai-siyasi mӱbarizəyə rəhbərlik


sənəti.

STRATİQRAFİYA (lat. stratum — təbəqə--...qrafiya)—tarixi geologn- yanın bir bəlməsi. S.-nın əsas məq- sədi Yer qabıqının ayrı-ayrı sahələ- ri ucun suxurların ilkin yatma ar- dıcıllıqını və yaiy munasibətini muəyyənlətldirmək, Yer qabıqının in- kitpaf tarixini aydınlatdırmaq, həm- cinin struktur geologiya, geoloji planalma və axtarınt-kmapfiyyat məsə- lələrini həll etmək, butun.Yer kӱrəsi ucun umumi nisbi geoloji xronolo- giyanın təbii ikalasını yaratmaqdır. 19 əsrin 2-ci yarısında əsas geoloji sistemlər ayrılmıt və onların Yer tarixində ardıcıllıqrı gestərilmizi- dir. S.-da muxtəlif metodların (pa- leontoloji, spor-tozcuq analizi, izo- topla tə”yinetmə, litoloji, geokimyə- vi, geofiqiki) tətbiqi umumi strati- qrafik iqkalanın yaradılmasına im- kan vermitdir. S. ucun ən e”tibarlı material paleontoloji qalıqlardır. Paleontoloji qalıqlar kifayət etmə- dikdə və ya hec olmadıqda layların Yatım pəraitlərindən (tektonikadan), litoloji və fasial tərkibdən istifa- də edilir. S.-nın əsası 17 (Danimarka alimi N. Steno) və 19 əsrlə də in. gilis geoloqları U. Smit, R. Mur- cison, A. Secvik və 6.) qoyulmupdur, STRATİQRAFİYA (arxeologn- yada)—arxeoloji qazıntılar zama- nı təbəqədə tapıntıların yerləptməsi əsasında mədəni qalıqların xronolo- ji dəvrlətmələrini muəyyən edən me- tod. Qapıntılardan duzguӱn nəticələr almaq ucun muxtəlif usullardan—ti- poloji, botaniki, bioloji, radiokar- bon, dendroxronoloji, paleomaqnit analizindən istifadə edilir. “Azərb.- da mədəni təbəqəsinin qalınlıqı 20 m-ə yaxın arxeoloji abidələr (Min- gəcevir, Kultəpə, Azıx və s.) ucun stratiqrafik tədqiqatlar xususi əhə- MHİİƏT kəsb edir. . STRATİ QRAFİK ZONA, xrono- zon a—uӱmumi stratiqrafik pikala- nın mərtəbəyə tabe taksonomik vahi- di. Kəsilipdə təkrar olunmayan xa- rakterik qazıntı orqanizmləri komp- leksinin yapama vaxtına muvafiq tə- bəqələri əhatə edir. S.z. qazıntı kompleksin bir və ya iki ən xarakte- rik nevunun adı ilə adlandırılır. S.z.-nın coxu məhəlli əhəmiyyətə ma-


likdir. Lakin bə”ziləri bir necə qit- S


ədə ayrılır və planetardır.

ST RATO V yn KAH (sər ə um— təbəqə, təbəqəli vulkan, qa- rıpıq vulkamn—konusu bərki- mip, lava axınları isə sementlət= mipq və tufa cevrilmit lava qırın- tılarının (vulkan bombası, lapil- li və s,) nəvbələtməsindən ibarət vulkan. Lavanın axması və vulkanın partlama fəaliyyəti zamanı əmələ gəlir. S. konusunun hund. bir necə Yuz m-dən bir necə km-ə catır: krate- ri qıf (diametri 2—3 km-dək) for- masında olur. S.-a misal olaraq SSRİ-də Klyuci Sopkasını, Yaponi- yada Fudziyamanı və s. gestərmək


olar. ST PATOnAY3A—arı -nı stratosfer ilə mezosfer arasında kecid təbəqəsi: 50—55 km | isəklikdi yerlətir. STRATOSTAT — stratosferə ucmaq (alkmaq) uxun sərbəst aerostat. Həc- mi 105 000 m?-ə qədər ola bilər. 11 km- dən artıq hundurə qalxır. Hey"ətlə


ddəyitiMməsi (—


cduqda hermetik qondolası olur. lmi və ya idman məqsədi ilə bura- xılır. S.-dan istifadə etmək ideya- sı və onun hermetik konstruksiyası- nın sxemi ilk dəfə 1875 ildə D. İ. Mendeleyev tərəfindən irəli surul- muqidur. 1950—60-cı illərdə S..-ın ucupqu bir sıra tibbi-bioloji xa- rakterli mə”lumatlar almaqa, xilas- etmə vasitələrini sınaqdan cıxar- maqa imkan verdiyi ucun insanın kos- mosa ucutluna hazırlıq sahəsində MYhyM mərhələ. olmuamdur. Muasir pəraitdə 4S.ə termini yalnız he) - ətlə ucan aerostatlara aid edilir. STRATOSFER (nar, stratum—Tə6ə- qə--yun. zrhayqa—kuӱrə)—atm.-in tro- posfer ilə mezosfer arasında tə- bəqəsi, 8—16 km-dən 45—559 km-dək yӱksəklikdə yerləpir. Temp-run hund.- dən asılı olaraq alaqrı təbəqədə az 40-dan —80*S-dək), yuxa- rı təbəqədə erxması (02S-dək) ilə sə- ciyyələnir. S.-də su buxarı azdır. Hund, artdıqca ozonun miqdarı coxa- lır: maks,. hissəsi 20—30 km Hund.-də- dir. S. ucun Aululların olmaması, bəyuk sur"ətə (60—100 m/san) malik kӱləklər və pırnaqlı axınlar (Ha- vanın troposfer və stratosferdə uz. 1000 km-ə catan ensiz axın ipəklin- 2 bir yerdən bajtqa yerə gəcurulmə- si) xarakterdir.

STRATOSFİ Ep, ASTRONOMİYA STANSİYASI —stratostatla Yer at- mosferinin stratosfer qatına qaldı- rılmıin astronomik muplahidə cihaz-


ları kompleksi. Astronomik cihazla- İN


rı fotokamera, spektroqraf, spektro- metr, bolomeqr, rentgen və ya pqua sayracları ilə təchiz edilmin 1 və ya birlətdirilmiyil 2 teleskopdan ibarətdir. Stansiyanın ehmal enməsi parapqut sistemi və amortizatorlarla tə"min olunur. Ucut yerdəki komanda məntəqələrindən və stansiyanın əzun- dən verilən radiosiqnallarla idarə edilir. S.a.s. Yer atmosferinin tə”si- rindən yaranan cətinlikləri (Gunəytp və ulduz xəyallarının titrəməsi və yayılması, zəif obyektlərin muplahi- dəsini cətinlətdirən gunduz geyunun parlaqlırı və s.) aradan qaldırmaqa imkan vermitdir. S.a.s. ilə gey o6- yektləri spektrin Yer atm.-ini gecə bilməyən qısadalralı (ultrabənevpə- Yi, rentgen və qamma pquaları) o6- lastından mutpahidə edilir. İlk

.a.s. 20 əsrin 50-ci illərində, SSRİ-də ən beyuk Gunəp S.a.s. 1966 ildə (bap guӱzgusunun diametri 50 sm) və 1973 ildə (1 mdiametrlə) buraxıl- mıtpdır. ABPİT- da gecə muppahidələri


ucun, diametri 94 sm olan “Strato- skop-2ə S.a.s. yaradılmındır. Beyuk S.a.s. 20—30 km, kicik S.a.s, (sərt


rentgen pqualarının və qamma-pquala- rın mupahidəsi ucun) isə 40 km hun- durluyə qaldırılır. Sovet S.a.s. ilə Gunəpq atm.-inə dair muhum nəticələr alınmıtdır. €CTpaTockon-2ə ilə nə- həng ulduzların atm.-ində su buxa- rının varlıqı aiykar olunmuptdur. S.a.s.-nın muppahidəsi ilə Qalaktika nӱvəsinin elcusu və parlaqlıqı tə”- yin olunmuil, bə”zi pulsarlar mupahi- də edilmilir.. | STRAUTMANİS Pyotr Yakubovic d. 24.4,1919, indiki Lat.SSR-in Uldiqa r-nu)—sovet devlət və par- tiya xadimi. 1944 ildən Sov, İKP uz-


vu. Kəndli ailəsində doqulm muyp. Sov.İKP MK yanında Ali Tapma.




Məktəbini bitir- mitidir (1954). 1937 ildən qolcomaq təsərrufatlarında muzdurluq etmiit, Latviyada Sovet | hakimiyyətinin bər- | pasından (1940, iyul) sonra komso- mol ipyində olmui1- dur. Beyuk Vətən muharibəsinin i11- tirakcısıdır (1941 Ss illərdə S.o- vet" Ordusunda, 1943—44 illərdə par- tizan dəstəsinin komandiri). 194 ildən məs"ul partiya, mətbuat və dev- lət ipində calıtlmıt, Latviya KP MK katibi (1960—65), Lat,SSR Na- zirlər Soveti sədrinin birinci mua- vini (1965—74) olmutdur. 1974 il- dən Lat.SSR Ali Soveti Rəyasət Hey"- ətinin sədridir. 1976 ildən Sov.İKP . MTK uzvudur. SSRİ Ali Sovetinin (7—11-ci ,uarFbipbiui) deputatıdır. Oktyabr İnqilabı ordeni, 3 ÖGaımra orden, həmcinin medallarla təltif edilmitdir. ə STRAXOV Nikolay Mixaylovic (15, 4.1900, indiki Oryol vil.-nin Bol- | | vı xov ui. —13.7.1978, Moskva) sovet geoloqu, geokimya- cı, SSRİ EA-nın | akad. (1953, M. yə-. | vu 1946). Lenin mu- i kafatı laureatı 577 (1961), CCPH Hen- i lət mӱkafatı lau- reatı (1948). SSRİ A Geologiya in-

tunda ipləmitdir 

(1934 ildən). Mua- sir litologiyanı yaradanlardan biridir. Muqayisəli- litologiya usulunu inkitaf. etdir- mipdir. Əsas əsərləri Qara dəniz, Xəzər dənizi, materik daxili gəllər (Aral, Balxat və s.), Həmcinin Sa- kit, Atlantik və Hind okeanlarının muasir cəkuntulərinin mənipəyinin muəyyənlətdirilməsinə həsr edilmii- dir. S. litogenezin dərd nevu haq- qındakı fikri əsaslandırmıti, dia- genez, halogenez və humid filiz əmə- ləgəlmə nəzəri) yəsini mipləyib hazır- lamıpdır. Bir cox faydalı qazın- tıları tədqiq etmipl, Re, Mp, R, U vəs. kimyəvi elementlərin qədim. su hevzələrində və muasir cay, dəniz və okeanlarda yayılma qanunauyqunluqunu Əyrənmitdir. 3 dəfə Lenin ordeni, 2 Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni, me- dallar, həmcinin A. P. Karpinski ad. qızıl medalla (1967) təltif olun- mutdur.

Əsərləri: Jelezorudnıe faiii i ix analoqi v istorii Zemli, M., 1947: Osnovı istoriceskon qeoloqii, 3 izd., q. 1—2, M.—L.:, 1948, Osnovı teorin lito- qeneza, t. 1—3, M., 1960—62, Razvitie li- toqeneticeskix iden v Rossini i SSSR, M., 1971, ,

ƏÖ,: Ctunmpnop B. H, TuMoğe- ev P, P., Xolodov V. N., Naucnali deltelınostı akademika N. M. Straxova, B KH.. EMI: LİTOLOQİN İ -qeoximin osadocnıx porod i rud, M., 1975. CTPE/)C, CrTpy ic (Struys) Tan Yan- sen 1630—94, Ditmari)—holland də- nizcisi, səyyah. 1647—56 illərdə iki dəfə Avropa və Asiya elkələrinə səya- hər etmitdir. 1668 ildən Rusiyada qulluqa (Yelkən ustası) girmiii, Pskov,




46


STREYTS-SETLMENTS


ə —————" etE = ======n dk –—-gjt- =


Tver, Moskva və Kazanda xidmət et- mil, Stepan Razinin Həptərxanı al- masının ptahidi olmutdur. Buradan Daqıstana qacmınl və əsir alınaraq qul kimi satılmındır. 1671 ildə azad olunaraq vətəninə qayıda (1673) bilmitdi. 1675 ildə holland səfir- liyinin tərkibində yenidən Rusiyaya gəlmipdir. S. 1676 ildə səyahətnamə- sini (164 “r Amsterdamda Hnənup eT- dirmitdir. Səyahətnamədə Dər nd, PTQamaxı, Bakı, Ərdəbil, PPa ran, Ni- Yazabad və s. yapayınn məntəqələri, Azərb.-ın iqtisadi və ticarət həyatı, Yerli əhalinin adət və ən"ənələri, tarixi abidələr və s. haqqında da zəngin mə”lumat vardır. Əsəri: Tri putetpestvin, M., 1935, , Ədil Mahmudov Y. M., Odlar Yurduna səyahət, B., 1980, STREYTS-SETLMENTS (ing. 5Kkay(a Settlements, həpdbin mə"”nası—boqazlar ura yapayıld məntəqələri) — 1826—1946 illərdə Cənub-PTərqi Asi- Yada B. Britaniyanın mӱstəmləkəsi. S.-S.-ə Pinanq, Sinqapur, Labuan, Kristmas a., Malakkanın Uelsli əya- ləti, Naninq knyazlıqı, Malakka tp, və Kokos a-rı daxil idi. 1946 və 1948 illərdə kecirilmipi inzibati isla- hatlar nəticəsində lətv edilmitdir. STREKALOV Gennadi Mixaylovic (28.10.1940, Moskva vil., Mıtiippi iz.) hə — SSRİ təyyarəci- k. kosmonavtı. İki dəfə Sovet İttifa- qı Qəhrəmanı (1980: 1984). 1972 il- dən Sov.İKP uzvu, I Bauman ad. Ali Hər Texniki Məktəbi bitirib (1965) kon- struktor burosunda ipləmitdir. 1973 ildən kosmonavtlar dəstəsindədir. 1980 il noyabrın 27-dən dekabrın 10 dək *Soyuz T-Zə kosmik gə- misi (KG) ilə tədqiqatcı-kosmonavt kimi (L. D. Kizim və O Maka- rovla) ucutda olmupdur. İkinci da- fə S. 1983 il aprelin 20—22-də 4So- iya T-və KG ilə (V. G. Titov, A. A. epeorosası birgə) kosmosda ucujda olmupdur. | Ucuncu dəfə S. 1984 il aprelin 3-də buraxılmın FSoyuz T-1124 KG ilə (Y. V. Malıev və R. Parma ilə) kosmosa ucaraq cSalyut-7ə — cSoyuz T-10j orbital kompleksi ilə birlik- də ucutlu davam etdirmiii, 1984 il alrelin 11-də “Soyuz T-10* KG-nin enən aparatı ilə Yerə qayıtmındır. dəfə Lenin ordeni, Hindistan Resp.-sıpın cApoka Cakrag ordeni və medallarla təltif olunmupidur. S.-un doqulduqu 11.-də onun tunc bustu ko- yulmutpdur. Bax həmcinin FŞoyuz Tə, c“Salyutə və cSoyuzeə. STRELES—16 əsr—18 əsrin əvvəlində Rus dəvlətində atmi acan silahla si- lahlanmıp əsgər. S. qopqunu iyəhər və gəndlərin azad əhalisindən (vergi alınmayan) komplektlətdirilirdi. Qo- pyun nevunə gərə piyada qopunu hesab olunurdu. lərin cuzi HCCƏCH (€ YaəHKHTYTaH 1000 qo- pununu zətkil edirdi. Rusiyada 17 əsrin sonu—18 əsrin əvvəlində S.-lə- rik bir Necə ӱsyanı baqi vermiiidi. TRELES USYANI (1698) — Moskva 1es polklarının usyanı: təhkim- cilik zulmunuӱn gӱclənməsi, xidməti





cətinliklər və rəislərin sıxhipdır- ması nəticəsində bajtlanmıltdı. 1 Pyotrun Azov yurutpundə (1695—96) imtirak etmipl Moskva 2 nin 4 polku 1697 ildə Velikiye Lu- Kiyə gəndərildi. Yolda aclıq cəkən və atları olmadıqından topları 6z- ləri aparan streleslərdən 175-i iii- kayət ucun Moskvaya qacdı və ə ya Alekseyevna ilə əlaqə yaratdı. İyu- nun 6-da streleslər yeni rənslər se- cib boyarlara, yadellilərə divan tut- maq və Sofiyanı car taxtına cıxar- MAQ MƏQSƏDİ İLƏ paytaxta yollandı- lar. Usyancılar (4 min nəfər) iyu- nun 18-də vurutmada məqlub oldular. 1200 nəfərdən cox streles e”dam edil- di, 601 nəfər (əsasən, azyapqlılar) surgunə gəndərildi. İstintaq və e"”damlar 1707 ilədək davam etmipdi. STREPTOKOKKLAR (yun. streptös— zəncir--kokklar) — kurətəkilli bak-


teriyalar. Diametri 0,6—1 mkm-dir. Bakteriya hӱceyrəsinin bir istiqa- mətdə beəlunməsindən muxləlif uzun-


luqda zəncirlər əmələ gəqir. Sporsuz, kapsulsuz, hərəkətsiz və qrammusbət- dir. PTəkər və spirtləri qıcqırdır. di və patogen nəvləri var. Saprofit S. insan bədəninin muqavi- Məti azaldıqda patogenlətib iltiha- bi və irinli proseslərə (qızılyel, angina, skarlatina, kəskin revmatizm, septik endokardit) səbəb olur, Pato- gen nəvləri bir cox zəhərli maddə- lər (hemolizin, leykosidin, eritro- gen, fnbrinolizin) ifraz edir. Quru irində, bəlqəmdə, qapalı yerlərdə, ev ətyaları uzərində uzun muddət (4—6


o” PETTOMMİ İN. pqualı gəbələk-


dən alınan antibiotik. Muxtəlif mik- roblara, xususilə vərəmi tərədən mik- robakteriyaya məhvedici tə”sir gəs- tərir. Həmcinin taun, dizenteriya, baqırsaq cəpləri, stafilokokk, stRrRep- TOKOKK, HHEBMOKOKK, QONOKOKK VƏ Me- ninqogokka qartı iplədilir. STREPTOSİD--sulfanilamid pre- paratları qrupundan antibakteriqal dərman maddəsi. Bir sıra infeksi- on xəstəliklərdə, irinli yaralarda tablet, toz, emulsiya, məlhəm. halın- da iplədilir.

STRESS (ing. 5(qez5—təzyiq, tə"sir, gərginlik) — 1) texnikada—o6b- yektə tə”sir gəstərən və onun tpəkli- ni dəyitpən xarici qӱvvə. 2)Psixo- logiya, fiziologiya və tibdə—gəzlənilməz gərgin ppərai- tin terətdiyi emosional vəziyyət. Hə- tin və təhlӱkəli ipəraitdə, muxtəlif fiziki və zehni gərginlik halında


ip gərmək, qısa mӱddətdə cox məs”-


ul qərar qəbul etmək zərurəti S. və- ziyyəti terədir. S, Kanada fizioloq- ları U. Kennonun homeostaz və H.


Selyenin adaptasiya sindromu (orqa- A


nizmin reaksiyalarının əzunəməx- sus mudafiə xarakteri dapıması) haqqında tə"limləri ilə fizioloji cəhətdən əsaslandırılmıpmdır. S, insanın fəaliyyətinə mənfi və ya mus- bət tə"sir gestərə bilər. S. vəziyyə- tində bə”zi adamların fəaliyyəti nəingi cox cətinlətir, hətta tam tor- mozlanma, yaxud fəaliyyətin pozul- ması halı, qavrayıtqda, hafizədə təhriflər ba verə bilər. Digərlə- rində isə, əksinə, S. vəziyyəti fəal-


lıqrı gucləndirə, xususi fikir ay- D


dınlıqı və dəqiqliyi terədə bilər. Yӱksək ideyalılıq, borc və məs"uliy-


yət hissi S. vəziyyətində insanın lav-

ranıpt və hərəkətlərinin pozulma-

sı qarpqısını almaqa kəmək edir. Əd.: Cen be T., Crpecc bez distres-


.c aurm, M., 1982, Kuraes - CN ik L. A., Psixoloqil stressa, M., 1983.


STRİDİYA (Oz(qea)— molyusklar ti- pinin ikitaylılar sinfindən ilbiz. Canaqlar bir-birinə barqlayıcı. əzələ- lər ilə baqlanır. Substrata yapıiq- dırına gərə ayaq və bissus vəzisi re- duksiya olunmudur. Suyu suӱzməklə qidalanır. Bir S. suyun temp-rundan asılı olaraq saatda 1—3 l suyu cy- zur. Ayrıcinsiyyətli və hermafrodit- dir. İriləri bir necə mln. Yumurta verir. S.-nın coxu tropik və subtropik dənizlərlə yatpayır. Vətəgə əhəmiyyəti var. SSRİ-də Qara dəniz zə Yapon dənizində S.-nın beyuk ehtiyatı var. Yeyilir. Bir sıra əlkələrdə sun"i surətdə artırılır. STRİNDBERQ (Strindberg) .VyxaH Av- qust (22.1.1849, Stokholm—14.5.1912, (631 -Hcsiq yazıcısı, drama- turq, publisist. “Qırmızı otaqu (1879), “Hemse adasının sakinləriə (1887), “Qarabaq oqluq (1887), €Tən- har (1903), “Qotik otaqları (1904), cQara bayraqlarə (1905) realist ro- manları, lirik |4“Əlum rəqsiə (1901), ca Kəlgələrin sonatasıə (1907) və s.), naturalist |FAta, (1887), “Frəeken Yuliya? (1888), *“Dəmətqə yolə trilo- giyası (1898—1904) və s.| pyesləri, “Mester Ulufə (1872), €XIV Erikə (1899), “Qustav Vasa” (1899), *Kristi- naq (1903) tarixi dramları, publi- sistik əsərləri (“Gey kitabə, c. 1—3, 1507—O08) var. Əsərlərində burjua cəmiyyətinin sosial və mə"nəvi eybə- cərlikləri ifia olunur. Ədəbi-nəzə- ri əsərlərində realist sənəti muda- fiə etmipdir. Yaradıcılıqı Avropa ədəbiyyatına tə”sir gestərmitdir. Əd. Neustroee V. P,., Avqust Strindberq, v kn.: İstorin zarubejnod literaturı konda XQTX—nacala XX a, (M.1, 1968: İstorila zapadnoevropeyskoqo teatra, t. 5, M., 1970: Avqust Strindberq. BiblioqraficeskiN ukazatelh, M., 1981.


CTPHHKEP (mk, stringer: string — baqlamaq, birlətdirmək)—gəmi, yuyıu aparatı, vaqon və s.-nin gevdəsinin karkasında uzununa konstruksiya ele- menti. Adətən aqkacdan və ya metaldan yastı brus pəklində olur. Konstruk- siyanın eninə yerlətən elementləri (məs., itanhout, bims) ilə birləii- dirildikdən (məs., pərcimlə, qaynaqla, yapıtidırma yolu ilə) sonra əmələ gələn karkas uzərinə govdənin uz səthini təpkil edən levhə və qapayı- cı Hissələ bərkidilir. STRİXNİN—qusdurucu qoz bitki- sindən (qarqabukən) alınan alkaloil. cı, aq rəngli kristal maddədir, suda az həll olur. Mərkəzi sinir sis- teminə oyadıcı tə"sir gestərir, Ypə- yin, tənəffusun fəaliyyətini artı- rır, qan təzyiqini yӱksəldir, vəzilə- pə iirə ifrazını gӱcləndirir, əzmi Yaxtılaqpdırır, əzələ tonusu- nu artırır. Yuksək dozada tetanik tutmalara səbəb olur. –-TRIY—USSR Lvov vil.-ndə izəhər. Strıy boyaya mərkəzi. Strıy cayı- nın sahilindədir. D.y. və avtomobil yolları qovpaqı. ƏH. 58 min (1983), əy. NƏQL. XİDMƏTİ muəssisələri, də- mirci-presləmə avadanlıqrı, vaqon tə miri, dəmir-beton konstruksiya-



nap sua arqac e”malı, mahud, TH - KHII BƏ Ö, CƏəHal€ MYƏCCHCƏNƏDH, K.T.- nın mexaniklətdirilməsi texniku- o var. 1396 ildə salınmıtpdır. STROBOSKӦP (yun. =qbbozv—fır- lanma -- .,.skop)—devri hərəkət edən bir obyekti ayrı-ayrı qısa anlarda mutpahidə etməyə və buna gərə də hə- əkətsiz kimi germəyə, yaxud əksinə, ərəkətin ayrı-ayrı fazalarının təsvirinə baxmaqla onu arasıkəsil- məz kimi geərməyə imkan verən cihaz, Oxa bərkidilmii iki diskdən iba- rət oyuncaqa da S, deyirdilər (pək.). Diskin birində perimetr uzrə bəra- bər intervalla eyni prosesin ardıcıl fazalarına uyqun ppəkillər, digərinə isə hər bir pqəklin gərunməsini TƏ”- min edən radial yarıqlar olur. So- nuncu diskin qarpısındakı ləvhədə yalnız bir yarıqın gəerunməsini tə”- min edən pəncərə qoyulur. Oxu fır- ladıqda tamatacı pəncərədən hər qı- sa anda pəkillərdən ə birini gərduyӱ ucun diskret hərəkət arası- KƏCH/IMƏ3 KHMH KƏPYEYP.



"ər gi f a uk




STRUVE


Əsərləri: Materialınal istinai s nıe dokazatelhstva v sovetskom uto- si propesse, M., 1955, Kurs sovets- Koro olovnoqo propessa, t. 1—-2: M., 1968—70: Sovetskin uqolovno-propessualı" nı zakon i problemı eqo əffektivnosti, M., 1979 (sovm. s dr.).


STRONGİLOİDO 3—baqırsaq nəma- todlarının insanlarda terətdiyi hel- mintoz qrupundan xəstəlik. Yetiptmipl surfələr dəri, yaxud qida maddələri ilə orqanizmə gecərək onu yoluxdurur. Nematodlar, əsasən onikibarmaq ba- qırsaqda (bə/zən butun baqırsaqlarda) parazitlik edir. Yoluxmadan sonra xəstədə qızdırma, allergiya (evrə) bapl verir. Bir necə gӱndən sonra temp-r duiqur, qarın nahiyəsində ar- rı, ӱrəkbulanma, bə"zən qusma, ishal olur. Xəstəlik nəcisdə, yaxud əddə helmint suӱrfələrinin tapılması ilə apykar edilir. Mӱalicəsi: tia- bendazol, yaxud gensianviolet və s.


ofilaktikası: gigiyena qaydalarına riayət etmək, yapayınl yerlərinin sanitariya abadlırını


Tə”MİN etmək, meyvə və tərəvəzi təmiz yuyub, ustunə qaynar su gəzdirmək və s.


Əd. Astafıev B. A., Ocarki po obien patoloqii qelhmintozov celoveka,


ə dz M., 1975, Tropiceskie bolezni, pod red.


= — —k=E, P. PBuvalovov, M., 1979





C ib yə


- -– y i 4 q Y "m my ri. a 2 iə



Hərəkətdə olan obyektin bir-birinə nəzərən sabit intervala gərə surui- durulmuti təsvirlərinin arasıkəsil- MƏ3 kimi gerunməsinə 1-ci tip stro- boskopik effekt deyilir. 2-ci tip straboskopik effekt, həqiqətdə dəvri hərəkətdə olan obyektin hərəkətsizliyi haqqında illuziyanın yaranmasına əsaslanır. S.-dan obyektlərin dəvri strukturlu hərəkətini eyrənmək, dəv- ri prosesləri tədqiq etmək, amplitud və impulsların davametmə mӱddətini ƏLCMƏK, KİNO və televiziya cəkilii- ləri və s, ucun istifadə olunur. STROBOSKOPİK Eqyq) EKT—həp hansı bir cismi və ya ipəkli arası- kəsilmədən deyil, dəvri olaraq, bir- birinin ardınca gələn zaman inter- vallarında mupqahidə etdikdə (məs, iəkli ekrana fırlanan yarıqlı disk- lə—obturatorla vaxtapırı proyek- siyaladıqda), yaxud qaranlıq otarı muəyyən anlarda vaxtapırı ipıqlan- dırmaqla cismi və ya iəkli Mymahn- DƏ etdikdə əmələ gələn gərmə illuzi- yası. S.e. gərmə ətalətinə, yə”ni ipəklə baxdıqda mupahidəcinin iuurunda yaranan obrazın iqəkil yox olluqdan sonra qısa muddət ərzində qalmasına əsaslanır. İki ardıcıl mupahidə arasındakı vaxt obrazın csənmək vaxtından kicik olduqda, ay- rı-ayrı anlarda gerunən ipəkillər birləpmiyi kimi təbəvvur olunur. STROQOӦVİC Mixail Solomonovic (29.9,1893, Peterburq—13.2. 1984, Mos- kva) sovet huquqiqunası, cinayət pro- sesi sahəsində mӱtəxəssis. SSRİ EA m. 19 (1939). 1943 ildən Sov, İKP uzvu.

920 ildən ədliyyə orqanlarında ii1- ləMİİL, eyni zamanla elmi pə pedaqoji ip aparmıtydır. SSRİ EA Dəvlat və Huquq İn-tunun bati elmi ipicisi ol- muiydur. Oktyabr İnqilabı ordeni, 3 baiqa orden, həmcinin medallarla təltif edilmiidir.


– STRONSİANİT (ilk dəfə tapıl- – dırı (1787) Stroniian (5eqopnap:


PTotlandiya) yatayınt məntəqəsinin adından)|—mineral. Kimyəvi tərki- bi 5q(SOz). Rəngi aq və ya acıq sarı olur. SaSO., nadir halda VaAO və RIO qatıtqıqları olur. Rombik sin- qoniyada kristallapır. Adətən, də- NƏLİ, cəlləkiəkilli aqreqatlar, na- dir hallarda iynəvarı kristallar əmələ gətirir. Sərtliyi 3,5—4, sıx- nbirbi 3600 —3800 li-GİLLİ cekmə suxurlarda

damarlar pqəklində rast gəlir. CTPÖHCHYM (nar, Strontium), Sr— kİMYəvi eləmənt. Elementlərin dvv- ri sisteminin İP qrupundandır: at.n. 38, at.k. 87,62-dir. Bıcaqla asan kə- silən yumpaq, plastik, gӱmupqu-aqr me- taldır. Birlətmələrində oksidləp- mə dərəcəsi, adətən --2-dir. Təbii S, 4 sabit izotopun (84UӰq, 865q 87Sr və eӱq) qarıpkıqından ibay ətdir (bun- lardan 885q, 86,5696 -dir).Sun”i yol- la kӱtlə ədədləri 80-dan 97-yə qədər olan radioaktiv izotoplar, o cuӱmlə- dən **Iq alınmındır (o, uranın bə- lunmə prosesində əmələ gəlir). S,-u ingilis kimYyacısı A. Krouford PPot- landiyada Stroninan yaayıti mən- təqəsinin yaxınlıqrında tapılmıni stronsianit mineralında muəyyən et- mipdir (1790), adı da buradan gətu- rulmutdur. S.-un Yer qabırında miq-


–y darı. 4,0-10 “926-dir. Aktiv element olduqundan təbiətdə sərbəst halda ta- pılmır. 30-a yaxın mineralı var, Sıxlıqı (20*S-də) 2,63 q/sm?, =


770"C, Qan 1380”S-dir: paramaqnit-


dir. Havada sur"ətlə oksidlənərək ӱzəri stronsium 2-oksid 5qO, pereok- sid 5QO, və nitriddən ƏqCӱ ibarət sarımtıl pərdə ilə ertulur. Adi itə- raitdə oksigenlə birlətərək 5qO əmə- lə gətirir. Qızdırlıqla hidrogenlə (2 200"S), azotla (5 4009S), fosfor- na, kukurdlə, halogenlərlə birləiir, metallarla intermstal birlənmələr


KİCİK


pepup (Məc,, SrPbi, SrAg,, SrHag, Bə c.),





kə|m?, Ən cox əhəng-


47



maye ammonyakda yaxpı həll olur. S. metalı, əsasən, selestin (5q8O,) və stronsianit (5QqSO:) minerallarından alınır. Onun tətbiq sahələri cox da xeHHm deyildir. **5q izotopu atom elektrik batareyalarında Ӧ-pqualanma mənbəyidir. S. birlətmələrindən lu- minofor lazer, fotoelement, odada- vamlı və keramika materialları, op- tik pqutllə və s. hazırlanmasında is- tifadə olunur. **5q biosferi radio- aktiv cirkləndirən əsas komponent- lərdən biridir. i S. mikroorqanizm, bitki və hey- vanların tərkib hissəsidir, Dəniz yosunlarında 100 q quru maddəyə gv- ə hesabladıqda 26—140 mq S. var. eyvanlar onu su və qida vasitəsilə alırlar. Orqanizmdə, əsasən, sumuk toxumalarında toplanır.


Əd. Burkov V. V., Podporiq-


na. E. K., StronpiV, M., "1962: Taun K N L.. Obpyal ximiln, 21 izd., L., 1980.


STRӦNSİUM SARISI–—–stronsium- xromatdan UqSq,O ibarət, limonaox- par sarı mineral piqment. İpıqın tə”sirinə davamlılıq cəhətdən digər xromat piqmentlərindən (qurruyun kronu, sink kronu) ustundur, lakin uzun muddət Gunət ipıqının tə”si- rinə mə/ruz qaldıqda rəngi bir rə- dər qaralır. Suda pis, turpqu və qə- ləvilərdə yaxpı həll olur. S.s. rəs- samlıq boyaları hazırlamaq ucun Hü l- lədilir. STROFANT (5sqorhap(hiz)—kəndir- kimilər fəsiləsindən bitki cinsi. Atazipəkilli lianalar, bə”zən kol- lardır. Tamkənarlı yarpaqları qar- pı-qarpqıya duzulur. İkicinsiyyət- li, mӱntəzəm cicəkləri yarımcətir- də yerləpir. Tropik Afrika, Mada- qasgar, Cənubi və Cənub-PTərqi Asi- yada 50—60-dək nəvu mə”lumdur. S.- ın qoxumunda olan zəhərli qlikozid- lərdən (strofantinlər) tibdə kəskin və xronik urək-damar catılnmazlıqı xəstəliklərinin mӱalicəsində istifa- də olunur. STROFOİD (İyH. ströphos—öypyn- Myu neHT “- 6idos—kəpyHyu)—uxuməp- | ip tibli xətt, duzbu- | caqlı Dekart koordi- natlarda kanonik tən- nu u* = xXa | x)|(a — x), polyar koordinatlar- da isə 5 = — aso05 2Ff/s05 F pəklindədir: burada a—S.-in RO asimi- | totu və O polyusu ara- Nə sınlakı məsafədir: g ON==085-=a. STRUVE Vasili Vasilyevic (2.2. 1889, Peterburq—15.9.1965, Leninqrad) —soӧvet apərqiqunası, SSRİ-də Qəlim PQərq tarixi məktəbinin banisi. SSRİ EA akal. (1935), Peterburq un tini bitirmin (1911), 50 ilə yaxın (1916 ildən) həmin un-tdə dərs demii, Qə- dim |Pərq tarixi kafedrasının mu- diri olmuidur. Ermitajın Misir iyə”bəsinin muliri (1918—33), SSRİ EA Etnoqrafiya (1937—40), TPərqiu- naslıq (1941—50) in-tlarının direk- toru, Parqiqunaslıq in-tu Qəlim PTarq tarixi (pe”bəsinin mudiri (1959 il- lən) ipləmildir. Qədim PTarq cəmiy- yətlərinin sosial-iqtisali strukturu problemini dunya elmində ilk dəfə



o.“ — —— “ — —“— —— ——- — ——— — xx €“ = = —


48


STRUVE


——tcjjjhhihkq”—hgpkj———t—qkqikə iy ——————————q”ı-t”a-cghhən an


S. irəli surmulp və PTumer cəmiyyəti haqqındakı mə”lumatlara əsaslanaraq, onların erkən quldarlıq cəmiyyətləri olduqunu gəstərmitndir. Bailıca təd- qiqatları Misir, PLYumer, Urartu, İran, Fələstin, Orta Asiya və s. ta- rkxa və mədəniyyət tarixinə aiddir.

mumilətdirici “Qədim 1Pərq tari- xiz (1941) əsərinin muəllifidir. S. bir sıra neBpH nəirlərin və kollek- tiv əsərlərin redaktoru, Sovet Ta- rix Ensiklopediyası Bajtp redaksi-


yasının uzvu idi, Azərb. ucun elmi kadrlar hazırlanmasında xidməti olmulidur. Lenin ordeni, Qırmızı


Əmək Bayraqı ordeni və medallarla təltif edilmitdir.

Əd.: Akademik V. V. Struve. Biblio- qraficesgkai cnpanka, M., 1959: O an b ne- roqqe D. A., Matveev V. V., V. V. nə FSovetskan ətnoqrafilə, 1966,


CTPY BE Vasili Yakovlevic (15.4- 1793, Almaniya, Altona—23.11.1864, əə Peterburq) — rus





astronomu, geode- 3HCT. 25 EA akad. (1832, m. uzvu


1822). Tartu un-ti- ni filologiya ix-


tisası uzrə bitir- MHuı (1810), 1811 ildən riyaziyyat


k və astronomiya ilə | məptul olmutpdur. 1839—62 ə Pulkovo Astrono- 2 ME miya Rəsədxanası- nın direktoru ipləmitdir. Bu rəsəd- xana onun tətpəbbusu ilə yaradılmıi və həssas astronomik alətlərlə təchiz edilmindir. PTagirdləri ilə birgə tərtib etdiyi ulduz kataloqları dun- yada ən dəqiq kataloqlar idi. Qopa ulduzların dəqiq vəziyyətinin tə"yi- ninə dair fundamental iilərinə gerə S. astronomiyanın bu sahəsinin bani- si sayılır. cQopa ulduzların mikro- metrik əlculməsin əsərində 11392 ul- duzun bir cox parametrlərinin qiymət- lərini vermitdir (1837). Bu gataloq London Astronomiya Cəmiyyətinin me- dalına layiq gerulmutidur. Lira bur- cunun a ulduzunun parallaksının qiymətini (0,125”*-0,055”) tə”yin et- mipdir. Bu, ӱmumiyyətlə, ulduz pa- rallaksının ilk dəfə əlculməsi idi, Onun FUlduz astronomiyası barədə etudlərgi ulduz astronomiyasının in- kipafına beyuk tə”sir gestərmitdir, S. Fin kerfəzindəki Qoqland a. ilə Yakobitadt 1ip1. arasındakı meridian qevsunun (3*35”) əlculməsinə rəhbər- lik etmiidir. STRӰVE Pyotr Bernqardovic (26.1. 1870, Perm—26.2.1944, Paris)—rus burjua iqtisadcısı və publisisti, cleqal marksizminə baiylıca numayən- dəsi. Kaletlər partiyası MK-nın uzvu (1905) olmunt, Beyuk Oktyabr sosia- "list inqilabını dutiməncəsinəqariı- lamın, mӱhacirətdə yappamılidı., Ru- siyanın iqtisadi tarixinə dair əsər- larində Rusiyanın Qərbi Avropa yolu İLƏ gedacayini gestərmili, lakin kənd- lilərin var-yoxdan cıxmasının guӱc- ləpməsini inkar etmii, əmək dəyər, izafi dəyər, proletariatın yoxsullai- ması nəzəriyyələrini rədd etmiiiydi. V. İ. Lenin S.-ni cxainlərin bayuk us- tasız adlandırmın, onun baxhipları- nı eburjua ədəbiyyatında marksizmin əksİin kimi qiymətləndirmiyndi.



STRUKATLAR — Herodotun (e.ə. 5 əsr) adlarını cəkdiyi altı Midiya tayfasından biri. Ehtimala gerə Mi- DİYANIN Q.-iİNDƏ yapamıtlar. STRUKTӰR (lat. əqisbiqa — quru- luiq)—butev bir cisim, obyekt və s.- nin tərkib hissələrinin qarippılıqlı yerlətmə qaydası və ya əlaqəsi: YMY- MİYYƏTLƏ quruluti, yerlətmə, qurulma, CTPYKTY oğlexyanı ııı nə əzuӱnə oxparlıqını tə”min edən, yə”ni muxtəlif xarici və daxili dəyitik- liklərdə onun əsas xususiyyətlərini saxlayan sabit əlaqələrinin məcmusu. Elm və fəlsəfədə S. forma anlayı- pqını muəyyənlətdirən larlan bi- ri kimi iplənmiitdir. 20 əsrdə dilin, etnik birliklərin, ədəbiyyat və incə- sənət əsərlərinin, umumən S. munasi- bətləri və əlaqələrinin təhlili mu- Hum yer tuturdus nəticədə mӱxtəlif S. tiplərinin əzunəməxsus eyrənil- mə, usul və metodları yarandı (bax Strukturalizm).

Muasir elmdə S. anlayhipı adə-

tən sistem və təpkil anlayhitları ilə əlaqələndirilir. Dialektik ma- terializmdə S.-a məvcud mərhələdə idrakın muhum kateqoriyası, lakin 63 evristik mə"nasını yalnız dia- lektikanın butun kateqoriyalar siste- mi ilə sıx əlaqədə acıb gestərən ka- teqoriya kimi baxılır. STRUKTӰR, iəbəkə, qəfəs— muhum cəbri anlayıntfu qismən nizam- lanmın coxluqların və iki binar əməli olan cəbrlərin xususi nevu. Nizam pəbəkəsi dedikdə - elə qismən nizamlanıınil coxluq nəzərdə tutu- lur ki, onda ixtiyari iki element ucun dəqiq yuxarı sərhəd (supremum) və dəqiq apyaqı sərhəd (infimum) mev- cud olsun. PPəbəkə-cəbr dedikdə bi- nar toplama və vurma tə”yin edilmiz elə cəbr nəzərdə tutulur ki,


arama a-qa=a açӧ=I--a a-I=I-a

(a4- bl --Hca-(b-c) (a: b) a.(b-c) a(a4-I)=a a-(a bl)-a


pərtləri ədənilsin. Nizam itəbəkəsi- nin və ipəbəkə-cəbrin ekvivalentliyi bundan ibarətdir: iqəbəkə-cəbrin əməl- ləri elə qismən nizam munasibəti mu- əyyən edir ki, ona nəzərən nizam itə- bəkəsi alınır və əksinə, nizam :pəbə- kəsi elə toplama və vurmanı tə"yin edir ki, onlara nəzərən o iyəbəkə-cəbr təipkil edir.

Əd.: Skoarnikov L. A., Əlsmen- tı teorii struktur, M., 1970, Varden van der B. L., Alqebra, M., 1979,


STRUKTӰR GEOLOƏGKİYA—keotekto- nikanın bir bəelməsiy, suxurların yatım formalarını, tektonik pozul- maları və həmcinin bu forcaların morfologiyası, məniəyi və Yer qabı- qında yayılma qanunauyqunluqlarını eyrəpnir. S.g., adətən, kicik və orta əlculu struktur formalarla (təbə- qə, qırılıq, cat və s.) məqul olur. Bir cox faylalı qazıntı yataqları (neft, qaz, kemur və s.) struktur formalarının muəyYYƏN tipi ilə əla- qəlar olluqunlan S.g. nın axtarıil, kəifiyyat və istismar ipqlərindlə bə- yuk əhəmiyyəti var. S.k. 19 əsrdə ya- anmındır. CTPYKTY b CXEM—abTOMa1MK TƏHƏHM- ləmə sisteminin (ATS nin) muəyyən əlamətlərə gərə ayrılmıi tərkib his- sələri arasındakı qariılıqlı, əla-


qəni istiqamətcə gestərən və sistemin dinamik xassələrini ezundə əks etdi- rən sxem. İdarəetmə sisteminin S.s.-i umumiyyətlə konstruktiv, funksional və ya alqoritmik prinsip uzrə quru- lur. Avtomatik tənzimləmədə ATS- nin dinamik xassələrini tam əks et- dirən alqoritmik S.s.-lərdən istifa- də edilir. Hər hansı ATS-ni təsvir edən diferensial tənliyə gərə onun alqoritmik S.s.-ini qurmaq və əksinə S.s.-ə gərə ATS-ni təsvir edən dife- nsial tənlik qurmaq olar. STRUKTӰR XƏRİTƏLƏR—dərinlik- də yerləptən hər hansı bir geoloji səthic (istinad layı, faydalı qazın- tı yatarı və s.) Yatım formasını və dərinliyini stratoizogipslərlə təsvir edən xəritələr. S.x.-i tərtib edərkən geoloji planalma, quyuların qazıl- ması və geofiziki tədqiqatlar zamanı alınmqpi mə”lumatlardan istifadə elilir. Kicik (1:1000000) və iri (1:50000 və 1:10000 və daha iri) miq- yaslı olur. S.x. axtarıpt, kətfiyyat və istismar qazımasının, faydalı qa- zıntı ehtiyatının hesablanmasının duzgun aparılmasına imkan verir. CTPYKTY RALİZM — humanitar bi- liklərdə istiqamət. Linqvistika, ədə- biyyatiunaslıq, etnoqrafiya, tarix Bə b.elm sahələrində struktur metod- dan, modellətdirmədən, semiotika elementlərindən, formallapdırmadan və riyazilətlxmədən istifadə ilə əla- qədar 20 əsrin 20-ci illərində meyda- na gəlmipdir. S.-in tədqiq obyekti iparələr sisteminin məcmusu olan mədəniyyətdir (dil, elm, incəsəy.lt, mifologiya, reklam). Struktur me10- dun əsası: 1) munasibətlərin nisbi sabit məcmusu olan strukturu aipkar etmək: 2) sistemdəki ӱnsurlərin muqa- bilində munasibətlərin metodoloji ustunluyunu qəbul etmək: 3) obyektlə- rin inkipafından qismən abstraksi- ya etmək. İbtidai mədəniyyətin, folk- lorun və digər sahələrin eyrənilmə- sində S. muhum rol oynamındır. Bu- nunla belə 1960-cı illərdə S.-in bə”zi konkret elmi mӱddəalarının mutləq- ləpdirilməsi, struktur metodun ma- terialist dialektikaya qarplpı qoyul- ması cəhdləri ilə əlaqədar kəskin


ideoloji mubahisələr bali vermii- dir. STRUKTURALİZM, struktur


dilcili k—dilciİilik cərəyanı. Muasir Qərbi Avropa və Amerika dil- ciliyində dili iparələr sistemi ki- mi tədqiq edən cərəyan. 1920—30-cu illərdə yaranmılqdır. S.-in əsasıkı Praqa məktəbinin numayəndələri (N. UŞAQ V. M. Matezius, R. Ya- kobson, B. Havrenek və 6.) qoymunlar. Onların bu sahədəki gəerutiləri F. de Səssur, İ. A. Bodusn de Kur- tene, F. F. Fortunatov, E. Sepir və 6.-nın əsərlərinin tə”siri ilə ta- iəkkul tapmıpdır. Praqa məktəbip- də dilin fonoloji sisteminin təs-


viri metodları iilənib hazırlan- mıppdır. Sonralar bu, morfoloji qarpılıqların tədqiqinə də iamil


olunmutilur. S.-in Danimarka mək- təbi (qlossematika) isə lil formala- rını səs substansiyYasını nəzərə al- madan təhlil etməyi mumkun sayır. S.-in amerpkan qolu deskriptiv dil- “ilik adlanır. S.-in tədqiqat metolla- rından psixolinqvistikala və sosial dilcilikdə də istifadə olunur. Mua- sir devrdə S. dilcilikdə riyazi təlqi-



STURUA


49



qat metodlarının tətbiqinə ipərant yaratmıtidır (bax Riyazi dilcilik),


Ədl Axundov A,, Umumi dilci- lik, B., 1979, Osnovnıe napravlenil struk= turalizma, M., 1964, Sossor F.d e, Kurs obtef liiqvistiki, v eqo kn, Tru- R po izıkoznanio, M., 1977, Revzin

İ., Sovremennal s rukturnan linqvis-

tika, M., 1977, P emı strukturnoh linqvistiki, 1978, M., 1981.


STRӰMA, Strimon (yun. Stry- mön )— bonrapnıcraH hə Yunanıstanda cay. Uz. 415 km, Hevzəsinin sah, təqr, 17 min km?, Vitopa d-rından baila- nıb Egey dənizinin Strimonikos ker- fəzinə təkulur. SES, su anba ları var. Kustəndil, Blaqoyevqrad (Bolqa-


rıstan), Sere unanıstan) i:.-ləri S. dərəsindədir. STRUMİLİN, Strumillo-


Petrapkevic Stanislav Qusta- | VOVİC(29,.1,1877, in- diki Vinnitsa vil, itinski r-nunun Daqikovsı k.—25. 1.1974, Moskva)— sovet iqtisadcısı, SSRİ (1931), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1967). Lenin atı ri (1958) və SS Dəvlət mu- kafatı laureatı (1942). 1923 ildən Sov.İKP uzvu. 1897, ildən inqilabi fəhlə hərəkatında fəal iptirak etmipdir: elmi-publi- sistik fəaliyyətə də həmin ildən bap- lamın . 1921—37 və 1943—52 il- lərdə SSRİ Devlət Plan Komitəsin- də, SSRİ EA İqqtisadiyyat İn-tunda ipləmipt, 1948—74 illərdə Sov İKP MK Yanında İctimai Elmlər Aka- demiyasında elmi-pedaqoji ipdə ol- muppdur. İqtisadiyyat, statistika, planlaipdırma, sosializm siyasi iq- tisadı, elmi kommunizm və s. dair elmi əsərləri var. 3 dəfə Lenin or- deni, Oktyabr İnqilabı ordeni, Qır- mızı Əmək Bayraqı ordeni və medal- larla təltif edilmipdir,



Əsərləri" İzbr. proizv., t. 1— B, M., 1963—68, Statistika i akonomika, M., 1979, Ha planovom fronte, M.., 1980, STRӰNİNO—RSFSR Vladimir vil.- ndə izəhər. D.y.st. Pambıq parca kom- binatı var. CTPYUKOBA Raisa Stepanovna (d, 5.10.1925, Moskva)—rus sovet balet artisti. SSRİ xalq artisti (1959). 1962 ildən Sov,İKP uzvu. Moskva Xoreoqrafiya Məktəbini bitirdikdən (1944) sonra SSRİ Beyuk Teatrının solisti olmupdur. Əsas an Vnsa (eCəMəpəcna Tənönpə, İH. /I, hep- tel), Odetta-Odilliya, ABpopa (€Co- Hazap Ke/yə, 4Yatmıp gəzəlu, P. Cay- kovski), Jizel (*Jizelə, A. Adan), Kitri (FDon Kixotu, L. Minkus), Zo- lupxka, Culyetta (FZolulikaz, c OMeo və Culyettaə, S. Prokofyev), Mariya Elay sə fontanı, B. Asafyev), ağaHe (eTa)aHes, A. Xacaturyan) və s, Bir cox xarici əlkədə qastrolda ol- mupdur. Hira (*Bullur bapmaqı, FPodporucik Kijez, 4“ PPope- nianaə və s.) cəkilmipdir. 1967 il- dən Devlət Teatr Sənəti İn-tunda dərs deyir (1978 ildən prof.). €Co- vetski baletə jurnalının redak- torudur (1981 ildən). Lenin ordeni,


ACE-— 4, u, 9


ö tun.



R. S. Struckova Anpopa (4€larunım gezələ, P. İ. Caykovski) rolunda,


Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni və me- dallarla təltif edilmitdir.

STSİENTİZM (lat. 5slelNa—bilik, elm)—elmi biliyi ən yuksək mədəni sərvət sayan və insanın aləmdə ori- yentasiyasının pqərti hesab edən duӱn- yagerupqu məevqeyi. S, hər cur elmi biliyi deyil, hər teydən əvvəl təbii- elmi idrakın nəticə və metodlarını nəzərdə tutur. 19 əsrin sonunda ya- ranmılpdır. Eyni dəevrdə meydana gə- lən antistsientizm elmin imkanları- nın məhdudluqunu, onun insanın əsl mahiyyətinə zidd olduqunu iddia edir. Elmi-texniki inqilab tpəraitində S. İLƏ antistsientizmin mubarizəsi kəs- kinləpmitdir. S. elmi butun mədə- niyyətin mutləq timsalı hesa edirsə, antistsientizm muxtəlif sosial anta- qonizmlərin bat vermə səbəbini elmi bilikdə gerur. S. muasir neopozitizm cərcivəsində inkipqaf edən elmi kon- sepsiyalarda, muasir burjua cəmiyyə- TİNDƏ elmi-Texniki ziyalıların tex- nokratik meyllərində təzahur edir. S. həmcinin sosial idrakı iyyat elm-


ləri səpkisində inkipaf etdirən hu- N


manitar bilik numayəndələrinin gə- ruplərində də əksini tapır. Antist- sientizm məvqeyinə burjua fəlsəfə- sinin bə”zi cərəyanları Ssususilə ekzistensializm), həmcinin burjua humanitar ziyalıları da tərəfdar- dırlar. Marksist fəlsəfə elmin so- sial rolunu mutləqlətdirən hər iki ormanı inkar edir. İctimai əh Da elmin mustəsna rolunu qeyd edən marksizm-leninizm onu digər ictimai pquur formaları ilə əlaqədə aradı- rır, bu əlaqənin mӱrəkkəb, coxcəhət- li xarakterini gestərir. Marksist- leninci fəlsəfə elmin sosial əhəmiy- Yətini onun cəmiyyət həyatında mux- təlif, bə”zən də ziddiyyətli rolunu iərtləndirən konkret sosial sistem- lər cərcivəsində qiymətləndirir, Əd: Odin Ə.Q., Onun B. Q Nauka i kə celoveka, M., 1978: Fedo- tova V. Q., Kritika sopiokulıqurnıx ornentapin v sovremennoD burjuazno fi- dik Spientizm i antisimentizm, M., STӰKKO (ital. 5010s0—suvaq, mala) — divarların və me”marlıq detalla- rının uz səthinə itplədilən s Y H”H MƏPMƏD. (, İyannbıpsurbin Bə Ha- rınlatdırılmın gipsin zəy və ya- pınqanla qarıpqıqından ibarətdir:


ül. da...


ona bə”zən rmər tozu da qatılır, S.-nun hələ Qədim Misirdə iplədil- diyi, Qədim Roma me”marlıqında, həm- cinin İntibah dəvrundə və Rusiyada yeni dəvr (18 əsrdən) incəsənətində gen tətbiq olunduqu məlumdur, STUPA (sanskrit dilində, əsas mə”- nası—təpə, torpaq yıqını, nam ra- narbi, ilkin mə”nası—padtpah, yaxud bapcının qəbri uӱstundə tikilmiii qurqu), Budda memarlırın- d a—muqəddəs əpyaları saxlamaq ucun tikilən monumental qurqu. Ən erkən S.-lar (e,ə. 3—2 əsrlər) uchissəli qurululpa malik olmutdur: pilləva- rı bunəvrə, beyuk həcmli əsas hissə, coxyaruslu cətir formalı yuxarı Hissə. S.-lar yarımsferik (Hindis- tan, PTri-Lanka), pilləvarı kvadrat (PPri-Lanka, Tailand), qulləvarı (Vyetnam, Cin), zəngvarı (Birma, a- nland, Kampuciya, ndoneziya), bu- tılkavarı (Monqolustan, Cin) for- malı olur. |

STӰP MH O—RSFSR Moskva vil.-ndə məhəp, Stupino ə mərkəzi. D.Y. st Əh, 22 min (1984). Metallurgiya kombinatı, beton 3-du, karton f-ki, Moskva aviasiya-texnologiya in-tunun f ialı, tibb məktəbi var

LTURUA İvan (Vano) Fyodorovic (30.12.1870, indiki Gurc.SSR Samt- edia r-nunun Nabakevi k.—13.4.1931, ə her pa . VƏ DƏVLƏT Xa- dimi. 1896 ildən Sov.İKP uzvu. Tif- lis s.-D. təpkilatının banilərindən idi. 1900 ildən Bakıda ipləmipq, RSDFİ Bakı Komitəsinin uzvu ol- mupl, Bakıda cNinaə (1902—05), Pe- terburq (1906) və Vıborqda (1907) giz- li ə: mətbəələrində itpləmit- dir. Mətbəələrin ipi ilə əlaqədar və cProletariz qəzetinin tapptırı- qı ilə V. İ. Leninlə geərutmutidur. Dəfələrlə həbs və surgunə mə"ruz qal- mıpdır. 1908 ildə RSDF Bakı Komitəsinin tappırıqı ilə gizli mətbəə yaratmıtpdır. Sonralar .Gur-


custanda inqilabi fəaliyyət gestər- xə, Ka stan əd MK uzvu 1920 —21), | (6)I1 aqafqaziya Əlkə əzarət Komissiyası partiya kollegi- yasının sədri (1921—31: 1922—24 il- lərdə həm də resp. xalq torpaq ko- missarı) olmutdur. Partiyanın 13— 16-cı qurultaylarında MN ƏBY Ce- əridir. urc.SSR, ZSFSR və ə MİK-lərinin uzvu olmup r. STURUA Georgi Fyodorovic (18.6. 1884, indiki Gurc.SSR Samtredia r-nunun Nabakevi k.—1.4.1956, Tbi- lnsi)—sovet dəvlət və partiya xadi- mi. 1901 ildən Sov.İKP uzvu, 1902 ildən Bakıda ipləmipt, ROD II Hə- əz rn. komitəsinin uzvu olmupdur. 1 ilədək Bakı Komitəsinin, son- ra Moskvada RSDFP MK-nın giz- li mətbəələrində iptləmiptdir. Mosk- vada dekabr silahlı usyanının (1905) iptirakcısı idi. 1 ildə surgun- dən qacıb KƏTMRHU, KHəanH nm aparmıtpdır. Bakıda 1914 il yay umumi tə"tilinin rəhbərlərindən ol- Mym, Bakı fəhlələrinin 1917 il yanvar tə"tilinin ırlanmasında

əal iptirak etmipdir. 1917—18 il- lərdə RSDF(b)P Qafqaz İttifaq Ko- mitəsinin, Bakı Sovetinin uzvu ol- mupdur. Bakı kommunası devrundə Bakı—Petrovsk cəbhəsinin komissa- rı idi. Bakıda 1919 il may tə"tili- nin hazırlanmasında fəal iptirak etmii, oktyabr-noyabrda Guӱrcustanda



50


STUCKA


menpevik həkumətinə qarptı usyanın təpkilatcılarından olmuytdur. 1920 ildə AK(b)P MK-nın ipe"bə mudiri, katibi itləmitdir. 1921 ildən par- tiya və sovet iitində calıjmıl, son- ralar Abxaziya vil. partiya komitəsi- nin katibi, Gurc.SSR XKS sədrinin birinci muavini, Gurcustan Həmkar- lur İttifaqları PTurasının, Gurc. SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri və s. vəzifələrdə iptləmiit, 1954—56 illərdə fə İ. Lenin Mər- kəzi Muzeyi Tbilisi filialının direktoru olmutidur. Gurc.SSR, ZSFSR, SSRİ MHK.nəpnunn uzvu ənə. Partiyanın 13, 15, 17— -ci qurultaylarının nuçmayəndəsi, SSRİ Ali Sovetinin (2-ci darııısını deputatı olmutdur. 2 dəfə Lenin or- deni, 2 bapqa orden və medallarla təl- tif edilmitdir. STӰCHKA Pyotr İvanovic (26.7.1865. indiki Lat.SSR-in Stucka r-nu—25. 1.1932, Moskva)—sovet devlət və par- tiya xadimi, Latviya KP-nin yaradı- cılarından biri. 1895 ildən Sov, İKP uzvu. 80-ci illərin sonundan inqilabi Hərəkata qopulmuq, həbs və suӱrgunlərə mə”ruz qalmıtdır. La- tıp s.-d. fəhlə partiyasının 1-ci (1904), Latıq əlkəsi S.-d.-sı 1-ci qu- rultayının (1906) rəhbərlərindən ol- mupdur. İkinci İnternasionalın tutqart konqresinin (1907) iptirak- cısı olmut, 1907 ildən Peterburqda cZvezdaə, “Pravda qəzetlərində, jur- nallarda əməkdailıq etmipdir. Fev- ral burjua-demokratik inqilabından (1917) sonra RSDF(b)P Peterburq Ko- mitəsinin, Petroqrad Soveti İcraiyyə komitəsinin uzvu idi. Petroqradda Oktyabr silahlı usyanının itptirak-


cısı olmupdur. 1917 ildən RSOSR H


xalq ədliyyə komissarı, 1918—20 il- lərdə Latziya Sovet həkumətinin sədri (1919—21 illərdə Həmcinin RSFSR xalq ədliyyə komissarının muavini), 1923 ildən RSFSR Ali Məhkəməsi- nin sədri idi. Partiyanın 6—10, 14—16-cı qurultaylarının numayən- dəsi olmup, 8-ci qurultayda MT Mə Y secilmitdir. URM və SSRİ Mİ uzvu olmulpdur. Qırmızı Əmək Bayra- qı ordeni ilə təltif edilmipidir. Qızıl meydanda Kreml divarı yanın- da dəfn olunmupdur. Latviya devlət un-ti S.-nın adınadır.

S. Dəli və huquq nəzəriyyəsinə,

mulki huquqa aid əsərlərin muəlli-

idir (nəzəri muddəalarındakı bə”- zi yanlıti cəhətlər sovet huquq ədə- biyyatında tənqid edilmipdir). So- vet huququ in-tunun yaradıcıların- dan və ilk direktoru (1931 ildən), MDU-nun prof. olmupdur. Onun rəh- bərliyi ilə 3 cildlik cDevlət hə hy- quqensiklopediyasıv (1925—27, 2 nəpqr, 1929—30) nəptr edilmipdir.


Ədil Dribin L., Znamenosei leni- nizma v Latvii, M., 1981,


CTYAPA (rrx. stevrard —xəMH bələdci- eH), cTyap necca (Hhk, stevvardess —təyyarzdə bələdci qadın)—1) sərni- tin dəniz gəmisində, təyyarədə ofi- siant, yaxud bufetci. 2) İngiltərədə, i təsərrufatı idarə edən. CTYAPT (Stevvart) /lecMonn CrHup- linq (20.4.1924, Xartforditir, Livs- den—12.6.1981, London)—ingilis ya- zıcısı. MƏM. ori əə ə "OnOKH)acbı . olmutdur ən 56). FOt ə birə (1951), cNamu-


nasib ingilisə (1954), 4Cumə gunu adamları (1961) və s. romanları ərəb xalqlarının milli azadlıq hərəka- tından, istibdad əleyhinə mubarizə- sindən bəhs edir. cRolların dəyii- məsiə (1965—68) tarixi trilogiyasın- da ingilis zadəgan nəslinin timsa- lında Britaniya mustəmləkə imperi- yasının iflasının sosial-tarixi və mə”nəvi səbəbləri gestərilmiidir. Yaradıcılıqı Azərb.-da tədqiq olun- mutpdur.

Əsərləri: Komnata v raqo, Phe- sa, M:, 1959, NepodxodatiNİ anqlicanin, M., 1964, Kruqlal mozaika, M., 1973,

Əd. Quliev Q., Tvorcestvo Des- monda Stktarta (avtoref. kand. dis.), B., 1968: İvapelna V., Anqliiskie dia- loqi, M., 1971,


CTYAPTHAP (Stuart, Stev-art)—lI ” :- landiyada (1371 ildən), sonra həm 1ə İngiltərədə kral sulaləsi |1603—49, 1660— 1714). Daha məphurları: Ma- riya Stuart |1560—67), Yakov 1 11603—251, Kapı 1 11625—491. CoHyH- uy, İngiltərə burjua inqilabı (17 əsr) nəticəsində e"dam olunmuidur. SU, N,O— hidrogenin oksigenlə adi pəraitdə davamlı olan sadə kimyə- vi birlətməsi. Rəngsiz (qalın təbə- qələri geyumtul), dadsız və iysiz ma- yedir:z kutləcə 11,1996 hidrogen və 88,8196 oksigendən ibarətdir: sıxlı- qı 3,982 S-də 1,000 q/sm2-dir. 09S-də buza, 1002 S-də.buxara cevrilir. Yerin keoloji tarixində, həyatın əmələ gəlməsində, planetimizin iqliminin formalatmasında suyun rolu cox 66- yukdur. Su həmitə həyat mənbəyi ol- mupdur. Antik devr filosoflarının su haqqında təsəvvurləri Aristotelin derd maddə haqqında tə”limində (od, lava, torpaq, su) eəz əksini tapmızt- dır. 18 əsrin sonuna kimi su ayrıca kimyəvi element Hesab olunurdu. 1781—82 illərdə ing. alimi Q. Ka- vendiip ilk dəfə suyu sintez etmiit, 1783 ildə isə A. Lavuazye həmin təcru- bələri təkrar edərək suyun hidrogen- lə oksigenin birləpməsindən ibarət ldu kii gestərmipdir. İng. alim- ləri U. Nikolson və A. Karleylelek- trik cərəyanının kəməyi ilə suyu elementlərinə ayırmıtila (1800). Sonralar suyun formulu (H,O) muəy- yənlətidirildi.

Su istər k.t.-nda, istərsə də səna- yedə zəruri komponentdir. S. təbiətdə ən genii yayılmıpy maddədir (Hidro- sfer Yer səthinin 7196-ini təkil edir). Atm.-də buxar, duman, bulud, yaqınl damcıları və qar kristalları ipəklində 13—15 min km9-ə yaxın su var, Qurunun təqr. 1096-ini daimi buz- laqlar tutur. nun kutləsi Hidro- sferdəki suyun miqdarına yaxındır. Təbii tpəraitdə suda həmipə həll ol- mup halda muxtəlif duzlar, qazlar və ӱzvi maddələr olur. Suyun 1 x?-ın-


da 1 q duz olduqda ipirin su, 25 q duz olduqda iportəhər su, bundan cox ol- duqda isə iqor su adlanır. Yaqıntı- da duzların miqdarı 10—20 mq/kq-a catır. |



larının miqdarı da artır.


əniz və okean sularında devri sistemin demək olar ki, butun təbii elementləri ta-


pılmhıtidır. Təbii sularda Həll ol- MYHI azot, oksigen, karbon qazı, tə sir- siz qazlar, bə”zən hidrogen-sulfid və karbohidrogen qazları da olur. Tər- kibində deyterium olan aqır sӱ D,O (1932 ildə amerikan alimləri VB. Yopi- bern və Q. Yuri kətif etmiplər) xusu- si əkəmiYYTə malikdir. VB sularında hidrogenin radiday 130- İL (ZN və ya T) olan cəmi 13—20 kq cifrat aqırə su var.

Su universal həlledici, zəif elek-


trolitdir, N,OqN --ON" tənliyi uzrə dissosiasiya edir. Turitu, əsas və mineral duzlardan bir coxunun su- da məhlulları dissosiasiya nəticə- sində elektrik cərəyanını kecirir. Bə”zi maddələr suda həll olunduqda onunla dəyinlmə reaksiyasına girir (hidroliz). Atomar oksigenin tə siri ilə su Hhidrogen-peroksidə cevrilir. Fluor onu adi temp-rda parcalayır. Su bir cox əsasi oksidlər və anhid- ridlərlə reaksiyaya girib, əsaslar və turpular əmələ gətirir. Doymamıol karbohidrogen molekullarına su bir lətdirilməsi sənaye miqyasında spirt, aldehid və keton alınmasının əsası- nı təiykil edir.

Yeyinti məhsulları və dərman mad- dələri istehsalında, yarımkeciri- ci və luminoforların bə”zi nevlə- rinin hazırlanmasında, nӱvə texni- kasında, kimyəvi analizlərdə və bir cox sənaye sahələrində distillə olun- mup saf sudan istifadə edilir. Su- ya olan tələbat sur”ətlə artdıqından elkəmizdə cay,: gəl və su mənbələrini təmiz saxlamaq son dərəcə zəruridir (bax Təbiətin mӱhafizəsi). Orqa- nizmdəkisu bitki, Heyvan və mik- roorqanizmlərdə maddələr mubadilə- sinin getdiyi əsas muhitdir (Hucey- rədaxili və huceyrədən kənar): həm- cinin bir sıra kimyəvi ferment reak- siyalarının substratıdır. Su qi- da maddələrinin və mubadilə məhsul- larının (qan, limfa) kecurulməsini, fiziki istilik tənzimini və Həyat ucun lazım olan ligər prosesləri tə"- min edir. Ehtimal ki, həyat su muhi- tində yaranıb: susuz həyat yoxdur. Su catıtnimazlıqrında orqanizmin həyat fəaliyyəti pozulur. Heyvanlara bir muddət su vermədikdə onlar tələf olurlar: itlər qidasız 100 gӱnədək susuz isə 10 gundən az yapqayırlar, — Suyun. gigiyenik əhəmiy- yəti. Su insan bədəninin butun ma- ye və toxuma tərkibinə daxil olub, bə- dənin təxm. 6576-ini təpkil edi

nsan qidasız bir ay, susuz isə bir necə gun yapaya bilər. Su orqanizmin həyat fəaliyyəti ucun lazım olan MY- hum maddələri (Yana və qeyri-uzvi) həll edir, tərkibində olan duzları elektrolitik dissosiasiyaya | orqanizmdə muxtəlif badiləsi prosesində kat nu oynayır. nsanın suya olan fiznol y ləbatı iqlim Məraitinlən asılı oxa. par sutkada 3—6 l-ə qədərdir. Təsər- rufat, MƏHHTƏT və sanitariya ilelə r cun sudan d ər Ə aa ua. daha cox istifadə Yerlərində 2 ə. — sanitariya mədəniyyətin la Yəsinin gəstəricisidir. İstif nan su epidemioloji cəhətdən kəsiz olmalıdır: onda xəstə dən bakteriya və viruslar o dır. Su ilə bi


uqradır, maddələr Mu-


alizator rolu-


adə olu- təhlu- Lmamalı- R sıra xəstəliklər





- x


(vəba, qarın yatalaqı, dizenteriya və s.) yayıla bilər. S,-un epidemio- loji cəhətdən təhlukəsizliyini şi Həvzələrinin sanitariya mӱhafizəsi tə"”min edir. BMT 1981—90 illəri icməli su onilliyi e"lan etmitdir. = Azərbaycanda qədim zamanlardan yeraltı sulardan bulaqlar, əl quyula- rı və kəhrizlər vasitəsilə geni1yi is- tifadə olunur. Hazırda bunlardan əlavə muxtəlif tip su gəturuculər (artezian və subartezian quyuları, drenlər və s.) vasitəsilə ildə 2,1 mil- Yon kub metr yeraltı su xalq təsərru- 2. muxtəlif sahələrinin tələ-

tı ucun iplədilir. Respublika ərazisində 12000-dən cox artezian və subartezian quyusu, 15000-dən cox əl quyusu qazılmın və 1000-ə qədər Kəh- riz və 72-dən cox qrup su gəturuӱculər tikilmiii, yuzlərlə bulaqlar pantaj edilmitdir. Yeraltı suların istis- mar ehtiyatı respublikanın dӱzənlik rayonlarında daha geniti əyrənilmii-


dir. Hər il respublika ərazisində 600—700 ədəd istismar su quyusu (9026-i əkin sahələrinin tələbatı


ucun) qazılır.

Yeraltı itirin sulardan Qarabar- Mil, Kirovabad, Qazax və Cəbrayıl zonalarında geni, Qasım İsmayı- lov, PQamxor, Bərdə, Mirbəpqir, Art- dam və Akcabədi rayonları sahəsində isə, demək olar ki, tam istifadə edi- lir.

Ədl NekrasonB. V., Umumi kim- ya, B., 1965, Vernadski N V. İ., İs- toria prirodnıx vod, İzbr. soc., t. 4, M.,

O: Dernqolıp V. F., Mir volı, L., 1979: Petrlnon İ. V., Samoe neo- bıknovennos vetlestvo v mire, 2 izd., M., 1981, Problemı vodnıx resursov, Minsk, 1981, Novikov KO., Voda kak faktor zdorovhn, M., 1982,


SU (fr. zoi)—1) Fransanın qədim sikkəsiyz əvvəlcə qızıldan, sonralar gӱmutp və misdən kəsilmipdir. .Tiv- rin 1|20-nə bərabər idi. Fransanın onluq pul sisteminə kecməsilə (1799) livrin (frankın) 1/|20-nə bərabər 5 santimlik sikkə ilə əvəz edilmiii- der. Xalq arasında həmin sikkə 4S.ə adlandırılmıtdır. 1947 ildə təda- vuldən cıxarılmındır. 2) VSR-də donqun 1/100-nə bərabər xırda pul. SU ANBARI —əsasən, cay dərələ- ində bənd vasitəsilə yaradılan sun”i tovuz. SES-lərin ipləməsi, suvarma və su təchizatı ucun su toplamaq, cayın axımını tənzimləmək, gəmici- lik təraitini yaxpılaidırmaq, ba- lıq yetipdirmək və s. məqsədlə ya- radılır. Dunyala hər birinin həcmi 100 mln. m?-dən cox olan təqr, 2,3 min, SSRİ-də təqr. 200 S.a, var. SSRİ-də ən öelyiy Bratsk şu anba- rı (həcmi 169,3 km”, sah. 5470 km), Azərb.SSR-də Mingəcevir şu anba- rıdır (16,1 km?, 605 km?). Əd. Avakan A. D., Paranov 22 i dr., Vodoxranilita mira, M.,


SU BALANSI —atmosferdə, Yer ku- rəsində və onun ayrı-ayrı sahələrin- də suyun butun gəlir və cıxarının nisbəti. S.b. Yerdə su dəvranının kəmiyyətcə ifadəsidir. Yerin S.6. bərabərliyi ilə səciyyələnir. Burada okeanların və qurunun səthinə duӱ:iən atm. yaqıntılarının miqdarı (1020 mm) okeanların və qurunun səthindən buxarlanmanın cəminə (muvafiq ola- raq 880 mm, 140 mm) bərabərdir. Cox-


das


SU EHTİYATLARI



illik dəvrdə hər hansı ərazi ucun S.b. qurunun səthinə dutiən atm. yaqın- tılarının miqdarı buxarlanma və hə- min ərazidən olan axım miqdarının cəminə bərabər olur. SSRİ ərazisi- nin S.b.-nda atm. yarıntıları 531 mm, buxarlanma 333 mm, axım 198 mm, Azərb.SSR ərazisinin S.b.-nda isə Ya- qıntılar 427 mm, buxarlanma 308 mm, axım 119 mm (69 mm-i səth axımı, 50 mm-i yeraltı axım) təpkil edir. SU BİRƏLƏRİ, dafniyalar əə ƏDəBİ yarın. dəstəsindən ibtidai xərcənglər cin- si. Əlcusu 1—3 mm-dir. Pəffaf bə- dəninin səthini ənə Hİ canaq .. . Ayrıcinsiyyətlidir. Dӱnyada 26, CCPH-nə 14, o cӱmlədən Azərb.SSR- də 13 nəvu və yarımnovu mə qlumdur. PPirin sularda yayılmıtdır. Bak- teriya, birhӱceyrəli yosunlar, ibti- dailər və detritlə qidalanır. Kər- pə balıqların qidasıdır. Balıq z-d- larında ovuzlarda artırılır. SU BİTKİLƏRİ —suda bitən bit- kilər. Su bitkiləri Hidrofitlərə və Hidatofitlərə ayrılır. Yalnız atpaqı hissəsi suda olan bitkilər hid- rofitlər, tamamilə və yaxud cox His- səsi suda olan bitkilər Hidatofit- lər adlanır. Su muhiti S.b.-ndə bir sıra qurului xususiyyətlərinin əmə- lə gəlməsinə səbəb olmuyidur: bitki- nin kӱtləsi ilə muqayisədə səthinin xeyli beyuk olması suda havadakına nisbətən az olan, oksigen və digər qaz- ların udulmasını yungullətdirir. .6.-ndə muxtəlifyarpaqlılıq (he- terofilliya) guclu inkitaf etmipq- dir. S.b.-ndə kecirici topalarda bo- rular ya zəif inkipaf etmiit olur, yaxud da hec olmur. S.b.-nin əksəriy- yəti coxillikdir, vegetativ Yolla co- xalır. Bə”zi S.b. su altında tozla- nır, digərlərinin cicəyi suyun ustunə qalxır və burada tozlanır. S.b. icə- risində faydalıları var. Su həvzə- lərinin 63-Ə3YHƏ təmizlənməsində 66- yuk rolu var, Bə”zən cox artıb ka- nalları və digər su hevzələrini ba- sır. S.b.-ni məhv etmək ucun Herbi- sidlərdən istifadə edilir. Balıqla-. rın yemi olan S.b.-ni yetipdirmək an isə Xususi aqrotexnika vardır. .b.-nə buynuzyarpaq, su zambaqı, su- sənbər, oxyarpaq, acı qıjı, suoxu, su- fındıqı, elodeya, bir cox yosunlar aiddir. Toxum və meyvələri bir cox qupların qidasıdır. SU QAZI, sintezqazı—yanaca- qın qazlaidırılması məhsulların- dan biri. Əsasən SO (4094 ) və N, (5056) qazlarından ibarətdir. Guclu yana- caqdır (yanma istiliyi 11000 kc/mm2 ya- xud 2730 kkalym"-dir). Metil spir- TİNİN SİNTƏZİ uUCcӱn də xammaldır. SU- QANUNVERİCİLİYİ—SSRİ- də sӱların iilədilməsi və muhafi- zəsi sahəsindəki munasibətləri nn- zamlayan huquq normalarının məc- musu. S.q.-nin vəzifələri əhalinin və x.t.-nın ehtiyacları ucun sular- dan səmərəli istifadə olunmasını təmin etmək, suları cirklənməkdən, zibillənməkdən və azalmaqdan qoru- maq, suların zərəoli tə”sirinin qar- pyısını almaq və onu lərv etmək, sӱ obyektlərinin vəziyyətini yaxitılai- dırmaq məqsədilə su munasibətləri- ni nizama salmaq, habelə muəssisələ- rin, təpkilatların, ilarələrin və vətəndaiların huquqlarını qorumaq, su munasibətləri sahəsində qanuncu-


51



luqu mehkəmləndirməkdən ibarətdir. S.q.-nin muhum aktları apaqıdakı- lardır: SSR İttifaqı və muttəfiq respublikaların su qanunvericiliyi Əsasları (1971 il sentyabrın 1-dən quv- vədədir), mӱttəfiq resp.-ların su məcəllələri, *Su qanunvericiliyinin pozulması ustundə inzibati məs”uliy- yət haqqında (1980, oktyabr) və baiyqa aktlar.

Azərb.SSR Su Məcəlləsi 1973 il yanvarın 1-dən qӱvvədədir. Bax həM- cinin Sudan istifadə.

SU QARTALLARI, dəniz qar- talları (Nayyaee(iz) — qırqıki- milər fəsiləsindən yırtıcı quiy cin- si. Bədəninin uz. 7/2—100 sm-dir. Acılmıiny halda qanadlarının uz. 2—2,.5 m-dək olur. Qartallardan dim- diyinin cılpaq olması ilə fərqlənir. Dunyada 7, SSRİ-də Z, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 2 nevu var. Cənubi Ame- rikadan baiqa hər yerdə Yayılmıi1- dır. Dəniz, gəl və cay sahillərində yappayır: 1—3 yumurta qoyur. Balıq, qut və leplə qidalanır. Balıqcılıq təsərrufatına zərər verir. Sayı azalmaqdadır. |

SU QIJILARI (Nudqorqeq:da1ev, Nufqor(eq:4:1peley—suda bitən su qı- jılarının iki sırasıdır—marsi- liyalar (Maqu1eayez) və salviniyalar (Zayu:payev). Hər ikisində bir-bi- rindən kəskin fərqlənən metaspor və mikrospor olmasına gerə bir qrupda birləpdirilir. Lakin umumi xusu- siyyətləri eyni mənə ilə yox, oxiyar


həyat pqərlaitində paralel inkitafla əlaqədar olduqundan bu birləilmə tərtidir.


SU DƏYİRMANI —dət uyutmək ucun iplədilən qurqu. Novla hundurdən dəyirman pərinin ustunə təkulən su pəri ez oxu ətrafınla hərəkətə gəti- rir. Kicik AsiYada meydana gəldiyi və e. ə. 1 əsrdə Romaya kecdiyi barədə məqlumat var. Feodalizm dəvrundə əkinciliyin əsas təsərrufat sahəsi kimi inkipqafı ilə əlaqədar S.d. da- ha genmi yayılmaqa bailadı. S.d. Zaqafqaziyada, o cӱmlədən Azərb.-da E.ə. 7 əsrdən məvcud olmutidur və bə"”zi r-nlarda indi də təsaduf edi- 7 (bax Dəyirman). SU DƏVRANI—Yerlə (onun atmos- ferinlə, hilrosferində və Yer qabı- qında) kunəi raliasiyası və arır- nbir rynnəcınnH təsiri nəticəsində suyun 25 yerdəyitməsi. S.d. suyun Yer səthindən buxarlanması, onun buxarlandıqı yerdən hava axın- ları vasitəsilə baiqa yerə aparılma- sı, su buxarının kondensasiyası və yaqrıntı halında dutiməsi, su Hevzə- lərində, qurunun səthinlə və yer qa- bıqı daxilində suyun yerdəyiiməsin- dən ibarətdir. SU EKONOMAYZERİ--qazan qurqru- sunun elementi (bax Egkonomayzer). U EROZİYASI —laq suxurları- MIN və torpaqların axar sularla yu- Yulması və oyulması. Bax Eroziya. SU EHTİYATLARI— istifadəyə ya- rarlı sular(, cay, gel, kanal, su an- barı, ləpiz və okean suları, yeraltı sular, torpaqdakı rutubət, buzlaq su- ları (buz), atm.-dəki su buxarları ƏƏ Yerin S.e. 1454,3 mln. km9- dir (M, İ. Lvovicə gərə). Bunun 1370 mln. gm?-i Dunya okeanı, təqr. 60 mln. Km?-i yeraltı sular 24 mln.km?-i buz- laqlar, 230 min km?-i gellər, 82 min km-i torpaqdakı rutubət, 1,2 min





52



km?-i cay suları, 14 min km?-n atm.- dəki su buxarlarıdır. S.e.-nın 296 -ə qədəri tinrin sulardır ki, bunun da yalnız O,396 -indən istifadə etmək mumkundur. PYirin su ehtiyatların- dan təsərrufatda (su təchizatı, su- varma, hidroenergetika, daxili gə- micilik, balıqcılıq və s.) genitp is- tifadə olunur. S.e. nəzəri olaraq tu- gənməzdir: ondan səmərəli istifadə edildikdə su dəvranı prosesində fa- siləsiz olaraq bərpa olunur. Lakin cayların, gəllərin və dənizlərin cir- kab sularla xeyli dərəcədə cirglən- dirilməsi S.e.-nın keyfiyyətinin azalması təhlukəsini Yaradır m? cirkab su 40—50 m? təbii cay suyunu cirkləndirir və yararsız hala salır). Yer kӱrəsində su təchizatı ucun il- də 150 km?” su sərf olunur, eyni zaman- da cay və gəllərə təqr. 450 km? cirkab su axıdıdır.

Azərb.SSR-də S.e.-nın əsas hissə- sini cay suları təpkil edir ki, bunun da illik həcmi 30,9 km?-dir (20,6 -İ qonpqu ərazilərdən gələn cay suları, 10,3 km?-i yerli cayların suları).

Əd. Lıvovic M. İ., Mirovıe vodnıe resursı i ix budupee, M., 1974, Rustamov S, Q., Kapkav R. M., Vodnıe sursı AzerbaidjanskoV SSR, İzv.AN Azerb.SSR, 1981, 34 6.

SU İDMANI —–su idmanı nəevlərinin umumi adı. S.i.-na yelkənli qayıq idmanı, motorlu qayıq idmanı, şu poloşu, sualtı idman, suya tullanma, ӱzguculuk və s. daxildir.

SU İLƏ İSİTMƏ SİSTEMİ—ya- itayınıi binalarında, ictimai və sə- naye tikililərində ən cox istifadə olunan isitmə (qızdırma) sistemi ne- vuy bu zaman otaqları icərisindən is- ti su gecən isitmə cihazları qızdı- rır. Belə sistemə suqızdırıcılar, isitmə cihazları (radiatorlar, kon- vektorlar, panellər və s.), u kə- mərləri, qızdırıldıqda həcmi beyu- mupp suyu qəbul edən genitləndiri- cilər və baqlama-tənzimləmə armatu- ru daxildir. S.i.i. s.-ndə su dəvra- nı təbii və mexaniki olur. Birin- cidə su sistemin mӱxtəlif yerlərin- dəki suyun temp-r (isti və soyuq) və sıxlıq fərqi hesabına, igincidə isə su sistemdə soyudulmupt suyu suqızdı- rıcıya aparan boru kəmərindəki sir- Kulyasiya nasosu ilə dəvran edir. SU İSTEHLAKI–su mənbələrindən kənarda əhali, sənaye və s.-nin muxtə- lif ehtiyaclarını ədəmək ucun sudan istifadə, S.i. zamanı mənbədə suyun miqdarı azalır. S.i. təsərrufatları bunlardır: 1) təsərrufat, icməli və kommunal S.i.—əhalinin məiiyət ehti- yacları (icmək, yemək hazırlamaq vəs.) və yapayıt yerlərinin abadlaii- . dırılması (kucələri, yappıllıqları sulamaq və s.) ilə əlaqədar sudan is- tifadə: 2) istehsalat və ya texniki S.i.—sənaye, energetika və nəql.-da texnoloji məqsədlər (məs., buxar al- maq, soyutmaq, məhsulları yumaq) ucun, yanqın əleyhinə və s, ehtiyaclar dn sudan istifadə. Hər bir adamın .bir gӱn ərzində sərf etdiyi suyun mnqdarı (yə”ni xususi su sərfi) əhali ehtiyacları ucun S.i. əlculərinin ə imisadir.

SU KƏMƏRİ—su təchizatı ucun


mӱhəndis qurquları kompleksi (bax Su kəcəri Mə xacə, Su təchizatı). SU KƏMƏRİ İYƏBƏKƏSİ — suyu


iplədilən yerlərə (yatayınl binası,


SU İDMANI


sənaye mӱəssisəsi və s.) aparmaq Y"YH su gəməri xətləri (boru kəmərləri) məcmusu| şu təchizatı sisteminin əsas elementlərindən biri. Ayrıca binalara su vermək ucun S.k.i.-nə (adətən kucə və gedii yolu boyunca sa- lınır) su boruları birlətdirilir. Bina daxilində suyu paylayıcı kran- lara axıtmaq ucun daxili S.k.i. du- zəldilir. Ondan fərqli olaraq bi- nadan xaricdə cəkilən əsas S.klp. xarici (kucə, həyət) S.klp. adlanır. Qurapdırılmasında su kəməri boru- ları imlədilir. Boruların tipi S.k.vg.-ndə tələb olunan basqı quvvə- si, kəmərin cəkilməsi usulu, qruntun xarakteri və s.-dən asılı olaraq se- cilir. Yeraltı su kəməri boruları- nın cəkilitində ən cox cuqun, asbest- sement və polad borulardan (bə"zən isə dəmir-beton və plastik kutlə bo- ruları) istifadə olunur. S.k.p. baq- layıcı armaturla (siyirtmə və ven- tillə) və su paylaqpdıran qurqularla (yanqın Hidrantları və s. ilə) təc- hiz edilir. Hidrant və siyirtmələr adətən xususi quyularda (yıqma dəmir- beton və ya gərpic) qurapdırılır. Texniki iərtlərə gerə S.k.p.-ndə su- yun təzyiqi yapayın yerlərində 6 aut- dan cox olmamalıdır. Suyu coxmər- təbəli binalara vurmaq ucun Yerli nasos st. duzəldilir. S.k.pp. halqavarı (qapalı) və paxələnmiti olur: makis- tral xətlərə (suyu təchiz olunan əra- zinin ən uzaq r-nlarına tranzitlə nəql edən) və paylayıcı ipəbəkəyə ay-


rılır. | SU MXUALİCƏSİ —sudan mucalicə və profilaktika məqsədi ilə istifadə edilməsi. S.m. haqqında ilk mə”luma- ta hindlilərin təbabətə aid €Aiyp Ve- dajsında (cv Həyat kitabım) rast gəl- mək olur. i və mineral sulardan mualicə, profilaktika və gigiyena məqsədi ilə Misirdə, digər ərəb el- kələrində, Yunanıstanda, Romada cox qədim zamanlardan istifadə edilir- di. Hippokrat su ilə muçalicə usulla- rını daha da təkmillədirmipt, mux- təlif xəstəliklərin mualicəsində ge- nip istifadə etmiidir. İbn Sina orqanizmi mehkəmləndirmək və bir sıra xəstəliklərin qaritısını almaq ucun C.M.-HHH beyuk əhəmiyyətini gəs- TƏPMHIL/HD.

S.m.-nin elmi əsaslarla tətbiqi 19 əsrdən batlamınlır. Rus həkim- lərindən A. Ninitin (1825). B. Qrji- maylo (1859) suyun orqanizmə fiziolo- ji tə”sirini əyrənmindər. Rusiyada S.m.-nin klinikalarda tətbiqi F. İ İnozemsev, V. İ. Afanasyev, S. P Botkin və 6.-nın adı ilə baqlıdır.

Su yuksək istilik tutumu, istilik geciriciliyi, konveksiya və muxtəlif qazları, duzları həll etmək qabiliy- yətinə malikdir. S.m. zamanı dəridə yerlətlən sinir ucları (eksteroresep- torlar) qıcıqlanır, mineral sular tətbiq edildikdə isə ucucu, qazabən- zər maddələr (hidrogen-sulfid, gar- bon və radon qazları) dəridən və tə- nəffus yollarından orqanizmə gecə- rək damar divarlarında və daxili orqanlarda yerləttlən sinir uclarını interoreseptorlar) qıcıqlandırır.

calicə məqsədi ilə tətbiq olunan su proseduraları soyuq (202S-dən aiya- kı), sərin 332 S), indifferent (34—36”S), isti (37—39"S) və qaynar (40 S və yuksək) olur. Azərb.SSR-də bir sıra balneoloji muəssisələr


Suraxa- fəaliyyət ges-


(İstisu, Turtsu, Qalaaltı,


Burnu və s. | tərir. S.m. zamanı orqanizmdə biolo- ji 043 maddələr yaranır, kompleks qıcıqlandırıcılar mərkəzi sinir sisteminə nəql olunub reflektor yol- la mӱrəkkəb reaksiyalara səbəb olur.


nı, PTQıx


S.m. muxtəlif Ycynnapna bir sıra xəstəliklərin mualicəsində geni tətbiq olunur. Kəskin iltihabi xəstə-


liklərdə, ateroskleroz və hipertoni- yada, urək-damar sisteminin aqır xəs- təliklərindəy yaman tiplərdə, qanax- malarda, kəskin yoluxucu və bə zi DƏ- ri xəstəliklərində S.m.-idən istifa- DƏ etmək olmaz.

Əd.: Balhneoterapil pri zabolevanilx v detskom vozraste, M., 1980.


SU NƏQLİYYATI —su yolları ilə yuk və sərnitlin dapyıyan nəql. nəvӱ. Bax Dəniz nəqliyyatı, Cay nəqliyyatı. SU NİİYANI—kaqız istehsalı pro- sesində ona vurulan və yalnız katızı ipıqa tutduqda KƏDYHƏH Haxbimi Bə )a mətn. S.n. Avropada kaqız istehsa- lında 13 əsrdə, Rusiyada isə 17 əsrin 2-ci yarısından tətbiq olunmutdur. S.n. kaqızın istehsal yeri, mənbəyi və tarixinin duzgun muəyyən edilməsi ucun əhəmiyyətlidir (məs., ipeleoqra- fiyada, diplomatiyada). S.n. kaqızın muəyyən yerlərinə və ya butun sahəsinə vurulur. S.n. saxta pulu, sənədi, markanı və s.-ni aipykara cıxarmaqa imkan verir. S.n.-ndan kaqıza bəzək vermək aşa də istifadə edilir. SU POLOSU, vaterpolo—su idmanı oyunu. İki komanda arasınla hovuzda, topdan istifadə etməklə K€- cirilir. Rəqib qapısına daha cox top vuran komanda qalib hesab edilir. S. p. 1900 ildən Olimpiya oyunları proq- ramına daxildir. S.p. uzrə cempionatları 1925 ildən kecirilir. Sovet vaterpolcuları Olimpiya oyun- ları (1972, 1980), dunya (1975, 1982) və Avropa (1966, 1970, 1983) cempion- ları olmutlar. Umumittifaq yarıii- larında 1937 ildən cıxıpt edən Azərb. vaterpolcuları SSRİ xalqlarının 2-ci spartakiadasında gumuii medal- tar Vani ar.

SU SƏVİYYƏSİ (caylarda və gəllərdəy)—cay və gəllərdə sər- bəst su səthinin hər hansı ppərti ufuti səthə (nisbi S.s.), yaxud dəniz səviyyəsinə (mutləq S.s.) nisbətən hun- durluyu. İl ərzində S.s.-nin dəyitimə- si iqlim pəraitindən asılıdır və gəllərdə bir necə sm-dən 2—3 m-ə, iri caylarda 5—12 m-ə qədər olur.

CY CYPKYCY, cy ran bi c bi—cy nə ya digər mayenin geməyi ilə qazın bir fəzadan digərinə ksecməsinə mane olan hidravlik quruluti. S.s. sani- tariya texnikasında (məs., unitazda), qaz-qaynaq avadanlıqında (asetilen ge- neratorunda), bə”zən isə buxar-guc qurqusunda və qaz anbarı boru gəmər- nəpnnnə ap: CY TƏCƏPPYDATbi—cy rının əyrənilməsi, ucotu, kompleks istifadəsinin planlatpdırılması, yeraltı və yerustu suların cirklən- MƏSİNİN VƏ azalmasının mçhafizəsi ilə məptul olan x.t. sahəsi. S.t.-nın əsas vəzifəsi x.t.-nın butun sahələ- rinn zəruri miqdarda keyfiyyətli su /MnƏ tə min etməkdir. X.t. sahələrin- (dən su ehtiyatlarına muxtəlif tə- dəblər irəli surulduyundən S.t. ti- kintisi məsələləri hər sahənin ez


ehtiyatla-


SU HEYVANLARI



53



xususiyyəti nəzərə alınaraq komp- leks sur. tdə həll edilməlidir. SSRİ-də kompleks S.t. | lemi-


nin Həlli ucun iqtisadi və texniki


Su təchizatı siste- mi: Ki təsyardici


axtarımlar və tədqiqatlar nəticə" Surra rı? lt

sində hidrotexniki tikintilər apa- təmizləyici qurqu-

rılır. k sovet hidrotexniki ti- lar: 4—təmiz su cə-

kintisi V. İ. Lenin ad. Volxov SES ni: 6—suaparanlar:

olmuptdur. Dnepr SES, Moskva ad. 7—su kəməri pəbə-

kanal, Rıbinsk SES və əsas su qompaq. “kəsi: 8—subastı

larıdır. Muharibədən sonrakı il- ə

lərdə Volqa, Dnepr, Don, Sibir cay- larını dərə və yarrandan gkecirən ak- larında, Orta Asiyada, o cumlədən veduklar burada indi də qalmaqdadır.


Azərb.SSR-də iri, kompleks su ptəbə- gələri tikildi.

Azərb.SSR-də iri su qovpaqları- nın lahiyələtdirilməsi və tikilmə- si kompleksli aparılır. Hidroener- getika, suvarma və balıqcılıq məq- sədi ilə Kur cayı ӱzərində Mingəce- ir su qovpyaqı intpa edilmit, Bakı itələrini icməli və sənaye suyu ilə tə min etmək məqsədi , ilə Pollardan və Kur cayından ı kəmərləri cəkil- mipdir. Azərb.SSR-də əsas artezian

əvzələri Qusar-Dəvəci duzənliyin- də, azan-Əyricay vadisində, Kirov- abad-Qazax massivində, PTirvan-Qara- baq, Mil, Lənkəran və Naxcıvan dar- ətəyi duzənliklərindədir. Resp.-nın ə X.t.-nda yeraltı sulardan icmək ucun, məitpət, texniki və suvarma məqsədi ilə genipi istifadə edilir. 1982 ildə edilir. İri piəhər və sənaye obyektlə- həmin məqsədlər ucun istifadə edil- rinin S.t.-nda batlıca olaraq səthi mip 2379,4 mln. m? yeraltı ipirin (pirin): sular iplədilir. Suyu tə- suyun 83,996-i suvarmaya, 416,192-i ic- 6


ii mənbələrdən geturmək, təmizlə- MƏK ucun, texniki məqsədlərə sərf mək və aparmaq ucun apaqıdakı qurqu- edilmitdir. Əhalini icməli və tex--


b t-- nap Humənnanp: 1) eyrəöynennun ryp-

NİKİ Su İLƏ TƏ MİN ETMƏK ucun HAİ- rynap (MƏC., HAİ, KƏN, məƏHHa ecyrəöyn-

lardan da istifadə edilir. ediciləri, Yeraltı sular ucun su qu- .T.--NIN ƏN əsas məsələlərindən


) yusu, kaptaj nə c,), 2) cyiy təmizləyi- biri də su həvzələrini sənaye və MƏH- ci qurqulara və iplədicilərə vermək iət suları ilə cirklənməkdən qoru- maqdır (bax Təbiətin ras

Azərb.SSR-də yeraltı və yerustu suların əyrənilməsi və ucotu ilə Azər- baycan Elmi-Tədqiqat Hidrotexnika və Meliorasiya İn-tu, Azərb.SSR EA cə İn-tu, Azərbaycan Elmi- Tədqiqat. Su Problemləri İNn-tu, Azər- baycan Geologiya idarəsi və s. mə1- qul olur. ə :

Əd. Taqıyev M. M., Suvarma me- liorasiyası, B., 1961, Kostakov A. N., Osnovı meliorapii, M., 1960: İsra- filov Q. GƏd., Qruntovıe vodı Kura- AraksinskoN nizmennosti, B., 1972, Q a- ljdin"Q. A., Rejim orotpenil, M., 1979.


SU TƏCHİZATI —əhali, sənaye muəs- sisələri, nəql. və s.-nin lazımi KEİ- fiyyətli su ilə təchiz edilməsi. S.t. məsələlərini həyata KeuHpəH MYhəH- dis qurqӱları kompleksinə də S.t. (və ya su kəməri) sistemi deyilir. Tə- sərrufat-icməli, yaxud kommunal (pəhər, qəsəbə, kənd) və texniki S.t,- na bəlunur. Bundan əlavə mərkəzləi- dirilmiit. (butun su ipilədiciləri- nin), krup yaxud r-n (iri r-nda bir necə yapayınl məntəqəsinin) və yerli


Qazıntılar nəticəsində Novqorodda 11 əsrin sonu—12 əsrin əvvəlinə aid tax- ta borulardan hazırlanmıp su kəməri aikar edilmiqildir. Azərb.-da Qəbələ ərazisində hələ 9 əsrdə iqəhəri ceimə suyu ilə təchiz etmək ucun saxsı boru- lardan ibarət su kəməri xətti olduqu apkar edilmitdir. Bakıda, Lahıcda və s.-də də qədim su kəmərlərinin izləri tapılmhpipdır. a “ə yYacup Cy KƏMƏD,ƏPH TƏ"İHHATbIH- dan asılı olaraq kommunal və istehsa- lat (sənaye yaxud k.t.) kəmərlərinə bə- lunur. Ən iri su iplədiciləri me- tallurgiya, kimya, neft e”malı səna- yeləri, habelə İES-lərdir. S.t. məq- sədləri ucun səthi (cay, su anbarı, gəl, dəniz) və yeraltı sulardan (qrunt və artezian suları, bulaq) istifadə


ci qurtular (bax Suyun təmizlənmə- si), 4) təmiz su ehtiyatını saxlamaq ucun qurqular (bax Subasqı qulləsi və cəni): 5)suyu iplədicilərə vermək ucun su kəməri sistemi. S.t.-nın YMY- mi sxemi (ppək.) konkret pəraitdən asılı olaraq dəyiyzpdirilə bilər: məs., əgər suyu təmizləməyə ehtiyac yox- Yddursa təmizləmə və onunla əlaqədar qurqular sxemdən cıxarılır. Bəzən ama bını evlərində lə ictimai bina- larda isti su təcHizatı sistemi ya- radılır. Sənaye si lari ucun muəyyən pəraitdə) dəvriyyə S.t., Ha- lə sudan ardıcıl istifadə sistem- ləri dӱzəldilir. Devriyyə sistemində təbii suların cirklənməsinin qar- iyısını almaq və ondan səmərəli is- tifadə etmək ucun iptlənmipt su e"mal edildikdən sonra yenidən itilədici- lərə verilir. Sudan ardıcıl istifa- də sistemi bir muəssisənin tullantı suyunu digərində iplətmək mumkun olan hallarda tətbiq edilir. S.t.-nda


di sanitariya nəzarətindən kecirilir. SSRİ-də mərkəzləpdirilini St


(ayrıca bir obyektin) S.t.-na ayrı- olan ipəhər və qəsəbələrin sayı dur- lır. Yatayııl yerlərindəki “butun madan artır.

muasir S.t. sistemləri mərkəzləp- Ədə Abramov N. N, Vodosnab- dirilmipdir. | jenie, M., 1967, Qidravlika, vodosnab-


S.t.-nın bir necə minillik tari- xi var. Hələ Qədim Misirdə yer al- tından su cıxarmaq ucun ən sadə su- qaldırıcı mexanizmlərlə təchiz olu- nan cox dərin quyular tikilirdi, bu- rada gil, taxta və Hətta metal: (mis, qurqullun) borular milədilirdi. Qə- dim Romada iri mərkəzlətdirilmint – S,t, sistemləri məvcud idi: su kanal-


jenie i kanalizapil, 3 nzd,, M., 1980,

SU N (SaPypiya)—durna- kimilər dəstəsindən qulp cinsi. Dun- yada 4, SSRİ-də 1 nevu (S. chloropus), Azərb.SSR-də isə bu nəvun bir yarım- ə (G. chloropus chloropus) Mə”siyM-


dan balacadır. Alnında qırmızı.pi-


lək var. Lələkləri qonurtəhər-zeytu-



ucun nasos stansiyaları, 3) təmizləyi- S.h


əhaliyə verilən suyun keyfiyyəti cid- 3


Qapqaldaqa oxtpayır, lakin on= f



nu rəngdədir. Yanlarında uzunsov ar


zolaq olur. Azərb.SSR-də yuvalayır və qıplayır. Sıx qamıplıqda duzəlt- diyi yuvaya 6—12 yumurta qoyur. Bitki və su onurqasızları ilə qidalanır. SU XİZƏYİ İDMANI —su idmanı nevuş idmancının xususi xizəklər- də yedəkci kater vasitəsilə su uӱzərin- də surutməsi. S.x.i.-na slalom, tramp- lindən tullanma, fiqurlu surutimə və s. daxildir. S.x.i. 20 əsrin 30-cu illərindən inkipaf etmiit, ilk dun- ya cempionatı 1949 ildə Fransada olmutdur. SSRİ-də S.x.i. yarıpları 1958, əlkə birincilikləri 1965 il- dən genirilir. SU HAZIRLIRI—buxar qazanında, suqızdırıcı qazanda, yaxud muxtəlif texnoloji proseslərdə istifadə edil- məzdən əvvəl təbin mənbələrlən gələn suyun e”malı. S.H. əməliyyatı İES- də, nəql.-da, kommunal təsərrufatı və sənaye mӱəssisələrində aparılır. Bunun ucun su mexaniki qatıpqıqlar- dan (koaqulyasiya, cəkdurmə və sӱzmə yolu ilə), dəmir və mis oksidlərindən (ion mubadiləsi metodu, sӱzmə yolu ilə) və ya onda həll olmutt qazlardan . (termik və kimyəvi e”malla təmizlə- nir və yumpaldılır (kalsium və maqnezium duzlarından təmizləməklə). .h. metalların korroziyasının, ərp əmələ gəlməsinin, e”mal olunan mate- rialın cirklənməsinin və s.-nin qar- pısını alır. | SU HEYVANLARI, Hidrobi- ontla r—həyatı suda gecən heyvan- lar. Su muhitinin sıxlıqı hava mu- Hitinə nisbətən orta Hesabla 800) də- fə cox olur. Suyun sıxlıqından ası - lı olaraq heyvanların suda hərəkəti təkmillətmindir. S.h.-nda (onur- qasızlarda və amr larda) mayalan- ma xaricdə gedir. Bəlunmə və tӱmur- cuqlanma yolu ilə coxalma yalnız su heyvanlarına məxsusdur. Tənəffus qəlsəmə və bədən səthi ilə gedir. Pa- leontoloji materiallara əsasən Yer səthində həyatın inkipafı ilk dəfə suda bampllamıpdır. Lakin su ipərai- tində heyvanların proqressiv ingi- iafı balıqlar sinfindən yuxarı ge- də bilməmipdir. İlk su heyvanları icərisində onurqalı heyvanların ali truplarının olmaması, əsasən suda havaya nisbətən həll Olmup oksigenin - dəfə az olması ilə izah edilir. cdadı suda yapamıtn quruda yapya- yan ali heyvan siniflərinin bə”zi nӱmayəndələri təkamul prosesi zama- nı ikinci dəfə su həyatına gecmiqt- lər. Bu cur ikinci S.H.-na pərayaqlı- lar, balinalar, sirenlər, bə”zi suru- nənlər, becəklər, taxtabitilər, at- ciyərlə tənaffus edən bə”zi molyusk- lar daxildir. Onlarda oksigenlə tə- nəffusetmə xususiyyəti qalmıtl dır. S.H. iki əsas qrupa (dəniz və ppirinsu heyvanları) bəlunur. Paleontoloji və izioloji mə"lumatlar gəstərir ki, Muasir iqirinsu heyvanları dəniz hey- vanlarından, quruda yapqayan onurra-


uv o ibn o



z



lılar və cuculər iirinsu heyvanla- rından əmələ gəlmitlər. SU HƏVZƏLƏRİNİN SANİTARİ- YA MUHAFİZƏSİ (SHSM)--icməli su mənbələrini cirklənmədən qoruyan qanunverici, təkilati və sanitar- texniki tədbirlər sistemi. SHSM ba- rədə ilk devlət qanunu 19 əsrin 70-ci illərində B. Britaniyada, 90-cı il- lərdə isə Fransada (yeraltı bulaq- larla əlaqədar) həyata kecirilmiii- dir. SSRİ-də sanitariya muhafizəsi zonalarını təpkil edən SHSM qa- nunvericiliyi 1928 ildə rəsmilətidi- rilmitdir. Ciddi rejimli və məh- dudlatdırılmın sanitariya muha- izəsi zonası muəyyənlətdirilmiin- dir. Birinci zonaya su gəturulən yer və su kəmərinin ba qurquları aid- dir, bura hasara alınır, sahəsi ya- iıllapdırılır. qorunur və tikinti ipləri qadaran edilir. İkinci zo- naya su təchizatı mənbəyinə tə”sir gəs- tərə bilən sahə aiddir. Cayın sahili 150—200 m enində yalıllatdırılır və sanitariya rejimi gezlənilir. SHSM-nə sanitariya-epidemioloji st.-lar nəzarət edir. Əd. Topcubapov M. A., Ətraf mӱhit və saelamlıq, B., 1979, SU HARXI–su axını enerjisinin tə"sirindən fırlanan ən sadə Hidrav- lik muӱhərrik. Hələ cox qədim zaman- larda Misir, Hindistan, Cin və di- gər elkələrin suvarma sistemlərində, sonralar isə su dəyirmanlarını, ki- cik istehsalatda maptın və mexanizm- ləri hərəkətə gətirmək ucun iplədi- lirdi. Gucu, fırlanma tezliyi və


.İ.ə. azdır. SUAD RƏPBHLU (Suat Derviş) (Təxən- luslərin — Xədicə Xətib, Suveyda Xətib, Suad ör zən) (1903, İstambul—23.7.1972, İs- tambul)—turk yazıcısı, ictimai xa- dim. “Bəhirənin elcilərik (1923), “Nə bir səs, nə bir nəfəs (1923), “Fat- manın gunahıə (1924), FƏminə (1931), cFosforlu Cevriyək (1948), “Anqara Məhöycyə (1958), *“Malikanənin kəlkə- ləriə (1969) və s. romanları roman- tik məhəbbət və qadın azadlıqı məv- zusundadır. Nazim Hikmətlə birgə mӱtərəqqi cRəsmli ayə jurnalında ipləməsi dunyageruӱptqunə gӱclu təsir gəstərmitdir. Turkiyədə ilk mətbuat itpciləri həmkarlar ittifaqının təpi- kilatcısı və sədri (1939—47) olmuii- dur. 1953—63 illərdə muhacirətdə yappamıddır. “Mən nə ucun Sovet İt- tifaqının dostuyamə (1944) ocerk- lər kitabı var. Bir necə dəfə SSRİ- də onMymaAyp.

Əsərləri: Fosforlu Cevriyə, B., 1964, Anqara məhbusu, B., 1973: Lk- bovnıe romanı, M., 1969.

q Anbkaena L. O,, İz istorii turepkoqo romana, 20—50-ve qodı XX ve- ka, M., 1975,

SUAYIRICI — atm. yaqıntıları- nın Yaratdırı axımı muxtəlif is- tiqamətlərə yənəlmit iki yamac uzrə ayıran xətt. Duzənliklərdə S., adə- tən, səthi hamar sahədən ibarət olur. Atlantik və PQimal Buzlu okeanları- na təkulən cayları Sakit və Hind okeanlarına tekulən caylardan ayı- ran xətq Yerin Ööanı S.-sı sayılır. SUAL İYYARƏSİ—-sual cumləsinin, eləcə də ritorik məzmunlu cumlənin sonunda (ispan dilində cӱmlənin əv- vəlində tərsinə) qoyulan durqu ipyarə- si (?). Sitatın sonunda metərizə


SU HƏVZƏLƏRİNİN SANİTARİYA MUHAFİZƏSİ


icərisində və Ya vərəqin kənarında qoyulan Şi. mətndən, yaxud sitatın məzmunundan pubhələnməyi bildirir. SUALTI ARXEOLOӦGİYA—su (də- NİZ, cay, gəl) altındakı qədim və or- ta əsr abidələrinin arxeoloji təd- qiqatı, Sahillərin su basması, zəl- ZƏLƏ VƏ S. NƏTİCƏSİNDƏ su altında qa- lan gəmilər, yapayıl yerləri, iiqhər- lər, limanlar və s. bu tədqiqatlar za- manı eyrənilir. S.a. 20 əsrin əvvəl- lərində yaranmıpdır.

Azərb. Tarixi Muzeyində yaradıl- mıpp (1968) sualtı arxeoloji tədqi- qatlar qrupu Xəzərin q. sahillərin- DƏ və su altında orta əsrlərə aid )a- iayıpi yerləri (Bəndovan 1, II, Bil- gəhport və s.) apkar etmipdir.

Əd. Lanitiki Q., Amforı, za. tonuvpyiq korabli, zatoplennıe qoroda per, s nem., M., 1982,

SUALTI BETON İİYLƏRİ, su al- tı betonlama—su altında yer- ləiən qurquya və ya onun elementləri- nə beton qarıpıqının dəiyənməsi və Ya təkulməsi ilə əlaqədar olan i1- lər kompleksi. S.b.i. hidrotexniki qurquların tikintisi və tə“miri mud- dətini qısaldır, xərcini xeyli azal- dır. S.b.i. dok, :iluz, bənd və s, qur- quların sualtı Hissələrinin iniqa- sında, xəndək və quyuların dibinə sukecirməyən yastıqların dəttənmə- sində və s.-də tətbiq edilir. S.6b.i:- ndə beton qarıpqıqını sudan izolə edən və təkulmə dəvrundə onun yuyul- masının qariısını alan xususi ӱsul


və vasitələrdən istifadə olunur. “PTaquli qaldırılan boru usulu ilə beton qarıpıqı diametri 200—300 xm


olan və apaqı hissəsi əvvəl təekul- MYHI, lakin hələ elastikliyini itir- MƏMHHI beton kutləsinin icərisində yerlətdirilmitn boru vasitəsilə fa- siləsiz vurulur. Depənmiit beton kut- ləsinin qalınlıqı artdıqca boru yu- xarı qaldırılır. Borunun tə”si radiusu 6 m-ə qədərdir. Əlculəri m-dən cox olan beton qurqular ayrı- ayrı bloklara bəlunur və beton eyni zamanda bir necə boru vasitəsilə vu- rulur. Bir boru vasitəsilə aparılan S.b.i.-nin məhsuldarlırı saatda 15— 20 m?-dir. Qalxan məhlulg usulu ilə aparılan S.b.i.-ndə əvvəlcədən cın- qıl doldurulmuit bloklara diametri 37—100 mm olan boru vasitəsilə se- ment məhlulu vurulur. Borunun məh- lula batma dərinliyi azı O,8 mm olur. Sement məhlulunun mutəhərrikliyi onun boppluqları doldurmasını tə”- min etməlidir. S.b.i.-ndə digər usul- lardan da istifadə olunur (bax həm- cinin Beton iləri).

SUALTI QAYIQ—suyun altında və ustundə strateji, operativ-taktiki və digər tappırıqları yerinə yetirən gəmi. Guclu dəniz donanması olan devlətlərdə, o cumlədən SSRİ-də mus- təqil hərbi qӱvvə nəvudur. Dərinlikdə suyun təzyiqinə davam gətirmək ucun S.q. metaldan hazırlanıb, damcıitə- killi və ya siqariəkilli formada olur. S.q.-ın suyun altına enməsi ucun onun ballast sisternləri su ilə doldurulmalıdır. Dərinliyin dəyiii- dirilməsi və gəminin su uzunə qalx- ması ufuqi sukanlar vasitəsilə və sonradan ballast sisternlərindəki suyun sıxılmını hava və ya qazla kə- nar edilməsi yolu ilə baiza gəlir. Su ustundə Hərəkət etdikdə atom ensrge- tika və Ya dizel qurqularından, də-



a s axırı iyo xaxaxa “a unu —əsq—- -- na q tı —.


rinlikdə atom qurquları, Yaxud elek- trik akkumulyatorlarından, dərinlik az olduqda isə xususi dizel qurqrula- rından istifadə olunur. Muasir S.q., qəyyinatından asılı olaraq ballis- TİK və qanadlı rk lər torpedalar, minalar və həmcinin Hidroakustik, radiolokasiya və digər radioelektro- nİKa aparatları ilə təchiz edilir. Strateji S.q.-ların əsas silahı uzaq- mənzilli ballistik nuӱvə raketləri- dir. Belə gəmilər adətən atom ener- getika qurquları ilə təchiz olunduqru


ucun okeanda uzun muddət qala bi- lirlər. İlk S.q.-lar 17 əsrdə quraidı-


rılmaqa bailanmıjtdır: Londonda ollandiyalı Korneli van Drebbel (1620), Rusiyada ixtiracı dulgər Ye- fim Nikonov (1724), Pimali Ameri- kada Butnell (1776), Fransada R. Fulqon (1801). Almaniyada V. Bau- er (1850) və 6. tərəfindən.

Mӱasir coxməqsədli atom S..q.-la- rının subasımı 5000 7”-dək, sualtı sur”əti bə km/saat-a yaxın, enmə də- rinliyi 400 m-dəkdir.

SUALTI İDMAN—su idmanı ne- vӱz akvalanq və lastlarla muxtəlif məsafələrə sualtı uzmək, əvvəlcədən muəyyənlətdirilmit istiqamətlər ӱzrə sualtı ӱzmək, sualtı turizm, atı atıcılıq və s.-dən ibarətdir. S.i. 20 r 20-ci illərində yaranmıiq, SORİ-də isə 50-ci illərdən inkimaf etmiidir. 1958 illən Hər il S.i, Bə SSRİ cempionatları kecirilir.

SRİ-də S.i. Federasiyası 1959 illə

yaradılmıntdır,( 1965 ildən Umumdun- ya Sualtı Fəaliyyət Konfederasiya- sının (KMAS, 1959) uzvudur. SUALTI KANYONLAR —okean və dəniz dibində yerlətən dərin dərə- lər. Adətən, materik dayazlırı və materik yamacında yayılmızqdır. Uz. 120 km-ə qədər və daha cox, eni isə bir necə on km-ə qədər olur. Bə”zi S.k. iri cay (Konqo, Hind, Qanq, Amazon və s.) dərələrinin sualtı davamıdır. SSRİ sahilləri yaxınlırında iri S.k.-a Qara dənizdə, Sakit okean BƏ Pimal Buzlu okeanı dənizlərində rast gəlmək olur.

SUALTI KİNOCƏKMƏ—su altın- dakı muxtəlif obyektlərin, sualtı HHLTƏPHH BƏ s.-nin kinoya cəkilməsi: Adi kino aparatları ilə sualtı qa- Yıqların, su dərinlik aparatları- NIN illuminatorundan, akvarium və s.-nin pəffaf divarından, habelə avtonom intiqallarla birlikdə su- kecirməyən kameralara (boks) salı- nan kino aparatları ilə cəkilir. SSRİ-də S.k. ucun ilk kino aparatı 1933 ildə yaradılmındır. Akvalam- qın kəpfindən sonra S.k. daha genin yayıtlmınidı. Texnikanın muasir səviyyəsi akvalanqcı uzə bilməyən də- rinliklərdə də S.k.-yə imkan verir. Bu halda kino aparatı məsafədən İda- rə edilir. Cəkilən obyekt zəif iptıq- lanarsa S.k. iplərində ipıqlandı- rıcı qurqulardan istifadə olunur.

.K. bədii, sənədli, elmi-kutləvi. və elmi-tədqiqat filmlərinin cəkili- iqtində tətbiq edilir.

SUALTI RABİTƏ KABELİ —dəniz və okeanların dibi ilə (bir necə min Mdək dərinlikdə) cəkilən uzaq rabi- tə kabeli. S.r.k, qitələrarası rabi- tədə əsas vasitələrdən biridir. İlk S.r.k. 1850 illə Pa-de Kals bokazıq

r , H-

dan (Duvr—Kale xətti) cəkilmizi.


SUBANTARKTİKA QURİYARI 55


dir. 1943 ildə S.r.k.-ndə aralıq guc- ləndiricilərdən istifadə edilməsi, qeyri-məhdud uzunluqlu rabitə xətlə: rinin cəkilməsinə imkan verdi.

r.K.-Nİ cəkmək ucun kabel gəmisin- dən istifadə edilir. Muasir S.r.k. ilə 6 MhHs-ə qədər tezlik zolaqında eyni vaxtda 720 telefon danınıırı aparmaq mumkundur. S.r.k. polieti- len izolyasiyalı koaksial kabeldir. Dayaz və sahilboyu sularda cəkilən S.r.k.-nin gəmi ləvbəri və trallara ilippib qırılmasının və ya qabar- ma-cəkilmə vaxtı dapilı qruntlarla surtunməsinin qarpısını almaq ucun kabel polad zirehlə ərtulur. 700 m- dən artıq dərinliklə cəkilən gabel- lərdə xarici zireh təbəqəsi olmur və aparıcı element funksiyasını bo- rupəkilli daxili naqilin (keciri- cinin) mərkəzində yerləldirilmiyn polad tros yerinə yetirir, Belə ka- bellər orta (daxili naqilin diamet- ri—8 mm, xarici naqilinki 25 xi və beyuk (uyqun olaraq 8 mm və 38 mm


əlculu olur. SUALTI TELEVİZİYA — sualtı muhiti və obyektləri muppahidə etmək ucun televiziya. Batmıiq gəmiləri axtarmaq, gəminin sualtı Hissəsini, hidrotexniki qurqu və sualtı kom- munikasiyaları nəzərdən kecirmək, dəniz və okeanların heyvan və bitki


aləmini eyrənmək, arxeoloji axtarıpq-


lar aparmaq və s. ucun tətbiq edilir. Bu məqsədlə televiziya kamerası bir necə yuz metr dərinliyə salınır, be- yuk ərə televiziya kamera- sı məsafədən (idarəetmə pultundan), kicik dərinliklərdə isə əl ilə idarə edilir. S.t. sistemlərinə (qapalı sistemlərə aid edilir) apaqıdakılar daxildir: sualtı Hissəsinə—verici televiziya kamerası, coxqatlı kabel, ipıq mənbəyi, fotocəkmə bloku: su- ustu hissəsinə—videonəzarət ciha- zı, idarəetmə pultu, elektrik cərə- yanı mənbəyi. Kamerada verici tele- viziya borusu kimi vidikon, CUnepop- tikon və s. iplədilir.

SUALTI TUNEL--cay məcrasının və ya digər su maneələrinin (məs., də- niz kərfəzinin, boqazının) altında tikilən qurquz nəql. vasitələrini buraxmaq və muhəndis kommunikasiya- sını yerlətdirmək ucundur. S.t. adə- tən, məcraaltı və qismən də sahil zo- nasını kəsir. Profili iki tərəfə meylli olur. Eni 20 m və daha coxdur. İlk S.t. 1843 ildə B. Britaniyada tikilmipdir. Hazırda muxtəlif əl- gələrdə 200-dən artıq S.t. cəkilmiyi- di Dal həmcinin Tunel). SU, TI FAYDALI QAZINTI İSTEHSALI—su altından (cay, gəl, dəniz və okean dibindən) faydalı qa- zıntıların cıxarılması. ya okea- nı kӱlli miqdarda mineral ehtiyatla- rını əzundə toplayır: məs., Sakit okeanın dibindəki dəmir-manqan mi- neral tərəmələrində 2,4-1044 772 man- qan, 2,8-109 t, kobalt, 9,4-109 t nikel və 5,3.109 t mis ehtiyatı olduqu eh- timal edilir. İnsanlar cox qədimdən bu sərvətlərdən istifadə etmayə cəhd etmiplər. E.ə. 11 əsrdə finikiyalı- lar dəniz balıqqulaqı cəkuntulərin- dən tund qırmızı boyaq istehsalı ucun xammal cıxarmıillar. E.ə. 3 əsrdə Bosfor kerfəzində Xalka a.-n- da 4 m dərinlikdən mis filizi cıxa- rılırdı. əsrin axırlarından batilayaraq Avstraliya (1870), Brazi-



liya (1884), Hindistan (1909) sahil- lərində qızıl, sonralar ilmənit, ru- til, sirkon, monasit səpintiləri mə- nimsənilməyə bazlandı. 20 əsrin 20- ci illərindən su altından qalay, al- maz və dəmir. filizi cıxarılır. SSRİ-də dəniz səpintilərinin mənim- sənilməsinə 1966 ildə Baltik dənizi- nin tp, hissəsindəki, ppelfdə (titan- sirkon konsentratları) batlanıldı.

Mədən, geoloji və hidrometeoro- loji ipəraitdən, yataqın iplənilmə- si dərinliyi və faydalı qazıntı- nın HƏBYH/1ƏH asılı olaraq muxtə- lif texniki vasitələr və cıxarma usulları tətbiq edilir. Sualtı ya- taqlar, əsasən, coxcalovlu, Hidrav- lik və qreyferli draqlarla iiləni- lir. Draqlarla yatarın iplənmə də- rinliyi 50 m-dən 1800 m-dək olur. Oke- an və dəniz təkindəki Yataqlar yeral- tı mə”dən qazmaları və qazıma quyYu- ları ilə iplənilir. Sualtı ipaxta- ların əksəriyyətində luӱlənin aqvzı quruda qoyulduqundan nəqliyyat qaz- malarının uz. bir necə km-ə catır. Yataqlar bə/zən sun”i a.-larda (məs., Yaponiyada FMaykaq tpaxtası) acılır. Hazırda sualtı kemur, dəmir fili- zi ipaxtaları və qalay mə dənləri is- tismar edilir. Sualtı neft və qaz yataqlarının istismarı daha geniii yayılmıtdır. Su altından neft cı- xarmaq ucun Avropada ilk dəniz quyu- su 1925 ildə Azərb. SSR-də İlic bux- tasında qazılmıpdır (bax Dəniz neft mə dəni).

Dəniz suyunda həll olan duz və kim- yəvi elementlərin (umumi Pəcmi 48 mln. km?-ə catır) fiziki-kimyəvi proseslərlə ayrılması da S.f.q.i.-na aid edilir. Sənaye miqyasında dəniz suyundan natrium-xlorid, .maqnezium və brom istehsal edilir: Dəniz suyun- da kimyəvi elementlərin konsentra- şiyası az olduqundan, onların cıxa- rılması iqtisadi cəhətdən əlveriin- di deyildir.

Əd. Mero D., Mineralınıe bəoqat-

stva okeana, per. s anql., M., 1969: Dobı- ca poleznıx iskopaemıx so dna morev8 i okeanov, M., 1970: Texnoloqil dobıci po- leznıx iskopaemıx so dna ozer, morev i ogeanov, M., 1979, SUAHİLİ DİLİ,kisvahili— Keniyanın və Tanzaniyanın 2 rəsmi dilindən biri. Uqandada, Somali resp.-nın c., Mozambikin :im. r-nla- rında, Zairin 11.-ində də yayılmıii- dır. Bantu dillərinə daxildir. Af- rikada ərəb dilindən sonra ən cox ya- yılmın dildir: təqr. 50 mln. alam DADI Dr (1980). 1980 ildən Şd. YUNESKO-nun milək dillərindəndir. 20-dək dialekti var. Leksikasında ərəb və ingilis dillərindən gecmə səzlər coxdur, Yazıda 10 əsrdən ərəb qrafikasından istifadə olunmunq, 19 əsrin 2-ci yarısından latın qra- fikasına kecilmiidir.

Ədl Micina ER. N... | M., 1969. E. H., 3labik cyaxnının, SUAHİLİLƏR, vasuahililər — İPərqi Afrikada (əsasən Keniya, Tanzaniya, qismən Mozambikdə, həm- cinin yaxın adalarda) yapayan xalq. FS.ə adı təqr, 12 əsrdən məvcuddur. Orta əsrlərdə S. 1Pərqi Afrikada iqəhər-dəvlətlərin laliyyətlərini itirmir Kilva, Pate, Malindi və 6.) etnik tərkibini təp- kil edirdilər. Umumi sayları 1780 min nəfərdir (1982). Suahili dilində


(18 əsrdə istiq- S


danımırlar. Əsas məiquliyyətləri əkincilik, sənətkarlıq və ticarətdir, bir qismi sənaye mӱəssisələrində ili- ləyir. Dindarları mӱsəlmandır. Əd.: Narodı Afriki, M., 1954, Bruk S. İ., Naselenie mira, M., 1981. SUAYYIRAN —axının məcrasında yerləiqən və ӱzərindən su axıb təku- lən maneə (astana). Yalında (qurqu- nun yuxarı kənarında) xususi duzəl- dilmii basqısız depik və ya gəzdən su axıb tekulən divar da S. adlanır, Meliorasiya və hidrotexnikada gul- li miqdarda su buraxmaq, hidrometri- yada isə kicik su sərflərini əlcmək ucun tətbiq olunur. Divarın uzununa profilinin gerunupqunə gərə nazik divarlı, praktiki tə profil- li və enli astanalı (pək.), məcrada yerləməsinə və yalının planda gəru- nupqunə muvafiq olaraq Arı vər, Ə/- rixətli və s. S.-lar var. Suyun axıb








Suatıranların sxemi: / —nazik divar- lı, 2—təcrubi profilli, 3—enli asta- nalı suapıranlar: YB—yuxarı byef (su səviyyəsi yuxarı olan hissə), AB—apaqrı byef (su səviyyəsi apaqı olan hissə): 16—-basqı.

TƏKY-“MƏ HlƏpaHTHHƏ Kepə C.-nap BaKy- umlu, vakuumsuz, yandan sıxılan, yan- dan sıxılmayan, suya batmınq və bat- mamın olur.

ƏƏ.: Qidrotexniceskiv c. 1—P, M., 1979, SUAPMIRAN BƏND—yalı (bax Su- atıran)çzərindən su axan bənd. Yerli Hidrogeoloji ipəraitdən asılı olaraq S.b. beton, dəmir-beton, daiq və arac- dan tikilir. Beton və dəmir-beton S.b.-in hund. 300 m-ə catır. Su anba- rında səviyyəni və aiyan suyun sərfini tənzimləmək məqsədi ilə S.b.-in yalı tzərində qapılar duzəldilir.

UB... (lat. 50bB—altında, yanında, ətrafında)—nəyinsə apaqısında, al- tında, yanında olmaq (məs., submarin, subtropiklər), tabelilik (məs., sub- ordinasiya), qeyri-əsaslıq, ikinci- dərəcəlilik (məs., subarenda) mə”na- larını bildirən murəkkəb sezlərin tərkib hissəsi,

CYBARAbIPFAHbi (Cicuta )—sərTHp- cicəklilər fəsiləsindən bitki cin- si. Coxillik su, yaxud bataqlıq bit- kisidir. Lələkiəkilli yarpaqları uzun saplaqlıdır. Xırda ar cicək- ləri mӱrəkkəb cətirdə yerlətir. Mey- vəsi dəyirmidir. Əsasən, PTimali Ame- rikada 10 (bapqa mə”lumata gerə 20- dək) novu, SSRİ-də zəhərli S. (S. cӱqoza) genin yayılmıqidır. Qaf- qazda Abx.MSSR-də bitir. SSRİ flo- rasında ən zəhərli bitkilərdən bi- ridir. Ən cox payızda və yazda ev hey- vanları (qaramal, qoyunlar) zəhər- ilər 76 lər ARKTİKA işə "yollar, arımkurəsində coqrafi quritaq. 58—60" ilə 65—67* c.e.-ləri arasın- dadır. Sakit, Atlantik və Hind okean: larının bir Hissəsini əhatə edir. .Q. ucun hava kӱtlələrinin MƏBCYM uzrə bir-birini əvəz etməsi xarakte- rikdir, qımda Antarktika, yayda isə mӱlayim enliklərin hava gkutlələri hakimdir. İqlimi soyuqdur. bazamız


soorujenin,



— ve — a — —


o


— yaqıntı (əsasən, sulb


56


orta temp-ru qıtda —5-dən (ippm.-da) —15"S-yə qədər (c.-da), yayda 0—2"S, suyun orta temp-ru isə muvafiq ola raq —1,5-dən —2*S-yə qədər və 0—2*S- dir. İllik yaqıntı 500 mm-dir. Qıp- da S.q.-nın akvatoriyası ӱzən buzlar- la ertulur, Yayda isə buzlardan tama- milə azad olur. Tez-tez covqun, qar fırtınaları, duman mutpahidə edi- lir. Hund. 10 M-ə catan nanranap xa- rakterikdir. Suyun Dӱllulutu il boyu az dəyipilir (33— o). S.q. balıq və ina ovunun muhum r-nlarındandır. u sahəsi planktonlarla zəngindir. Adalarda iptibyə, ot və kolluqlar ya- yılmhptdır. SUBARENDA (sub...--polyakca aqep- da—icarə)—sazipi, mӱqavilə, buna, əsasən, icarədar mulkiyyətini, ya onun bir Hissəsini muəyyən muzdla bapqa iqəxsə (subarendatora) muvəqqəti is- tifadə ucun icarəyə verir. Bax Tor- paq fala SUBARKTİKA QURİYARI—1Pimal yarıngurəsnvdə coqrafi qurataq. 60—

  • ilə 67—73" ipm.e.-ləri arasında-

dır. Okeanda : S.q.-nın 4, sərhədi məvsumi buzların yayıldıqrı sahələrə uyqundur. İqlimi soyuqdur. Orta Gəzər ƏH soyuq ayda (yanvar) —5-dən (q.-də) —50*S-yə qədər (mərkəzi hissə- nə), ən isti ayda (iyul) —10*S-dir. Yayda mӱlayim, qıpda Arktika hava kӱtlələrinin tə”siri Atӱndur. İllik alında dupur) 00—500 mm-dir. Qar ertuyu yerdə 8 aydan artıq qalır. Daimi donuplluq sahələri genip yayılmıptdır, S.q.- nın quru sahəsi ucun hidrolakkolit- lər, coxbucaqlı tərəmələr, soliflu- kasiya ilə əlaqədar relyef formaları xarakterikdir, tundra və metə-tund- E: zonaları ayrılır. Qurjtaqın okean issəsində buz rejimi ilə əlaqədar olan proseslərin məvsumiliyi aydın nəzərə carpır. Okeanın ust təbəqələ- rinin oksigenlə zənginliyi plankton- ların inkipafına, bu da ez nəvbə- sində balıqların və digər dəniz hey- vanlarının coxluqruna ppərant yaradır. SUBASAR—cay dərəsinin bitki ər- tӱyu olan və dapqın vaxtı su basan hissəsi. Cay yataqının eninə inkipya- fı və alluvial cekuntulərin toplan- ması ilə əlaqədar yaranır. Beyuk du- zənlik caylarının dərəsində daha yaxtı inkitaf etmitdir: eni 40 km-ə


qədər ola bilər. u SUVASAR TORPAQLAR—iri cayla- rın yatarında alluvial cəkuntulər uzərində əmələ gələn torpaqlar. Tor- paq əmələgəlmə prosesindən asılı ola- raq cimli, cəmən və bataqlıq torpaq- larına ayrılır. Cimli torpaqlar taxıl və muxtəlif cəmən otları və ipıqlı mepələr altında əmələ gə- lir. Yungul mexaniki tərkibə, zəif su rejiminə və s. malikdir. Cəmən torpaqları muxtəlif ot-taxıl bit- kiləri altında, yataqrın mərkəzində əmələ gəlib, tərkibində nlr humusu olur. Strukturu dənəvərdir. ataqlıq torpaqlar cay yataqının terrasboyu hissəsində otlu və metpə bataqlıqları altında əmələ gəlir. Torflu, lilli, mepə zonası subasarlarında cox qley- lidir. S.t, munbitdir. Tərəvəz, yem fitkiləri, cəltik . və s, əkilir. SUBAS QULLƏSİ VƏ CƏNİ — su təcLlizatı sistemində iplədilən qurqular, şu kəməri iəbəkəsində bas- qını və sərfi tənzimləmək, su ehti- yatı yaratmaq və nasos st,-ları ipqi-


SUBARENDA


nin qrafikini tənzimləmək YHYHAYP. Su basqı qulləsi bak (adətən dəmir- beton və polad), dayaq konstruksiyası (polad, dəmir-beton, bə”zən kərpic) nə ərtukdən ibarətdir. Su istehlakı azalan saatlarda nasos st.-ndan vuru- lan artıq su, basqı qӱlləsində ton- lanır və tələbat artan saatlarda sərf olunur. Bakın tutumu onlarla m?-dən (kicik su kəmərlərində) minlərlə m?-dək (beyuk iəhərlərdə və sənayə su kəmərlərində) olur. Su basqı cəninin dayaq konstruksiyası olmur, lakin yuk- səklikdə qurapdırılır: ondan, əsa- SƏN, tənzimləyici tutum kimi, bə”zən Yanqın (və ya qəza) ucun su ehtiyatı saxlanılmasında istifadə edilir. Muasir su təchizatı sistemində də- mir-beton Saa daha cox iplədilir. SUBASQI CHƏNİ — bax Subasqı qulləsi və cəni.

SUBASIMI, gəminin suba- SI Mm I—ӱzən gəminin sıxıpdırıb cıxardıqı suyun miqdarı. Həcmi S.- na (gəminin voterxətdən aparı su altında qalan hissəsinin Həcmi, m?-lə) və kutlə S.-na (gəminin sualtı his- səsinin həcminə dutən suyun kut- ləsi, t-la) ayrılır. S. gəminin is- tismar-texniki gestəricisidir. SUBAİYİ—orta əsrlərdə bə”zi yaxın PTərq əlkələrində, o cӱmlədən Azərb.- da vəzifə: 1) pəhərdə asayin və əmin- amanlıqa nəzarət edən polis rəisi. Qazıya tabe idi:s 2) əyalətlərdə len torpaq sahəsi olan hərbi feodal. Sulh vaxtı yerlətdikləri qəsəbə və qala- nın hakimi olan S.-lər muharibə za- manı 250—300 nəfərlik suvari dəs-


tənin baticısı kimi deyuttlərdə ii-


tirak etməyə borclu idilər. SUBDOMİNANT (sub...-- dominant), musiqidə—major və minor mə- qamlarında harmonik funksiya: hə- min məqamların 4-cu pərdəsi S, ak- kordlarının əsasını təpkil edir və S. adlanır: məqamın 2-ci və 6-cı pərdəsindən qurulan akkordlar da S, ksiyasına aiddir. SUBDUKSİYA (sub.:..--lat. AisIo— aparma, kecirmə)—Yer qabıqı litos- fer plitalarının və mantiya suxur- larının cplitalar tektonikasıv an- layımına uyqun olaraq bayipqa plita- ların kənarları altına girməsi, S. dərin fokslu zəlzələ zonalarının yaranması və aktiv vulkan adaları qəvsunuUn əmələ gəlməsi ilə mutpayiət olunur. Muasir S. zonasına Sakit


okeandakı Kermadek novu misal ola bair. | SUBEKVATORİAL QURİYAQLAR—


Yerin iki coqrafi quriyaqı. PQimal və Cənub yarımkurələrində, ekvato- rial qurtaqla tropik quriyaqlar ara- sındadır. İqlimində ekvatorial mus-


sonlar (qıppı quraq, yayı rutubətli, temp-ru daim yuksək) ӱstunluyə malik- dir. S.q. yayda (muvafiq yarımgkurə-


lərdə) ekvatorial hava gutləsinin, qımda passatların (tropik hava) tə"- siri altındadır. Orta aylıq temp-q 15—322S, illik yaqıntı 250—2

mm-dir. Yaqıntının 90—9596 -i ya- qıiplar devrundə (2—10 ay) r


Landiyaft zonaları (daimi rutubət- f


li mepələr, mevsumi rutubətli me- iələr, rutubətli hundurotlu savanna- lar və savanna meiələri, tipik savannalar, səhralaptmıtl savannalar və savanna metpələri) meridian isti- qamətindədir. Heyvanat aləmi ucun geviəyən cutdırnaqlılar, yırtıcı-


lar, gəmiricilər, termitlər, ikiqa nadlılar və zərqanadlı hətərat səciy: yəvidir. S.q.-ın okean sularında (səth də) temp-r ilboyu təqr. 25*S-dir. Duz- luluq ekvatora doqru 372/,,-DƏK aza- lır. S.q.-ın landtaftı ə əfindən cox dəyitdirilmiidir (xu- məs Cənubi və Cənub-PTərqi Asi- yada). Bir cox tədqiqatcılar mustəqil S.q. ayırmırlar, onların ərazisini ekvatorial quriaq və tropik qurilaq- larla birlikdə subtropik quritaqlar arasında butun zoları tutan iri tro- pik qurpaqa daxil edirlər. SUBEKVATORİAL İQLİM, sa- vanna HT TH M H—CyöÖeKBaTOpHaz enliklərin (Ekvatorial Afrika, Cə- nubi və Cənub-1Pərqi Asiya, PTimali- Avstraliya) iqlimi(y yuksək hava temp- ru (orta temp-r ən soyuq ayda 182S, yay aylarında 3092 S-dir), onun illik tə- rəddudunun apaqı olması və yarın- tıların (əsasən, yayda dupqur) cox- luqu (2000—2500 mm) ilə xarakteri- zə edilir. Ekvatorial iqlimdən qıpp məvsӱmunun kəskin quru olması ilə fərqlənir. ATM. dəvranı tropik (ek- vatorial) mussonların xususiyyətinə malikdir. CYEMEBƏPH (Polygonum hydroplper)— qırxbuqum cinsinə aid birillik ot bitkisi. Qurudulmuqt gevdəsindən Ha- zırlanan ekstraktdan qankəsici vasi- tə kimi istifadə edilir: babasil ipta- mının (canestezolə) tərkibinə daxil- dir. Azərb,SSR-də su kənarlarında genipq yayılmındır. SUBYEKT, dilcilikd ə—qram- MATHK, MƏHTHTH və semantik anlayı:s- ları birlətdirən termin. Məntiqi S. mə”lumatın istinad nəqtəsinə uy- qun gəlir. Semantik S. isə əlamətin


mənsub olduqu obyekti, hərəkətin ic- racısını bildirir. Qrammatikada S. mubtə


dır. |

SUBYEKT bax Subyekt və obyekt. SUBYEKT VƏ OBYEKT (lat. subiec- tus—öyHeBpənə duran: obiectum— me), cisim)—fəlsəfi kateqoriyalar. S. anlayıpqı ilk əvvəl (məs., Aristotel- də)- xassələri, vəziyyət və hərəkəti ifadə edirdi və bu cəhətdən substan- siya anlayıtına uyqun gəlirdi. 17 əsrdən batplayaraq S, anlayıpqı və onunla əlaqədar (O), ən əvvəl qnoseolo- Ji mə nada ipləndi. S. dedikdə fəal dərk və hərəkət edən, puurlu, ira- dəli insan, O. dedikdə isə S.-in id- raki və digər fəaliyyətinin Yenəldiyi ne) öama dupqulur. Marksizməqədər- ki materializm O.-n S.-dən asılı ol- mayan mevcudluq sayır və onu obyek- tip aləm—dar mə"nada isə, idrak pred- meti kimi qəbul edirdi. Lakin mark- sizməqədərki materializm S. və O.-in qarpılıqlı munasibət


tlərini (O.-in S.-ə bilavasitə təsiri ilə baqlamıpp1-


kret fəaliyyətinin qanuna my

(Ç.-ım fəallıqının horra, rayı) hələ meydana cıxarılmamıtdı. İdea- listlər S. və O.-in qarptı ı . sirini və O.-in isə nə əaliyyəti ilə baqlayı sında idrakda S.-in fəal


ha calıntırdılar. S. və ().- | bətdə praktikanın rolu, bu ə sana


in tarixdən, S.-in ictim

tindən ə RI haqqında ӧӧYəbi- idealizmin (xususən Hegeli : ləri qiymətlidir, =) fikir.


Dialektik materializm O.-in S.- dən asılı olmayaraq mevcudluqundan cıxınd edir, lakin həm də onları vəhdətdə gəturur. O. S.-in mӱcərrəd əksi deyil, cunki fəal surətdə O.-i dəyipir, cinsanilətdirirə?ə və

arın qariılıqlı tə”sirinin əsa-

sında ictiman-tarixi praktika du- rur. Gercəkliyin cəhət və xassələri məhz bu halda praktik və nəzəri fəaliyyətin O.-inə cevrilir. Buna uyqun olaraq obyektiv reallıq, O. və idrak predmetini fərqləndirmək la- zımdır. Xarici aləmin dəyitilməsi prosesində formalaiqıb dəyiən S.-in fəallıqı da bu mevqedən bala du- iqulməlidir. Yə”ni, insan yalnız ta- rixdə, cəmiyyətdə s olur, buna gerə də butun bacarıq və imkanı praktika- da formalapmız ictimai varlıqdır. Marksizmdə subyektivlik S.-in daxili (psixi) halı, O. –-in əksi kimi deyil, bu fəaliyyət cərcivəsində O.-in məz- mununu yenidən təkrar edən S.-in fəaliyyətindən tərəmə kimi ny- iqulur. Bununla ə insan qeyri-ix- tiyari hərəkət etmir, cunki O. S.-in

əaliyyətinə muəyyən hədd qoyur. Ob- ektiv qanunauyqunluqun dərk edilmə- si səviyyəsindən asılı olaraq insan ipquurlu məqsədlər qariyıya qoyur, on- ların əldə edilməsi gediptində həm O., həm də S.-in əzu dəyipir. SUBYEKTİV AMİL, tarixdə — subyektin—gutlənin, siniflərin, par- tiyaların, ayrı-ayrı adamların yektiv ictimai ptərantin dəyipdiril- məsinə, inkipafına, yaxud qorunub saxlanmasına yenəldilmit fəaliyyə- ti. S.a. kateqoriyası və obyektiv amil kateqoriyası, yaxud obyektiv pqərait bir-birinə yaxındır. Onların qar- pılıqlı fəaliyyəti tarixi materia- lizmin bu muӱddəasını acıb gəstərir ki, tarixi insanlar, xalq, siniflər yaradır. Obyektiv ipəraiti və onun inkitaf qanunauyqunluqunu nəzərə al- madıqda S.a.-in fəaliyyəti əla, gercəkliklə ziddiyyət təpjil edir. Lakin S.a.-in butun muxtəlif tərəf, forma və xassələrini bilavasitə o6- yektiv ptərait ilə izah etmək duzgun deyil, cunki S.a. nisbi sərbəst inki- tpafa malikdir. S.a. kateqoriyası gercəkliyin dəyipdirilməsində prak- tikanın əhəmiyyətini acıb gestərir, ӱstqurumun, ideoloji və psixoloji

disələrin bazisə əks tə”sirini ay- dınlapdırır. S.a,.-in rolunun art- ması tarixi prosesin ən muhum sahə. tidir. Tarixin beyuk dənutpləri dəv- rundə ictimai munasibətlərin dəyiyy- dirilməsində S.a.-in həlledici rolu olur (əgər onun fəaliyyəti obyektiv pəraitin inkipafına uyqundursa). İlkin obyektiv pqərtlər olduqda usya- nın, inqilabın mӱvəffəqiyyəti S.a.- dən, yəni sinfin siyasi iquuru və yet- kinliyindən, inqilabcı partiyanın rəhbərliyi altında cəsarətli hərəkət etməsindən asılıdır. Sosialist inqi- labının gediptində və onun qə in- dən sonra tarixi prosesdə S.a.-in əhə- miyyəti daha da artır.

Əd. Romanenko M. V., Dialek- tika obhektivnoqo i subtektivnoqo v us-


lovilx razvitoqo sodializma, M., 1981, SUBYEKTİV İDEALİZM — ideəa- lizmin nəvlərindən biri|z obyektiv


idealizmdən fərqli olaraq, subyek- tin pquurundan asılı olmayan hansı RIN mevcuӱd


ır u HH- kar edir. Bax həmcinin


ealizm.



ər Da


SUBSTANSİYA


SUBYEKTİV HUQUQ—muəyyən ipəx- sin ( iziki və ya hyryrH ipəxsin) gon- kret huququ, yə"ni muəyyən tərzdə hə- rəkət etmək və digər izəxslərdən muəy- yən hərəkətləri (yaxud hərəkətsiz- liyi) tələb etmək ucun qanunla təsbit edilminil imkan. S.hH.-a malik olan məxc bu huququn pozulması arın- da əz, hӱququnun Həyata kecirilməsi və mudafiəsi ucun dəvlət məcburiy- yətinə (məs., məhkəməyə) muraciət edə bilər. Dak :

SUBYEKTİVİZM—gercəkliyə obyek- tiv yanatmanı nəzərə almayan, təbiət və cəmiyyətin obyektiv qanunlarını inkar edən dunyakgərupqu məvqeyi. idealizmin əsas qnoseoloji mənbələ- rindən biridir. S.-in mahiyyəti fəa- liyyətin muxtəlif sahələrində, ən əvvəl idrak prosesində subyektin fəal rolunun mutləqlətdirilməsidir. S.- in nӱmayəndələri C. Berkli, D. Yum, İ. Q. Fixte olmutlar. S, empirio- ekzis-


kritisizmin, praqmatizmin, tensializmin və s. əsas prinsiplə- rindəndir.


Praktika və idrakda subyektin fəal roluna ustunluk verən mark- sizm fəlsəfəsi, eyni zamanda subyekt- lə obyektin qarpqılıqlı əlaqəsinin məvcudluqu ideyasından cıxıpq edir. S. siyasətdə təftipciliyin və volyun- tarizmin Fəlsəfi əsasıdır. SUBYEKTİVLİK — ayrıca adamın (subyektin) nəqteyi-nəzərini, zevq, ma- raq və meylini ifadə edən munasibət, birtərəflilik, qərəzgarlıq. SUBLİMASİYA (son lat. ziİiplaNno —yuksəlmə, qalxma: lat. 5iIyipo—hun- durə qaldırıram)—bərk cisimlərin ərimədən buxarlanması. Məs., nafta- lin, brom, yod, buz və 6. cisimlər normal təzyiqdə və otaq temp-runda bu- xarlanır. buxar əmələgəlmənin nəvlərindən biridir. S.-ya sərf dər nan enerji S. istiliyi adlanır. S. bərk və qaz fazaların birgə mevcud olduqu bun temp-r və təzyiqlərdə bap verə bilər. Təzyiq ucluk neqtəsinə uyqun təzyiqdən kicik olduqda fazalar tarazlıqda olur. Bu zaman doymupp buxar təzyiqinin (P) teMp-rdan (T) asılılıqRı ilə buxarlanma istiliyi (A) arasında əlaqə Apa qayanı ? ) dT” T(V.—V) ifadə olunur. Burada (U,—U.) fa- za gecidi zamanı maddə həcminin dəyitməsidir. Metalların, ion və mo- lekulyar kristalların S.-sı zamanı buxar Zəki uyqun olaraq bir atom- lu hissəciklərdən, polyar və coxatom- lu molekullardan ibarət olur. S.-nın əsas kinetik xarakteristikası S, sur"”ətidir (vahid zamanda S, edən maddənin miqdarı), sur”əti temp-rdan və maddənin kimyəvi təbiə- tindən asılıdır. S.-nın maks. sur”- ətinin temp-rdan və qaz fazasının ar ilən asılılıqının mu- əyyən edilməsi kosmik aparatların istilik izolyasiyasının secilməsi və idarə edilməsində muhum rol oynayır. S.-dan bərk cisimlərin təmizlənmə- sində də istifadə olunur.

SUBOYAR (Nudqoshaq15)—suboyar fə- siləsindən su ӱzərində sər Y3ƏH ikievli bitki cinsi. Uzun saplaqlı yarpaqları rozetdə toplanmıstdır. , LƏVhƏptəKİLLİ aq cicəkləri bircinsiyyətlidir. Xususi tumur yr pəklində suyun dibiidə qıplayır,


57


yayda suyun uzərinə cıxır. İki n

məlumdur: adi S, (N. poqziz-qapae Avropa və Asiyanın alə BƏ CAKHT axan sularında genin yayılmındır, bə”zən akvariumlarda yetildirilir. ipubhəli, illsiy a S.-ı (N. dubia əvvəllər N. azabysa) ki və Cənubi Asiyada bitir. Azərb.SSR-in pirin və durqun sularında yayıl-


mıpdır. SUBOYAR FƏSİLƏSİ (Nudqoshaq|- əə su bitkisi fəsilə- si. Cicəkləri bircinsiyyətli, bə”zən igicinsiyyətlidir. Giləmeyvəyəbənzər meyvələri suyun altında qalır. S.f.- nin mulayim, tropik və subtropik vi-


– layətlərin iqirin və dəniz suların-


da 100-dəx, SSRİ-də 7, .o cӱmlədən Azərb.SSR-də 1 nəvu məlum Bə"- zi nəvləri akvariumlarda yetiidi- rilir. Ephayiz, Thayazzqa Bə Halophila cinsinə aid nəvlər Hind, Sakit və Atlantik okeanlarında geniiy sualtı cəngəlliklər əmələ gətirir. CYBOPEMHTAR YUYLI (cu... — op- bit)—kosmik ucyli “aparatının bal- listik trayektoriya ӱzrə, birinci kosmik sur”ətdən apaqı sur"ətlə (Ye- rin sun”i peyki orbitinə cıxmadan) ucupu. S.u. uc hissədən ibarətdir: agtiv ucutp (bu zaman dapıyıcı ra- getin mӱhərrikləri ipləyir), bal- listik trayektoriya uzrə ucuitl, atm.- də tormozlanma və enmə. İcərisində pilotları olan kosmik ucut aparatı ilə S.u. ABPT-da 0 iə proqramı uzrə 1961 ildə ə. ,CPH-nə cSoyuzə proqramı uzrə ildə olmutdur. SUBORDİNASİYA (son lat. subordi- natio)—xHAMƏTH HHTH3AM TaİnanapbıHa əsasən kicik vəzifəlinin beyuk vəzi- əlinin xidməti tabeliyində olması. UBORDİNASİYA, fiziologn- yada—mərkəzi sinir sisteminin pe- riferik sinir sisteminə, həmcinin onun bir ppe"bəsinin digərlərinin funksional vəziyyətinə daima ki diyi tə"sirlər. 4“S.ə terminini 1 ildə fransız alimi L. Lapik təklif etmipdir. Mərkəzi sinir sisteminin S.-lı tə sirləri xronaksiya, refrak- tor devr, akkomodasiyalar, labillik və s. tərədir. SӰ BOTİTSA--Y uqoslaviyada ptəhər. Serbiya Sosialist Respublikasında- dır. D.Y. və avtomobil yolları qovta- qI. . 90 min (1973). Yeyinti, metal r sə mir kə, kimya, toxucu- Luq, Yungul sənaye, iri mətbəələr var. SUBSİDİYA (nar. subsidium — )ap- dım, gemək)—kapitalist əlkələrində devlətin dəvlət budcəsi vəsaiti he- sabına yerli hakimiyyət orqanlarına,


huquqi və fiziki itəxslərə, devlətlərə, əsasən, pul masında isarcı ka-


gestərdiyi yardım. S. in pitalın nongbeyinə xidmət edir. SUBSTANSİYA (lat. zihz(apya—ma- hiyyət)—daxili vəhdətliyi cəhətdən təhlil edilən obyektin varlıq, mate- riya, hissi rəngarəngliyi və xassələ- rin dəyipgənliyini danmi, npsbi sa- Və mustəqil movcud olan nəyəsə Kur etməyə imkan verən son əsas. cəyyən konsepsiyaya uyqun olaraq bir S. (monizm), iki S. a- lizm) və ya cox S. (pluralizm) fərq- ə is 4 tarixində S. muxtəlif cur ipərh olunm r: şub- strat kimi: konkret ə sədri kira


xususiyyəti: | məvcudolma qa- biliyyəti: re) lərin xəyipilməsinin əsası və mərkəziy məntiqi subyekt ki-



o8


ç SUBSTANTİV BOYALAR


—h = SUBSTANTİV voYALB ii


mi. Antik fəlsəfədə maddi substrat və peylərin dəyinilməsinin ilk əsası kimi ppərh edilən muxtəlif S.-lar fərqləndirilirdi (məs., Demokritin atomları). Hegel S.-nı idealistcə- sinə, mutləq ideyanın inkitafında Yalnız bir məqam kimi araidırmıi- dır. Marksizm fəlsəfəsində S. ma- teriya və eyni zamanda ezunun butun dəyitilmələritin subyekti, yə”ni duti- dӱyu butun formaların fəal səbəbi kimi balla duptulur: S. anlayımqında materiya pquurun əksi olması cəhət- DƏn deyil, onun hərəkət formaları- NIN daxili vəhdəti butun fərq və zid- diyyətləri (varlıq və pquurun əksliyi də daxil olmaqla) cəhətdən əks et- ii li.

SUBSTANTİV BOYALAR —materia- lın selluloz lifləri uzərində bi- lavasitə (rəngab iplətmədən) kifa- yət qədər mehkəm adsorbsiya olunan sintetik boya maddələri. Guman edi- lir ki, b.--ı liflərin uzərində saxlayan quzvə, Hidrogen rabitəsi və Van-der-Vaals dispers quvvələri- dir. Kimyəvi tərkiblərinə gərə C.6.- ın coxu azoboyalar qrupuna daxil- dir. S.b. hər rəngdə olur. Onların suya, tərə və s. davamlılıqını ar- tırmaq ucun boyama zamanı məhlula xususi bərkidici maddələr qarıpi- dırılır. S.b. iplik, viskoz, karız, dəri, nisbətən az miqdarda təbii ipək, Yun və poliamid liflərini boyamaq ucun implədilir.

SUBSTİTӰSİYA (con nar. substitu- (o, lat. 5ib5I io—Yerini dəyinirəm, əvəzinə tə”yin edirəm), huquqda— vəsiyyətnamədə ehtiyat vərəsə (substi- tut) tə Yin etmə. Sovet hӱququnda (məs., Azərb.SSR Mulki Məcəlləsi, m. 540) belə vərəsə, əsas vərəsənin vərəsəlik acılana qədər elməsi və ya vərəsəliyi qəbul etməkdən boyun qacırması hal- larında də”vət edilir.

CY BCTPAT (con nar. substratum, həp- fi mə”nası—dəiənək: sib...-Klat. 5Eqasit—təbəqə)—hadisələrin umumi maddi əsası: nisbi sadə, keyfiyyətcə ibtidai maddi əmələgəlmələrin məc- musu. Həmin əmələgəlmələrin qariyı- lıqlı tə”siri nəzərdən kecirilən sis-

temin, Yaxud prosesin xassələrini 

iərtləndirir. Ən umumi mə”nada aləm- də bai verən butun dəyitikliklərin və prosesin formalarının S.-ı hə- rəkətdə olan materiyadır. Struktur- da, məkan pə zamanda tӱkənməz və son- suz olan S. gercəkliyin butun xassə- lərinin, əlaqə, qarizılıqlı təsir və qanunlarının substansional əsası kimi cıxın edir. S. substansiya an- layhppına yaxındır (bax həmcinin Materiya, Substansiya məqalələrinə). SUBSTRAT—gəlmə dilin təsiri nə- ticəsində assimilyasiyaya uqrayap Yer- li dilin yeni, qalib dildə mӱhafizə edilən unsur əri (məs., fransız di- lində kelt S.-ı). S.-ın tə”siri dilin fonetik, leksik və qrammatik sistem- lərində əzunu gəstərir (bax həmci- nin Adstrat, Superstrat). SUBSTRATLAR—1) biolokiya- D a—coturaqə heyvan və ya bitki orqa- nizmlərinin, həmcinin mikroorqa- nizmlərin yapıtldıqı əiyYalar, Yaxud maddələr. 2) biokimyada—fer- mentlərin tə”sir etdiyi maddələr. 4S.ə termipindən ferment cevrilmələrin- də mitirak edən maddələr mubadilə- sinin bailanqıc və aralıq məhsul- larını (mstabolitləri) gestərmək


ucun istifadə olunur. Ferment reak-


siyaları zamanı S. fəallataraq re- aksiya məhsullarının ayrılması nəticəsində parcalanan ferment-


xi kompleksi əmələ gətirirlər. Zymikrobiologiyada — mik- roorqanizmlərin inkitpaf etdiyi qi- da muhiti.

SUBTROPİK ANTİSİKLON, namiki antisiklon, sub- tropik təzyiq maksimu- m u—mərkəzi eERiroliklərdə olan Yӱksək təzyiq sahəsi. PQimal yarımku- rəsində Azor və Havay antisiklonla- rı, Cənub yarımkurəsində Cənubi Sakit okean, Cənubi Atlantik okeanı, Cənubi Hind okeanı antisiklonları S.a.-a aiddir. S.a. bə”zən okean aiti- siklonu da adlandırılır. SUBTROPİK QURİYA QLAR, su 6- tropiklər—Yerin iki coqrafi qurpaqı. Pimal və Cənub yarımku- rələrində təqr. 302 ilə 402 en dairə- ləri arasındadır. Qıtida mulayim, yayda tropik hava kӱtlələrinin ustun- LUYU ilə xarakterizə olunur. Orta aylıq temp-r 0—5 ilə 20—25*2S ara- sında dəyipilir. Qıti aylarında bə”- zən ipqaxtalar olur. Materiklərin q. hissələri ucun qızmar quraq yayı və rutubətli qıpı olan yarımquru, yaxud Aralıq dənizitiinpli (Aralıq dənizi sahillərində yerləii- diyindən) subtropiklər xa- rakterikdir: torpaqları qəhvəyi, bit- kiləri makvis, qariqa, ppiblək, friqa- nadır. Materiklərin ipit.-ində musson iqlimli rutubətli subtro- piklər YCTYHAMYDP, torpaqları sa- rı-qonur, sarı və qırmızı, bitki ərtuyu həmipəyattıl enliyarpaqlı me- iə formasiyalarıdır. Materiklərin daxili r-nlarındaquru subtro- piklər yayılmızdır: torpaqları boz və qonur, bitkiləri subtropik səh- ra və yarımsəhra tiplidir. S.q.-ın daqlıq r-nları yUYH nar MElHƏNƏPH (orta qurpaqda), alp cəmənləri və buzlaqlar (Yuxarı quripaqda) xarak- terikdir. SSR ərazisindəki S.q. rutubətlisubtropiklərə (Qafqazın Qara dəniz sahillərinin mərkəzi və c. hissələri, Kolxida ova- lıqrı), yayı quraq gecən Yarımru- tubətli subtropiklərə Üləhxəbal ovalıqı), Aralıq də- nizi tipliyarımquru sub- tropiklərə (Qafqazın Qara də- niz sahillərinin 1im. hissəsi, Krı- mın c. sahili) və quru subtro- piklərə (Alazan-Həftəran vadi- si, Kur-Araz ovalıqı, Orta Asiya səhralarının c. kənarı) ayrılır. S.q.-da mədəni landiaft geniin ya- yılmıpdır. Okean hissəsi suyunun yӱksək temp-ru (15—16*S) və duzlulu- qu ilə xarakterizə olunur, canlı alə- mi kasıbdır.

SUBTROPİK MEYVƏ BİTKİLƏRİ —subtropik zonalarda yetnidirilən coxillik həmiəyatıl, yaxud da yar- paqı təkulən aqac və kol bitkiləri. Zeytun, nar, əncir, xurma, naringi, portaqal, limon, yapon əzgili, badam, pekan, pustə və s. S.m.b.-nə aiddir. S.m.6. botaniki cəhətdən bir-birin- dən uzaq, ekoloji baxımdan isə Ya- xındırlar. Tropik bitkilərdən fərq- li olaraq onlar muəyyən dərəcədə su- kunət devru R PYaxtaya az da- vamlı (—6 —20"*S) olurlar. S.m.b.- nin inkipaf prosesinin tam gecməsi və meyvələrinin yetiiyməsi ucun temp-r


d i-


hə 4000—45002S-dən az olmamalı- 1. SSRİ-də Cənubi Krımda Gurc.SSR, Azərb.SSR, Erm.SSR, Əzb.SSR, Tur.SSR, Tac.SSR və Dar. MSSR-in subtropik r-nlarında ye- tipdirilir. :

SUBTRӦPİKLƏR (sub...-H yun. (10- pikös (kyklos)—neHMə dairəsiy—bə”- zən subtropik enliklərə və Ya subtro- pik coqrafi qurptaqlara verilən ad. SUBURAXAN, suburaxıcı qurqu—yuxarı byefdəki (bax Byef) tikintiləri tə”mir etmək, su iLƏ Gə- tirilmiit cekuntuləri yumaq və s. MƏQ- sədi ilə su anbarını bopaltmaq ucun qurqu. S. adətən beton bəndin Gəvdə- sində (borulu S.), torpaq və dapi bənd- lərdə isə bəndin bunevrəsində və ya onun dəvrəsində (tunel S.-ı) yerləit- dirilir. Buraxılan suyun sərfini tənzimləmək ucun S. qapı ilə təchiz edilir. | SӰVA (5iua)—Fici devlətinin pay- taxtı. Viti-Levu a.-nın sahilində- dir. Dəniz portu. Əlkənin sənaye, ti- carət və mədənəyyət mərkəzi. Əh. təqr. 75 min (1982). İqlimi tropik, rutu- bətlidir. Orta illik temp-r 249S, yaqıntı 3000 mm-dir. Tikinti mate-


rialları, yeyinti, sabun səna yesi, pəkər z-du var. Turizm inkipaf et- midir.


SUVAQ—bina Hissələrinin və ya TH- kililərin konstruktiv element səth- ən intaat məhlulundan (suvaq məhlulundan, maladan) yaradılan bərkimit hamar təbəqə. Muasir ti- kintidə hududlayıcı konstruksiya- ların səthini hamarlapdırmaq, son- rakı əməliyyatlar (rəngləmə, karız- cCƏKMƏ BƏ S.) ucun hazırlamaqdan ətru adi S,, izoləedici (oddan, səsdən, rentgen pqualarından və s.), ekran- lapdırıcı kimi xususi S. və tikilinin estetik ifadəliliyini gӱcləndirmək ucun dekorativ S., nəvlərindən istifadə olunur. Bundan əlavə, monolit (yap) və rypy C. HƏB- ləri də məvcuddur. Ya suvaq məhlul halında yaxılır, quru S. isə əvvəl- cədən z-dlarda iri ləevhə və ya vərəq- lər halında hazırlanıb sonradan səthə yapıtidırılır.

SUVAQ İ(YLƏRİ—bina hissələrin- də və ya tikililərdə konstruktiv ele- ment səthlərinin (daxili və xarici 13 x. tavan, arakəsmə və s.) in- paat məhlulu ilə ertulməsi. Moon o- lit, Yəni məhlul halında olan yaqp suvaqın cəkilməsi cox vaxt və zəhmət aparan tp olduqu ucun muasir sənaye tikintisindəquru suvaqla əvəz


olunur.

SUVAGİL— Azərb.-da orta əcp iama- yıii məntəqəsi. İndiki Zaqatala i/t.- ndən təqr. 50—60 km itm.-i,-də yerlə- pirdi. S. 19 əsrədək İlisu sultan- lıqına, sonralar isə Zaqatala dan- rəsinə, qub.-sına, qəzasına daxil idi. 1929 ildən Zaqatala r-nunun tərki- bində olmutdur. Əlveriisiz coqrra- fi mevqedə yerləpən S. 1950 ildə aqatala it.-nin 20 km-liyinə gəcu- rulmut və Yeni Suvagil adlanmıld- dır. Əhalisi əsasən saxurlardan iba-


Elə,

SUVALKİ (Bima1k1)—Polpanın ilm.-i.-ində iiəhər. Carna-Qanca cayı sahilindədir. Suvalki voyevodalıqı- nın inz.m. Əh, 36 min (1978), Araq e”MaHıpı, İeİHHTH CƏHa)€CH hə s. Bap SUVALKİ VOYEVODALIRI (C/s. icvvödztvo Suvvalkskie) — Tlonmasnbın





SUVARMA SİSTEMİ


59


iim.-“i.-ində inzibati vahid. Mazur və Suvalki gəlləri Qəkundadır. Sah. 10,5 min km?, ƏH, 416 min (1978). İnz. m. Suvalki i.-dir.

S.v., əsasən, aqrar r-ndur. Ərazi- nin 1/2-i k.t.-na yararlı sahələrdir. Covdar, arpa, palqamturp əkilir. Ətlik-sudluk heyvandarlıq və donuz- culuq inkipaf etmindir. Muhum sənaye sahələri yeyinti və arac e"ma-


HA SUVANNA FӰMA (7.10.1901, Luanq- prabanq—10.1.1984, Vyentyan) — Laos siyasi xadimi, iiahzadə. Dəfələrlə aos kral hekumətinin bali naziri (1951—54, 1955—58, 1960—62) olmuyi- dur. Laosa dair Cenevrə saziiylə- rini (1962) imzalamıpt Muvəqqəti koalisiya həkӱmətinin, koalisiya par- calandıqdan (1963—64) sonra isə kral həkumətinin bal naziri idi. 1972— 73 ilə S. F.-nın Laos Vətənpər- vər Cəbhəsi ilə apardıqı danımıq- lar nəticəsində Vyentyan saziti (1973) və onun protokolu imzalanmındı. 1974—75 illərdə muvəqqəti Milli birlik həkumətinə batcılıq etmii- dir. 1975 ildən Laos Xalq Demokratik Respublikası baqi nazirinin məsləhət- cisi — SSRİ-də olmuidur (1982). SUVAR--Volqa-Kama Bulqarıstanın- da pəhər (9—14 əsrlər). Xarabalıqı Tat.MSSR-in Kuznecika k, yaxınlı- qındadır. Yatpayınt evləri, saray bi- nası, Keramika, əmək alətləri, si- nah, bəzək və s. apkar edilmintdir. Sənətkarlıq və ticarət (İran, Xa- rəzm, Zaqafqaziya, əə BƏ s. ilə) inkitpaf etmipdi. 14 əsrin sonların- da əhəmiyyətini itirmiptdir. SUVARLAR—PTimali Qafqazın Xə- zər dənizi sahillərində yapamıp tr dilli tayfa (bax Sabirlər). SUVARMA, irriqasiya—meli- orasiya nevlərindən biri. S.-da məq- səd k.t. bitkilərindən yuksək məhsul almaq, torpaqın su, haBa BƏ istilik rejimlərini tə"min edib nizamlamaq- dır. Vegetasiya dəevrundə bitkinin inkipafı ucun torpaqda nəmlik ca- tıpmadıqda S.-ya ehtiyac yaranır. S. k.t. bitkilərinin suya olan tələ- batını tə”min edir, faydalı mikro- orqanizmlərin inkipafına imkan yaradır, bitkinin qida rejimini, boy və inkipafını



gӱcləndirir,


torpaqın hava rejimini tənzimləyir


və məhsuldarlıqı artırır, torpaq- da catıpmayan rutubəti tamamlayır. Buna devri suvarma yolu ilə nail olunur. Devri suvarmada torparın aktiv qatında yaradılan rutubət re- jimi tələb edilən rӱtubət rejimin- dən artıq olmamalı, S. aqrotexniki tədbirlərlə əlaqələndirilməlidir. S. torpaqda olan qida maddələrini həll edib məhlul halına salır və bitki- nin ondan istifadə etməsinə iiərait yaradır. S. tələb olunan normada ol- malıdır, bitkiyə verilən artıq su torpaqın munbit qatında olan qida maddələrini yuyub torpaqrın alt qatı- na apara bilər. Torpaqın rutubət- ləndirilməsi və bitkinin su ilə tə”- min edilməsi muxtəlif usullarla (səthi S., suni yaqıpyaqr- dırma, torpaqaltı S., dam- cı usulu ilə S. vəs.)aparılır. SUVARMA ƏKİNCİLİYİ—k.t. bit- kilərinin suvarma pəraitində ye- timdirilməsi. K.t. bitkiləri vege- tasiya dəvrundə normal nəmliklə tə"- min olunmadıqda suvarmaya ehtiyac



yaranır. Quraq r-nlarda suvarma bu- tun k.t. bitkilərindən sabit və yuk- sək məhsul alınmasını tə”min edir.

S.ə. Neolit dəvrundən mə lumdur. Qədim PLərq əlkələrində cayların daliması İLƏ iLK əkincilik mədəniy- yətləri əmələ gəldi. Su yatdıqdan son- ra toxumu cəekmuiq lilə basdırır, torpaqı ADA bitkiləri becərirdilər. S.ə.-nin ibtidai for- ması olan toxa əkinciliyi belə yaran- mıppdı. İsti, quru iqlimi olan PTərq əlkələrində əkincilik sun”i suvar- maya əsaslanırdı. F. Engels 6 iyun 1853 ildə K. Marksa məktubunda ya- zırdı ki, PTərqdə əkincilik suvarma əsasında qurulmutidur, həmin suni suvarma icmanın, əyalətin və yaxud mərkəzi həkumətin iti olmutidur (K. Marks i F. Ənqelıs, Socinenil, t. 28, str. 221). E.ə. 2-ci minilliyin sonları, 1-ci minilliyin əvvəllərin- DƏ Azərb.-da su arxlarının (Muran, Mil və Qarabaq duzlərində, Naxcı- vanda və s. İNDİ də izləri qalmıip- dır) cəkilməsi nəticəsində S.ə. da- ha da geniplənir. Orta Asiya, Zaqaf- qaziya və Cənubi Sibirin qədim su- varma r-nlarında aparılan arxeolo- ji və tarixi tədqiqatlardan mə”lum olmuqidur ki, ibtidai toxa əkinci- liyi intensiv tarlacılıra bilavasi- tə S.ə.-ndən gecmipdir. Suvarılan sa- hələrdə, əsasən cəltik, buqda, qarqı- dalı, sorqo, pambıq, Yem, tərəvəz və meyvə bitkiləri becərilirdi.

Əksər əlkələrdə (ABPT, Meksika, İtaliya, Fransa, Rumıniya və b.) bu- tun əkin sahəsinin 1—1596-ini, əf- qanıstanda, İranda, VDR-də yarısını suvarma əhatə edir. SSRİ-də S.ə., əsasən, Apaqı və Orta Volqaboyunda, Zavoljyedə, PPimali Qafqazda, Uzaq Pərqdə, USSR-in c. vil.-ndə, Orta Asiya resp.-larında, Qazax.SSR-də, Za- qafqaziyada, o cumlədən Azərb.SSR-də (pambıq, taxıl, yem bitkiləri və tərə- vəz sahələri, uzumluklər, meyvə bar- ları və s.) yerləmir. SSRİ-nin C.ə.- ində tətbiq edilən tədbirlər suvarı- lan torpaqların munbitliyini, g.t. bitkilərinin və əməyin məhsuldarlı- qının artırılmasını tə"min edir. S.ə. ərazidə paylapdırıcı və suvarma kanallarının olması ilə fərqlənir. Suvarma ilə torpaqda sun"i olaraq su, hava, istilik və qida rejimi nizama salınır, torpaqda olan qida element- ləri həll edilərək bitkilərin mənim- səyə biləcəyi hala cevrilir.

S.ə.-ndə sun"i yaqıpiyakdırma və tor- paqaltı suvarma aqrotexniki cəhətdən daha əhəmiyyətlidir. S.ə.-ndə duzgun qurulmuti nəvbəli əkinlərlə yanajpı torpaqın duzgun becərilməsi sistemi də lazımdır. :Rİ-də S.ə.-ndə cox zəhmət tələb edən ipləri mexaniklə, dirmək, əməyin məhsuldarlırını və s. artırmaq ucun yeni k.t. mapqınları sistemi yaradılmıntdır.


Ədə Filimo M. S. pome- niə polevıx yaba: M. 1978" s SUVARMA NORMASI—butun ve- getasiya dəvrundə k.t, bitkilərinin tələbatını ƏDƏMƏK ucun 1 La torpaq


əsinə verilən suyun miqdarı. S.n. S


vegetasiya dəvrundə bitkilərin in- kiplaf fazalarında onların su sərf etməsinə, suvarılan torpaqlarda su- yun itməsinə mӱvafiq olaraq dəvri suvarma normalarına bəlunur. Dəv- ri ln. mӱəyyən bitki, əkilmin tar-


r ə sir müb“ A — oya pula ——


lanın 1 ha-na önp suvarma devrundə verilən suyun miqdarıdır. Devri suvarmalar yaqmurlararası fasilə- lərdə torpaqda catılmayan rӱtubəti tamamlayır. Suvarılan rayonun iq- lim pəraiti ilə sıx əlaqədardır. K.t. bitkilərinin beyuməsi və inki- iafı uzərində mulpahidə aparmaq- la, torpaqdakı su ehtiyatını vaxtın- da tə"yin etmək lazımdır. Torpaq və iqlim itəraitindən asılı olaraq resp.- nın ayrı-ayrı zonalarında hər ha ucun umumi S.n. pambıqa 5800—7800, taxıla 2900—4700, yoncaya 6000—9600, ӱzum baqına 4500—5900, cay plantasi- Yasına 3500—4000, tutunə 4000—4500 m? arasında gəturulur. S.n. bitkilə- rin kək sistemi yerləimən torpaq qa- tının rӱtubətini tam tarla su tutu- mu həddinə catdıran su miqdarı kn- mi muəyyən edilir. Veketasiya devru suvarmalarından əlavə, səpinqabaqı suvarmalar da aparılır. Bu suvarma- lar payız və qın fəsillərində tor- paqda nəmlik ehtiyatı yaratmaq və bə- rabər cucərti alınmasını tə”min et- mək ucundur. Buna qın və yaxud yaz aratı deyilir ki, bu da umumi S.n.- na daxildir.

Əd. Taqıyev M. M., Suvarma me" liorasiyası, B., 1961, Baqrov M. N., Krujilin İ. P., Orositelınıe sis " temı i ix əkspluatapil, M., 1978,


SUVARMA REJİMİ—k.t. bitki- lərinin suvarma normasını, suvarma- ların sayını və muddətini təyin edir. Muəyyən aqrotexniki ipəraitdə torpaqın su-hava rejimini tənzim- ləyir. Tsrpaqda yaranan S.r. bitkilə- rin tələb etdiyi rejimə yaxın olma- lıdır. S.r. bitkilərin inkitaf dəv- ru və fazalarında onların suya olan tələbatını və torpaqın su, qida, duz və istilik rejiminin nizamlanması- na uyqun olaraq gəturulməlidir. Belə uytunluq suvarılan torpaqların MYH- bitliyini artırır, k.t. bitkilərin- dən yuksək və sabit məhsul geturul- məsinə səbəb olur. S.r. bitkilərin nəvundən, suvarılan rayonların iqlim və torpaq itəraitindən asılıdır: bu iqərait dəyitdikdə S.r. də dəyinir. Bitkilərin S.r. onlara lazım olan Umumi suvarma normasının veketasiya dəvrundə paylanmasını nəzərdə tutur, dəvri suvarmaların sayını, norma- sını və mӱddətini muəyyən edir.


Əd. Qalodin Q. A., . menu, M., 1979 ə H A.. Rejim oro


SUVARMA SİSTEMİ—suyu suvarma mənbə yindən geturӱb suvarılan Ələ rə paylayan və bitkilərin suvarıl- masını tə min edən qurqular. S.s.-nə balp su qəbuledici qurqu, ana kanal, daimi paylayıcı kanallar, mӱvəqqəti kanallar, suvarma tpəbəkəsi, kollek- tor-drenaj 1 kəsi, Hidrotexniki qurqular daxildir, Ba qəbuledici qurqu su tələbatı planında nəzərdə tutulmup miqdarda suyu qəbul edib

-S.-nə verir. Suyun əz axını ilə axması ucun daimi səviyyənc saxlayır, dapqın sularını sistemə buraxmır, Su mənbəyindən su S.s.-nə əz axını ilə verilir. Su mənbəyinin səviyyəsi —*S.-NDƏN COX apaqı olarsa, su sistemə nasos qurquları vasitəsilə verilir. Su ana kanallar vasitəsilə daimi paylayıcı kanallara, buradan isə tə- sərrufatlara (k-z və s-zlara) payla- nır. Mӱvəqqəti kanallar suyu pay- layıcı kanallardan geturub suvarma


60


ptəbəkəsinə verir. Sızmaya və buxar- lanmaya gedən itkinin qariısını al- maq ucun əksər hallarda S.s. qapalı tikilir. Suvarma kanallarının bir hissəsi, yaxud hamısı borularla əvəz edilir.

ƏdD.: Baqrov M. N., Krujilin İ. P., Orositelınıe sistemı i ix Əks- ipluatapin, M., 1978.


SUVARMA (YƏBƏKƏSİ--suyu suvar- ma mənbəyindən suvarılan həya pay- layan daimi və muvəqqəti suaparan (kanallar) boru Kemərliriy iyəbəkə, əthi suvarmada S.ip.-ni ox arxlar, tirələr və suvarma iqırımla- rı təpkil edir. Mӱvəqqəti kanallar- dan su, ox arxlara verilib suvarma iırımlarına paylanır. Pırım- la suvarmada su cərgə arasında cə- kilmitp pırımlardan axıb tpaquli istiqamətdə onların dibindən və qis- mən divarlarından torpaqa hopur. Bə"zən suvarma basdırma usulu ilə aparılır: bu usulla suvarmada tirələrlə əhatə olunmuzi kicik cahə- lərə Vudaxılan su tədricən torpaqa hopur. Selləmə suvarmada su tor- para tarla uzərində nazik lay halında axarkən hopur. Bu usulla, əsasən ta- XIL VƏ coxillik bitkilər suvarı- lır.Sun”n yaqıtnyaqdırma usulunda Sp.-ni yaqıtiyatqdıran ma- pınlar və aparatlar, torpaqal- tı suvarmada aktiv qatın altında qoyulmul borular əvəz edir. Bu boru- lar vasitəsilə, əsasən aktiv qat rutu- bətləndirilir. Damcı usulu ilə suvarmada isə S.p.-ni meyvə ba- Rında və uzum plantasiyasında cərgə boyunca dirəklərdən asılmıiy poli- etiler borular və damcıladıcılar təpqkil edir. Əd:BaqrozvM.N..Krujilin İ. P., Orositelhnıe sistemı i nx əks- pluatapil, M., 1978.


SU VENİR (fr. zonuepyq)—yadigar ve- rilmit hədiyyə, kimin, yaxud nəyinsə xatirəsi ilə baqlı pqey. SUVERENİTET (suverenlik), dev- lət suvereniteti (alm. Sou- veranitat, fr. zonueqa:pebe—ali ha- kimiyyət)—devlətin ez daxili və xa- rici siyasətində mustəqilliyi. Huqu- qi mə"nada 4“S.ə terminini ilk dəfə 16 əsrdə fransız alimi J. Boden iii- lətmitpdir. Muxtəlif sosial-iqti- sadi formasiyalarda S. devlət ha- kimiyyətinin sosial-sinfi mahiyyə- tindən və cəmiyyətin iqtisadi qurulu- pundan asılı olaraq muxtəlif mə”- na dapıyır. Xalqın tam hakimiyyəti sosialist dəvləti S.-inin əsasıdır. bilavasitə dəevlət huquqları


(o cumlədən suveren huquqları) siste- |Ӱ.- ||


mində təzahur edir. Dəvlətin tam ix- tiyarlı olması həqiqi dəvlət Haki- miyyətinin həyata kecirilməsini və beləliklə dəvlət S.-ini tə”min edir. Dəvlət S.-i devlətə beynəlxalq muna- sibətlərdə mustəqil beynəlxalq huquq subyekti kimi cıxın etmək imkanı verir. SSRİ-nin xarici siyasəti bu- TYH dəvlətlərin suveren bərabərli- yi də əsaslanır. Bu prinsip BMT Nizamnaməsində təsbit edilmini- dir. S.-ə hərmət muasir Beynəlxalq utuqun və beynəlxalq mӱnasibətlərin əsas insiplərindəndir. SUVERMƏ—rutubətlə tam doymui su- xurların suyunun bir hissəsini aqır- lıq qӱvvəsinin tə"siri altında sər- q axma Yolu ilə verməsi qabiliyyə-


SUVARMA İYƏBƏKƏSİ



ua 7



ti, S, sӱxurun tam su tutumu ilə mo- lekulyar su tutumu arasındakı fərqə bərabərdir. SUVİROVA Aleksandra Lavrentyev- Ha (d. 6, 5.1900, Moskva)—rus sovet | mü aktrisası. Azərb. SSR xalq artisti (1941). Səhnə fəa- liyyətinə 1918ildən Bakıda ezfəaliy- yət dərnəklərində bailamıq, 1927 1959 illərdə Azərb, Rus Dram Teatrın- da CIXI11 ETMHİ- dir. S.-nın yaradı- cılıqı ucun yuk- sək temperament, sə- | mimiyyət səciyyəvi olmutdur. Rolları: Culyetta, Dezde- mona (“Romeo və Culyettav, “Örennov, V, PYekspir), Polina (4“Gəlirli yerə, A. Ostrovski), Nina (4Maskaradə, M, Lermontov), Sofya (4“Aqıldan bə-







A. L. Suviro- va Dolores (4“ Daqt qonaqe, Ye- panuka) ponyuna.


naə, A, Tpnöolenon), Tar)ana (eMem- urannap?, M.. Topkn), AH)a (€ Az6a-sı baqıə, A. Cexov), Mehriban, Gulnar Iran, “Vaqifə, S. Vurqun) və s. UVOROV Aleksaidr Vasilyevic (24. 11. 1730, Moskva—18.5.1800, Peter- burq)—rus sərkər- dəsi, rus hərb sənə- tinin banilərindən biri. Generalis- simus (1799), Rım- pik qrafı (1789), İtaliya knyazı (1799). Hərbci ai- ləsində doqulmuyt- dur. 1748 ildə hə- Ar | qiqi Hərbi xidcə- mv Mikola tə baplamısn, 1754

B 4.” “ildə ilk zabit rut- ali bəsi (porucik) al- MbiHl, 1756—58 illərdə Hərbi Kolle- giyada xidmət ar Yeddiillik muharibədə (1756—63) Kunersdorf ya- xınlırında vuruqimada (1759), Berlin (1760) və Kolberqin (Kolobjeq) (4761) alınmasında iptirak etmitdir. 1770 ildə gen.-m. rutbəsi almındır. Rusi- ya— Turkiyə muharibəsində (1768—74) bir sıra ӱzӱrlӱ Yuruilər etmitdir. Krım və Kubandakı qopunların go- mandanı (1776—79), diviziya koman- diri (1785—87) olmutidur. Rusiya— Turkiyə muharibəsində (1787—91) rus qopunları S.-un komandanlıqı al- tında Fokitani və Rımnik yaxınlı-





qında qələbə qazanmhııtı (1789), İz- mail qalasını Hucumla almındılar. 1791 ildən Finlandiyada, 1792—-95 illərdə Polpada, 1795—96 illərdə Ukraynada rus qopunlarına komandan- lıq etmipdir. İmperator 1 Pavelin tətbiq etdiyn Prussiya kətək qaydala- rının əleyhinə cıxdıqrına gərə 1797 il fevralın 17-də iste”faya buraxıl- mı və Novqorod qub.-nın Koncanskoye k.-ndəki malikanəsinə surgun edil- miidi. 1798 ildə Rusiya, Fransa əley- hinə 2-ci koalisiyaya (B. Britaniya, Avstriya, Turkiyə, Siciliya qopa krallıqı) daxil olarkən, 1 Pavel mӱttəfiqlərin tə”kidi ilə S.-u PYn- mali İtaliyada rus qopqunlarının bap komandanı təyin etməyə məcbur olmuzqidu vax Şuvorovun İtaliya yu- ruqiu (1 79 ), Suvorovun İsvecrə yuru- uy (1799).

S.-un “Qalib gəlmək elmik əsəri nəzəriyyə və praktikanın vəhdətinə əsaslanırdı. S. belə hesab edirdi ki, eDuӱzpmənə insanpərvərliklə də qalib gəlmək olarə, “Təlimdə asan olan deyutidə-cətindir, tə”"limdə cətin olan dəyçtidə asandırə—-S.-un prinsiplə- rindən idi.

S.-un strategiyası qeyri-adi fəal- lıqı və qətiyyəti ilə fərqlənmipt- dir. S. hucumu strateji əməliyyatın əsas usulu hesab edirdi. S. təkcə be- yuk strateq yox, həm də misilsiz tak- tik idi. Kolonna və daqınıq sıra: nın birgə taktikasının təkmilləin- dirilməsi S.-un xususi xidməti idi. S.-un taktikasında atəpt ilə sungu zərbəsi duzgun əlaqələndirilirdi. S. vaxtı duzgun qiymətləndirməyi muha- ribə aparmarın əsas prinsipi sayırdı. Bir sıra elmlərə dərindən bələd olan S. alman, Fransız, italyan, polyak, turk dillərində danıptır, ərəb, fars və fin dillərini qismən bilirdi.

Rİ Ali Soveti Rəyasət Hey”əti- nin 1942 il 29 iyul tarixli Fərmanı ilə ӱc dərəcəli Suvorov ordeni tə”sis 25. UİK(b)P MK və CCPH XKS-nin 1943 il 21 avqust tarixli


.qərarı ilə Suvorov hərbi məktəbləri


yaradılmıpdır. SSRİ-də S. muzeylə- i, ona həsr olunmuiq abidələr, ad. Yapayıti məntəqələri, kucələr və s. var, haqqında film cəkilmitdir. S.- un anadan olmasının 250 illiyi SSRİ-də genin qeyd olunmundur. Əsəri: Nauka pobejdath, M., 1980. Ədə Mixanlov O, N., Suvorov, 2 izd., M., 19805 Qriqorıvev S., Alek- sandr Suvorov, M., 1980, SUVӦROV— RSFSR Tula vil.-ndə iyəhər. Suvorov r-nunun mərkəzi. Ya- xınlıqında Cerepet DRES-i, əyirici -Gy Kitab nəpqriyyatı texnikumu var. yun və odadavamlı gil cıxarılır. SUVOROVUN İSVECRƏ YURUİYU (1799)—A. V. Suvorovun komandanlı- RI ilə rus qopunlarının PTimali İtaliyadan Alp daqlarını amapar İsvecrəyə gecməsi (21 sentyabr—8 okt- yabr). Sӱzorovun taliya yuruttundən sonra B. Britaniya və Avstriya rus ordusunun İsvecrədən Reynə geciril- MƏSİ KİMİ əsassız strateji plan Ha- zırlamınt və Rusiyaya qəbul etdir- mipdilər. Rus qopunları korpusu- nu xilas etmək ucun Suvorovun qopun- ları sentyabrda 5 gun ərzində 150 km yolu gecərək Alp daqının ətəkləri- nə catdılar. General P. İ. Baqra- tionun ən dəstəsi fransız briqada- sını geri oturdaraq rus qopunları





ucun yol acdı. Rus ordusu cətin daq apırımlarını gecərək Kur r-nuna cıxdı və oradan Avstriyaya qayıtdı. S.İ.y. zamanı rus qoptunu əldən və ya- ralılarla birgə 4 mindən cox adam itirdi, lakin dupməni bundan dərd dəfə artıq tələfata uqratdı. S.İ.y. nəticə verməsə də əsl igidlik numu- nəsi oldu. Suvorovun dediyi kimi, ə sungusu Alpı deqlib kecdih.

İ.y.-nə gərə Suvorova generalissi-

CH. . CƏK rHİMƏTN MH .İ.y.-nç İY HİMƏTnTƏRnMDƏ np. SUBӦRVİ İTALİYA YURUİY (1799)—A. V. Suvorovun komandanlı- qı ilə muttəfiq rus və Avstriya qo- punlarının PTimali İtaliyada fran- sız qopunlarına qarpqı əməliyyat- ları. Aprelin 27—28-də muttəfiq qopunları Adda cayı yaxınlıqında fransız r (komandanı gene- ri Moro) darmadaqın etdilər və

ilana daxil oldular. İyunun 17— 19-da Trebbiya cayı yaxınlıqında ge- neral Makdonaldın qopunu, ən 15-də Novi yaxınlıqında general Ju- berin ordusu mərlub edildi. S.İ.y. nəticəsində butun PTimali İtaliya, Fransa həekmranlıqından azad olun- du. Rusiyanın Aralıq dənizi r-nun- da nufuzunun artacaqından qorxan muttəfiqlər (B. Britaniya) rus or- ə. İtaliyadan uzaqlatpdırı

svecrəyə gendərməyi (guya orada ge- neral Rimski-Korsakovun komandan- lıqı altındakı rus korpusu ilə bir-


ləpmək ucun) qərara aldılar.

SU QABARI (Lagenaria iceraria, ƏB- vəllər—Q. vilgareis) ra6arkuMHnəp də- siləsindən birillik bitki. Vətəni Afrikadır. Birevli, bircinsiyyət- li cicəkləri yarpaq qoltuqunda tək- tək yerlətir. Meyvəsinin uz. 20—90 sm, diametri orta hesabla 30 sm- dir. Hər igi yarımkurənin tropik və St elə qədimdən yetipt- dirilir. SSRİ-nin c. r-nlarında, o cumlədən Azərb6.SSR-in bir cox r-nlarında meyvəsinə gərə, bə”zən də n tiv bitki kimi becərilir. SUQALDIRICI MAPYIN—mayeni (batlıca olaraq suyu) muəyyən hundur- luyə qaldırmaq ucun matın. sadə S.m.-a mancanaq və dolamacarx misal ola bilər. Daha murəkkəb S.m.-lar be- iyk həcmdə fasiləsiz su verimini tə”-


verildi. Engels


I ə YS HƏ

” 4 r. 


= qalı heyvanlar sinfi,

2 == TƏPD3HHAZƏH suda-quruda Yapyamaqa gecən İ ilk onurqalılardır.

7 dkuru tekur, yumurtası . rӱpeymləri quruda ingita uyqunlapmamınqlar (anamvilər). İn-



rximed VnNti: | 28—vint, min edir. Buraya Arximed vinti, su- qaldırıcı carx və noriya aiddir. Arximed vinti (itək.) nov (və ya ertuk) və vintdən ibarətdir. Vint guӱlək ya- xud digər mӱhərriklə fırladılır




SUDAK


— 5————..





ilıq


(təqr. 50 dəvr/dəq). Suyu 3—4 m hund.-ə qaldırmaq mumkun olur.

SUQALDIRICI HARX—suyu qal- dırmaq ucun texniki vasitə: Y3ƏDPHH- də sərbəst asılmıtıl cemcələr olan 2—6 m diametrli carx. Carx fırla- narkən aqparıda cəmcələrə dolan su yuxarıda yerlətən novun uzərində cəmcələrdən bollpalır. Cemcə əvəzinə bə"zən sərt bərkidilən pərlərdən is-


tifadə olunur. | Da OLUNUR. və Hokkaylo a-rı arasında boqaz. Yapon dənizini Sa- kit okeanla birlətdirir. Uz. nı 110 km, ən dayaz yeri abnare nə 1

m. Donmur. Əsas portları: okada- te (Hokkaydo a.), Aomori (Honsu a.), SUQƏBULEDİCİ — yaxınlıqındakı ərazidən qurudulma sistemi vasitə- silə yıqılan suyu qəbul edən və ya


aparan suaxıdan, sututar və yaxud cuxur. Bə”zi hidrotexniki şukəturu- c rqulara da S. deyilir.

SUQIZDİRİCİ suyu buxar, is-


ti su, qızmar qazlar və elektrik cə- əyanı ilə qızdırmaq ucun istidə- pdirici aparat. S.-dan (*s/li şu təc- izatı,su ilə isitmə sistemlərində, buxar qazanına verilən suyu qızdır- ma sistemində BƏ C.-TƏ istifadə edi- lir. Səthi qızma tipli S, daha cox yayılmınldır, burada istilik, qız- dırılan suya buxar və ya isti su ilə qızdırılan metal boruların səthi ilə ayn Kontakt S.-sı (su bila- vasitə buxarla və ya isti su ilə qız- dırılır) az iptlədilir. Yerli S.-la- ra vanna kolongası, spiral boru və s. misal ola bilər. SUQOVUNYAN— Azərb.SSR Sabir- abad r-nunun Kurkəndi sovetliyində kənd. R-n mərkəzindən 3,5 km 1lm.-ipp1.- də, dӱzənlikdədir. Əh. 3263 (1985): pambıqcılıq, taxılcılıq və heyvan- darlıqla məpquldur. Səkkizillik məktəb, kitabxana, tibb məntəqəsi var. SUDABORULMA—asfiksiyanın nəv- mӱxtəlifliyi, tənəffus yollarına su dolmaqla beyin və batqa toxumaların kəskin oksigen catınmazlıqından öamı verən elum, Yaxud terminal və- ziyyət. Əlum 3—5 dəq-dən sonra tənəf- fus və qan devranı dayandıqdan son- ra bap verir. S. tipik və yaxud qəfil əlum nəticəsində də (urək xəstəliyi, kəllənin, boyun fəqərələrinin travma- sı və s.) ola bilər. Belə halda elu- mun səbəbini məhkəmə-tibb ekspertiza- sı ayırd edir. Suda boqulana hadisə yerində klinik əlum zamanı gəstəri- lən ilk yardım effektli olur: tə-


nəffus yollarını sudan azad etmək, sun"i aları ӱrəyi masaj etmək = və s. Həyat

. sından sonra mӱtləq Həkim nəzarəti olmalıdır, əks təqdirdə xəstə aqrci-


= Yərlərin ədemindən elə bilər. SUDA-QURUDA YAYYAYANLAR, am-


unksiyalarının bərpa-


fibiyalar (AqarhyIv) (yun. H1Ioz—ikili Bəyat Kes ə —OHYp-


.-Q.Y. su həyat alıqlar kimi (kurusu) və etməyə kipafı metamorfozla gedir. da maddələr mubadiləsi cox zəifdir:


bədən temp-ru dəyinkən və xarici mu- Və


hit temp-runa uyqundur. Muasir S.-q.y. 2850 nevdən ibarət


3 dəstədə birlətir: ayaqsız amfibi- yalar, quyruqlu amfibiyalar və quy-


aqr- 6


.“r.İ.- “


61



ruqsuz amfibiyalar. S.-q.y.-ın İyM- paq və nəm dərisi tənəffusdə muhum rol oynayır. Qaz mӱbadiləsi ucun zə- ruri olan dərinin nəmliyi selikli vəzilərin ifrazatı ilə tənzim olu- nur. Bədənin bel tərəfində iri zə- hərli ifrazatı olan serozlu vəzi- lər yerlətir. Ən beyin yaxpqı, beyin- cik zəif inkipyaf etmiyiidir. Kəllə- beyin sinirləri 10 cutdur. Surfələ- rində yan xətt orqanı olur. Gəzun ak- komodasiyası bullur cismin yerdə- yipməsi ilə gedir. Yetkin S.-q.y. heyvani yemlə qidalanırlar. Diiqlər ovu tutmaq ucundur. Balıqlardan fərqli olaraq S.-q.y.--ın xırda ovu tutmaq ucun yaphilqan selik ifraz edən vəzili, hərəkətli dili var. Yet- kin S.-q.y.-ın ciyəri, xoanaları və qırtlaq qıqırdaqı olur. Ciyərlə tə- Kabus dəri tənəffusu ilə tamamla- nır. Surfələrin qan devranı balıq- ların qan dəvranına oxtardır. Urə- yi uckameralıdır. Yetkin fərdlər- də cut gəvdə beyrəyi var. Erkəklərin- də cӱt toxumluq, ditilərində cut yu- murtalıq ol Kloakaya duppən yu- murtahuceyrə yumurta borusu ilə xa- ricə ifraz edilir. Cox vaxt 3—4 il- liyində cinsi yetkinliyə catır. Yal- nız bə"zi S.-q.y. diridoqandır. Coxu kuru tekur (3—28 minədək). S.-q.y.- ın əksəriyyəti faydalıdır (k.t. bitki zərərvericilərini məhv edir). Bir cox əlkələrdə qurbaqaların əti yeyn- lir, həmcinin fiziologiya təcrubələ- ri ucun obyektdir. Qazıntı S.- q.Y. muasir S.-q.y.-dan xeyli cox və mӱxtəlifdir. S.-q.Y.-ı onurqa və kəl- ləsinin qurulupquna gerə təsnif edir- lər. Əsas tapıntı yerləri PPimal ya- rımkurəsində, ayrı-ayrı tapıntılar isə Cənubi Afrika və Hindistanda- dır. SSRİ-də Rus platformasının c. hissəsində coxdur. SUDARILAN— Mingəcevirdə, Kur cayının sol sahilindəki eyniadlı sahədə Z—13 əsrlərə aid 2 X6-li ya- tpayın yeri və qəbiristan (bax həmci- nin Mingəcevir arxeoloji komplek- si). 1946—53 illərdə aparılan ar- xeoloji qazıntılar zamanı erkən feodalizm devrunun zəngin arxeolo- ji kompleksi—məitpət tikintiləri və xristian mə"bədləri |alban (Qaf- qaz) kitabələriy, Sasani və Xilafət pullarından nbarət inələr aii- gar edilmindir. Yalayılı yerindən dulus kӱrələri tapılmıiy, yaxınlı- qındakı qəbiristanda kup, taxtaqu- tu, katakomba və xristian qəbirləri tədqiq edilmindir. |


Əd: Vahidon R, M., sək 11—U1İ əsrlərdə, B., əl Mingəcevir


SUDAK—USSR Krım vil.-ndə məhəp. . r-nunun mərkəzi. Qara dəniz sahi- lindədir. 2 iərab z-du, yeyinti kom- inatı, cərək kombinatı, istirahət evləri, sanatoriyalar, pansionatlar var. Dənizkənarı iqlim Kurortudur.

E.ə. 4 əsrdə indiki S.-ın Yerində tavrların yalayınt məskəni vardı. 3— 13 əsrlərdə burada ppərqi slavyan- lar arasında Suroj kimi tanınmıpt ticarət mərkəzi olan yunan iqəhəri “uqdeya yerləttmitdi. 13 əsrdə mon- qol-tatarlar S.-ı daqıtdı. 13 əsrdən Venesiya Resp.-sına, 1365 ildən ge- lı ri məxsus idi, 1475 ildə S.-I rlər daqıtdılar. 16—18 əsr- lərdə Arım xanlıqının iəhəri ol- mӱmdur. 14—15 əsrlərə aid genuya-



62



lılara məxs yevdəki *So marlıq qor


şqala (1958 ildən Ki- iya muzeyiə tarixi me"”- uqunun filialıdır), 16


dairəvi və duzbucaqlı mudafiə qul- |


ləsi, qəsr, gӱnbəzli kilsə (sonradan Tӱrklər məscidə cevirmiiylər), an- bar, qalanın yaxınlıqında liman qӱlləsinin və 12 həvari kilsəsinin və s. qalıqları var.


Ədə SekirinskinN S. A., Ocer- Kİ istorii Suroja, Simferopolh, 1955:


M. iə n A. L., Krım v srednie veka,


CYDAH (əp.əl s) —rapanap, səHqu - lər əlkəsi)— Afrikada təbii vilayət. Beyuk Səhranın c. sərhədindən 4—8*” İ1m.e.-NƏ qədər və Atlantik okeanın- De Efiopi Ya yaylasınadək uzanır.

ah. təqr. 5 mln. km?, Qərbi, Mərkə-


zi və YLzərqi S.-a bəlunur. Afrika platforması ərazisindədir. R kan konusları (Marra d., 88 mu S.-da


ən yӱksək nəqtə) var. İqlimi subek- vatorial, Soy Ən soyuq ayın orta temp-ru 20—26*S-dir. İllik Yarıntı iim.-dan c.-a 100 mm-dən 2000 Mmm-dək artır. Ən beyuӱk cayları: Nil, Niger, Seneqal və s. Ən bəyuk gəlu LU. Tipik taztetalar, terənə ropik mepyələr ustundur. Seneqal, Takucia hücə , Qambiya, Mali, Ni- ger, Cad, Sudan, Mərkəzi Afrika Resp.-sı, Kamerun, Nigeriya Benin, Toqo, Qana, Yuxarı Volta, Fil Di- pi Sahili, Qvineya Resp.-sı ərazi- ləri tamamilə və ya qismən S.-dadır.



SUDAN (sYəy.P), Sudan Demogk- ratik Respublikası (4.83 yə 015,—YN, gn).

Umumi mə”lumat, Afrikanın i/m.- p.-ində, Qırmızı dəniz sahilində dəvlət. Misir, Liviya, Cad, Mərkəzi Afrika Resp.-sı, Zair, Uqanda, Ke- niya və Efiopiya ilə Həmərtəldir, Sah. 2,5 mln. K.M?, ƏH. təqr. mln. (1982). Paytaxtı Xartum it.-dir. S. in- zibati cəhətdən 8 regiona bəlunur.

Devlət quruluiyu, S. resp.-dır. Daimi Konstitusiyası 1973 ildən quv- vədədir. Devlət və həkumət bacısı 6 il muddətinə secilən prezidentdir: o, həmcinin ali bat komandandır. Qa- nunverici hakimiyyət prezidentə və 4 il mӱddətinə secilən Milli Xalq Məclisinə (birpalatalı parlament) məxsusdur. Prezidentin dekreti ilə Nazirlər Purası buraxılmıp, Res- publika PQurası (prezident yanında məpvərətci orqan) yaradılmıidır.

Təbiət. ərazisinin cox Hissə- si hund. 300—1000 m olan platodur. Ancaq q.-də (Darfur platosu) və c.-da (Mərkəzi AFrNka yuğsəkliynnin qol- ları) Hhund. 3000 m-dən yuxarı olan sahələrə rast gəlinir. Əlkənin ən yuksək nəqtəsi Kinyeti d.-dır (3187 m). Faydalı qazıntıları: dəmir fi- lizi, manqan, qızıl, xrom, daiyduz,


SUDAN


H


































































SUDA II 170 0 120 Mü kul” SA ri — İ zi im miri rnınnnnnndnyınnei-JFuuninaninunurn nın Aİ HB HTA 1 Vadi-Halfa De. ə y zl | mə İl İTİ TİP M bilib də ə) İT EM = * Nnvu ( ib ə 5 ud Ne ah PBA LAL | 0——" İ Bu MK. I Delq = BƏ TRY” Çə İh 5 q nanə dəni) s = “ | onqola sa "on | D I. = Nuxeyla | ıl PL. = ə

: cl) 5/ 4-cç[HTML redaktə]

| 5 ə. əri o 2 2 ybastӧnav, ə . = Qokar

Ennedi = mə A/Merob axa hi?ər6səp- P | u Ey y Ə0-DəbbaçUkurti / AtbarayD |, di "450 21 əə / /42-DamərӱCdə = eb balim | zi ab | 1 0,. kk ki yaylası 21 ə” R ə 2 : İsə k r3— s 21 ” pır ————y————— = – HA. , uk əmma zz ər | dm. 6- cı asta ln o 9 m 2” İ E | = gӱrə aa | II iH M im uH R YİMALİ-XARTUM KASSALAKE Akordat === €“ |, mTuMA nh L fə OmdurmAN II iə —— YA “acı

1 | | Ruvoyba | ə ” Dİ YARTUM - TL /

m” D A P dy R s ə həpasə xsl ( “əə Auliya -

KDORD O)F d,d də .. dərə) 

Əl-Fater 1 q / “sək SUMER = m, —— ( = Əd-Dueym A: “= Darfur əra “= ə m = xsi Var Pyan ə” ə, . — 2 “ * 1 c Mappa a, 3088” f Q ə ə zə m, m“ yaylası Xə ( ƏH-Həhyağ.—.. ə £— ə mi

bala lə | kəsib" IDillinc ik “əə "əl

— 0 HƏHVYy BİÖİH “— | ” | , Temadinq d. |


“Mu Haçər-Bançə DAR FUR





in Hü


Dİ. k OR DӰS









| -F əs AL 5 Deym Zubeyr



2 — bı?


Cənub /--


—q




144

















duqlı : il. FAN 2 dӱ r x / c = “ə” yn” R = Su “ə əə Mi” H H ə = uc “72 1 Mələkal T ƏDDİS-ƏBƏBO,, “ = i ə
















) =







= “ sar mnfli parnın 2. zə 4 QƏRBİ A ӰU "Eqo XCENVATORİAL| 4X v Tüxüupü yel - | mö “ə S- ƏYALƏT 4UBA | ? "ed Yambio Yə ə” O AK əıa = yes? Farace T:: – Nimule* 3187 ef — —— — ə M di idi" | Səudiyyə Ərabistanı bə nü” nə : y : A N D A 1 avbeet, mika, gips və s, İqlimi iim.- saxlamınlar, qalanları xristian-


da tropik səhra (orta aylıq temp-r 1,5—352S: illik yaqıntı 200 mm-dək), c.-da ekvatorial mussondur (orta ay- lıq temp-r 23—309S: illik yaqıntı 500— 1400 mm). Ən beyuk cayı Nildir. Coxlu mӱvəqqəti su axarları var. Torpaq ərtuyu (im.-da və q.-də zəif in- kipaf etmiidir. C.-da, əsasən, fer- ralitli və alferritli qırmızı, qır- mızı-qonur torpaqlar Yayılmındır. Əlkənin (im.-ında bitki ərtuyu yox dərəcəsindədirz c.-da tək-tək arac- ları olan Yuksəkotlu savannalar var. Bə”zi c. və daqlıq r-nlarda tropik mepələrə rast gəlinir. Antilop, zu- rafə, fil, bəbir, aslan, ləvəqulu, marabu, piton, timsah, sese milcəyi və s. var. Caylar balıqla zəngindir. Milli parklar yaradılmındır. Əhali. Əhalinin yarıdan coxu, əsasən, əlkənin 1im. r-nlarında ya- payan ərəblərdir. Nil vadisində nu- biyalılar, 1im.-i.-də beçalar (dil- lzri kutit dillərinə aiddir), c.- da nilboyu dillərində, q. sərhədləri boyunda isə Mərkəzi və Pərqi Sudan dillərində danınlan Xalqlar yaxipa- yır. Dəvlət dili ərəb dilidir. Əha- linin 7096-indən coxu musəlmandır: 2596-i ən"ənəvi dini e"tiqadlarını


dır. İiiləyən əhalinin təqr. 8594-i k.t.-nda calınır (1981). Orta sıxlıq 1 km2?-də 7,8 Hə ərdir (1981). Hləhəp əhalisi 1396-dir. İri ipəhəri Xartum (Omdurman və PTimali Xartum ilə birlikdə)—1,2 mln.-dan cox (1980).

Tarixi mə”lӱmat, S. ərazisi Dahi


dəvrundən məskunlatmıdır (bax Xartum mədəniyyəti). Muasir C. ərazisinin xeyli hissəsi (qədimdə


Xuii əlkəsi, 10 əsrdən Nubiya) qədim misirlilərə qohum sami-hami və gu- iit tayfaları ilə məskunlatmıpi- dı. E.ə. təqr. 8 əsrlə isə Napata dəv- ləti yarandı. 4 əsrin əvvəllərində S.-ı Aksum kö ari ilqal et- di. b əsrdən xristianlıq, 7 əsrdən isə elkəyə ərəblərin muhacirəti ilə islam dini Yayılmaqa baptladı. 14 əsrin sonu—16 əsrin əvvəllərində

ərazisində sultanlıqlar yaraplı. 1820—22 illərdə S.-ı, o ə periyasının vassalı olan Misir nit- qal etdi. 60-cı illərin sonu—70-ci illərin əvvəllərində S.-da İngiltə- rənin tə siri gӱcləndi. Yadellilərin zӱlmӱnə və milli əsarətə qariqı baiy- lanmın geniiy xalq hərəkatını (bax Məhdicilər hərəkatı) İngiltərə — Misir ordusu yatırdı (1898), 1899






| (or. “ila "3 I bi A İT 5 ALAN —" i .... ) R”. A s. = –—


də r zə


“ Adu lə ə. :


—phgh


7 7 -..—-ır-ı-x ğıızıı-ıxn.


Sudan. 1. Nubiya səhrası ərazisində Nil cayının gerunutpu. 2. Nil cayında balıq vətəgəsi. ə. Mavi Nil əyalətində


otlaq 4. Xartum ppəhəri. sərdabadan tapılmıiy piyalələr.


divarı. E. ə. 5 əsr. 8. Meroedən tapılmıni bilərzik. Qızıl, mina, E. ə.


ildən S. İngiltərə— Misir Sudanı adı ilə B. Britaniya və Misirin mu1- tərək malikanəsi (kondominium)e"lan olundu: S. əslində İngiltərənin mus- təmləkəsinə cevrildi.

20 əsrin 20-ci illərində və xusu- silə İkinci dunya muharibəsindən (1939—45) sonra əlkədə milli azadlıq Hərəkatı genitləndi. 1956 il yanva- rın 1-də S. mustəqil resp. e”lan olun- du. Həmin ildə SSRİ ilə diploma- tik munasibətlər yaradıldı. 1958 il- də mӱrtəce quvvələr əlkədə hərbi dig- tatura rejimi yaratdılar: parlament buraxıldı, siyasi partiyaların fəa- liyyəti qadaqan olundu, lemokratik quvvələr təqib edildi. Hərbi reji- min hakimiyyəti devrundə S.-ın,im- perialist dəvlətlərindən asılılıRrı gucləndi. 1969 ildə S. ordusunun de- mokratik əhvali-ruhiyyəli zabitləri- nin inqilabi cevrilini nətiçəsində mӱrtəce rejim devrildi: Sudan De- mokratik Resp.-sı (SDR) yaradıldı- qı elan edildiy əlkədə mutərəqqi sosial-iqtisadi və siyasi dəytipiklik- lər Həyata gecirildi, sosialist əlkə- ləri ilə munasibətlər geniiyləndi. Lakin daxili murtəce quvvələrin, eləcə də imperialist dairələrinin təxribatcılıq fəaliyyəti, həmcinin demokratik qӱvvələr arasındakı ixti- laflar SDR-in mutərəqqi inkitpafı- na getdikcə daha artıq mane olurdu. 1971 ildə sol əhvali-ruhiyyəli zabit- lərin dəvlət cevriliti cəhdi boiya cıxdı: cevriliil iitirakcıları və onlara kəməkdə təqsirləndirilən Su- dan Kommunist Partiyası amansız cəza tədbirlərinə mə”ruz qaldı. S.-ın imperialist dəvlətləri ilə əlaqələ- ri gӱcləndi və əlkədə kapitalist in- kipaf yoluna meyl artdı. Siyasi və


əsr Munxen.


ictimai hayatı islamlatdırmaq cəhd- ləri qӱvvətləndi. Son illərdə S.-da hakim rejimə qariqı mӱqavimət hərə- katı gӱcləndi. 1985 ilin aprelində S.-da dəvlət cevrilitii bat verdi, hakimiyyətə hərbcilər kecdi.

Siyasi partiyalar və həmkarlar ittifaqları. SudanSosialist İttifaqı (SSİ)—1972 ildə ya- ralılmınn, 1985 il aprel cevrili- ipindən sonra buraxılmıpqidır: elcxə- də yYekanə leqal və haxim siyasi tə1P- kilat idi. Sudan Kommunist Parti- yası. Sudan Fəhlə Həmkar- lar İttifaqlarının fFe- derasiyası — 1950 ildə təsis elilmitpdir. Umumdunya Həmkarlar


İttifaqları Federasiyasına daxil- 


dir.

İqtisadi-coqrafi ocerk. S., iqti- sadiyyatı zəif inkipaf etmin aqrar əlkədir. Təbii ehtiyatları az eyrə- nilmitdir. Torpaqların icarəyə Ke- turulməsi geni” yayılmınidır. G.t.- nın muhum sahəsi pambıqcılıqdır. Pambıq, əsasən, Ar Nil və Mavi Nil cayları arasındakı sahədə əkilir. Kalıp, yerfındıqı, darı, kuncut, buqda, iqəkər qamıqpı, xurma və s.


yetiidirilir. S. dunyala istehsal olu-


nan qummiarabikin 9094-ə qədərini verir. Heyvandarlıq KeHəpu XapaK- terlidir. Qaramal, lavar, dəvə və s, saxlanılır. Nil cayı və onun qolla- rınla balıq ovlanır. Sənaye zəif in- kipaf etmiidir. K.lt. xammalını e”mal edən mӱəssisələr ustundur. Qi- kinti materialları, istehlak malla- rı istehsal olunur. Atbara, Port-Su- dan və Pimali Xartumda neft və me- tal eqmalı mӱəssisələri var. SSRİ- nin kəməyi ilə 4 k.t. məhsulları e”malı 3-du, 2 taxıl elevatoru və s.


5. Xartumda Sudanlı Mehdinin məqbərəsi. 19—20 əsrlər. 6. Meroe ipəhərinin cənubundakı 7. Meroedə padpah Arnekamanın təsviri olan relyef. Allah Apedamak məbədinin cənub Misir İncəsənəti Davlət


Kolleksiyası.


sənaye obyekti tikilmitdir. 1979 il- də ABPQ-ın *PYevronə tpirgəti elkənin mərkəzi r-nlarında neft yataqları kəiif etmiitdir. D.y.-larının uz. təqr. 5 min k.m, avtomobil yollarının uz. 21,2 min km, daxili su yolları- nın uz. təqr. 6 mini km-dir (1982). 1978 illə Port-Sulan—Xartum neft məhsulları kəməri cəkilmiidir. Bey- nəlxalq aeroportu Xartumdadır. İri dəniz portu Port-Sudandır. Pambıq, qummiarabik, qəhvə, dəri və s. ixrac, mapın və avadanlıq, peft, ərzaq və s. idxal edilir. Xarici ticarəti, əsa- sən, B. Britaniya, AFR, Yaponiya və ABİQ ilədir. Pul vahidi S. funtudur. Səhiyyə. 1971 illə S.-da əhalinin hər min nəfərinə dupiən doqum sayı 45, əlum sayı 20, hər min nəfər dirido- qulana gərə uttaq elumu 130 olmuni- dӱr. Orta emur kipilərdə 44,6, ra dınlarda 46,9 illir. İnfeksion və parazitar xəstəliklər gepili yayıl- mhipdır. S.-da 15,4 min carpayılıq (əhalinin hər min nəfərinə 1,1 car- payı) 122 xəstəxana, 606 dispanser, 1,3 min Həkim (əhalinin Hər 12,5 min nəfərinə 1 həkim), 77 dpi həkimi, 371 əczacı, 16 minə yaxın orta tibb ipcisi var (1973). Həkim kadrlar Xartum Un-tinin tibb fakultəsində hazırlanır. — Maarif, 1956 ilədək əhalinin yalnız 596-i oxuyub-yazmaqı bacarır- dı. Əlkə istiqlaliyyət qazanlıqdan sonra xalq maarifi haqqında qanun qəbul edildi. Təhsil icbari deyil. Təhsil mudləti ibtidai məktəblərdə 6: orta məktəblərdə 6 (34-3), texipki pe- itə məktəblərində 3—4 ildir. Xartum- da un-t, politexnik və k.t. in-tları var. Beyuk kitabxanaları: Xartumda un-t kitabxanası, Omdurmanda kut-


nara pq


Bo ——pjikq—-aqkc=Dxfjkjtij"Jİgisiə—- ana x. ə = = 2 ğaqy-—JFB—Ikjı ma a


64.


ləvi kitabxana, Muhum muzeyləri: Xartumda C. milli muzeyi, Etnoqrafi- ya zəli, Meroedə muzey-qoruq. buat, radio verilimiləri, te- leviziya. Ӧlkədə ərəb dilində guçndə- lik cƏl-Əyyamə (1953), 4Əs-Səhafaə (1962), həftəlik FƏl-Quvvət əl-Mu- səlləhəə (1969) qəzetləri və s. cıxır. Sudan Nyus Eycensi (SUNA) infor- masiya agentliyi 1970 ildə yaradıl- mımpdır. Devlət tərəfindən nəzarət edilən radio (1940) və Devlətin ixti- yarında olan televiziya (1962) veri- lipləri idarələri Omdurmandadır. Ədəbiyyat. İlk mə"lum ədəbi nu- munələr 10 əsrə aiddir. Orta əsrlər S. ədəbiyyatı klassik ərəb ədəbiyya- tı zəminində inkipaf etmiptdi (bax Ərəb mədəniyyəti. Ədəbiyyat). 19 əsrin sonlarında Yəhya əs-Səlya- vi və b. mӱstəmləkəcilik əleyhinə mç- barizəni tərənnum etmipt, ərəbləri birliyə cnaqırmıtlar. Əbd əl-Qədir əl-Muxtar S. ədəbiyyatında ilk pye- sin muəllifidir. Əbu Cukkuda, Əli Əhmədani, Həmzə əl-Malik Tunbul, Yusif Bətir ət-Ticani və 6. poeziya- nı inkipaf etdirmiptlər. İkinci dunya mӱharibəsindən sonra milli azadlıq mubarizəsi və sosial tərəq- qi məvzuları geni yayıldı (Tac əs-Sirr Həsən, Məhəmməd əl-Fayturi və 6. ppairlər, Məhəmməd Əhməd Məh- cub, ət-Təyib Zərruk, Əbu Bəkr Xa- lid, əz-Zubeyr Əli, Salah Əhməd İb- rahim və b. nasirlər). S. ədəbiyyatın- dan bə”zi numunələr Azərb. dilinə tərcumə olunmupdur. e”marlıq və təsviri sənət. S.-ın ən qədim incəsənət abidələri Neolit dəvruӱnə aiddir (gildən Heyvan fiqur- ları, yapma keramika, qaya təsvirlə- ri). E.ə. 2-ci minillikdə S. incəsə- nəti Qədim Misir mədəniyyəti isti- qamətində inkipaf etmitpidir. S.-da


xristianlıqın yayılması ilə (6 əs- S rin 2-ci yarısından) əlaqədar tikil-


mipp kilsələr me”marlıqı və divar rəsmlərinə gərə qibtilərin incəsə- nətinə yaxın olmutidur. 15—16 əsr- lərdə Qərbi S.-da dap me”marlırı in- kipaf etmipdi. 19—20 əsrlərdə xalq yapayın evlərinin ən xarakterik ti- pi ciy kərpicdən tikilmiiy komalar olmupdur. pa me"marlıqı tipin- də binalar əsrin ortalarınadək iri yapayıpt mərkəzlərində (Xartum və s.) cəmlənmitdi. 1956 ildən sonra sənaye və yapayıtt binalarının plan- lı tikintisi geniplənmitdir. Xalq sənəti aqac heykəltərailıqı, gildən kicik plastika əsərləri, mis BƏ KY- Mym illin Dİ ətiyalar, də- ri mə”"mulatları hazırlanması və s. ilə təmsil olunur. 20 əsrin ortala- rından milli dəzgah incəsənəti ya- ranmıpdır (Heykəltəratlar M. Kua, A. Hamid, boyakarlar X. Abbas, M. O, Bəpir, qrafik A. A. Burhan), Teatr. 1936 ildə S.-da teatr cə- miyyəti təpkil edilmitdir. 1940 il- DƏN kӱtləvi tamatpalar verilmitdir. 1950 ildə teatr cəmiyyətinin əsasında ərəb dilində tamapalar gestərən dram və musiqi susa fəaliyyətə bap- lamınpdır., Əlgədə muasir Sudan teat- rı, Xartum truppası, bir necə xalq rəqs ansamblı fəaliyyət gestərir. Kino. 1968 ildə S.-da tədris və xroniga filmləri istehsal edən gi- də izərəsi əə 1969 il- cimidlər və arzularə (rej. ər- Rəpid Məhdi) adlı ilk tammetraj-


SUDAN DİLLƏRİ 


lı bədii film buraxılmıtdır. Kino prokatı və filmlərin idxalı iqəxsi iirkətlərin əlindədir. cNə- sillərin mubarizəsiə, cQardatlar arasında ixtilafə (1972, 1973, hər nki filmin rej. A. Hapim), *Tacucı (1983, rej. Qadalla) və s. bədii film- lər cəkilmipdir.


Ədl. Demidcik V. P., Sudansğal literatura XX vh., Duqanbe, 1972: Demok- raticesgkan Respublika Sudan, Spravoc- nig, M., 1973, Voblikov D. R., Pec- publika Sudan. 1956—mağ 1969 r., M., 1978, Sorokin A. A., Aqrarnın vop- ros v Sudana, M., 1979, BockarevQ.

n Sopialınan struktura sudanskoqo qo= roda, M.. 1980, Qusarov V. İ., Sopi- Apono ikonominesiof razvitie Sudana,


SUDAN DİLLƏRİ--20 əsrin 1-ci yarısında afrikapqunaslıqda Sudan- da yayılmın dilləri bildirmək ucun iplədilən termin. S.d.-nin mustə- qil qohum dil ailəsi olması fikri- ni alman dilcisi K. lən irəli surmutadu. Sonralar bu muçlahizənin yanlıtplıqı düş yetirildi və ame- rikan alimi C. Qrinberqin 50—60-cı illərdəki tədqiqatlarından sonra S.d. termini tədriclə aradan cıxmaqa batp- ladı. Muasir genealoji təsnifatda Nil-Bəyuk səhra dillərinin yarım- qruplarını bildirən ipərqi və mər- gəzi S.d. terminləri iplədilir. Ədl Pavlenko A. P., Sudanskin izık, M., 1965, Kondratov A., Zemla lodev—zemla lzıkov, M., 1974.


SUDAN İSTİFADƏ —dəvlətin mus- təsna mulkiyyətində olan sulardan (su obyektlərindən) 50 ETMƏ. COBET qanunvericiliyində Si. nevləri ama- qıdakılardan asılıdır: istifadə məqsədlərindən, istifadə usulundan| texniki ipərtlərdən: oy obyektlərinin tala verilməsi ppərtlərindən,

.i. huququnun yaranması əsasların- dan (birinci—su obyektini bilavasi- tə devlət isifadəyə verdikdə və ikin- ci—sudan istifadə edən tərəfindən verildikdə). Butun su hevzələrindən umumi istifadə (cimmək ucun, mal- qara suları və s.) pulsuzdӱr və buna dəvlət orqanlarının xususi icazəsi tələb olunmur. Xususi məqsədlə sudan istifadəyə dəvlət orqanları icazə verməlidir: istifadə pullu da ola bilər. İstifadəcilər sulardan səmə- rəli istifadə və mӱhafizə tələblə- rinə riayət etməlidirlər. Fəaliyyəti su hevzələrinin zibillənməsinin mu- hafizəsi tələblərinə cavab verməyən yeni və bərpa edilmin it ləri, sexləri, aqretatları istismara qəbul etmək qadaqandır. Əgər muhafizə tə- ləbləri pozularsa, cirkab suların axıdılması məhdudlapdırılmalı, dayandırılmalı, yaxud qadaqan edil- məlidir və bu haqda muhafizə orqanla- rı xəbərdar edilməlidir. Su nəql.-ı, AaRac axıtma, k.t. və s.-nin tullantı- larından suları ilan iə etmək ucun də S.i. sahəsində tələblər sistemi mu- əyyən edilmipdir. alə tələblə- rinə .riayət etməməkdə təqsirləndiri- lənlər intizam, inzibati və cinayət


SUDAN MCTMGARƏ T. HYHVY (1890).


fqaziyada, o cumlədən Bakı və Yelizavetpol qub.-larında suvarma qaydalarını ilətdirmiti sənəd. 1890 il dekabrın 3-də car həkuməti “Zaqafqaziyada su uzərində huquq və torpaqların suvarılması haqqında


—————ıxqçKXxıEıznnaıxıcz———cı ıı.


qanunə vermitdi. Qanun iki hissə- dən: cƏsasnaməə və “Qaydalarədan iba- pər idi. FƏsasnaməədə su sahibliyi və su ӱzərində huquq, suvarma uzrə inzibati bəlgu, su idarələrinin qu- rulupqu və vəzifələri, suvarma uzrə vəzifəli pqəxslərin (mirab, cuvar, su vəkilləri) Huquqları, sudan istifa- də qaydaları və s. əksini tapmındı. “Qaydalarə isə sudan istifadə huqu- quna aid muӱddəaları əhatə edirdi.

.İ.Q.-na əsasən suvarma idarə siste- mində xususi dəevlət orqanları sayı- lan su mufəttiti, muhəndisi və vəki- li vəzifələri yaradılmıtdı. S.i.q. su məsələsində zəhmətkeiy kəndlilərin deyil, torpaq sahiblərinin, kənd bur- juaziyasının mənafeyini mudafiə et- MHHI BƏ kənddə ictiman iqtisadi mu- nasibətləri daha da gəskinləidir- qmitdi. S.i.q. Azərb. tarixində suvar- ma qaydalarını rəsmilətdirən ilk qanun aktı idi.


Ədə Talıbzadə İ. A., XTX əsr nə XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda suvarma və sudan istifadə, B., 1980.


SUDAN KOMMUNİST PARTİYA- s (SKP, ələ kol cv, 1)—1946 ildə yaradılmın, uzun muddət € Mun- li azadlıq uqrunda Sudan hərəkatız adı altında gizli fəaliyyət gəstər- mippdir. 1956 ildə SKP-nin 3-cu qu- rultayında partiyanın proqramı qə- bul olundu, SKP Sudanın milli is- tiqlaliyyətinin məhkəmləndirilməsi, milli demokratik inqilabın HHKH- mağ etdirilməsi uqrunda mubarizədə əlkənin mutərəqqi vətənpərvər quvvə- lərinin birlətpdirilməsi sahəsində fəal ipp aparmıtdı. 1964 ildə hər- i diktatura devrildikdən sonra SK acıq fəaliyyətə bapladı. Lakin 1965 ildə mӱrtəce quvvələrin hakimiyyəti ələ alması ilə yenidən gizli fəaliy- yətə gecdi. 1967 ildə SKP-nin gizli pəraitdə kecmii 4-cu qurultayında partiyanın nizamnaməsi" və yeni proq- ramı qəbul olundu. 1969 ildə murtə- ce rejim devrildikdən sonra Okp yenidən acıq ii bapladı: kom- ne tlir həkumətin tərkibnnə secil- dilər. Lakin Sudan mnlli demokra- tik Hərəkatı daxilindəki ixtnlaf- lar və irtica quvvələrinin fitnəkar- lıqları SKP-nin fəaliyyətini cətin- ləqidirdi. 1971 ildə S sol əhva- li-ruhiyyəli zabitlərin muvəffəqiy- yətsizliklə nəticələnmii silahlı devlət cevrilipi cəhdinə kəmək gos- tərməkdə ittiham olunaraq gutləvi tə qiblərə və cəza tədbirlərinə mə"- ruz qaldı. SKP-nin bir necə rəhbəri, o cumlədən SKP MK Batp katibi Məh- cub e"dam edildi. SKP yenidən giz- li eni yətə gecdi.

numayəndə hey"əti Kommunist və fəhlə partiyalarının beynəlxalq Moskva mutpavirələrində (1960, 1969) ititirak etmin və qəbul olunan sənəd- .. bəəimindir. SKP K Baiy ga- tibi Məhəmməd İbrahim Nuquddur. Mərkəzi orqanı cəl-Meydanə qəzeti-


dir. x

SUDAN OTU, sudan sorqosu (Boqrhit bidapepze)—taxıllar fəsi- ləsinin sorqo cinsindən birillik yem bitkisi. Coxyarpaqlı gevdədən ibarət kol (hund. 0,5—3 x) əMmənə gətirir. Yarpaqları lansetiəgillidir. Meyvə- si dənlimeyvədir. Yabanı halda Afri- kada (Nil vadisində) rast gəlir. Qər- bi Avropada, 1Pimali və PQərqi Afri-


cy3


65


kada, Hindistanda, PTimali və PTərqi Amerikada, Avstraliyada, SSRİ-nin Avropa hissəsinin c.-i, r-nlarında, Qazaxıstanda, Altay əlkəsində, Uzaq = ƏRQDƏ Yem bitkisi kimi becərilir. Yapıl kutlə, quru ot və silos halın- da heyvanlara verilir. 100 k? quru otda 57 yem vahidi və 7,4 q protein əlan . yapıl kutlə, 50—80 ru ot, 6—13 s toxum yıqılır. SUDAN HAQQINDA İNİLTƏRƏ — ə, ln (1899, 1953) —bax ngiltərə—Misi . pu (1899, ər r saziilə SUDANLAR —azoboyaların bir qru- pu. Suda həll olmur, lakin bitki və heyvan yaqlarında, karbohidrogen- lərdə və bə”zi battqa uzvi birlətmə- lərdə həll olur. Spirtli lakları, plastik kutlələri, mumu, ipamı və s. boyamaq Uzun .tplədilir. Mikrosko- piİYAada yaq hissəciklərinin aydın go- ruӱnməsi ucun onları S, vasitəsilə boyayırlar. SӰDANLI MEHDİ, Mə Əhməd (12.V.1844, Nil Lebab a.—22.6.1885, Xartum yaxın- lıqında)—1881 ildə PQərqi Sudan- da bapqlamıpi xalq usyanının balpcı- sı. x. və Xartumda dini təhsil almıp, mmaniyyə dərvip ordeni- nə qopulmutdu. 1881 ildə əzunu mehy- i elan edərək Sudanda Turkiyə—Mi- sir həkmranlıqına və ingilis mus- təmləkəcilərinə qarpyı milli azadlıq mӱbarizəsinə bapcılıq etmitdi. 1883 ildə Kordofan vil.-NİN mərkəzi əl- Xbeydi (əl-Əbyəd), 1885 ildə isə əlkə- nin əksər ərazisini azad edərək Mehdi- cilər dəvlətinin əsasını qoymutidu. SUDANLILAR--Sudanın ppm. birə. sinin ərəb dilində danıptan əsas əha- lisi (bax Şudan məqaləsinin əhali bəlməsi, həmcinin ərəblər). SUDET DARLARI ((polyakca və cex- və Sudety, am, Sudeten), Kp k o H O- ın e—Cexoslovakiya, Polpa və ADR- nə narnap. İIIIM.-m.-nən Hexn)a massi- BHHH əhatələyir. Uz. 300 km-dən cox- dur. Maks. hund. 1602 m (Snejka d.). Əsasən, qranit, qneys, pqist, həmcinin vulkanik suxurlardan təpkil olun- mupdur. Metələr və cəmənliklərlə ertuludur. Milli parklar, kurort- lar var. Turizm və xizək idmanı in- kipaf etmipdir. SUDOӦVAYA VİİYNYA—USSR Lvov vil.-ndə pqəhər. Sudovaya Vipnya d.3. st.-Ndan 2 km aralıdır. Qarınıq yem, tikinti materialları z-dları, yeyin- ti sənayesi mӱəssisələri: zoobaytarlıq texnikumu, tarix-əlkəpqunaslıq muzeyi var. 1230 ildən mə"lumdur. SӰ DOQDA—RSFSR Vladimir vil.- ndə ptəhər. Sudoqda r-nunun mərkəzi. PQipə-lif z-du, gətanəyirmə f-ki var. 1552 ildə salınmıntdır. SUDƏYƏN—axının artıq kinetik enerjisini azaltmaq Ta MACCHB Ta- va: suaiıranın atpaqı byefində (bax Byef) məcranın dibinə dətənir. Ar- tıq enerjinin azaldılmasını inten- sivləpdirmək ucun sudeyən yerlərdə cox vaxt quyu, divar və s. xususi qur- qular da duzəldilir. SӰDRABKALN Yanis (əsl adı və fa- miliyası Arvid Sudrabkalns, 1925 ilədək ArvidPeyn e) (17.5.1894, İncukalns, indiki Riqa r-nu—4.9. 1975, Riqa)—latıt sovet pairi. Lat. SSR xalq piairi (1947), Lat.SSR EA akad. (1973). Sosialist Əməyi Qəhrə- manı (1974). SSRİ Dəvlət mukafatı


ACE”—ə, t. 0


həMMƏN Halbınna,


laureatı (1948). 1951 ildən Sov.İKP uzvu. “Qanadlı Armadaə (1920) ppe”r toplusunda insanları qardatlıra caqırmıtnidır. Beynəlmiləlcilik və sovet vətənpərvərliyi, sulh uqrunda mubarizə sovet devru yaradıcılı- RININ ƏSAaS Nətularıdır: cQardat ailədə (1947), “Yenə də baharı (1964), c Pəncərə qabarındakı Gəyrulə (1969) və s. kitabları. Azərb.-a əsr olun- muiq pe”rləri, Azərb. ədəbiyyatına dair məqalələri var. Bə”zi pe"rləri Azərb. dilinə tərcumə edilmiyindir.


SSRİ Ali Sovetinin (7—8-ci carı- .- rıti) deputatı olmuqidur. 3 dəfə Le- nin ordeni, 3 baqa orden və medal- :


larla təltif edilm iidir.


Əsərləri: İzbr., M.—L., 1948,


su miqdarını toplayan, basqı yara- dan Lidrotexniki qurqulardan və bas- qı sayəsində hərəkət edən su axını- nın enerjisini elektrik enerjisinə cevirən hidroturbindən ibarətdir. Mexaniki fırlanma enerjisi hLid-


Stixi, M., 1964: Dve novellı, Riqa, 1971,


Ədə Trofimov R., Putı pozta, Riqa, 1964,


SӰDRABU-ECUS, (təxəllusu, əsl adı *


Eduard Zilber) (11.9.1860, indiki Oqre r-nu, Vidzeme—30.1.1941, Mos- kva)—latıip sovet yazıcısı. Latın sovet ədəbiyyatının banilərindəndir. Rusiyada 1905—07 illər inqilabın- da iptirakına gərə tə"qib olunan S. E. 1907 ildə Bakıya gəlmiit, 1920 ilə- dək burada mӱəllimliklə yanatı, in- qilabi fəaliyyətini də davam etdir- mip, Sovet hakimiyyəti uqrunda əldə silah mӱbarizə aparmıpdır. Bakı Kommunasının mӱvəqqəti suqutundan (1918, 31 iyul) sonra İvan Sirmays adı ilə gizli fəaliyyətə kecmipt, əvvəlcə PPəki, sonra isə Salyan məktəblərində dərs demitpdir. 1924 ildən Moskvada yapamhıtidır. cLə"nətə gələsən, kec- mipə (1921), *Quzqunlarqə (1923), cBa- taqlıq dumanındaı (1925) povestlərin- nə narı burjua millətciləri tən- QİD olunur. c“Fırtınadan əvvələ (1922) mənzum romanında latın pro- letariatının inqilabi mubarizəsi ək- sini tapmıqldır. Məvzusu Azərb. hə- yatından alınmın əsərləri (c-Yunisə povesti, 1922 və s.) var.

Əsərləri: İzbr., 1955: CudnoV Dauga, Riqa, 19

Əd.: İstoril latıtiskoN literaturı, t. 1, Riqa, 1971, SUDUR— Azərb.SSR Qusar r-nunda kənd. S. sovetliyinin mərkəzi. R-n mər- kəzindən 65 km q.-də, dar ətəyindədir. Əh. 638 (1984), Əsas təzrrufatı heyvandarlıqdır. Orta məktəb, klub, kitabxana, -tibb məntəqəsi var. SUDUR APIRIMI–Bai Qafqaz silsiləsində daq apırımı. Azərb, SSR (Pəki r-nu) ilə Daq. MSSR ara- sındakı sərhəddədir. Hund. 2822 m. SUDURCUQ—bax Suluq. SU-ELEKTRİK STANSİYALARI KASKADI—cayın axını boyunca bir-birindən mçəyyən məsafədə yer- ləmimii və əz aralarında su təsərru- fatı rejiminin umumi olması ilə əlaqələnmiii SES-lər qrupu. S.-e.s.k. cayın energetika ehtiyatlarından tam istifadə etməyə, axının tənzimlənmə dərəcəsini yӱksəltməyə imkan verir. Bu da SES-lərin umumi guӱcunu və hasilatını artırır, ayrı-ayrı SES- lərin gӱcuӱnun manevr edilməsi itə- raitini yaxpılan?dırır. SSRİ-də ən beyuk S.-e.s.k. Yenisey cayında ya- radılmıtdır. Onun kaskadlarının sayı 9, umumi gӱcu 30 Qet-dan coxdu SU-ELEKTRİK STANSİYAS (SES)—su axını enerjisini elek- trik enerjisinə cevirən qurqu və ava- danlıqlar kompleksi. SES muəyyən


Riqa,



Məcra su elektrik stansiyasının sxemi:


1—bənd: 2—surguç: 3—yuxarı byefin mak-

simal səviyyəsi: 4—yuxarı byefin :mini-

mal səviyyəsi: 5—hidravlik qaldırıcı:

b6—zibiltutan tor, 7—hidrogenerator:

8—hidravdik turbin, 9—apaqı byefin

minimal səviyyəsi: /0—maksimal daqiqın səviyyəsi.


rogenerator vasitəsilə elektrik ener- jisinə cevrilir. Verilmiyi sahədə cayın səviyyəsini artıran bənd və ya derivasiya vasitəsilə basqı yaradı- lır. SES-in mapqın zalında hidro- aqreqatlar, kəməkci avadanlıq, av- tomatik nəzarət və idarəetmə qurulupt- ları yerlətdirilir. İdarə mərkə- zində operator-dispetcer pultu olur. Yuksəldici transformator yardım- nı stansiyası SES binasında, ayrı- ca binada və ya acıq meydancada qoyu- la bilər. SES-lər guclu (250 Met-dan cox), orta guclu (25 Mat-a qədər), ki- cik guclu (5 Met-a qədər) olur. SES- in gӱcu suyun yuxarı və altarı səviy- Yələri arasındakı fərqdən, hunpo- turbinlə imiplədilən su sərfindən


asılıdır. Maks. su təzyiqinə gərə SES-lər yuksək basqılı (60 m-dən cox), orta basqılı (25 m-dən 60 m-ə qə-


dər) və alcaq basqılı (Z m-dən 25 m-ə qədər) olur. Su ehtiyatlarının top- lanması və itlənməsi sxemlərinə ge- rə məcra SES-inə, bəndli SES-ə, de- rivasiya SES-inə, Hidroakkumulya- siya SES-inə və qabarma su-elektrik stansiyasına ayrılır. SES qurqula- rı tərkibinə gəmiqaldırıcı, balıq- eturucu qurqular və habelə gelun ap- TbiT suyunu uraxan qurqular da da- xildir. SES-lərin f.i.ə. 0,92-ə catır.


Bax həmcinin Elektrik stansiyası.


Ədl İlhinıx İ. İ., Qidrozlek- trostanpii, M., 1982.


SUZ (indiki P1 u (i)—İranın c. və c.-q.-ində qədim ipəhər. E.ə. 3-cu MHH- illiyin 2-ci ni minilli- yin 1-ci rubundə S. iqəhəri Elam dəvlə- tinin paytaxtı idi. 19 əsrin sonla- rından S.-da arxeoloji qazıntılar aparılmıst, 4 sahə muəyyənlətdiril- mipdir. Bunlardan qala (akropol) sahəsi Elam, qalanları isə Əhəməni (Həxamənepi), Selevki və Parfiya devrlərinə aiddir. Eneolit təbəqəsin- dən (e.ə. 4-cu minilliyin ortaları) dapy alətlər, mis əpyalar, qablar və s. tapılmıpydır. E.ə. 3-cu minilliyin


66


SUZANBARI



1-ci yarısına aid təbəqədən qablar,


metaldan təkmə formaları, mis alət S


və silahlar, tunc və qızıl əpiyalar, piktoqrafik yazılar və s. apkar edil- mipdir. E.ə. 639 ildə assuriyalılar S.-u talan etmit, mə"bədləri isə da- qıtmındı. E.ə. 6 əsrin ortalarında Saralan Elamı tutduqdan sonra S.

həmənilərin qıt iqamətgahı olmuii- du. E.ə. 330 ildə Makedoniyalı İs- gəndərin ipqalından sonra S.-da yu- nanlar məskunlapdı. Selevkilər dəv-


rundə S.-da mustəqil hakimiyyət ya- randı. E.ə. 1 əsrdən S. parfiyalıla- ra tabe oldu.


Elam incəsənətinin S.-dan tapıl- mıtp gərkəmli əsərləri (Napir-Asu- nun tunc heykəli və s.) və elamlıla- rın esopotamiyaya yurutpləri vax- tı zəbt etdikləri abidələr (Naram- sinin stelası, Hammurapinin yazı- lı stelası) S.-un Elamın paytaxtı olduqu devrə aiddir. S. ərazisində apkar edilmisti tapıntıların ən son devru eramızın 9—10 əsrlərinə tə- saduf edir. S.-dan tapılmıpt yazı- lı abidələrin (Akkad padpahı Na- ramsin ilə muqavilə, Elam padiah- larının kitabələri və s.) bəyuӱk el- mi əhəmiyyəti vardır.


Əd.: bax Elam məqaləsinin ədəbiyya" tına,


SUZANBARI—bax Nilufər. SUZANBARI FƏSİLƏSİ (Nym- rhaeaseae)—ikiləpəli bitki fəsilə- si. Coxillik, kekumsovlu su bitkilə- ridir. Su uzərində uzən saplaqlı yar- paqları nəvbəli duzulur. İkicin- siyyətli iri (diametri sm-dək) ci- cəkləri tək-tək yerlətir. Arktika- da, Antarktikada səhra və hundur dar- lardan qa hər yerdə 4 cinsi (60- dək nevu) məqlumdur. SSRİ-də suzan- baqı (nilufər) və sarı suzanbaqı cinslərinin nəvləri, həmcinin Uzaq PTərqdə evriala cinsi (qədimdən Cin- də yeməli toxumuna gərə becərilir) yayılmıpmdır. Oranjereyada viktori- ya cinsinin nəvlərini coxaldırlar. Alimlər son 2 cinsi xususi fəsiləyə Karan) ayırırlar. Bə”zən ka- mboları, panagulləkimiləri və Vaqsyauaseae-nı S.f.-nə birləndirir-


lər. | SӰZQӰN MƏDƏNİYYƏTİ — Qərbi Sibirin metpə zonasında Tunc dəv- unə aid (e.ə. 2-ci minilliyin 2-ci O zısı) yerli arxeoloji mədəniyyət- lərdən biri. Tobolsk p. Yaxınlıqın- dakı Suzqunda qurbangah yerinin adı ilə adlandırılmıtdır. Tamamilə ornamentlərlə bəzədilmiiy yastı dib- li iri qablar S.m. ucun səciyyəvidir. S.m. abidələri Tobolskinin İrtıii sahilində yerlətmindir, ayrı-ayrı keramika numunələri Obboyu r-nla- rının (im.-ında da mə”lumdur və Ta- sn kərfəzinə qədər yayılmındır. SӰZDAL—RSFSR Vladimir vil.-n- də ptəhər. Suzdal r-nunun mərkəzi. Kamenka cayının sahilindədir. Tu- rizm mərkəzidir. S. coxlu me”marlıq abidələri olan ən qədim rus ipəhər- lərindəndir. 1024 ildən mə"lumdur. 12 əsrin 1-ci yarısında Rostov-Suz- dal gnyazlıqının mərkəzi, 13 əsrdən mustəqil Suzdal knyazlıqının, 14 əs- rin 1-ci yarısında isə Suzdal-Nij- ni Nov knyazlırının paytaxtı olmutpdur. Əsas me"marlıq abidələ- ri: Kremlin ərazisində—Rojdestvo kilsəsi (1222—25), arxiyerey sarayı


(15—18 əsrlər), zəng qulləsi (1635), .“ın mərkəzi hissəsində və ətrafın- da — Spas-Yevfimi |16—17 əsrlər: Preobrajeniye kilsəsi (1564), Uspe- niye kilsəsi (1525), monastırın əra- zisində knyaz D. M. Pojarskinin qəb- riy, Rizpolojeniye |16—19 əsrlər: baiq kilsə (16 əsr), eMyrənnəc napBsa- zalarə (1688)|, Pokrov |16—18 əsr- lər: bap kilsə (1510—18), Blaqovei- peniye kilsəsi (təqr. 1518)| monas- tır ansamblları və s. S. c-PTərəf ni- tpanıq ordeni ilə təltif olunmu1i1-


dur (1974).

SUZDAL KNYAZLIRI — P/imal- Pərqi Rus knyazlıqlarında biriqz Vladimir-Suzdal knyazlıqından ay- rılmıtndı. Suzdal 1217 ildə mustə- qil knyazlıqrın paytaxtı oldu. 1218 ildə beyuk knyaz Yuri Vsevolodovic S. k.-nı Beyuk Vladimir knyazlıqrı- na birlətdirdi. 1238 ildə S.k. yeni-


dən udel kKnyazlıqı oldu. 1341 ildə Nijni-Novqorod-Qorodets knyazlıqrı S.k.-na birlətdirildi.

SӰZDAL-NİJNİ NӦVQOROD


KNYAZLIRI — iim.-ip.-i rus torpa- qında yerlətirdi. 1341 ildə monqol-ta- tarlar Nijni Novqorod və Qorodets iəhərlərini Suzdal knyazlırına ver- dikdən sonra yaranmındı. 14 əsrin 1-ci yarısından paytaxtı Nijni Nov- qorod idi. Suzdal-Nijni Novqorod knyazları Bəyuk Vladimir knyazı ti- tulu uqrrunda Moskva knyazları ilə mubarizə aparırdılar. 1388 ildə Nij- ni Novqorod knyazları Qoxlpamıtın Moskva ӱzərinə hӱcumunda ittirak etdilər. 1392 ildə Bəyuk Moskva knyazlırı Nijni Novqorodu tutdu və o vaxtdan Volqaboyunu əldə saxladı. SUZİANA (indiki Xuzistan) =-antik mənbələrdə Karun və Kepxa cayları arasındakı duzənlik ərazi- yə verilən ad. Suz (1.-nin adından- dır. S. c.-da Fars kərfəzi, c.-q.-də Dəclə cayının mənsəbi, c.-it.-də Per- sida, p.-də Elimaida ilə həmsərhəd olmutdur. S.-da duyu becərilirdi. Uzumculuk geni yayılmıtdı:q tar- lalar kanal və cay suları ilə suva- rılırdı. Qədimdə S,-da neft cıxa- rılırdı. S.-nı satrap (varın) idarə edirdi. Makedoniyalı İsgən- dər S.-nı zəbt etdikdən sonra satrap Abuliti əz vəzifəsində saxlamıni- dı. İsgəndərin vəfatından sonra S. mustəqillik qazandı.


SUZLUQ— Azərb.SSR Kəlbəcər r-nun- X


da daq. Murovdaq silsiləsinin c. yamacındadır. hyun. 2857 M. Vİ, hə q. ətəklərində mepələr var. SUİ-QƏSD--cinayət terədilməsi mər- hələlərindən biri. Sovet cinayət hu- ququna gərə bilavasitə cinayət tərət- məyə yenəldilmiiy, lakin təqsirkarın iradəsindən asılı olmayan səbəblər- dən bapa catdırılmamıin qəsdən edil- mii hərəkətdir. Təqsirkarın əz cəh- dini həyata gkecirmək ucun zəruri hesab etdiklərinin hamısını yerinə yetirib-yetirməməsindən asılı olaraq qurtarmınd və qurtarmamıii S.-q., se- cilmii vasitələrdən asılı olaraq yararlı və yararsız S.-q. ola bilər. S.-q.-ə gərə cəza muvafiq cinayət us- tundə məs"uliyyəti nəzərdə tutan qa- nuna əsasən tə"yin olunur: bu zaman hərəkətlərin xarakteri və ictimai təhlukəlilik dərəcəsi, cinayətkar qəs- din həyata kecirilməsi dərəcəsi və cinayətin bappla catdırılmaması sə- bəbləri nəzərə alınır.


SUİLANLARI, sunlanıkin- milər (Soyibqy4ae)—ilanlar dəs- təsindən surunənlər fəsiləsi. Bədə- ninin uz. 3,5 m-dək olur. Cənə, diii, qanadvarı və damaq sumukləri uzə- rində coxlu diiqi var, bəzilərinin dtiiləri zəhərli olur. Rəngi cox vaxt əlvandır. 1500 nevu əhatə edən 300- dək cinsi mə"lumdur. SSRİ-də 42, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 18 nəvu var. Butun materiklərdə (Antarktidadan baiqa) yayılmındır. Yerdə, aracda, suda-quruda və suda yatpayır. Bə”zi nəvləri insanı DİLLƏDİKDƏ ƏLUMLƏəƏ nəticələnir. İri S. balıq, gərtəngə- lə, quii və onun yumurtaları, xırda S. muxtəlif onurqasızlarla, o cum- lədən molyusk və soxulcanla qidala- nır. Əsasən, yumurtaqoymaqla, bə zən də yumurta diridoqmaqla coxalır. SUİNBERN (OmlpBiqpey Alcernon Carlz (5.4.1837, . London— 10.4,1909, London yaxınlıqında, Patni)—in- gilis tairi, dramaturq, tənqilci. Prerafaelitlərə yaxın olmunpidur. a“PPe"”rlər və balladaları (1866) top- lusu muhafizəkar burjua tənqidi: nin kəskin hӱcumuna mə”ruz qalmıpl- dı. 4“ İtaliya nəqmələrir (1867), *Subh nəqmələriə (1871) toplularında istib- dadı, kilsəni ifiya etmiit, mənəvi və siyasi azadlıq uqrunda nə xaqırızaddır. Faciələri (aPTatel- yarə, 1865: *Bosuellə, 1874, “Mariya Stuarte, 1881), C. Bayron, V, PTekspir, V. Huqo, C. Dikkens və 6. haqqında ədəbi-tarixi əsərləri var. SUİTİLƏR—pərayaqlılar dəstəsin- dən məməlilərin iki əsiləsinin umumi adı. Vaxtilə S.-in əcdadı qu- ruda yapamılidır. Muhitin təlri- cən pisləiməsi nəticəsində onların bə"”zi nəvləri tamam məhv olmupi, bir qismi isə su muhitinə uyqrunlataraq muasir devrə qədər qalmımtlar. Bədə- ni əksərən uzunsov olur. S. Atlantik və Sakit okeanın soyuq sularında, PPimal Buzlu okeanında, Antarktida- dA və bir sıra daxili sularda yapa- yır. Əsl S.-in (Rhos:dae) qulaq sey- vanı yoxdur. ətrafları pərə cevril- miidir. 20-dək, SSRİ-də 9, o cumlə- dən Xəzər dənizində 1 nəvu—Xəzər suitisi (Rhoza sazrysa) yatpayır. Bədəninin uz. 140 sm-dək, cəkisi b kq-a qədərdir. S. sənaye əhəmiyyəti az olan balıq, ilbiz və xərcənglərlə qidalanır. Dərisi və piyi qiymətlidir. əzər dənizinin Pimal hissələrində qıni zamanı ovlanır. Abteron y-a-nın ətrafındakı Jiloy a.-nda, ah Di- lində və 6. adalarda təsaduf edilir. SU Y—Cində imperator sulaləsi (581 —618). S.-un hakimiyyəti dəvrundə Cinin itm. və q. əraziləri birləidi- rilmit (989), mərkəzi hakimiyyət məhkəmləndirilmiil, təcavuzgar MYha- ribələr aparılmıidı. Kəndli usyan- ları (611—618) və feodal ara mӱharibələri nəticəsində suqut st-


mitidi.

SUYARQAN MƏDƏNİYYƏTİ — Xa- rəzmdə Tunc devru (e.ə. 2-ci minil- lik) mədəniyyəti. 1945 ildə aikar edilmitidir. Məsgən yeri Amudərya cayının qədim Akcadərya deltası- nın qolu boyunca yerlətirdi. Yaiya- Tom evləri əvvəlcə yerustu, sonra isə duzbucaqlı yarımqazmadan ibarət olmutpdur. Əhalisi suvarma əginci- liyi və maldarlıqla məptqul idi. Əmək alətləri daiy və tuncdan hazır- lanmındır. S.m. ucun yastı dibli,


qısa boqazlı və girdə gevdəli ituy- rələnmniy saxsı qablar xarakterikdir.

Əd. Tolstov S. P. İtina M. A., Problema surqanskov kulhturı, 4So- vetskal arxeoloqilə, 1960, MI 1,


SUYUN AERASİYASI —bax Aerasi- Ya,

S YUN YUMİYALDILMASI—–bax Mod cy.


SUYUN TƏMİZLƏNMƏSİ—təbii su təcpizatı mənbələrindən su kəmərinə verilən suyun keyfiyyətini muəyyən edilmi norma geəstəricilərinə cat- dırmaq məqsədi ilə aparılan texno- loji proseslər kompleksi. S.t.-nə aid ilk mə”lumata Hindistanda təqr. 4 min il bundan əvvəl sanskrit di- lində yazılmıii tibb kitabında (c-Ue- ruta Sanqitaə) təsadӱf olunur. Hip- pokrat xəstəlik bat verməsin deyə qaynanmın su icməyi məsləhət gərur- du. S.t. ucun ilk stansiya 1829 ildə Londonda (Rusiyada ilk dəfə 1888 ildə Peterburqda) tikilmitdi.

Su, su kəmərinə verilməzdən əvvəl koaqulyasiya, cekdurmə və sӱzmə yolu ilə durulaqdırılır, zərərsizləidi- rilir (maye xlor, xlorlu əhəng və ya ozonla). Kimyəvi tərkibi qənaətlən- dirici olduqda yeraltı sular təkcə klorla və ya ultrabənəviyəyi pqualar- la zərərsizlətdirilir. Suyu yumtpalt- maq ucun su əhəng və ya soda ilə e”mal edilir, yaxud ionit suzgəcdən (bax İonitlər) kecirilir. Tərkibindəki


qazlardan (karbon qazı, Hidrogen- sulfid və metandan, fluor artıqın-


dan) və radioaktiv maddələrdən su aerasiya yolu ilə, aktivləpdirilmii aluminium-oksidindən suzməklə, :dez- aktivasiya ilə təmizlənir. Su ak- tivləpdirilmipt kəmur, ozon, xlor 4-oksid və ya kalium-permanqanatla dezodorasiya edilir. S.t. ucun rea- gent və dezinfeksiya qurqularından, qarıqldırıcı, cəkduӱruӱcu və s.-dən istifadə edilir (bax. həmcinin Şu La- zırlırı, xi təcHizatı). SUYUN ORLANMASI — suyun xlor və onun birlənmələri ilə e”ma- lı icməli suyu zərərsizləpdirmək ucun ən cox yayılmıpt usul. S.x. sər- əst xlorun və onun birləptmələri- nin mikrobların ferment sistemini daqıtması xassəsinə əsaslanır. İcmə- li suyu zərərsizlətdirmək ucun xlor, xlor 4-oksid, xloramin və xlorlu əhəngdən istifadə olunur. Xlorla- madan sonra suya duiqən mikrobları məhv etmək məqsədi ilə suya xlor artıqlaması ilə (qalıq xlor) qatı- lır. S.x.-ndan 30 dəq sonra, qalıq sərbəst xlorun suda miqdarı 0,Z mq/l- dən az olmamalıdır. Bəzi. hallarda su iki dəfə (suyun təmizlənməsindən əvvəl və sonda) xlorlanır. S.x.-ndan sonra suda ona pis iy və dad verən maddələr olarsa, belə hallarda xlor- lamadan əvvəl suyu ammonyakla və ya ammonium duzları ilə e”mal edirlər. Cəl ipəraitində icməli suyu zərər- sizlətdirmək ucun də su xlorlanır. Axar suları, uzguculuk hovuzları- nın suyunu zərərsizlətdirmək, is- tehsalat sularını rəngsizlətdirmək, dəmirsizlətdirmək və s. məqsədlə də xlorlamadan istifadə olunur. SUYUN İYİRİNLƏYİYDİRİLMƏSİ —icməli (duzsuz) və təsərrӱfat əhə- miyyətli su almaq ucun təbii suların tərgibindəki duzların miqdarının azaldılması (adətən 1 q/l-dək) prose- si. Əsasən, arid, Habelə quraqlıq sa-


5*, c. 9


SUKKULENTLƏR


hələrdə Yerləpqən və Yerin quru sət- inin təqr. 6096-ini tətikil edən 40-dan artıq əlkədə ilirin su catıi1- mır (hesablamalara gerə dunyada su catıtimazlıqı 21 əsrin əvvəllərində ildə 120—150-109 m? olacaqdır). SSRİ-də cayların cox hissəsi az əhali yapayan pimal r-nlarının pa- yına dupqur. SSRİ-nin cənub r-nla- rında (Orta Asiya, Qazax.SSR, ərb. SSR və s.) isə pirin su cathiimazlı- qı hiss edilir. Yer kӱrəsindəki bu- tun su ehtiyatlarının 9894-ni tipkil edən duzlu (tərkibində 10 q/l-dən ar- tıq duz olan) və portəhər (2—10 q/l) okean, dəniz və yeraltı suları iii- rinlətdirməklə iqyirin su catıptmaz- lıqı aradan qaldırıla bilər. PTi- rin suyu cox olan r-nlardan suyu boru kəməri və ya kanallarla gətirməklə də bu catıptmazlırı ləqv etmək olar. Məs., SSRİ-də İrtıim—Qaraqanda ka- nalı (uz. təqr. 460 km), Qaraqum ka- nalı (1300 km) Sakur -Azperoi ka- nalı (178 km), Kur— Abiqeron (148 km) və s. su kəmərləri cəkilmipdir. La- kin yerlərdə li. suyun icməli su mənbələrindən kəmərlərlə uzaq məsa- fəyə verilməsindən a yuya bapa gəlir. Aqreqat halını dəyitdirməklə (distillə, dondurma yolu ilə), həm də dəyipdirmədən (Hiperfiltrasiya, yaxud əksinə osmos, ion mubadiləsi, zvi həlledicilərlə suyun ekstraksi- ionların məsaməli elektrodlar- da sorbsiyası və s.) suyu pirinləi- dirmək mumkundur. S.p. usullarına muvafiq olaraq muxtəlif si itirin- ləidirici qurqu tipləri mevcuddur.


Əd.: bak Sumirinləidirici məqalə- sinin ədəbiyyatına,


SUYFӰN--RSFSR Primorye əlkə- sində və Cində cay. Yapon dənizinin Amur kərfəzinə təkulur. Uz. 245 km. Yaqıp suları ilə qidalanır. Dekabr- dan aprelədək donmupt olur. Yayda və payızda dapır. Ussuriysk p. S. sa-


hilindədir CYK (5ik) Yosef (4.1.1874, Krteco- vitse—29.5.1935, Praqa yaxınlıqında, Benepov)—cex bəstəkarı, skripkacı. İlk dəvrdə cex klassiklərinin (xusu- silə A. Dvorjakın) ən"ənələrini da- vam etdirmitpdir. Sonrakı əsərlərin- də ekspressionizm nələri var. S. 2 simfoniyanın (1899, 1906), *Praqaq (1904) və s. simfonik poemaların, ka- mera-vokal və instrumental əsərlərin mӱəllifidir. S. cCexiya kvartetiz- nin (1891—1933) uzvu olmuti, solist kimi , konsertlər vermitdir. SUKARNO (ZiKaqpo) Əhməd (6.6.1901, Yava a., Surabaya (pl, —21.6.1970, Ca- karta)—İndoneziya ə İCTİMAİ VƏ Dov- lət xadimi. cXalq- lar arasında sul- hu məhkəmlətməyə gərək Beynəlxalq Lenin mukafatı laureatı (1960). Muəllim ailəsin- də anadan olmui- dur. 1925 ildə Ban- | dunq texnoloji in- tunu bitirmiidir. ndoneziya". Mil- ə nn llaprTıfacbıhbın (HMİ, 1927) 6ann- lərindən biri və onun sədri olmuii- du. Xalq arasında cBunq Karnov adı ilə məphur id ndo- neziyada Hollandiya mustəmləkə hekm-





ə


67


ranlıqına qarpı mubarizədə ipti- ak etdiyinə gərə 1929—31 illərdə əbs, 1933—42 illərdə isə surgun edilmitidi. 1932 ildə İndoneziya Lar- tiyasına (1931 ildə İMP-nin əvəzin- də yaradılmınqdı) daxil olmuiy və onun sədri secilmiidir. 1945 ildə İndoneziya Resp.-sının istiqlaliy- yətini e”lan etmit, onun ilk prezi- denti olmutdur. Bandunq gərk nın (1955) caqırılması tətəbbuscu- lərindən biri idi. 1963 ildə S,-ya cinqilabın beyuk rəhbəriə tiqulu ve- rilmii və o, əmurluk prezident e”lan edilmipdi. Lakin 1965 il 30 sent- yabr hadisələri (bax İndoneziya. Ta- rixi ocerk) nəticəsində əlkədə hər- bi-burokratik rejimin Yaradılması ilə S,-nun siyasi fəaliyyəti məhdud- lapdırılmıinq və o, 1966 ildə (rəs- mən 1967 ildə) hakimiyyətdən uzaqlai- dırılmındı. 1956 ildə SSRİ-də (o cӱmlədən Azərb.SSR-də) rəsmi səfər- də olmutdu:, Sovet İttifaqı və di-


gər sosialist əlkələri ilə munasi-


bətlərin genitpləndirilməsi tərəfda- rı idi. Əsərləri: İndonezil M., 1956, Sarina, M., 1958. Ədə Kapipa M. S., Maletin N. P., Sukarno. Politiceskan bioqrafil, M., 1980.


SUKACOV Vladimir Nikolayevic (7.6.1880, Xarkov qub.-nın Aleksan- drovka k.—9.2.1967, Moskva)—sovet botaniki, mepəcisi və coqrafiyacı- sı. İ EA akad. (1943, m. uzvu, 1920), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1965). 1937 ildən Sov.İKİ uzvu, 1919—41 illərdə Peterburq Meltəci- lik İn-tunda ezunun təptkil etdiyi dendrologiya və bitki sistematikası kafedrasına lıq etmitdir. 1941 ildə SSRİ EA sistemində Mepə İn- tunu (SSRİ EA Sibir filialının indiki V. N. Sukacov ad. Memə hə Atac Eqmalı İn-tu) təptjil etmipt, 1959 ilədək orada metpəpqunaslıq ka- Fedrasızı anın rəhbəri olmupdur.

. biogeosenologiyanın banisi, fi- tosenoz təlimi, onun quruluppu, təs- nifatı, dinamikası, muhitlə və onun heyvanlar aləmi ilə qaripılıqlı əla- qəsinin banilərindən biridir. S.-un dendrologiya, cəməncilik, paleobota- nika və stratiqrafiyaya dair elmi ipp- ləri fitosenologiya tədqiqatları ilə sıx baqlıdır. Umumrusiya (indiki Umumittifaq) Botanika Cəmiyyətinin təpkilatcı uzvu (1915 ildən), prezi- denti (1946, fəxri prezidenti, 1964 ildən), Polpa EA-nın uzvu (1959) və Cexoslovakiya Əkincilik emiya- sının m. uzvӱ idi (1927). 3 dəfə Lenin ordeni, 2 bapqa orden və medal- larla təltif edilmipdir. N. M. Prjevalski, P. P. Semyonov-Tyan-

anski, V. V. Dokucayev ad. Qızıl medallara layiq gərulmutpdur. SU KKULİ EHTRƏP (naT. succulentus— itirəli)—ətli, pqirəli yarpaqlı (aqa- va, aloye və s.) və ya gӧvdəli (kaktus-


obvinlet,



lar, bə"zi sudləyənlər) coxillik bit- kilər: itlərin xususi tipi. S., əsasən,


imali, Mərkəzi və Cənu- bi Amerikada, Cənubi qışa Əh ra, yarımsəhra və savannalarda bi- tirlər. S. iptıqsevən, gecbəyuӱyən bit- gilərdir. S.-in bə"zisi (kaktus, aloye) dekorativ bitki, aqava isə toxucӱluq sənayesi ucun xammal verən bitki Kimi becərilir. Bə”zi nəvləri heyvanlar ucun Yemdir. SSRİ-də Krımda, Orta



68


CYKKYP


Asiya resp.-larında, Zaqafqaziyada, o cӱmlədən Azərb.SSR-də S.-in bir cox 2” introduksiya edilir. SӰKKUR--Pakistanda, Sind əyalə- tində iəhər. Hind cayı sahilində- dir. Əh, 158 min (1972). D.y.st. Toxu- culuq, yeyinti, metal e”malı sənayesi ə, Sənətkarlıq inkitaf dir. CYKPE (Bisqe) Antonio Xose (Z.2. 1795, Venesuela, Kumana—4.6.1890, Kolumbiya)— Amerikadakı İspani- ya mustəmləkələrinin istiqlaliyyəti uqrunda MyhapHöəHuH (1810—26) pəh- bərlərindən biri, S. Bolivarın ya- xın silahdapı. General (1818), mar- tal (1824), Ekvadora (1822) və Peru- ya (1824) azadlıq yuruiqunə baqicılıq etmil, ispan itptalcıları uzərində muhum qələbələr qazanmındı. Bolivi- ya resp.-sının yaradılmasında (1825 6 avqust) muӱhum rol oynamıpt, ilin aprelindən onun mӱvəqqəti pre- zid olmuidur. 1828 ilin mayında | Beyuk Kolumbiyaya muhacirət etmipi,

1829 ilin fevralında buraya hucum edən Peru mudaxiləcilərini məlu- biyyətə uqratmınidı. 1830 ildə Beyuk Kolumbiya Milli Bə an pre- zidenti secilmiptdi. ui-qəsdcilər


əldurmutidur.

Hələbə Bexiniyada pəhər, Vene- suelanın 1pm.-11.-ində pqtat, Ekvador- da isə pul vahidi S.-nin HləpəbHHə a Kadar :

CYKPE (Sucre)— bonuBu)aHbiH pəcMH paytaxtı (1825 ildən). Cukisaka de- partamentinin inz.m. Mərkəzi Kor- dilyer d-rının yamaclarında Pil- KOMA İO cayının dərəsində, 2700 4 İYK- səklikdədir. İqlimi tropikdir. Öp ta temp-r yanvarda 122S, iyulda 98S,. İllik yaqıntı 706 mm. Əh. 68,4 min (1980). D.y.st., avtomobil yolları qov- paqı, aeroport. Neft e”malı, sement, yeyinti, aqac e”malı sənayesi, İES: şə (1624 ildən) var. 1538 ildə La- lata adı ilə ispanlar salmındır. Sonralar Cukisaka, 1839 ildən S, (A. X. Sukrenin pərəfinə) adlandı- rılmındır. SUKRE (isp. zisqe)— Ekvadorun pul vahidi. 1884 ildə tədavulə ə mhipdır. 1S. 100 sentavoya, 39 S. ABİP- ın 1 dollarına bərabərdir (1982). SUKSESSİYA (lat. zisse550—yeri- ni tutmaq, əvəz etmək)—muhitin muəy- yən hissəsində bir fitosenozun di- gəri ilə ardıcıl əvəz olunması. İl- . gin S, və ikincili S, olur. Qumluq- ları . ə bitki basması ilkin


., istifadəsiz k.t. torpaqlarında bitki və heyvanların məskən salması ikincili S.-dır. SUGƏTURUCU QURRU, sugəotu- r uc u—hidroenergetika, su təchi- vatı, irriqasiya və s. məqsədlər ucun səthi və yeraltı mənbələrdən su gətc- rən hidrotexniki iri S.q.-lar adə- tən baiqa Hidrotexniki qurqularla irlikdə tikilir və butun qurqular kompleksi sugeturən qoviyaq adlanır. S.q. kanal, borӱ kəməri, tunel və s. suaparana lazımi miqdarda və keyfiy- ətdə su buraxmalıdır. SES, su təc- izatı sistemi və irriqasiya S.q.-la- rına bəlunur: SES S.q.-su alcaq bas- QILI və dərinlik, su təchizatı sis- teminin S.q.-su mənbələrinə gərə cay, su anbarı, gəl, dəniz və s. tipli, ir- riqasiya S.q.-ları isə bəndli və bənd- siz olur. Su təsərrufatı sistemin- də S.q, bap qurqu da adlanır. Yeral- tı suları Yer səthipə qaldırmaq ucun


1826 beh


paquli (qazıma quyusu, ppaxta quyusu) və an (xəndəkvarı, laqım) S.q.-lar, habelə kaptaj qurqularından isti- fadə edilir. UĞULU (Qeptpa)—sugulu əsilə- sindən coxillik bitki .cinsi. Xırda, suda ӱzən, yaxud suya batan yapıl bit- gidir. Yarpaqları dəyirmi, uzunsov- dur. Birevli cicəkləri yan cibcik adlanan cicək qrupunda yerləptir. 1—6 toxumlu meyvəsi acılmayandır. Yer kӱrəsində 10-dək, SSRİ-də, həm- cinin Azərb.SSR-də 3 nəvu yayılmıii- dır. Durqrun və sakit axan pirin su- larda inkipyaf edir. Suda uzən quip- lar, donuz və balıqlar ucun yaxtı Yemdir. SUL—orta əsrlərdə Dərbənd yaxın- lıqında kicik qala. Ərəb coqrafi- yapqunas-səyyahlarının (İbn Xordad- , İstəxri və b. əsərlərində B a 6 Sul kimi adı cəkilən S.-dan al- ban Dara, erməni və Suriya mən- bələrində Col, Cor, Sur kimi bəhs olunur. Bə”zi tədqiqatcıların fik- rincə turkdilli col (cul) tayfası- nın adı ilə əlaqədardır (bax həmci-


nin Cul). | SӰLA—USSR-də cay. Dneprin sol qolu. Uz. 363 km, həvzəsinin sah. 18,5


-min km?, Orta Ural yuksəkliyindən


baplanır. Dneprboyu ovalıqla axır. Kremencuq su anbarına təkulur. Əsa- sən, qar suları ilə qidalanır. Qıppi- da donur. A:yaqı axınında gəmici-


liyə yararlıdır. Romnı və Lubnı iləri . sahilindədir. CYABECM (Sulavesi), Cene6ec


nəH H 3 H—CynabecH, KannManTaH BƏ Mindanao a-rı arasında Sakit okea- nın dənizi. Sah. 453 min km?, Maks. dərinliyi 5914 m-dir. İlboyu səth su- larının əy 28”C, duzluluqu 34,6966 olur. Səth axınları Minda- nao axınının (suyu S.-yə qovur və nə- ticədə S.-də su) səviyyəsi Malayya ar- xipelaqının batiqa dənizlərinə nis- bətən yuksək olur) tə”siri adtında əmələ gəlir. S. vasitəsilə Sakit okea- nın səth və aralıq suları Hind okea- nına axır. Yarımgunluk qabarmalar (hund. 3 m-dən cox) olur. Muchum port- ları: Manado (Sulavesi a.) Bə Tapa- kan (Kalimantan a.). CYRABECM (Sulavesi), Cene6ec (Seyehez)— Malayya arxipelaqında mu- rəkkəb konfiqurasiyalı ada. İndo- neziya ərazisidir. Sah. təqr. 170 min km?, əh. 10,4 mln. (1980). Qranit, qneys, əhəngdapı və s, təipkil olunmusdur. əthi daqlıqdır (maks. hund. M, Rantekombola d.). Puskurən vulkan- lar (Klabat, Soputan) var. İqlimi subekvatorial, musson, (İim.-da ekva- torialdır. Caylar və coxlu gəllər var. Rutubətli tropik mepələr, sa- vannalar yayılmıtdır. Faunası en- demik, Hindistan-Malayya və Avstra- liya nevlərindən ibarətdir. Nigel və dəmir filizi yataqları var. Ədviyyat, hindqozu, qəhvə, kaucuğlu bitkilər Haa nir Balıq ovlanır. Əsas pəhərləri: Ucunqpandanq, Manado. SULAK —Daq.MSSR-də cay. Uz. 144 km, həvzəsinin sah. 15,2 min km", Bə- yuk Qafqaz d-rından baplanır. Avar Koysusu və Andi Koysusu caylarının birləiməsindən əmələ gəlir. Xəzər də- nizinə təkulur. Əsasən, tər suları ilə qidalanır. Aprel—sentyabrda gursulu olur. Suvarmada, Mahacqala, as- piysk, Buynaksk, Qızılyurd ip.-ləri- nip su təchizatında istifadə edilir,


Ustundə Ciryurd və Cirgey SES-ləri, s anbarları var. Miatli və İrqanay iləri tikilir (1983). SULLA (Biya) Lutsi Korneli (e.ə. (138—78)–-Qədim Roma sərkərdəsi və siyasi xadimi. E.ə. 9Z ildə pretor, e.ə. 88 ildə konsul secilmiidir. E.ə. 86 ildə U1 Mitridat uzərində qələbə calmıztidı. Vətəndaqi muharibəsində Qay Mariya qalib gəlmiit, e.ə. 82 ildə diktator olmupii, kutləvi terror (bax Proskripsiya) həyata gkecirmiy, butəv tayfaların (sankitlərin, etruskla- rın) qırqınını tərətmipdi. E.ə. 79 ildə S. səlahiyyətindən əl cəkmiiydi. SULTAN, soltan (ər. :y4.., turk- cə 5iYbap—hakim, həkmdar)—musəl- man əlkələrində ali hekmdarın ti- tulu. Turkiyədə 1922 ilədək, Məra- keəiidə 1957 ilədək saxlanılmınjdı. 13 əsr—16 əsrin əvvəlində və 1914— 22 illərdə isir həkmdarları S. adlanmınlar. Qərbi Afrikanın mu- səlman əlkələrindəki ali feodal- lar, Oman həekmdarı, Cənubi Ərə- bistanda bə”zi qəbilə batcıları S. titulu dapıyırlar. 16—19 əsrlərdə İran və Azərb.-da rutbəcə xandan apaqıda duran və kicik hakimliklə- rə bapcılıq edən feodallara da S. deyilirdi (məs. Ərəi S.,-ı, İlisu .-I və C.).

SULTAN BALIRI—bax Barabul- kalar.

SULTAN BURNU, Zıq burnu— Azərb.SSR-də, Xəzər dənizi sahilin- də, Abteron y-a-nın c.-unda, Bakı buxtasının ip.-indədir. Abperon yait- lı əhəngdatpı, gil və qumlardan təp- kil olunmuidur. Səthi qumlu cə- kuntulərlə ertuludur. Zıq ppt bu-


adadır. ULTAN VƏLƏD (Bi (ap Ueyek) Mə- həmməd Bəhaəddin (1226, Qaraman—


11.11.1312, vəzi ə q: pairi. C. Ruminin oeludur. ufi tərbiyəsi almıpq,


sonralar məvləvilik təriqə- tinin peyxi olmui, atasının tə”"limi- ni yaymınqdır. Farsca divanın, 3 məs- nəvidən (4 İbtidanaməz, *İntəhanaməə, € PyöaöHaMəs) ibarət “Vələdnaməq poe- masının (1291—1301) mӱəllifidir. Divanındakı 15 turkcə qəzəl, poema- nın 1-ci və 3-cu Hissələrindəki csəl- cuq ipe”rlərnə kimi məphur olan turkcə beyt və parcalar Kicik Asiyada turg dilində tarixi mə”lum olan ilk pe”rlərdən sayılır. *Maarifı adlı farsca mənsur risaləsi var.


Əd. Qarbuzova B. C., srednevekopon Turiii, L., 1963.


SULTAN ƏHMƏD CAMESİ— turk me”marlıqının gerkəmli abidələrin- dən biri. İstambulda sultan 1 Əhmə- din əmri ilə tikilmiipdir (1609— 16, me”mar Məhəmmədaqa). b minarəli S.Ə.c.-ndə eyni vaxtda 35 min adam namaz qıla bilir. Nəhəng ibadət ca- lonu iri gunbəzlə (diametri 24,3 m) ertulmutidur. Mərkəzi gunbəzi gunc- lərdən kicik gӱnbəzlər, yanlardan isə yarımguӱnbəzlər əhatə edir. İbadət salonunun interyeri coxlu pəncərə ilə ipıqlandırılmın, xəttatlıq numu- nələri ilə, gey və yapıl rəngli ka- iılardan qurapdırılmın naxıllar- la bəzədilmitdir. S.Ə.c.-ni cGey ca- mez də adlandırırlar. Məscidin oyma naxımpllı mərmər mehrabına Kə "6ənə- kn qara daiydan bir parca bərkidil- miipdir. Salonun icində, girip su- tunlarının yanında fəvvarələr du-


Poztı


Ii. m



İstambulda Sultan Əhməd camesi. 1609— 1616, Memar 43 əma ,


Məhəmmənara.


zəldilmipdir. Məscidin gunbəzli qa- lereyalarla əhatələnmip həyətində də fəvvarə var. S.Ə.c. bitkin və ahəng- dar kompozisiyası ilə diqqəti cəlb edir.

Əd.ə Miller KOƏ., İskusstvo Tur- ili, M.—L., 1965, Petrosan GƏ. A., Osupov A. R., Qorod na dvux kontinen- tax, M., 1977.

SULTAN YAQUB (7?—1490) — Aqqo- yunlu hekmda (1478—90|, Uzun Hə- sənin oqlu. S.Y. dəvrundə Atqoyunlu dəvlətinə hucum edən Misir sultan- lıqı məqlubiyyətə uqradıldı (1480): Aqqoyunluların asılılıqından cıx- maqa calıtnan Gurcustana hucumlar edildi. S.Y. Səfəvilərə qarpı PT1ir- vanpahlarla ittifaqda idi, Osmanlı imperiyası ilə sӱlh munasibətləri saxlamaqa calıqtırdı. S.Y. zamanın- da orduda odlu silahlardan istifa- də olunmaqa baplanmımndı. Bayandur bəy, Sofi Xəlil, Suleyman bəy Bican oelu kimi gərkəmli sərkərdələr ye- tiqppimitpdi. Devrunun ziyalı ipəxsiy- yətlərindən və poeziya həvəskarı olan S.Y.-un sarayında tipe"r məclisi fəa- liyyət gestərirdi: əzӱ də ipe"r yazır- dı. Bir cox elm və mədəniyyət xadim- lərini himayə edən S.Y. dəvrundə yeni mədrəsələr acılmı:i, abadlıq iiylə- ri geniplənmitidi. Qəbrizdəki zən- gin kitabxanası və xəstəxanası olan c Həpt behittə (c“Səkkiz cənnətə) sa- ray kompleksi (1483) gəezəl me mar- lıq abidəsi idi. S.Y.-un əlumundən sonra Aqqoyunlu dəvlətinin suqutu sur”ətləndi.

SULTAN MƏHƏMMƏD (1470-ci il- lərin sonu, Təbriz—1555, Təbriz)— Azərb. miniatӱr rəssamı. 16 əsr Təb- riz miniatur məktəbinin baptcısı. Bu məktəbin formalaiması və inki- ppafı bilavasitə S.M.-in yaradıcı- lıqı ilə baqlıdır. Təbrizdə PYah İsmayılın saray kitabxanasında ni1- ləmiii, onun oelu 1 Təhmasibə rəssam- lıq sənətini əyrətmiiyl, uzun mӱddət saray e"malatxanasının rəhbəri ol- mupdur. S.M. əlyazmaları ucun il- lustrasiyalar, real həyat hadisələ- rini əks etdirən miniaturlər, port- retlər yaratmıtmt, sujetli xalcalar və bədii parcalar ucun eskizlər cək- mipdir. S.M.-in əsərləri dar mə”- nada illustrasiya məhdudluquna qa- panıb qalmır. Rəssam poetik suje- ti genip təbiət mənzərəsi və real ha- disələr fonunda verməklə sujetin ideya məzmununu daha geniti əks etdi-


SULTANBUD TƏPƏLƏRİ


yatla baqlayan mus- təqil bədii əsər yaradır. S.M.-in ən axiı miniatur- ləri 1 Təhmasib hazırlanmıpinl irdəvsinincPQah- naməz kitabında (1537, hoyrroH KOn- leksiyası, Nyu- Topk, bir hissəsi Metropoliten-mu-


tibatına xepəllləpr- də kitab sənətinin nəfis numunələrin- dən olan. Nizami aXəmsəəsində (1539

ii mu- zeyi, London) və s. əlyazmalarında toplanmhındır. Bun- dan bapqa Leninqradda (M. Y. Sal- tıkov-Pedrin ad. kitabxana), İs-


tambulda (Topqapı sarayı muzeyi), Vapinqton, London, Paris, rakov və b. ipəhərlərin muzey və ki-


tabxanalarında S.M.-in sujetli miniatӱrləri, kitab illustrasiyala- rı və portret əsərləri saxlanı- lır. S.M.-in bədii əsərlərə cəkdiyi və PTərq miniatur sənətinin nadir nu- munələrindən olan c“Keyumərzin məc- lisiə, cZehhakın e”dam edilməsiə, caRustəmin Rəxti gəməndlə tutması, cSam Mirzənin kef-musiqi məclisi, c Meyxanadaə, “Ov səhnəsiə, cSultan Səncər və qarız, “Bəhram-Gur ovda, c Məhəmmədin me”racıə9, 4“PLirin ci- mərkən Xosrovun ona tamapta etməsiz və s. əsərləri bədii obrazların, təs- vir vasitələrinin pqux, dekorativ ifadəliliyi, emosional tə”sir quvvəsi ilə diqqəti cəlb edir. S.M.-in coxlu tələbəsi və davamcısı olmupdur (Mir Seyid Əli, Mir Zeynalabdin Təbrizi, oqlanları Mirzə Əli Təbrizi, Mə- Ləmmədi və b.). rb. miniatur sənə- tinin ingipaf zirvəsini təiykil edən S.M. yaradıcılıqı orta əsr mənbələ- rində, eləcə də muasir Avropa və so- vet sənətiqunaslıqında yuksək qiymət- ləndirilmiidir.

Yapıqldırma ptəkil, bax səh.192-193


Əd. Kerimonv K., Sultan Muxam- med i ero mkona, M., 1970, Nepina iskus- stva narodov SSSR, t. 3, M., 1974:


SULTAN dələri (?7—1503)— Aqqoyun- lu həkmdarı |1499—1503|, Sultan Yaqubun m ədək əldurul- dugdən (1497) sonra hakimiyyət utrun- da Məhəmməd Mirzə və 6. mahəanənəp- lə mӱbarizə aparmıtidı. 1500 ildə Əlvənd Mirzə ilə aralarında baqlan-


“mıiy saziiyə əsasən Aqqoyunlu dəvləti


iki hissəyə bəlundu. Qızıluzən cayı sərhəd olmaqla İraq-i Əcəm, İraq-i Ərəb, Fars və Kirman S.M.-ın ha- kimiyyətinə kecdi. 1503 ildə 1 PTah İsmayıl tərəfindən Həmədan yaxın- lıqında məqlub edilən S.M.-ın əra- zisi Səfəvilər dəvlətinə qatıldı. SULTAN SƏNCƏR MƏQBƏRƏSİ— 12 əsr Orta Asiya me"marlıqının gərgəmli abidəsi (me”mar Məhəməd ibn Atsız əs-Səraxsi). Tur.SSR-in Mərv ə Məehtəiqəm kunbəz- li binanın kubiəkilli ataqı His- səsi taqlı qalereya ilə tamamlanır. Qalereyada kərpic duzumundən yara-


rən, onu muasir hə- |


zeydədir), Hafizin t

  • Divanxgında (1530 |

illər), bədii tər-– |


69


dılmızp ornamentlər və gəc uzərində oyma naxıplar qalmıtdır. Qalere- yaya acılan 8 pəncərə binanın hun- dur zalını (36 m) ipıqlandırır. Zalın ustu nervurlu və ikiqat uzluk cəkilmill gunbəzlə ertulmutidur. S.S.m.-nin kapı uzluklu xarici gun bəzi qalmamındır.

SULTAN TOYUR (Porphyrio porp- huqqo)—durnakimilər dəstəsinin su fərələri fəsiləsinə aid qupy HƏBY. Bədəninin uz. 45 sm-dək olur. Bataq- lıqda yapadıqı ucun barmaqları cox uzundur. Alnı lələksiz, dimdiYİ və


ayaqları qırmızı, lələkləri bənəviiə-


yi rəngə calan geyumtul-yapıldır. ə ik. Afrika, Cənubi Asiya, Kiri liya, Yeni Zelandiya və Qərbi Po- lineziyada yayılmılpdır. SSRİ-də Daq.MSSR, Azərb.SSR və Tur.SSR-də yapayır. Azərb.SSR-də, əsasən, Qı-



zılaqac və Aqgəl deVlLəT qoruqların- da muhafizə edilir. Qamıpi ӱzərində tikdiyi yuvaya 5—7 yumurta qoyur. Bit- ki ilə qidalanır. xtalı qıpqa de- zumsuzdur. SSRİ-də ovlanması qada-


qandır. SULTAN YBE/C (?—1374)—Cəlairi hekmdarı Qaz Bax YPeyx Uveys. SULTANBUD TƏPƏLƏRİ— Azərb. SSR Jdanov r-nunda, 3 eli s-zun ərazisində arxeoloji abidə. İki tə- pədən ibarətdir. Yerustu material- lar əsasən erkən və inkipaf etmitt orta əsrlər dəvrunə and muxtəlif tipli saxsı qab qırıqlarından iba- rətdir. Tunc və ilk Dəmir devrunə andqab qırıqlarına da təsaduf olun- muppdur. S.t. vahid kompleksdən iba-



i n -ü Me. d- a o “r.a. dz bə k zi QA m. "da L əfi. ə “. : my



üş


70



rət coxtəbəqəli yatpayıni yeridir. SULTANƏLİ MƏİYHƏDİ Şı ӧdə), Məvlanə Sultan Əli Məthədi Nizaməddin (1433, Məthəd—1520, Məihəd) — orta əsr İran xəttatı. Yaxın və Orta PTərqdə xəttatlıq sənətinin gərkəmli numayən- dəsi. Bir muddət Səmərqənd hakimi Əbu Səidin sarayında calıqlmın), son- ra Herata gecərək orada beyuk xəttat- lıq məktəbi yaratmındır. Hələ car- lıqında € KarHönəp rHönəcHə, € XƏTTaT- lar sultanıq ləqəblərini qazanmıi), Ə. Nəvai, Ə. Cami, Behzad və 6. sənətkarlarla yaxın dost olmutidur. Nəvai (1493), Əmir Xosrov Dəhləvi (1496) və Nizami (1510) “Xəmsəələri- nin, Nəvainin ilk cDivanıı (1465/66, M. Y. Saltıkov-|Pedrin ad. kitabxa- na, Leninqrad) və daha uc FDivanəvı- nın (Biruni ad. Əzbəkistan PTərqiqu- naslıq İn-tu, Datkənd), Sə”dinin “Divanəı (Topqapı muzeyi, İstambul) və s. əsərlərin uzunu kecurmutdur. S.M.-nin zəngin bədii irsindən dev- rumuzədək 50 kitab və ppe”r parcala- ı gəlib catmhpildır. Onun xətti ilə yazılmıtp Sə”dinin € BycTaHə DƏ və Hatifinin c“Teymurnaməq (1515 əsərləri, Əmir PQahinin F“Divanıı (16 əsrin əvvəli) Azərb.SSR EA Respub- lika Əlyazmaları Fondundadır. S.M.-nin uzunu gecurduyu bir cox əsər London, Paris, Berlin, Qahirə, Teh- ran və 6. iəhərlərin muzey və kitab- xanalarında saxlanılır. Me”marlıq abidələrinin dekorativ tərtibatı sa- həsində (binaların kitabələri və s.) fəaliyyət gestərmitdir. sm. həm də pair olmuit, qəzəl, qitə və rubailər yazmıtidır. PTe”rlə yazdıqı c“Qəvaidi xututə (“Xətt qaydalarıq) adlı risa- ləsində xəttatlıqın tarixindən və nə- zəri məsələlərindən bəhs etmipidir. Əd. Kazi Axmed, Traktat o kal- liqrafax i xudojnikax, M.—L., 1947.


SULTANİYYƏ--İranın itm.-q.-ində qəs. Zəncan—Qəzvin yolundan 6 km c.- da, dəniz səviyyəsindən 1650—1770 s yuksəklikdədir. Əh. təqr. 4,5 min nə- fərdir (1970). S. orta əsrlərdə Azərb.- ın məthur pqəhərlərindən olmupidur. PPəhərin əsası ildə xani "ə Arqun xanın devrundə 11284—91) qoyulmutidur. S.-yə tikinti ipləri aparmaq məqsədilə Təbriz, Ma-

qa, Ərdəbil və s. iəhərlərdən bura- a ailəsilə birlikdə .. me”mar, bənna və 6. sənətkar kəcurulduӱq tez- liklə hasarının uz. 12 min addım olan yapqayıj məntəqəsi salındı. 130 ildə Elxani həkmdarı Sultan Əlcay- tu Xudabəndə |1304— 16 | oqlu Əbu Cən- din anadan olması munasibəti ilə məhəri abadlapdırıb əz pqərəfinə S. adlandırdı və paytaxtı Təbrizdən buraya kecurdu. S.-də təkcə vəzir Rə- pid əd-din Fəzlullah min evlik bə- yuk bir məhəllə saldırmındı. S. haqqında Həmdullah Qəzvini (14 əsr), Klavixo (15 əsr), Adam Oleari, Pyar- den, Tavernye (17 əsr) və b. mə”lumat vermitlər.

ə ticarət mərkəzinə cevri- lən S.-dən Baqdad, Dəməpq, Xorasan, Dərbənd, PTiraz, Cin, Hindistan BƏ s. yerlərə ticarət yolları kecirdi. Azərb. və İranda istehsal olunan ipək parcalar, xalcalar və s. S. ba- zarında satılırdı. Klavixonun mə”- lumatına gərə S.-yə Hindistandan coxlu ədviyyat, Gilan və PYamaxıdan


SULTANƏLİ MƏYYHƏDİ


ipək parca, Pirazdan tafta, Xora-


sandan pambıq və pambıq parca, mux- R


təlif rəngli qumai gətirilirdi. S. vasitəsi ilə Gilandan muta və Turkiyəyə ipək aparılırdı. S. Be- yuk Moskva knyazlıqı, Hindistan, Suriya, İraq, Turkiyə və s, dəvlət- lərlə ticarət edirdi. S.-də hər il yarmarka təpkil olunurdu. PTəhərin ətrafında qızıl, miş, civə və s. ya- taqları vardı.

Əbu Səidin dəvrundə |1316—35) paytaxt yenidən Təbrizə kecuruldu. Paytaxtın Təbrizə kecurulməsi S.- nin tənəzzulunə səbəb oldu. 1334 il- nə S.-də mərkəzi hakimiyyətə qarpiqı balp vermint qiyamı Əbu Səid zorla yatıra bildi. Elxanilərin suqutun- dan sonra Cəlairilər və Cobanilər arasında gedən mubarizədə S. əldən- ələ gecdi. 1385 ildə S.-ni Teymur i1- qal etdi. PPəhərin idarəsi bir mud- dət Teymuri Əmər Mirzə, sonralar isə Əbu Bəkr Mirzənin tabeliyində qaldı. Teymurun oqlu Miraniah S.- də xeyli tikili daqıtdırdı. 17 əsr- də S. artıq kəndə cevrilmiidi. Qa- carlar dəvrundə S.-ni yenidən bər- pa etmək cəhdləri nəticəsiz qaldı. 19 əsrin əvvəllərində Fətəli ilah S.-də yay sarayı tikdirmiidi. 19 əs- rin sonunda bali vermiti zəlzələ nə- ticəsində S. xeyli daqrıldı.

S.-də orta əsrlərə aid me”marlıq abidələrindən Əlcaytu Xudabəndə turbəsi, Cələbi orlu turbəsi (14 əsr), Molla Həsən turbəsi (16 əsr) və s. qalmıpqdır.

Əd.: Azərbaycan tarixi, c. 1, B., 1961, Piriyev V. Z., Azərbaycan Hulakulər devlətinin tənəzzçlu dəvrundə (1316— 1360-cı illər), B., 1978, Ali-zade A. A., Sopialıno-əkonomiceskan i poli- ticeskan istorin Azerbaadjana XİT—XPTUM vv., B., 1955, Useİnov M., Breta- nipkiNn"L., Səlamzade A., İsto- ril arxitekturı Azerbaidjana, M., 1963) Muradov V. Q., Arxitektura i planiv rovka qoroda Sultanide po zarisovke XVI neca, Han.AH Asep6.CCP (cepna nn- teraturı, izıka i iskusstva), 1972, XI 21 Le Strange, The Lands of He Eastern Calupate, Mesopotamia, Persia and Cant- ral Asia, London, 1966, S:a 3" 1765, Da

- fəye lən də 6 Dgeə SULTANLI Əli Abdulla otlu (25. 12.19006, Naxcıvan—19.7.1960, Bakı) — Azərb. sovet ədəbiyyatiqunası, pe- daqoq. Filologiya e.d. (1946), prof. (1947). 1957 ildən Soz.İKİP uzvu. APİ-nin filologiya fakultəsinin dekanı (1934), ADU-nun xarici ədə-


4 biyyat kafedrasının mudiri (1941—


Bo, filologiya fakultəsinin dekanı (1950—52, 1957—59) olmutidur. Azərb.- da xarici ədəbiyyat uzrə ali məktəb kursunun yaradılmasında S.-nın mu- hum xidməti var. Azərb. dilində an- tik, orta əsrlər və Renessans dəvru ədəbiyyatına dair ilk muntəxabatla- rın və dərsliklərin muəllifidir. Azərb. və Qərbi Avropa ədəbi əlaqə- lərinə |*M. F. Axundov və Molyer (1939), “Kitabi-Dədə TAR BƏ rə- dim yunan eposlarıq (1946), “Nizami və Qərbi Avropa ədəbiyyatıq (1947) və s.)|, Azərb. dramaturgiyasının ta- rixi və nəzəriyyəsinə (c Azərbaycanda xanr xpambış, 1945: € Y. Hacıbəyovun dramaturgiyası, 1945 və s.) dair təd- qiqatları var. 3 cildlik cAzərbaycan ədəbiyyatı tarixi2ənin (1957—60) mu- əlliflərindən və 2-ci cildinin re- daktorlarındandır.



Əsərləri: Antik ədəbiyyatı ta- ixi, B., 1958: Azərbaycan dramaturgi- yasının inkipafı tarixindən, B., 1964, Məqalələr, B., 1971.


SULTANLI Q-sultanın


etdiyi monarxiya devləti. | UL Ni QƏNİZADƏ—bax


baticılıq


SULTANMƏCİD Qənizadə Sultanməcid. SULTANOV Abbas Aealarbəy otlu


(9.3.1895, indiki Azərb.SSR-in Qu- badlı ipq.—1937)— Azərb.-da Sovet hakimiyyəti uqrunda mubariz. 1917 ilin iyulundan Sov.İKİ uzvu. Qori gimnaziyasını bitirdikdən (1915) son- ra Kiyev un-tinin tibb fakultəsinə daxil olmun, tələbələrin inqilabi hərəkatına qopulmutndur. 1917 ildən Zəngəzurda inqilabi ip aparmındır. Azərb.-da Sovet hakimiyyətinin qələ- bəsindən sonra Zəngəzur inqilab ko- mitəsi sədrinin muavini, Azərb.SSR Xalq Daxili İplər Komissarlırın- da v"bə mudiri, Qubadlı qəza parti- ya komitəsində və AK(bӱP Qaradonlu r-n komitəsində məs"ul katib, Bapi siyasi-maarif idarəsinin sədri, 1932 —37 illərdə Azərb. Elmi-Tədqiqat Pambıqcılıq İn-tunun direktoru və s. vəzifələrdə ipləmitdir. SULTANOV Ara İsmayıl oqlu (1901, Bakı—12.6.1936, Guӱrc.SSR-in Axalt- sixe 1i1,)— Azərb.-da Sovet hakimiyyəti uqrunda mubariz. 1919 ildən Sov.İKP uzvu. S. 1917 ildə fəhlə hərəkatına qopulmutidur. Daxili əksinqilaba və xarici mudaxiləcilərə qariı vurup- malarda ittirak etmitidir. 1920—33 illərdə Hacıqabul və PTamxor qəza inqilab komitələrinin sədri, Azərb. diviziyasında (1pe”bə rəisi, Gəncə ma- al partiya komitəsinin katibi, Azərb.SSR xalq maarif komissarı, AK(6)P MK-nın ikinci gatibi və s. vəzifələrdə ipləmipdir. 1933—36 illərdə Gurc. K(b)P Axaltsixe r-n partiya komitəsinin katibi olmu1- ə AK(6)P MK, Gurc. K(b)P MK, İK(6)P Zaqafqaziya Əlkə Komitə- sinə, Azərb.SSR və ZSFSR MİK- lərinə uzv secilmitdir. SULTANOV Baxım İsmayıl oqlu (10.9.1894, indiki Erm.SSR Danza- ver k.—4.10.1977, Bakı )—sovet neft- ci geoloqu. Geologiya-mineralogiya e.d. (1962), prof. (1962). Azərb.SSR əməkdar elm xadimi (1964). SSRİ- nin fəxri neftcisi (1971). 1926 nl- də Don Politexnik İn-tunu bitir- mipdir. 1920—Z39 illərdə c Azərneftə birliyinin “Qaradaqneftə trestin- də iiləmipdir, muxtəlif illərdə orta texniki peiptə məktəblərində, 1949—52 illərdə S. M. Knrov ad. ADU-da dərs demipdir. Azərbaycan SSR EA İ. M. Qubkin ad. Geologi- ya İn-tunda bapl elmi iici (1944— 47), M. Əzizbəyov ad. Azərbaycan Sə- naye İn-tunda neft və qaz yataqları- nın geologiyası və kəpfiyyatı ga- fedrasının dosenti (1947 illən) və prof. (1962 ildən) olmutidur. Neft yataqlarının axtarıntı, kəifiyya- tı, yerlətməsi, Hidrogeologiyası və Hidrogimyası sahəsində tədqiqat- lar aparmımldır. Elmi kadrların hazırlanmasında xidməti var. Qır- mızı Əmək Bayraqı ordeni və medal- larla təltif olunmuztdur.


Əsəri: İzmenenil ximiceskoqo sos- tava nefti Apoyerona pod vozdevstviem qidroximiceskix i qidroqeoloqiceskiJ faktorov, Trudı Veesooznoqo Soveta Po proisxojdenik) nefti, M., 1960


SULTANOV Qədir Məmməd otlu ( 31.12.1918, Cənubi Azərb.-ın ə (p1,)—sovet paleon- . toloqu. |Geologiya- mineralogiya e.d., prof. (1956), Azərb. SSR EA m. uzv (1968). 1944 ildən Sov. İKP uzvu. Be- 44: yuk Vətən muharibə- 1 sinin iptirakcı- i sı. 1954 ildən S. M. Kirov ad. ADU- da paleontologiya, pə geologiya və SSRİ geologiyası mudiri, eyni za- iplər uzrə prorek- və 1965—71) ol- ildən paleobiogeokimya problem laboratoriyasının əhbə- ridir. Tədqiqatı, əsasən, zərb.- da Miosen və Abiyeron yailı cəekun- tulərin fauna və stratiqrafiyasının eyrənilməsinə, paleontologiyada mu- rəkkəb biosenoloji, paleoekoloji me- todun tətbiqinə və təkmillətndiril- məsinə, paleontoloji qalıqların ey- rənilməsində fiziki-kimyəvi metod- ların tətbiqinə, qədim dəvrlərin pa- leocoqrafiyasına həsr edilmiiydir. geoloji-paleontoloji tədqiqatla- rın yeni inkityaf istiqamətini mu- əyyənlətdirmit və SSRİ-də ilk dəfə U-da paleobiogeokimya problem la- boratoriyası acmıtpqdır. SSRİ-də rus dilində ilk paleontoloji luqətin mӱəllifidir. Azərb.SSR-də paleogeo- loqlar və paleobiogeokimyacılar mək- təbi yaratmıldır. Kabil Politexnik İn-tunda məsləhətci olmutdur (1971— 72). S.-un elmi kadrlar hazırlanma- sında xidməti var. Geoloqların 22 (Dehli, 1964) və 53-uy (Praqa, 1968) CUmumdunya konqreslərində mə”ruzə ilə cıxınn etmitdir. Umumdunya paleon- toloqlar ittifaqının vitse-preziden- ti olmutdur (1964—72).


Əsərləri: Stratiqrafil i fauna verxneqo miopena Vostocnoqo Azerbagdja- na, B., 1953: Apperonskin lrus Azerban- djana, B., 1964: Paleobioqeoximiceskie issledovanin molleskov verxneqo plio- pena Vostocnoqo Azerbağdjana i sopre- mennoqo Kaspil (sovm. S. A. İsaevım), B., 1971, Sultanov K. M., İsaev S. A., Paleobioqeoximil molleoskov Azer- bahdjana, B., 1982,


SULTANOV Eynəli bəy (1863, Naxcı- vhan—1935, Tbilisi)— Azərb. yazıcı- sı, publisist, ictimai xadim. Tiflis klassik gimnaziyasını bitirmiii (1883), qabaqcıl rus və Qərbi Avropa mədəniyyətini dərindən MƏHHMCƏMHHİ- dir. 19 əsrin 80-ci illərindən Nax- cıvanda maarif və mədəniyyət sahə- sində fəaliyyət gəstərmipdir. S.-un təpəbbusu və rəhbərliyi ilə Naxcı- BaH na FZiyalılar məclisiə, c“Musəl- man incəsənət və dram cəmiyyəti təpkil edilmiyll, dram tamapaları gəstərilmipdir. 20 əsrin əvvəlin- dən cZakavkazyer, -Novoye obozreniyeə, c“Kavkazə, *Sankt-Peterburqskiye vedo- mostiə və s. mətbuat orqanlarında c“Denmuti musəlmanın duipuncələrir, cİfiaedici məktublark batlıqları ilə dərc etdirdiyi yuksək vətəndaii- lıq cəsarəti ilə yazılmın məqalə- lərində, -Dəhtətli intiqamə, cXan, nə xanı, cSeyidlərə, cAcı masqaraq və s. hekayələrində, -“Tatarkaz (“ Azər- baycan qızır, 1884) pyesində xalq



kafedralarının manda elmi

toru (1956—60 muli, 1965


ılə “vür”



SULTANOV


dutpmənlərik adlandırdıqı hakim siniflərin ezbaptınalıqı, dini fa- natizm, cəhalət və movhumat, qadın huquqsuzluqu kəskin tənqid olunur.


Sovet dəvrӱndə Tbilisidə mədəni-maa- |


rif və mətbuat sahəsində calıpqmıil,


uU “Dan ulduzu jurnalında fəal əmək- İ :


daplıq etmitdir. Məmmədqulu- zadə S.-un yaradıcılıqrını yuksək qiymətləndirmi:i, onu ƏSYHYH ilk


muəllimi adlandırmındır. Naxcı- vanda adına məktəb var.


Əsəri: Secilmiiy hekayələri, B., 1966. in


Ədə Mirəhmədov Ə., Alim və jurnalist, “Elm və Həyatə, 1970, (01, Maksudov İ. Q., Jiznh i tnorcestvo Binə Sultanova (avtoref. kand. dis.), SULTANOV Əjdər Əliabbas oqlu (dekabr, 1909, Bakı— 10.1.1962, Bakı) Eu tilanın”nltma — Azərb. sovet akt- " | yoru. Azərb.SSR xalq artisti (1949). 1942 ildən Sov, = İKP uzvu. Bakı Te- /) atrTexnikumunubi- tirmitdir (1928). Səhnə fəaliyyəti- — nə 1926 ildə Bakı Turk İqici Tear: rında baqlamıit, sonralar Kirovabad Dram Teatrında — 1 (1933—37) və Azərb. Dram I aha (1939—62) cıxın et- midir. S. yuksək səhnə mədəniyyəti- nə, gur və gəzəl səsə, aydın diksiya- ya malik sənətkar olmupdur. Yarat- dıqı obrazlar həyatiliyi, mudrikli- yi və mə”"nəvi paklıqı ilə fərqlən- mipdir. Rolları: Lukonin (“Bizim iəhərli oqlanə, K. Simonov), Larin (4İlic Buxtasıə, C. Məcnunbəyov), Cingiz (4 Epiq və intiqamə, S. S. Axun- dov), Orsino, Kassio, Leont (4On İKİNCİ Gecət?, €OÖTennoə?, €Tbim naqı- lıq, V. Pekspir), Vanya dayı (“Vanya







Ə, Ə. Sul- tanov Or sino (“On ikinci gecə,

V. Peksiir) (Cə rolunda. Gӧr F içi


dayıc, A. Cexov), dərvip (4PTeyx Sən”- anə, H. Cavid) və 6. Qırmızı Əmək Bayraqı, aPTərəf nipanızq ordenləri və medallarla təltif edilmitdir.

SULTANOV Əzəl Cəfər oqlu 15 12.1905, Pəki)—sovet geoloqu. - logiya-mineralogiya e.d. (1944), prof. (1949), Azərb.SSR EA akad. (1959: m. ӱzv 1958). 1946 ildən Sov.İKP uz- vu. 1939—56 illərdə S. M. Kirov ad. ADU-da (1952—56 illərdə prorektor və cəkmə suxurlar petroqrafiyası ga- fedrasının mudiri) və M. Əzizbəyov ad. Azərb. Neft və Kimya İn-tunda dərs de imir. 1945—49 və 1958—70 illərdə Azərb.SSR EA Geologiya İN-





| prof,


  • " qiqatı,


AR YƏ əc bn .


71


tunun direktoru ol- mupdur. Cəkmə və vulkanogen - HƏKMƏ məniəli qeyri-fi- liz yataqlarının və tikinti mate- riallarının eyrə- nilməsi, neft və qaz Yataqlarının

axtarıtı və onla- 

rın proqnozu sahə- sində tədqiqatlar aparmıtdır, Beyuk

" Qafqazın c. ətək- lərinin mis, gӱmuyi-sink və polime- tal yataqlarının, həmcinin Azərb. SSR-in Paleozoy, Mezozoy və Kayno- zoy cəkuntulərinin litologiyasını əyrənmitdir. Balakən-Zaqatala filiz yataqlarının acılmasında iptirak etmipdir. Onun rəhbərliyi və iptti- rakı ilə Azərb.SSR-in orta miqyaslı litoloji, faydalı qazıntılar, Dər- RYHHY devr cekuntulərinin geoloji- litoloji xəritələri, həmcinin Azərb. SSR-in qrunt və təzyiqli sularının hidrogeoloji xəritələri tərtib edil- mipdir. Azərb.SSR-in geologiyasına aid coxcildli əsərin muəlliflərin- dən və redaktorlarından biridir. Elmi kadrların hazırlanmasında xidməti var. Bolqarıstanda Balkan- Karpat geoloji assosiasiyasında və gillərin eyrənilməsi və tədqiqinə dair X Umumittifaq plenumunda mə"- uzə ilə cıxın etmiiydir. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni və medallarla təltif olunmupdur.


Əsərləri: Litoloqila produktiv= noİ tolpyi Azerbandjana, B., 1949: Li- toloqil produktivnov tolpi Anmepon- skoqo poluostrova, M., 1958: Litoloqil melovıx otlojeniV koqo-vostocnoN casti Bolıpoqo Kavkaza, M., 1960: Litoloqil akcaqilıskix otlojeniV Azerbavdjana,


SULTANOV Əlisəttar Əliabbas o- lu (11.11.1903, Bakı—2.3.1970, Ba- kı)—sovet anatomu. Tibb e.d. (1941), 1943). Səhiyyə ə”lacısı (143) Azərb.SSR əməkdar həkimi MT və əməkdar elm xadimi (1962). 194 ildən Sov.İKP uzvu. 1949—70 il- lərdə N. Nərimanov ad. Azərb. Dev- lət Tibb İn-tunun məhkəmə tibbi ka- fedrasının mudiri olmupdur. Təd- əsasən, 6011 vena sistemində kollateral qan devranı, yenidorul- mutiların aqpaqı ətraflarında əzələ qrupunun inkitpafı və beyinə qansız- ma nəticəsində terənən qəfil əlum və onun məhkəmə tibbində əhəmiyyəti və s, məsələlərə həsr edilmitdir. SULTANOV əhim Sultanməhəmməd oqlu (d. 20.6.1912, Cənubi Azərb., Ərdəbil Şeran Kəhpənan k.)— Azərb. sovet pərqiqunası. Prof, (1972), Azərb.SSR əməkdar elm xa- dimi (1982). ADU-nun kimya fakul- təsini bitirmitdir (1939). Fars di- lini mӱkəmməl bilən S. Beyuk Və- tən muharibəsi illərində Qızıl Or- du sıralarında hərbi ərinə və jurnalist tpləmipdir. Muharibədən sonra ipərqpqunaslıq sahəsində fəaliy- yət gestərmitidir. 1950—60 illərdə ADU-nun ptərqiqunaslıq fakultəsinin dekanı olmutdur. 1950 ildən un-tin Yaxıa PQərq dilləri kafedrasının mudiridir. Fars dili tarixi, mua- sir fars dili və onun tədris metodi- kası sahəsində tədqiqatların, ali və orta məktəblər ucun fars dili dərs"


72



liklərinin myyəllifidir. Elmi və pedaqoji kadrlar

xidməti ar. cKəlilə və Dimnə, “Qa- busnaməz, Sə”dinin cGulustanə, Ca- minin cBaharıstanə, Nəsirəddin Tu- sinin cƏxlaqi-Nasiriz əsərlərini Azərb. dilinə tərcumə etmindir. €İllə- rəf nityanıq ordeni və medallarla təltif olunmuidur.

Əsərləri: Sə”di yaradıcılıqın- da cGulustanə, B., 1961, Fars dili təd- risinin metodikası, B., 1973: Nizami əsərləri dili luqətinin tərtib prinsip- ləri, B., 2,

SULTANOV Fərəc Zeynal oqlu (1862, Cəbrayıl qəzasının Saracıq k.—1914, Tiflis)—Rusiyada marksist təmayullu inqilabi hərəkatın iptirakcıların- dan biri. Qori mӱəllimlər seminari- yasını bitirdikdən (1881) sonra Tif- lisdə Aleksandr muəllimlər in-tuna daxil olmutdur. Həkumət əleyhinə gizli dərnəkdə itptirakına və mark- sist ruhlu ədəbiyyatın təbliqinə gerə 1882 ildə həbs edilmitdi. Axtarın zamanı S.-da sosialist məzmunlu ki- tabca və car P Aleksandrı əldurən narodovolcuların mӱhakiməsi zamanı cəkilmipl fotopəkil tapılmıtdı. Həbsdən buraxıldıqdan sonra 1889 ilədək polis nəzarəti altında olmui- dur. 1887—88 illərdə Naxcıvanda muəllim keməkcisi, sonra əmrunun axırına , kimi Tiflisdə Zaqafqaziya Dəmir Yolu İdarəsində ipləmitdir.

Ədə Samedov V., Rasprostrane- nie marksizma-leninizma v Azerbaİdja- ne, m, 1, B., 1902, Mupaoen O. M., Kanan Hn osepo (Ouepku), B., 1979. SULTANOV Hacıbəy Fərəculla oqlu (d. 20.9.1921, Bakının PPatan k.) — sovet astronomu. | “: Azərb.SSR EA akad. (1972), Fizika-ri- yaziyyat e.d. (1968). Azərb.SSR əməkdar elm və texnika xadimi (1966). 1945 ildən Sov.İkKP uzvu. Azərb.SSR EA | vitse-prezidenti | (1976—81), Pamaxı Astrofizika Rəsəd- xanasının (PQAR) direktoru (1960— 81) olmutdur. 1981 ildən 1YAR-da mə” öə MYAHPHAHP. İƏMHH pəcəunxa- nanın yaradılmasına və orada 2 m-lik teleskopun qurulmasına batcılıq et- mipdir. Əsas ipləri gey mexanika- sına və Gunət sisteminin kosmoqoni- yasına aiddir. S. Mars və Yupiter arasında vaxtilə məvcud olan hipo- tetik planetin parcalanmasından as- teroidlərin yaranmasına aid alman astronomu H. Olbersin hipotezini dəqiq araptdıraraq, gəstərmiiydir ki, bu fərziyyə kicik planetlərin pay- lanmalarındakı qanunauyqunluqları izah etmir. Protoplanet maddəsinin təkamӱlu nəticəsində yaranan ilkin nəhəng və sonlu sayda cisimlərin ar- dıcıl parcalanması nəticəsində ki- cik planetlərin yaranması Hipotezi-

ni inkəipaf etdirmiii, bu cisimlərin fəzada vəziyyətini və orbitinin for- masını tə“yin etmipdir. 1964 ildən Umumittifaq Astronomiya-Geodeziya Cəmiyyəti Azərb. belməsinin sədri və Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı- nın zaudur.

SULTANOV Həmid Həsən oqlu (26. ə.1889, Qazax qəzasının Pınıx Ay-



azırlanmasında



= AK(b)P M


| olmupi . 1920 AK(6)P MK, RK(b)P Qafqaz Əlkə Ko- Ə


SULTANOV


rım k.—1938)— so- vet dəvlət və par- tiya xadimi, 1907 ilin anvarın- dan Sov.İKP Ya- vu. Neft Sənayesi Fəhlələrinin Həm- karlar İttifaqı- nın yaradıcıla- rındandır. 1900 ildə Tiflis gimna- ziyasına daxil ol- mulp, 1905 ildə tə- ləbələrin inqilabi imtirak etmidir.


cıxıplarında 1906 ildə Bakıya gəlmiti, Balaxanıda iiləmitidir. 1907—09 illərdə Ramana


mə"dənlərində calınan S. fəhlə tə”- tillərinin təipgkilatcılarından ol- mutdur. 1909 ildə Almaniyaya muhaci- rət etmit, Leypsiq Politexnik İn-tu- nu bitirmindir (1913). 1914—17 il- lərdə Bakıda bir sıra neft mə”dənin- də mӱdir muavini və mudir HUHƏMHDLİ, fəhlələr arasında inqilabi ip: apar- mhıipdır. Fevral burjua-demokratik inqilabından (1917) sonra bolptevik c Hummətə təpkilatının Mərkəzi Ko- mitəsinin, 1917 ilin dekabrından Ba- kı Soveti İcraiyyə Komitəsinin uzvu secilmitdir. Qırmızı qvardiya dəs- tələri mərkəzi Qərargahının məs”ul katibi, Bakı pt, və onun r-nlarının Hərbi İnqilab Komitəsinin uzvu idi. Bakı XKS-nin qəza muӱvəkkillərindən biri, Bakı qəzası Kəndli Deputat- ları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədr muavini olan S. Azərb.-da so- sialist , tədbirlərinin həyata keci- rilməsində sə”ylə calınmındır. Ba- kı kommunasının muvəqqəti usun. dan sonra RK(b)P Həptjttərxan qub. Ko-


= mitəsi yanında Musəlman Kommunist-


ləri Bəlməsinin sədri itləmiidir. 1919 ilin iyulunda RK(b)P MK S.-u


| gizli ipy aparmaq ucun Bakıya gən-


dərdi. 1919 ilin sonu—20 ilin əvvə- lində ə Qafqaz Əlkə Komitəsi,

K, Qafqaz Əlkə Komitəsi Hərbi İnqilab Qərargahının uzvu ki- mi S. fəal siyasi-tətikilati ii apar- mıtmpdır. Musavat həkumətinə tarpı silahlı usyanın təppkilatcılarından il aprelin 27-də


mitəsinin Bakı Burosu və Mərkəzi fəhlə konfransı adından mucsavat he- kumətinə və parlamentinə hakimiyyə- tin N. Nərimanov bada olmaqla bol- peviklərə verilməsini tələb edən ul- timatum təqdim etmiidir. Azərb.-da Sovet hakimiyyətinin qələbəsindən son- ra Azərb. Muvəqqəti İnqilab Komitə- sinə uzv secilmiiyi, xalq daxili ii1- lər komissarı, İran Kommunist Par- tiyasının katibi, xalq sənaye və tn- carət komissarı, AXTİPQT-nın sədri, Nax.MSSR XKS-nin sədri, ƏSFSR MİK katibi, Azərb.SSR xalq kommu- nal təsərrufatı komissarı və s. və- zifələrdə ipləmtidir. Dəfələrlə AK(b)1 MK-nın və burosunun, XİK(b)P Zaqafqaziya Əlkə Komitə- sinin, Azərb.SSR, ZSFSR, SSRİ MİK-lərinin uzvu secilmitfvdir. Azərb.-ın sənaye və iqtisadiyyatına dair bir sıra əsərin mӱəllifi olan S. resp.-da x.t.-nın bərpası və ingi- mpafında muhum rol oynamıidır. Qırmızı Bayraq, Qırmızı Əmək Bay- raqı ordenləri ilə təltif edilmii- dir. Ad. gəmi-bərə, kucə (Bakı) və s. var.


Əsərləri: KratkiN ocerk razvi"


til nekotorıx otrasleh promınlennosti Azerbabdjana, B.,


lennostı i ee perspektinı v Azerbaidja- ne, B., 1928: Pipevala industril Zakav- kazıl, B., 1932, Azərbavlgan v borhbe za


gulhturnıe doroqi, B., 1934, O: Mən allza də N. B., Həmid


Sultanov, B.,


SULTANOVA Ayna Mahmud qızı (1895, indiki Dəvəci r-nunun Pirə- bədil k.—1938)— | = R. Sovet dəvlət BƏ ic- timai xadimi, ilk inqilabcı azərb. | qadınlardan biri. Q. M. Musabəyovun bacısı, H. H. Sul- tanovun həyat Yol- dapı. 1918 ilin iyunundan Sov. İKP = uzvu. 1912 ildə “ca, Bakıda c Mӱqəddəs /Q c Ninaə gimnaziyası- 1 ) Hbl ÖHTHDMHMI BƏ hə- min məktəbdə dərs demipdir. 1917— 1918 illərdən inqilabi hərəkata qo- pulmutdur. Bakı kommunasının su- -qutundan (1918) sonra Həptərxana get- mip, RK(buP Həptərxan qub. komitə- sinin mӱsəlman bəlməsi Rəyasət Hey”- ətinin uzvu və Zaqafqaziya musəlman- larının ipləri uzrə komissarlıqda maarif pe”bəsinin mudiri olmupqdur. 1919 ilin avqustunda partiya S.-nı Moskvaya, Y. Sverdlov ad. Kommunist un-tində oxumaqa gendərmiiy, eyni zamanda o, RSFSR Xalq Xarici İit:- lər Komissarlıqında Yaxın PTərq ite”- bəsinin katibi ipləmitdir. Azərb.- da Sovet hakimiyyətinin qələbəsindən sonra AK(b)P MK aparatında qadın- lar ipe"bəsinin tə"limatcısı, fəhlə və kəndli qadınlar i16"bəsi mudiri- nin muavini, sonra mudiri vəzifələ-

rində calıqmı, 4“1Pərq qadınım (in - 

diki cAzərbaycan qadını) jurnalı- nın ilk redaktoru olmupdur. 1930— 37 illərdə S. Azərb.SSR xalq maarif komissarının muavini, Zaqafqaziya Həmkarlar İttifaqları PQurası mə- dəniyyət bəlməsinin mudiri ZA Moskvada Qırmızı Professura İN- tunda oxumutt, UXİK(b) əlinə lkə Komitəsində qadınlar bəlməsi- nin mudiri və kutləvi təpviqat 1pe”- bəsi mudirinin muavini, Azərb.SSR xalq maarif komissarı, sonra xalq ədliyyə komissarı vəzifələrində ip ləmipdir. AK(b)P MK, UİK(b)P 3a- tanda Əlkə Komitəsi, AK(buP MNK Rəyasət Hey"ətinin uzvu. Azərb. MİK Rəyasət Hey"ətinin, Zaqafqaziya MİK-in uzvu secilmipdir. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni ilə təltif olun- mutdur.

Ədəs Sultanova H., Ayna Sulta- nova, B., 1965: yenə onun, Avna Sul- tanova, B., 1972,


SULTANOVLAR—inqilabdan əvvəl Azərb.-da iri muӱlkədar nəsilləri. Beyuk torpaq sahibkarları Zaqatala dairəsində (İlisu sultanlarının nəslindən idilər), Yelizavetpol, Gey- cay, Nuxa qəzalarında yapayırdılar. Yelizavetpol qəzasında 10 min, Gey- cayda 15 min, Nuxada 7 min, Zaqatala dairəsində 15 min desyatindən ar- tıq torpaqları olmutidur. S.-ın tor- paqlarında dəfələrlə silahlı kəndli cıxınları bat vermitdi. Azərb. İn- qilab Komitəsinin 1920 il 5 may ta-





1923, Naxkran i eqo zəkonomika, B., 1927: Masloboİnaa promıt-


SULFATAZALAR


73



rixli dekretinə əsasən S.-ın mulk və torpaqları musadirə edilmiidir. cy ny (ulu Cakıı ron sa: lararası dəniz. Filippin, Palavan, Kalimantan və Sulu a-rı arasında- dır. Sah. 335 min km2, Maks dərin- liyi 5576 m. C. sahilləri ucun mər- can rifləri xarakterikdir. Səth su- larının temp-ru qıppda təqr. əzəl yayda 29*S-dir. Duzluluqu 33—34,59/,4- dir. Yarımsutkalıq qabarmalar (Hund. 2—3 m) olur. Balıq ovlanır. Əsas portları: İloilo (Panay a.), Zam- boanqa (Mindanao a.), Sandakan (Ka- limantan a.) və Puerto-Prinsesa (Pa- lavan a.).

SULU (Biyi)— Malayya arxipelaqında, Kalimantan və Mindanao a-rı ara- sında adalar qrupu. Filippin əra- zisidir. Qəqr. 400 adanı və rifi birlətdirən 2 adalar zəncirini və 13 adalar qrupunu əhatə edir. Ən bə- yӱkləri: Xolo, Tavitavi. Sah. 2,7 min km?, əh. 300 min (1975). İri adaları, əsasən, kristalik suxurlardan təpjil olunmutdur. Maks. hund. 790-m (Xolo a.-nda),. İqlimi rutubətli, ekvato- rialdır (illik yaqıntı 2000—3200 mm). Həmiəyattıl tropik mepələr var. Cəltik, qarqıdalı, Hindqozu be- cərilir. Balıq ovlanır, mirvari əldə edilir. Əsas pəhəri Xolodur. SULU BOӦOYA — bax Akvarel. SULUQ, sudurcuq— dərinin məh- dud edemi| tez tərəyib, tez də (bir ne- cə saat, yaxud gun) kecir. Muxtəlif əlcudə olur, qaqpınma və geynəmə ilə mutpayiət edilir. Xarici qıcıqlar- dan, orqanizmin bə”zi qida maddələ- rinə və dərmanlara qartı hissiyya- tının artmasından (allergiya) əmə- lə gəlir. Əvrə xəstəliyində də muӱ- pahidə olunur. SULUKİDZE Aleksandr (Cama) Qriqoryevic (13.11.1876, indiki Gurc. SSR-in Sulukidze p.— 2.6.1905, Ky- taisi)—petpəkar inqilabcı, ilk gur- cu marksist ədəbiyyatpiqunaslarından biri. Zadəgan ailəsindən idi. 1895 ildə c“Mesame-dasiz s.-d. təpqkilatı- na, 1896 ildə Kutaisi s.-d. qrupuna daxil olmutpdur. Tiflisdə və Bakı- da (1897) inqilabi ipp aparmındır. 1897—99 illərdə Moskva un-ti huquq fakultəsinin azad dinləyicisi ikən, tələbə marksisit dərnəyinə daxil ol- mupdur. 1900—01 illərdə Tiflis fəhlələrinin tə"tilinə, Batumda fəhlə dərnəyinə rəhbərlik etmipt, aBrdzolaq təzetinin əməkdaiı ol- muqpdur. 1902—03 illərdə S.-nin bi- lavasitə iptirakı ilə Kutaisi, Su- xumi, Ciatura və s. yerlərdə lenin- ci-iskracı təpkilatlar, komitələ yaradılmıppddı. 1903 ildə RSDF Qafqaz İttifaq Komitəsinin yara- dıcılarından, c“Proletariatis br- Ozolah təzetinin təpkilatcıların-


dan və redaktorlarından biri ol- muppdur. RSDFP-nin 2-ci qurulta- yından (4903) sonra bolpevik idi.


aleqal marksistlərvin, burjua millətcilərinin, menpeviklərin ba- xıtplarını tənqid edən bir sıra nə- zəri əsərin muəllifidir.

Ədə Əbanoidze L. E., A. Pu- lukidze, Tbilisi, 1965: Qruzinskie stra- nipı leninianı, Tbilisi, 1970. SULUKİDZE (1936 ildək X on i)— Ğurc.SSR-də ppəhər. Sulukidze r-nu- nun mərkəzi. İpəksarıma və cay f-k- ləri, polimer tara 3-du: K.t.-NIN Me- xaniklətdirilməsi və elektrikləidi-


rilməsi texnikumu, xalq teatrı, əlkə- ipunaslıq muzeyi var. A.Q. Sulukidze- nin iərəfinə adlandırılmınldır. SULUT Azərb.SSR İsmayıllı r-nunda kənd. S. sovetliyinin mərkə- zi. R-n mərkəzindən 45 km pt,-də, daq ətəyindədir. ƏH. 1012 (1985), uzumcu- luk və heyvandarlıqla məpquldur. Orta məktəb, klub, kitabxapa, tibb məntəqəsi var. | : SULUT ABİDƏLƏRİ — Azərb.SSR İsmayıllı r-nunun Sulut k.-ndə və onun ətrafında orta əsrlərə aid Ya- Ia İbiu yeri, ovdan (buzxana), cӱmə məscidi (S.a.-nin (1im.-q.-ində Qıjı- lıq adlı yerdə), qala, məqbərə və s.- dən ibarətdir. S.a.-nin HIM.-hiH Ha (Xirəki adlı sahədə) mudafiə səd- lərinin qalıqları, Aqsu cayının saq qolu olan Sulut cayının boqrazın- da Haram qalası və Qırxotaq qəsri, bir qədər aralıda isə Fitdar qalası kompleksi yerlətir. Arxeoloji qa- zıntılar zamanı S.a.-ndən zəngin maddi mədəniyyət nӱmunələri, o cum- lədən muxtəlif saya və ipirli saxsı qab qırıqları, 13—15 əsrlərə aid mis və kumuti sikkələr tapılmınqdır. Əd. Osmanov F. L., İsmayıllı rayonunun bə"zi orta əsr abidələri haqqın- da, Azərb.SSR EA Xəbərləri (tarix, fəl- səfə və huquq seriyası), 1972, Xı Z. SULUTƏPƏ NEFT YATARI — Abltpe- ron y.-a-nın iim.-q.-ində, Bakı :1.- ndən 12 km məsafədə yerləpir. Yataq mustəqil braxiantiklinal qırınıqla əlaqədar olub, Binəqədi—Caxnaqlar— Sulutəpə qırhipıqlıqı xətti cӱzərin- dədir. Yataqın qurulutunda Paleogen, Miosen və Pliosen cəkuntuləri ii1- tara edir. Yataq sənaye miqyasında 1932 ildən iplədilir. Neft Məhsul- dar qat cəkuӱntulərindədir. Neftin xyc.u. 0,830—0,920-dir. Yataqın pers- pektivi Məhsuldar qat, Miosen və Pa- leogen cəkuntuləri ilə əlaqədardır. Kİ ilk gunu qoyunun arız sudundən hazırlanan Yemək. Qo- yun doeduqdan sonra suluxu kəsilib gəturuӱlur və icindəki su bopaldı- lır. Sulux təmiz yuyulduqdan sonra qoyunun aqız sudu ona saqılır, aqzı bərk baqrlanıb qorda (xırda gezlər- lə qatıpıq olan kӱl) bipirilir. Bipi- Mum S. kətəməzin dadını verir. Əd. Rəcəbov Q. Ə., Azərbaycanda SÇD məhsulları hazırlanmasının xalq csulları, Azərbaycan etnoqrafik məcmuə- si, NT buraxılın, B., 7 SULFANİL TURİYUSU, p-amin- gal ə mə kristal maddəs 280—300”S-də parcala- nır, suda az (20*S-də 100 q suda 1 2) həll olur. S.t. daxili duzdur, onun amin qrupu sulfoturiqu qalıqı ilə neytrallapmıtn olduqundan mineral turiqularla duz əmələ gətirmir, la- kin sulfoqrupunu qələvilərlə ney- trallapdırmaq olar. S.t.-nun amidi (sulfanilamid və ya aq streptosid adlanır), eləcə də bə”zi tərəmələri, məs., albusid, sulfidin, sulfadime- zin, sulfazol və s. tibdə iplədilir. Laboratӧriyada S.t. nitritlərin tə"- yin edilməsi və bə”zi metalların (os- mium, rutenium və s.) aikara cıxa- rılmasında iplədilir. SULFANİLAMİD PREPARATLA- RI, sulfanilamidlər — sulfanil turpusundan alınan an- timikrob maddələr qrupu. S.p.-nın antibakternal tə”sirini 1934—35 il- lərdə alman alimi Q. Domaqk muəy-


yən etmitdir. Kimyəvi qurulutluna gərə paraaminobenzoy turpusuna (PA BT) yaxındır. Əsasən, bakteriosta- tik və qismən bakterisid tə”sirlidir. S.p. muxtəlif infeksion xəstəliklə- rin (qrip, angina, pnevmoniya, qı- zıl yel, meningit, dizenteriya, sep- sis, irinli proseslər və s.) mualicə- sində geniti tətbiq edilir. PQəkərli -diabetin mualicəsində ki S.p. antimikrob xassəli olmaqla rabər insan orqanizminə də tə”sir gəes- tərir. S.p. cox iplətdikdə allergik reaksiya, ӱrəkbulanma, qusma, nevrit, bӧyrəklərin funksiyadan dutiməsi və s. bat verə bilər. S.p. ancaq həkim məs- ləhəti ilə tə”yin edilir.

Ədə MapkovskiNn M. D., Le- karstvennıe sredstva, 7 izd., c. 2, . 1977, Farmakoloqil, pod red., Q. E. Bat- raka, Kien, 1981.

SULFAT ANHİDRİDİ, kukurd 6-oksid, 5O:—otaq temp-runda rəngsiz qazdır. Bərk S.a. alfa-, be- ta-, qamma və delta-modifikasiyala- rında olur. Onların ərimə temp- rları muvafiq olaraq 16,8, 32,5, 62,3 və 9592S-dir. Həmin modifikasiya- lar bir-birindən 8O0: kristalları- nın forması və polimerlətimə dərə cələri ilə fərqlənir. Rutubətli ha- Baza 5O, tustulənir (buxarlanaraq ha- vada N.5O, damcıları əmələ gəti- rir). Sənayedə kukurd qazını katali- tik oksidlətdirmə yolu ilə alınır. Sulfat turpqusu, oleum, susuz NMOz və s. ra iplədilir, SULFAT SELLULOZU —oduncarı natrium-hidroksidin natrium-sulfid- lə qarıpplıqının suda məhlulunda təz- yiq altında (sulfat usulu ilə) e”mal etməklə alınan selluloz, SULFAT TURİYUSU, N,5O,—quvvət- li ikiəsaslı turpu. Susuz S.t. adi (pə-- raitdə rəngsiz, iysiz, Yaqabənzər aqır mayedir, sıxlıqrı 1,9203 q/sm9-dir, 10,45*S-də donur, 296,292S-də qaynayır. Su ilə istənilən nisbətlərdə qarı- iyır. Qatı S.t. demək olar ki, butun metallarla reaksiyaya girib, muvafiq duz (sulfat) əmələ gətirir, idro- gen-yodidi, qismən də Hidrogen-bro- midi oksidlətdirib, sərbəst halogenə cevirir, qızdırıldıqda butun metal- ları (qızıl və platin mustəsna ol- maqla) oksidlətdirir. Durulatdı- — S.t. gərginlik sırasında idrogendən solda yerləqlən butun metallarla (qurqutpundan baqa) reak- siyaya girir. S. t. almaq n əsas xammal, təbii sulfidlərin (pirit, kolcedan) yandırılmasında əmələ gə- lən kukurd qazıdır (5O,). Bu qazı kontakt və ya qullə usulu ilə sul- fat anhidridinə 5O, cevirərək suda həll etməklə S.t. alırlar. S.t. kimya sənayesinin əsas məhsullarından bi- ridir. Ondan mineral gubrə (super- fosfat, ammonnum-sulfat), muxtəlif turpu, duz, dərman, yuyucu maddə, bo- ya, sun"i lif, partlayıcı maddə və s. istehsalında geni istifadə edilir. S.t. metallurgiyada (məs., uran fak. zini parcalamaq çcun), neft məhsul- larının təmizlənməsində və s. MƏQsəd- lə, həmcinin quruducu maddə kimi implədilir. Dӱnyada hər il 100 mln. tona yaxın S.t. istehsal olunur. SULFAT TURİYUSU SƏNAYESİ — bax Kimya sənayesi. | SULFATAZALAR, sulfohid- ralazalar—hidrolazalar sin- findən fermentlər: orqanizmdə sul-


74


SULFATLAR



fat turpusunun murəkkəb efirləri- HH hidroliz və kataliz edir. SULFATLAR—sulfat turiusunun N.5O, duzları və rin Duzları normal (məs., K,5O,


q |) və Ya turii (bi- ə yaxud huapocyadbarT, Məc., H O.) ola bilər. Onlar bərk kris- tal maddələrdir. Təbiətdə geni ya- yılmın normal duzları—təbin sul- fatlar 160-a yaxın mineral əmələ gə- tirir (gips, selestin, anqlezit və s.) və Yer qabıqının təqr. 0,1-ini təp- kil edir. Turi S.-dan turpularda həll olmayan bir sıra oksidləri məh- lul halına kecirmək ucun istifadə edilir. Efirləri də normal EO5O, OK və ya turi KO5BO,ON ola bilər (burada K uzvi radikaldır). Onlar rəngsiz mayelərdir, uzvi sintezdə al- killətDdirici maddə kimi ipllədilir. SULFİD TURİYUSU—bax Hidro- gen-sulfid. | | SULFİD FİLİZLƏRİ — metal- ların kukurdlə birləpmələrindən ibarət təbii mineral aqreqatlar. S, f.-nə həmcinin metalların selenli, tellurlu, arsenli birlənqmələri aid- dir. S.f.-ndə qeyri-metal mineral- lar (kalsit, kvars, bə”zən barit, mi- kalı minerallar və s.) da ola bilər. S.f.-nin coxunda Rt, Au, Ag, Cd, Zn, Ze, Te qatınıqları olur. 4. sadə, monometal, polimetal olur. Polimetal S.f. daha genit yayılmıtndır. S,f. Ni, Co, Cu, Zn, Pb, Mo, Bi, Sb hə Hg-yH.arıbiHMaCbi YHYH MYİİYM MƏHĞƏAHD. SULFİDLƏR—kukurdun metallar və bə”zi qeyri-metallarla əmələ gətirdi- yi kimyəvi birlətmələr. Metal S.-i sulfid turpusunun N.5 duzlarıdır. Normal (məs., Ma,5) və tӱr (məs., MCaN5) ola bilər. Sənayedə təbii S.-i Yanlırnaqla əlvan metal və 5O, alı- nır. Qələvi-torpaq metalların S.-i luminofor əə. S.-dən bir coxu (məs., S458, 2p5) yarımkecirici- dir. Molibden, titan və toriumun S.-n surtku materialıdır. Fəsfor S.-i flotasiya reagentləri və fos- for-uzvi insektisidlər istehsalında iplədilir. | SULFİT ANHİDRİDİ, kukurd qazı, 5O,—xarakterik kəskin iyli, əngsiz qaz, —10,5*S-də mayeləpir, ə”C-nə donur. Vulkan qazlarının tərkibində var. Sənayedə kukurd fi- lizlərini (məs., piriti) yandırmaq- la alırlar. Əsasən, sulfat turlpusu- nun istehsalında, eləcə də reduksiya- edici, aqardıcı, konservləpdirici, soyuducu maddə kimi və b. məqsədlə iplədilir. Zəhərlidir. İit binala- rının havasında İ,Ü mq/m?-dən ar- tıq S.a. olmasına icazə verilmir. SULFİT SELLULOZU — oduncaqı kalsium- (maqnezium, natrium- və ya ammonium) bisulfit məhlulu ilə təzyiq altında (sulfit usulu ilə) e"mal məklə alınan selluloz. SULFİT TURİYUSU, N,5O,—iki- əsaslı zəif turtu. Ancaq durulai- dırılmıt məhlulları məlumdur): gəskin iylidir. İki sıra duz əmələ gətirir: normal duz “zər tə və


turp duz (hidrosulfitlər). S.t. quv- vətli reduksiyaedicidir, Havada sax- ladıqda tədricən sulfat turpusuna cevrilir. Xlor və hipoxlorit kimi quvvətli oksidlətdiricilərin təsi- rinə davam gətirməyən materialların aqardılmasında iiplədilir.

SULFİTLƏR—sulfit turmuşunun N.5O.: duzları. İki cur olur: umumi


formulu M,50O, olan normal S. və əya dopuyr MHSO, onaH Typın (b. və ya hidroşilfitlər (burada

birvalentli metaldır). Toxuculuq sənayesində parcalara naxın basıl- masında və boyaqcılıqda (KHSO,, CaN50O)), oduncaq sellulozunun is- tehsalında (Sa(N5ZO:),Y, fotoqrafi- yada, uzvi sintezdə və s, iilədilir. SULFİTLƏİYDİRMƏ, yeyinti sənayesind ə--sulfit anhidridi (5 O,), sulfit turpusu (N.5O,), habelə natrium-hidrosulfit (MaN5 O,) vasi- təsilə meyvə və tərəvəzin konservlə- dirilməsi. Turtu muhitində kutləcə 0, 1—0,22956 qatılıqlı sulfitlər meyvə və tərəvəzi xarab edən kif gəbələyi- ni və mayanı məhv edir. Quru (kukurd qazı ilə) və ya yat (zəif məhlulda) ӱsullarla aparılır. Əsasən, qıip ay- larında e”mal olunacaq meyvə yarım- fabrikatlarını (pure, tpirə, butev və ya doqranmıpl meyvə və giləmeyvə) Yayda və payızda sulfitləitdirirlər: SSRİ-də utpaq və pəhriz qida məhsul- larını S.-yə icazə verilmir. S, di- gər konservlətdirmə usulları (don-


durma, pasterizasiya, sterilizasiya və s.). İLƏ əvəz olunur. SULFO..., 9.,, (lat. sulphur,


5ybiq—kukurd)—kimyəvi, tibbi, tex- niki və s, terminlərdə kukurdə aid- lik bildirən səzənu, məs., Sulfo- turqaular, şulfatlar.

SӰLFO QRUPU, sulfoksi qru- pu, sulfoksil, —5O,ON—sul-


O fon Nsz və hidroksil —ON “o |


qruplarından ibarət birvalentli qrup: alkilhidrosulfat turpuları SO,OH BƏ sulfoturiӱuların E5O,ON funksional qrupudur. SULFODUZLAR—oksigenli turpu- ların duzlarına oxiyayan, lakin tər- kibcə onlardan oksigen atomlarının yerini kukurd atomlarının tutması ilə fərqlənən birlətmələr. S. ter- mini əvəzinə: cox vaxt tioduzlar ter- mini dilir Un. vhӧop—kukurd). ,


SULFOKSİ sulfoogk- 

sidlə r—tərkibində iki ӱzvi ra- dikalla birləpqmiit O qrupu olan


kukurd-ӱuzvi birlətmələr) rəngsiz əzlu maye və ya kristal maddələrd (b, məs., dimetilsulfoksid (CH,)5 : Spirtdə, efirdə (homoloji sıranın ə numayəndələri suda da) həll olur. uvvətli turpularla duzaoxlpar məh- sul əmələ gətirir, məs., R,SO.HCİ. Adətən, uzvi sulfidləri (tioefir- ləri) oksidləindirmə yolu ilə alı- nır. Dimetilsulfoksid həlledici kimi iiplədilir.

SULFOKSİL--sulfo qrupunun bali-


qa adı.

SULFOLAYNYDIRMA—–uzvi birləi- mələrdə karbon atomu ilə ik aaa atomunun sulfoqrupla (—50O:N) əvəz olunması, S. tӱzvi mad- dələrə sulfat turizusu, oleum və ya sulfat anhidridinin tə"sirilə apa- rılır. Əsasən aromatik birləmmələr sulfolatdırılır, məs.,

SuN4:-- N.5O,—*S.N,50N-- Nə


Alifatik birləimələrə sulfoqrupu dolayı yolla (məs., halogenli tərəmə- lərin halogenini əvəz etməklə) daxil edilir. S. və sulfoxlorlaqidırma muhum sənaye prosesləridir, hər iki


prosesdən sulfoturiqu, iondəyilən qatran və s. istehsalında geniiy is- tifadə olunur. . SULFON TURİYULARI —sulfo- turmjmuların bəaiqa adı. SULFONATLAR — sulfoturiula- rın duzları. Ən cox iilədilənləri qələvi metalların S.-ı, əsasən, nat- riumun alkilsulfonatlarıdır. On- lardan yuyucu maddələr istehsalında səthi aktiv maddə və surtku yaqları ucun aiqar kimi istifadə edilir.


SULFOTURİYULAR, sulfon turipuları, K5O,ON — moleku- lunda karbon atomuna birləimil


sulfo q upu (—5O,ON) olan uzvi bir- ləimə ( —-alifatik və ya aromatik sıranın Y3BH radikalıdır). Suda yaxiı həll olan, adətən, kristal qu- rulutlu, hiqroskopik maddədir. Tur- iuluqu mineral turiularınkına ya- xındır. Karbohidrogenləri sulr - laidırmaqla, sulfoxloridləri (E5O, Cl) hidroliz etməklə və s. usullar- la alınır. S. yuyucu maddələr, boya, ionit, dərman (MƏC,, Gə səra preparatları) və s. istehsalında i11- lədilən muhum yarımməhsullardır. SULFURİLHALOGENİD — kukur- dun oksohalogenidləri: umumi tər. mulları 5O,X,-dir (burada X—S1,


Vq, Y və ya E—dir). so, atomlar


qrupu sulfuril adlanır (lat. ıİrhiq—kukurd4-yun. huӱye—materi- ya sezundən). Sulfurilfluorid 5O, R,-rəngsiz qazdır,—552S-də mayelə- pir,—136*S-də bərkiyir, suda az həll olur, kimyəvi aktivliyi beyuӱg deyil- dir. Sulfurilxlorid 50O,S1,—gəs- kin iyli rəngsiz mayedir —54,79S-də donur, 69,22S-də qaynayır, havada hun- ə. nəticəsində tustulənir. Səna- edə katalizator (aktiv kemuӱr, KaM- fora) iitirakı ilə xlor və kugurd qazından alınır. Uzvi birləinmələ- rin sintezində xlorlapdırıcı mad- də kimi iiilədilir. ... C. nə MƏ""YMAYD, məs., sulfurilxlorflu- roid, ə ə pexç SULFHİDRİL QRUPU,tiol qru- p u—uzvi birləmmələrin 8 N—qrupu. Reaksiyayagirmə qabiliyyəti yuksək və cox muxtəlifdir: asanlıqla oksid- ləpərək disulfid, sulfen, sulfin turpuları, yaxud sulfoturiqular əmə- lə gətirir, alkillipdirmə, asilləpk diriz, tiol-disulfid mubadiləsi reak- siyalarına daxil olub merkaptid (aqır metal ionları ilə reaksiyaya girdik- də), merkaptal və ya merkaptol (alde- hid və ketonlarla reaksiyaya girdik- də) terədir. S.q.-nun biokimyəvi pro- seslərdə muhum rolu var. Məs.,|qluta- tionun S.q. orqanizmdə yabancı ӱzvi birlətmələrin zərərsizlətdirilmə- sini, peroksidlərin reduksiyasını, qlutationun koferment funksiyaları- nın Yerinə yetirilməsini tə”min edir. SUMAQ (Ehcz)—sumaqkimilər fəsi- ləsindən bitki cinsi. Yarpaqı təeku- lən və ya həmiiqəyatıl kol, yaxud gi- cik aqacdır. Hund. 0,5—12, bə”zən 20 m-dək olur. Tək və ya ikicinsiyyətli cicəkləri supurgə cicək qrupunda yer- lətir. Meyvəsi xırda cəyirdəkdir. PTimali Amerika, Ən və Pərqi Asiya, Afrika: və ə ə 60-dək (bapqa mə”lumata gərə nəvu, SSRİ-də, həmcinin Azərb.SSR-də 1 nevu—a iz ı C.-nı (Rh. coriaria) sap. Yarpaqında 4224-ə qədər apı maddəsi olur. Bə”zi


SUMBATZADƏ


75


nevlərindən Yuksəkkeyfiyyətli lak, mum və apqı maddəli preparatlar alı- nır. Bir qismi zəhərlidir. Dekora- tiv bitkidir. Xalq təbabətində S.-ın Yarpaqlarından və meyvəsindən cay ki- mi dəmləmə və spirtli damcı for- masında mə"də-baqırsaq, ishal, pəkər və s. xəstəliklərin mualicəsində is- tifadə olunur. Azərb. kulinariyasın- da muxtəlif yeməklərdə və itirniyyat məmulatı hazırlanmasında da iplə- dilir. S. bitkisinin yarpaqlarından z-D usulu ilə tanin turipusu isteh- sal olunur. SUMAQKİMİLƏR, lər (Apasaqfaseae)—ikiləpəli bit- ki fəsiləsi. Arac, kol, bə"zən liana- lar, az halda kolcuqdur. Bə”zi cinsi- nin oduncaqında qatranlı maddə var. Yarpaqları nevbəli duzulur. Xır- da, ikicinsiyyətli cicəkləri supur- gəvarı cicək qrupunda yerləpir. Mey- vəsi cəyirdəkvarı, yaxud fındıqva- rıdır. Hər iki yarımkurənin tro- piklərində 500 nevu (80-dək cinsi), SSRİ-də 6, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 4 nevu var. S.-ə meyvəsi və toxumu ye- yilən (pustə, manqo və s.), lakverən (sumaq nəvləri və s.), aqpiı maddəsi olan (sumaq və kvebraxo nevləri), həm: cinin qatran, kitrə, bitki mumu, ye Yinti və texniki yar-boyaq maddələri, dərman, qiymətli oduncaq və s. fay- dalı məhsullar alınan bitkilər aid- dir. Bə"zi nevlərin tərkibində zə- hərli və ya yandırıcı maddə var. Bir cox nəevləri dekorativ bitki kimi becərilir. SUMAK (Bipas) İma (əsl adı və familiyası İmperatris Cavarri ,Chavarri) (d. 10.9.1928, İcogan)— hindi-ispan mənpəli Peru murən- nisi. Nadir diapazonlu səsə malik- dir (bəm ini zil sopranoya- dək). 1943—54 illərdə Limada Hin- di mahnı ansamblının solisti ol- mutpdur. 1954 ildən ABPT-da yapayır. S.-ın repertuarına inklərin, hin- di gecua qəbiləsinin mahnıları, elə- cə də zənci və Boliviya mahnıları, klassik romans və ariyalar daxil- dir. SSRİ-nin bir cox iqəhərində, o cumlədən Bakıda konsertlər ver- mipdir (1960). SUMAROKOV Aleksandr Petrovic (25.11.1717, Peterburq—12,10.1777, Moskvay—rus yazıcısı, rus ədəbiy- yatında klassisizmin gərkəmli HYMA- yəndəsi. Qədim dvoryan nəslindəndir. Peterburqda ilk pepəkar rus teatrı- nın ilk direktoru olmutdur (1756— 61). 1759 ildən c“Qrudolyubipzaya pce- laq adlı ilk rus ədəbi jurnalını Həmp etdirmitdir. cXorevə (1747), ca Hamletə (1748), “Sinav və Truvorə (1750) və s. faciələrin, komediyala- rın, lirik nərmə, təmsil, egloqa, epiqram vəs. pe"rlərin mӱəllifidir. Əsərlərində mӱlkədar əzbatınalı- qını, burokratizmi və rupivətxor- luqu İfiya etmiiidir.

Əsəri: İzbr., proizv., L., 1957,

Əd.: Rus ədəbiyyatı (XU11 əsr), B., 1958: Serman . 4F., RusskiN klassi- pizm, L., 1973: Berkov II. H., Hcro- rin russkovV komedin XU 1 veka, L., 1077, Stennik K). V., Sumarokonv, v kn.: İs- ea aa literaturı, v 4-g t., t. 1,


CYMATPA (Sumatra )— Mazağ)la ap- xipelaqının q. Hissəsində, Beyuk Zond a-rı qrupunda ada. İndonezi- yanın ərazisidir. Sah. təqr. 435 man


HYCTƏKHMH-


— daldı... fə.


km?. ƏH. 28 mln. (1980). Relyefi q.- də darlıq, (P1.-də alluvial duӱzənlik- dir. Coxlu vulkan, o cӱmlədən pus- kӱrən vulkanlar (Kerinci—3805 m və s.), həmcinin palcıq vulkanları, karstlı yaylalar var. Təqr. 150 min km? sahə bataqlıqdır. Sahilboyu zo- na və cayların deltaları qabirmali. rın tə"sirinə mə"ruz qalır. İqlimi ekvatorial, daimi rutubətlidir. Əsas cayları: Musi, ari, İnderagiri, Tunar Ən iri geəlu Tobadır. Əra- zinin 2/3-si meptələrdir. Milli park- lar var. Neft, təbii qaz, kemur və s, cıxarılır. Tropik əkincilik (cəl- tik, kaucuklu bitkilər, cay, qəhvə, tutun və s.) inkipaf etmindir. Ba- lıq ovlanır. Dekorativ tətbiqi sənə- tin ən”ənəvi nevlərindən hermə, toxu- culuq və zərkərlik Alar r Əsas pəhərləri: Palembanq, Padanq, Medan. SUMAX— xovsuz xanua HəBY. Kəepy- HYüruə hepyiy, yaxud sunbulu xatır- ladan cqayıqı adlı texniki usulla toxunur. İlk istehsal mərkəzi PTir- van (PQamaxı) zonası olan S. sonra- lar Azərb.-ın digər yerlərində, elə- cə də İran və Daqrıstanda yayılmın- dır. S.-ların arasahə kompozisiyası. ə fi R "R Tü C





Sumax. 19 əsr. Quba. Azərbaycan Tarixi

Muzeyi. Bakı. bayuk elculu medalyonlar (coxbucaqlı, dӱzbucaqlı, rombitəkilli), stilizə edilmitp nəbati motivlər, bə”zən də heyvan və qui təsvirləri ilə bəzədi- lir. Enli arahaiyiyə quripaqı S-napıbt elementlərlə formalaian cdolanqacə (meandr) adlı kənar Haiiyə ilə əha- tələnir. 18—20 əsrlərdə Azərb.-da (Quba, Qusar və s.) toxunmuny ən Yax- ipı S. nçmunələri SSRİ-nin (o cum- lədən Azərb.-ın), eləcə də xarici əl- gələrin bir cox muzeylərində (Lon- londakı Viktoriya və Albert muzeyi, Vapinqtondakı Tekstil-muzey, Nyu- Yorkdakı Metropoliten-muzey və s.) saxlanılır.

Əd. Kərimov L., Azərbaycan xəl- cəsi, c. 1, B.—L.. 1961, A bdullaqva N., Kovronoe iskusstvo Azerbandjana, B., 1971, Alieva K., Bezvorsovıe kov- rı, B., 1983,

SӰ MBA (Bitpbay— İndopeziyada ada. Kicik Zond a-rı qrupundadır. Sah, 11.2 min km?, əh. 290 min (1971). Vul- kanik və kristallik suxurlardan, mergel və əhəngdatıdan təipkil olun- mulpdur. Subekvatorval musson iqlimə


malikdir. İllik yaqıntı 1500— 2500 mm. Həmitəyatıl mepqələr, savan- nalarla ərtӱludur. Qəhvə, tutun, so- ya, yerfındıqı becərilir. Kopra is- tehsal olunur. Əsas pəhəri Vaynqa-


Tı , : SUMBAVA (ZipHaca)— Kicik Zond a-rı qrupunda ada. İndoneziyanın ərazisidir. Sah. “ 13,3 min km?, ƏH. 540 min (1971). Coxlu buxtaları, sahilində mərcan rifləri var. Rel- yefi daqlıq, hund. 2821 m (fəaliyyət- də olan Tambora vulkanı). Subekva- torial musson iqlimə malikdir. Orta illik yaqıntı 1200 mm. Kolluqlar, savannalar, tik mepələri ustunluk təpkil edir. . Duyu, soya, qarqıdalı və s. becərilir. Qutun, qəhvə planta- siyaları var. Heyvandarlıq inkitlaf un cac urəhəpn Paöanbpıp. . SUMBAT QANUNLARI —erməni hu- quqiqunası Sumbat Sparapetin (1208— 76) 1265 ildə rə edilmin qanun- lar kӱlliyyatı. S.q.-nın mənbəyi Mxi- tar Qoiaun qanunnaməsi olmupldur. S.q.-nda cinayətə gerə aqır ipgəncələr (odda yandırma, dap-qalaq etmə və s.) nəzərdə tutulmupdu. SUMBATA—qara və ya tund-yapıl rəngli, xırdadənəli mə dən suxuru|) korund, maqnetit, sulfidlər və kəv- rək mikalardan ibarətdir. S. par- daqlama və cilalamada təbii abraziv material kimi ipllədilir. SUMBATA DAİYI —narın, xırda dənəli qara, qara-boz və tund-yaptıl rəngli suxur. Tərkibi, əsasən, korund, maqnetit, xlorit, pirit və s. mineral- lardan ibarət olur. Tərkibində 6094 - dək korund olan S.d. təbii abraziv materialıdır. Sərtliyi 7—8. Əsa- sən, mərmərdə (linza, iptok, damar pəklində), nadir hallarda qabbro, norit, qranitdə və onların yerlət- dirici suxurlarla kontaktında rast


gəlir. SUMBATZADƏ Əlisəhbət Sumbat oqlu (d. 21.1.1907, Bakı yaxınlıqın- dakı Əmircan k.) —sovet tarixcisi, tərqpiqunas. Tarix e.d. (1948), prof. | (1954), Azərb.SSR | EA akad. (1958: | m. ӱzv 1955). Azərb. SSR əməkdar elm || xadimi (1958). 1956 ildən Sov.İKP qzvu. S. Fətəliza- ənin oqlu. Bakı mӱəllimlər semi- nariyasını (1926) və 1Pərq fakultəsini bitirmitdir (1929), 1926— illərdə ibtidai və 1929—57 illərdə isə ali məktəblərdə, Azərb.SSR EA Tarix və Fəlsəfə İn- tunda ipləmitpdir. Azərb.SSR EA- nın vitse-prezidenti (1957—59), İqti- sadiyyat İn-tunda (ie"bə mudiri (1959 —63), Yaxın və Orta PQərq Xalqları İn-tunun (1963—69), Tarix İn-tunun direktoru (1970—72), Azərb.SSR EA İctimai elmlər belməsinin akad.- katibi (1970—81) olmutidur: 1982 il- dən İctimai elmlər uzrə Elmi Məqlu- mat Mərkəzində :ple" mudiridir. Əsasən Azərb.-ın sosial-iqtisadi ta- rixinin (19—20 əsrin əvvəlləri) təd- qiqatcısı olan S. uc cildlik cAzər- baycan tarixiənin (1958—75), 4“ Azər- baycanın Rusiya ilə birlətqdirilməsi və onun mutərəqqi iqtisadi və mədəni nəticələriz (B., 1955, rusca), “SSRİ



16


SUMQAYIT



tarixiznin 4-cu cildi (M., 1967): cZaqafqaziyada Sovet hakimiyyətinin qələbəsiə (Tbilisi, 1971), “Beyuk Okt- yabrın tarixi təcrubəsiz ə 1975), €T eipn-KarmTanHCT HHKHma yolu və muçasirlikə (Ulan-Bator, 1977), *Beyuk Oktyabr və Sovet Azərbaycanının iq- tisadiyyatının və mədəniyyətinin ci- cəklənməsiər (B., 1977), “Muasir dəvr- də Sovet Azərbaycanının iqtisadiy- yatının inkitpafı (B., 1980), “Sovet tarix elmi 1975—1979-cu illərdə (M., 1980) və s. kollektiv əsərlərin Mizaliflərindən və redaktorların- dandır. Elmi kadrlar hazırlanma- sında bəyuk xidməti var. SSRİ əra- zisində kapitalizmin yaranması uzrə problem komissiyalarının, elm və texnika sahəsində Lenin mukafatları komitəsi tarix bəlməsinin uzvu ol- mupdur. İttifaq, beynəlxalq simpo- zium, konfrans və konqreslərdə (Dati- kənd—1957, Moskva—1960, Tehran— 1966: Dupənbə—1968: Moskva—Lenin- qrad—1970, Apqabad—1972, Berlin— 1973, Ulan-Bator—1974, San-Fran- sisko—1975, Edinburq—1978: Buxarest —1980 və s.) məruzələrlə cıxını etmitdir. AKP-nin 22-ci qurultayın- da MK uzvluyunə namizəd secilmiit- dir. Azərb.SSR Ali Sovetinin (5-ci caqırın) deputatı və Rəyasət Hey”- ətinin br 59—63) olmuyid 12 cildlik -“SSRİ tarixiənin 1 re- daksiya hey”ətinin, ASE elmi redak- SsiİYa purasının uӱzvudur. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni və medallarla təltif edilmiiidir.

Əsərləri: Selhskoev xoznistvo Azerbaidjana v XT1X v., B., 1958: Kubin- skoe nvosstanie 1837 q., B., 1961, Promıpt- lennosth Azerbaidjana v XTX v., B., 1964: Sopial ıno-zkonomiceskie predposılki po- bedı Sovetskon vlasti v Azerbaidjane, M., 1972, Ob izucenin istorii razvitoqo sopializma na materialax Azerbaidjan- skoV SSR, Fcİstoril SSSRə, 1977, X 2. . Əd.: Ə. S. Sumbatzadə, Biblioqrafi- ya, B., 1979,

SUMQAYIƏQT— Azərb.SSR-in m.-HHMNƏ cay. Pamaxı, Abteron r-nları və Sumqayıt ipiəhər sovetliyi ərazisin- dən axır. Uz. 198 km, həvzəsinin sah. 1751 km?. Bap Qafqaz silsiləsinin c. Yamacından (2000 m hund.-dən) baqpla- nır. Yuxarı axınında Quzducay, Qoz- lucay, Cəngicay da adlanır. Xəzər də-


nizinə təkulur. Muhum qolları: Ci-


gil,Kənda.Əsasən,yaqıpq suları ilə qi- dir. suvari istifadə olunur. SUMQAYIT--Azərb.SSR-də urəhə (1938—49 illərdə ppt). Bakıdan 35

Q



Sumqayıt pəhərindən gerunumi,


kəl



ul b R A


km 11M.-Q.-də, Xəzər dənizinin q. sa- hilində, Sumqayıt cayının mənsəbin- də, duzənlikdədir. Bakı— Rostov d.y.- nda st, Bakı—Mahacqala— Rostov av- tomobil yolu kənarındadır. Sah, 83 km2?. Nasoslu və İiopar iztq-ləri S, iəhər soveti tabeliyindədir. Əhali sayına gərə Bakı və Kirovabaddan son- ra resp.-da 3-cu pəhərdir. ƏH. 231,1 min (1983). İqlimi quru subtropikdir. Orta Temir /t tarda 3,12S, avqustda 24,9*S-dir. İllik yaqıntı 185 mm. S. ucun 1im. kuləyi—xəzri və c. kuləyi — gilavar xarakterikdir.

Əvvəllər kicik yaqpayıqi məntəqəsi olan S. 1938 ildə Bakı neft sənayesi- ni elektrik enerjisi ilə tə”min edə- cək İES tikintisilə :itq-yə cevril- midir. 1941 ilin fevralında İES- in (resp.-da ilk İEM) 1-ci bloku istifadəyə verilmitdir. Beyuk Vətən muharibəsinin baqilanması ilə əlaqə- dar S.-da tikinti itləri muvəqqəti dayandırıldı. 1944 ildə S,-da yeni- dən quruculuq itilərinə bailanıldı. 1946 ildən bunəvrəsi qoyulan boru- prokat z-dunun 1947—53 illərdə bir necə sexi, sonra isə sintetik kaucuk və aluminium z-dlarının yardımcı sexləri istifadəyə verildi. S. qəs. tədricən inkiaf edib məhəpə / cev- rildi. Azərb.SSR Ali Sovetinin 1949 il 21 noyabr tarixli qərarı ilə S. r-nu ləqv olundu və o, resp. tabeli- yində iqəhər e"lan edildi. .Tudviqsha- fen (AFR) və Piteiti (RSR) S.-la qardatilaimınnd ppəhərlərdir.

S. Azərb.SSR-in Bakıdan sonra ikinci sənaye iqəhəri, Sovet hakimiy- yəti illərində Yaradılmıti ən iri sənaye mərkəzidir. Resp. sənaye məh- sulunun təqr. 1094-ini verir (1982).

nayesində kimya və metallurgiya sahələri əsas yer tutur. Resp.-nın kimya, qara və əlvan metallurgiya sənayesi muəssisələrinin coxu bu- radadır (Sumqayıt kimya sənaye is- tehsal birliyi, Sumqayıt cӱzvi sin- tezə istehsal birliyi, Sumqayıt ai- qarlar zavodu, Sumqayıt superfos- fat zavodu, Sumqayıt sintetik kaucuk zavod .. Azərbaycan boru-pro- kat zavodu, Sumqayıt aluminium zavodu). Tikinti materialları is- tehsalı inkipaf etmitdir (iqutpə və. dəmir-beton mə”mulatı z-dları, tikinti materialları, polimer ti- kinti materialları və evtikmə KOM-


binatları). Bakı elektrik-məimət cihazları istehsalat birliyinin yar-pendir, cerək-


kompressor 3-DU.


m” 4 ç


bulka və yerli is-





rı, balıq z-du (Na- soslu), qənnadı və toxuculuq f-kləri, 2 İES, elektrik ptəbəkəsi və s. var. Tramvay (1959 il- dən) yollarının uz. 21,5 km, trolley- bus (1962 ildən) xətlərinin uz. 35,8 km-dir (1982). S.-ın iəhərsal- ma strukturuna ge- rə (ipəhər 1949 il- dən tikilir: me- marlar M. Husey- nov, M. Datiyev, O. İsayev, V. Xvat- = Kova və b.) sənaye r-nları yaizayıti



tehsal kombinatla-*"


zonasından ayrılmıtpdır. Yatpayıtp r-nlarında 5 mərtəbəli evlər us- tundur (dənizə norpy getdikcə 9—12 mərtəbəli əə artır). Mə- dəniyyət sarayı (1958, memar M. Əliyev), ticarət mərkəzi (1971, me”- marlar A. Salamova, Y. Tolstono- qov), 12 mərtəbəli Yaqtayıtq binası (1974, me”mar A. Salamova), Dostluq sarayı (1981, memar Ə. Novruzi), Kimyacılar sarayı (1984, me”mar T. Xanlarov) və s. ən yaxttı tikililə- rindəndir. S.-da V. İ, Leninə tunc, dai, 1956, heykəltəraplar T. Məmmə- dov, Ə. Eldarov) və N. Nərimanova tunc, qranit, 1964, Heykəltəraii M,

irqasımov), C. Cabbarlıya (qranit, 1964, heykəlteral E. Huseynova) abidə qoyulmutdur.

İPəhərdə AzNKİ-nin filialı, Ali Texniki məktəb, kimya-texnologiya və politexnik texnikumlar, tibb və mu- siqi məktəbləri, elmi-tədqiqat in-t- ları olan elmi ppəhərcik, S, tarixi muzeyi, H. Ərəblinski ad. dram teat- rı, kӱtləvi kitabxana, 19 klub mӱəssisəsi, 14 kinoqurqu, 10 min ta- matacı tutan stadion və s. var (1983). Azərb. və rus dillərində “Sosialist Sumqayıtız (FSosialisticeski Sum- qaitı) qəzetləri cıxır.

S.-da 1835 carpayılıq 7 birlətimiti xəstəxana, 5 dispanser (vərəm, onko- loji), dəri-zəhrəvi, psixo-nevroloji, həkim, bədən tərbiyəsi, sanitariya-epi- demioloji st., 691 həkim, 1446 orta tibb ipcisi var (1983).

Əd..Sadıx ov H., Dostluq k B., 1977, D ş laeva ə bəsə ri, industrialının qiqant Azerbabdjana, B., 1962, Axundov Q,, Sumqait, B. 1966. , SUMQAYIT ALUMİNİUM ZAVO- DU, Azərbaycan Kommu- nist Partiyasının 60 il- liyi ad. (SAZ)—Azərb.SSR əlvan metallurgiya sənayesinin ilk və ən be- Yuk mӱəssisəsi. Tikintisinə 1949 ildə (əsas təqyinatını muəyyən edən isteh- sal sexlərinin—elektroliz sexinin və civəduzləndirici yarımstansiyanın tikintisinə 1952 ildə) baiplanmıpq, 1955 il martın 8-də ilk əlvan metal kulcə—ilkin aluminium alınmınnt- dır. 1959—60 illərdə ikinci seriya- sının korpusları tikilmiil, 1964 il- də elektroliz sexinin alumini məftil istehsal edən ӧnu Xan 1968 ildə məiiyət soyuducuları ucun buxar- landırıcı istehsal edən sexi, 1974 ildə Alumldjun və latun metallardan qab-qacaq istehsal edən sexi, 1976 ildə təkrar aluminium kulcəsi istehsal edən sexi, 1977 ildə həmin sexin me- tal tullantılarından latun və mis gӱlcələri istehsal edən 1pe"bəsi iplə dumtmutidur. Kulcə formasında mux- təlif markalı ilkin aluminium, yas- tı guӱlcələr və məftillər, gӱlcə və silindrik formada genitil cepiddə aluminium ərintiləri, məipət soyu- ducuları ucun muxtəlif markada və əlcudə aluminium buxarlandırıcı- ları, məipqətdə miylədilən istehlak malları, təkrar əlvan metal tullan- tılarından istehsal olunan bir necə markada aluminium və latun kulcələ- ri və s. istehsal edir. 13 nəv məhsulu, yaxud butun məhsulun 75,594-i Dəvlət keyfiyyət nippanı ilə bu axılır (1983). 1970—83 illərdə istehsal həc- mi iki dəfədən cox artmıpdır. Məh- sulları xarici elkədərə də ixrac





CYMTAIbIT CV 


PERFOSFAT ZAVODU | | 77



olunur. SAZ elm və texnikanın mua- sir səviyyəsində qurulmuttdur. Pers- pektivdə bir necə yeni məhsul nevu- nun istehsalı nəzərdə tutulmutpdur. SUMQAYIT AİYQARLAR ZAVODӰ- Azərb.SSR neft e”malı və neft kim- Yası sənayesi muəssisəsi. SSRİ-də amrap istehsalına gərə ən beyuk z-d- dur. BFK və İXP-101 markalı aiyqar- lar, sulfidalkilfenol və formalin istehsal edir. 1957 ildə Sov.İKP XXP qurultayı ad, Bakı neftayırma z-du tərkibində Sumqayıtda aiqar istehsal edən AZNİİ-7 qurqusunun təməli qoYulmuzt, 1960 ildə ilk məh- sul vermitdir. 1966 ildə həmin qur- qu əsasında mustəqil S.a.z. yaradıl- mhpip, BFK-1 atqarı istehsal edən eex ippə salınmısldır. 1968 ildə for- malin, 1970 ildə yeni yuksək effekt- li BFK ajqarı istehsalına batplan- mıpdır. 1975 ildə BFK-1 apqarı istehsalı əsasında daha təkmil İXP- 101 apqarı buraxılıtı təpkil olun- mupdur. İXP-101 alpqarı resp.-da bu- raxılan dizel surtku yaqlarına əlavə etmək uçcundur. Digər aqarlar əlkə- nin bir cox pqəhərlərinə gəndərilir.


Devlət keyfiyyət nipanı ilə buraxı-.


lan formalin resp.-nın ehtiyacını ədəməklə yanapı Erm.SSR, Gurc.SSR və Pimali Qafqaz ptəhərlərinə də yola salınır.

SUMQAYIT DRAM TEATRI, I. Ərəblinski ad. Sumqayıt Devlət Dram Teatrı—1969 ildə təpkil edilmitt, € Mycio 2Kop- dan və dərviiti Məstəli ppahə (M. F. Axundov) pyesinin tamapası ilə acı- lıvsı olmutdur. Teatrın repertua- rına klassik və muasir Azərb., rus, xarici əlkə dramaturqlarının pyes- ləri daxildir. ƏH yaxtı tamaiyala-




rı: FPoladəridənlərə (Q. Bokarev), ac Maskaradə (M. Lermontov), “€ Mycv- bəti-Fəxrəddinə (N. B, “ər “CəH nə ucun yapayırsan?ə (H. Seyidbəyli və İ. Qasımov), “Solqun cicəklərə, cVəfalı Səriyyəə (C. Cabbarlı), cMəktubə (P. Pancev), *İlahi gӧmedi- yaz (İ. PTtok), “Ayıl, bax bu dunya- yaə (*“Sabirı, H. Nəzərli), €BYTYH PTərq bilsinə (N, Həsənzadə: Sov. İKP 26-cı qurultayına həsr olunmuki teatr tamapalarına Umumittifaq baxıtın diplomu, 1981), “Afatə (H. Cavid) və s. Qeatrda bir muddət Azərb.SSR xalq artistləri R. Əfqanlı, B. PDə- kinskaya, Azərb.SSR əməkdar artist- ləri H. Sadıqzadə, E. Hatımzadə, Azərb.SSR əməkdar incəsənət xadimi M. Fərzəlibəyov ipləmitlər. Hazır- da (1984) teatrda aktyorlardan Azərb. SSR əməkdar artisti H. Mehbalıye- va, S. Sadıqova, A. Bəpqirqızı, İ. Həsənova, V. Əliyev, V. Kərimov, Ə Nurəliyev, R. Almuradov, K. Abdul- layev və 6. fəaliyyət gestərirlər. SUMQAYIT KİMYA ZAVODU —bax Sumqayıt kimya sənaye istehsal bir- liyi.

SUMQAYIT KİMYA KOMBİNATI —bax Sumqayıt cӱzvi sintezı isteh- sal birliyi.

SUMQAYIT KİMYA SƏNAYE İS- TEHSAL BİRLİYİ, M. Əzizbə- yov ad.—SSRİ kimya sənayesinin iri muəssisələrindən biri, Sumqa- yıt kimyasının ilki. CSoyuzxlorı umumittifaq sənaye birliyinə daxil- dir. 1979 ildə yaradılmındır. Bir- liyin əsasını təpkil edən Sumqa- yıt kimya z-dunun tikintisinə 1943 ildə bailanmıpnl, 1945 ildə ilk məh- sul—kaustik soda alınmıdır. Bir- lik kaustik soda və xlor, səthi aktiv


Sumqayıt Dram teatrı. tamatpalardan səhnələr" 1, FMusibəti-Fəxrəddin? (N. B.


Vəzirov): 2. aButun PPərq bilsing (N. Həsənzadə):


Z, aTribunalv (A. Makayonok):


4. 4aQəribə missis Sevicə (C, Patrik).


maddələr istehsalı uzrə ixtisaslai- mıiidır: bunlardan bapqa, bitkilə- ri qoruyan kimyəvi maddələr, xlor parafinlər, aluminium-xlorid ka- talizatoru və s. də buraxır. Birli- yin əsas məhsulu—sulfanol səthi ak- tiv maddəsi yuyucu tozlar istehsalın- da əsas xammaldır: ondan neftcıxar- mada, yungul sənayedə, tikinti mate- rialları istehsalında geniii isti- fədə olunur. Məhsulları əlkənin ir cox yerlərinə, habelə xaricə gən- dərilir. Muəssisə muasir texniki avadanlıqlarla təchiz edilmiiydir.

SUMQAYIT KİMYA SƏNAYE MUCƏS- SİSƏLƏRİ İSTEHSAL BİRLİ- /H—CCPFV Kimya Sənayesi Nazirli- yinin Sumqayıtdakı 3-d və təiykilat- larını birlətdirməklə yaradılmıin- dır (1971). Birliyə 1971 ilədək mus- təqil mӱəssisə kimi fəaliyyət gəstə- rən atpaqrıdakı z-d və təqkilatlar da- xil idi: M. Əzizbəyov ad. Sumqayıt kimya z-du, Sumqayıt superfosfat z-du, Oktyabr inqilabının 50 illiyi ad. Sumqayıt kimya kombinatı, 2 nəmrəli tə”mir-tikinti quraidırma idarəsi. Bunlar kimya sənayesinin mӱxtəlif sahələrini əhatə edirdi: bu da muxtəlif umumittifaq sənaye bir- likləri, elmi-tədqiqat və layihə in-t- larının istehsalın idarə olunma- sında bilavasitə iptirakını tələb edirdi. Bununla əlaqədar SSRİ Kim- ya Sənayesi Nazirliyi 1979 ildə Bir- liyə daxil olan mucəssisələri ayırıb mustəqil muəssisələrə və təpkilatla- ra cevirdi və nəticədə aipaqıdakı mӱəssisələr yarandı: M. Əzizbəyov ad. Sumqayıt kimya sənaye istehsal bir- liyi, Oktyabr İnqilabının 50 illi- yi ad. Sumqayıt cӱzvi sintezi is-

tehsal birliyi, Sumqayıt şuperfos- fat zavodu, Sumqayıt yuyucu maddə- lər z-du, Sumqayıt mexaniki tə”mir z-du, 2 nəmrəli təmir z-du, 2 nəmrəli tə”mir-tikinti quraqdırma idarəsi. SUMQAYIT SİNTETİK KAYUYK ZAVODU, Sovet Azərb.-ının


40 illiyi ad.—Azərb.SSR neft


kimYası sənayesi muçəssisəsi. 1935 il- də Azərb. sintetik kaucuk təcrubə z-du yaradılmıidı: 1941 ildə sinte- tik spirt və kaucuk sexlərinin ti- kintisinə baplanmınn, lakin muha- ribə ilə əlaqədar dayandırılmıq1- dı. 1945 ildə yenidən tikintiyə bayi- landı və 1952 ilin avqustunda etil spirti sexləri kompleksi istifadə- yə verildi. Həmin ildə SSRİ-də ilk dəfə olaraq 3-dda neft qazlarının e”malı əsasında sintetik etil spir- ti alınmaqa batlandı. 1957 ildə mo- nometr və butadien-stirol kaucuku istehsal edən sexləri itə salındı, Z-d sintetik etil və izopropil spir- ti, etil-benzol, stirol, butadien, izo- butilen, butadien-stirol kaucugu, butadien-stirol lateksi və butilka- ucuk istehsal edir. Texniki izopro- pil spirti və BS-50 butadien-stirol lateksi Dəvlət keyfiyyət nityanı ilə buraxılır. Məhsulu əlkənin 145 iipə- hərinə və xarici əlkələrə gendəri- lir. Z-dun mӱrəkkəb texnoloji pro- sesləri ən muasir nəzarət vasitələri və avtomatik nizamlayıcılarla təc- hiz olunmudur.

SUMQAYIT SUPERFOSFAT ZA- VODU, SSRİ-nin 60 illi- yi ad.—SSRİ kimya sənayesinin iri mӱəssisələrindən biri. Tikintisinə 1958 ilin noyabrında baxtplanmıiq,



78


hü. udi


SUMQAYIT “CZVİ SİNTEZə STEHSAL BİRLİYİ



ilk sulfat turpusu sexi 1962 ilin yanvarında, ən bəyuk sadə superfos- t sexi 1 ildə, dənəvər super - əc sexi 1964 ildə, fluorlu alumi- nium sexi 1966 ildə, ikipilləli kon- taktlapma metodu ilə ipləyən sul- fat turpusu sexi (SK-25) 1975 ildə ipə salınmıppdır. Z-dun 5 əsas və 6 kəməkci sexi var. Sadə və dənəvər super at, sulfat turpusu (akku- mulyator turpqusu, oleum) və fluorlu aluminium istehsal edir. Zaqafqazi- yada fosfor gubrəsi istehsal edən ye- ganə muçəssisədir. Əsas məhsulu resp.- dan əlavə Erm.SSR-ə, Gurc.SSR-ə, PTimali Qafqaza, İrkutsk vil.-nə də gəndərilir. 1973 ildən z-dda mikro- elementli (bor-manqanlı) yeni nəv gӱbrə istehsal edilir. İstehsal pro- sesləri yӱksək dərəcədə mexanikləiı dirilmitl və avtomatlapdırılmınlt- dır. 1962—83 illərdə sulfat turpu- su istehsalı 10 dəfə, mineral gubrə istehsalı 31 dəfədən cox artmındır. SUMQAYIT 4UZVİ SİNTEZI is: TEHSAL BİRLİYİ, Oktyabr inqilabının 5 illiyi ad.-SSRİ kimya sənayesinin HPH MYƏC- sisələrindən biri. ildə yara- dılmıpdır. Onun əsasını təikil edən kimya kombinatının tikintisinə 1960 ildə baplanmıpt, 1963 ildə ilk texnoloji obyekt—qazı fraksiyalara ayıran qurqu, sonrakı illərdə digər sexləri ipqə dulimulipdur. 1965 ildə neft-kimya kombinatı adlandırıl- mhılpdı. Sonralar adı bir necə dəfə dəyitpdirilminr, əlif idarə və nazirliklərin, o cumlədən 1979 ilə- dək Sumqayıt Kimya Sənaye Muəssi- sələri İstehsal Birliyinin tabeli- yində olmutdur. 1979 ildə indiki adla yenidən təppkil edilmipidir. Plastik kutlələr və sintetik qatran- lar (polietilen, epoksid və poliefir qatranları) istehsalı uzrə ixtisas- laptmıtpdır: bu məhsulların mono- merlərini (epixlorhidrid, propilen- OKSİD), uzvi sintez və ada sintezi məhsulları (benzol, izobu- tilen, poliizobutilen, divinil, p pilenqlikol) da buraxır. Umumiyyət- nə 40 anna məhsul istehsal edir. Məhsulları eəlkənin 200-ədək ppəhəri- nə, həmcinin xaricə də gendərilir. Mӱəssisədə ən muasir istehsəl texno- logiyasından istifadə olunur. aSUMİTOM Ou— Yaponiyanın sənaye- maliyyə qrupu. 20 əsrin əvvəllərin- də yaradılmındır. 4S.ə-nun maliyyə mərkəzi Sumitomo bankdır. Nufuz dairəsinə sıqorta ixirkətləri, me- tallurgiya, kimya və elektrotexnika sənayesi, mapınqayırma, ticarət da-


xildir.

SUMİTOMO BANK—Yaponiyanın ən bəyuk kommersiya banklarından biri. aSumitomoq sənaye-maliyyə qrupunun kredit mərkəzi. 1895 ildə yaradıl- mıtdır. Bap kontoru Osaka i1,-ndə- dir. S.b. cəlb edilmi depozitlərin və verilmit kreditlərin məblərinə, eləcə də mənfəətinin həcminə gərə Yaponiyanın kommersiya bankları ara- sında 1-ci yeri tutur. Yaponiyanın beynəlxalq hesablapmmaları sahəsində əsas banklardandır. Ӧlkədə 188 me"- bəsi, xaricdə 17 (pe"bə və numayəndə liyi var. Balans məbləəri 39,7 mlrd. dollardır (1980), SSRİ Xarici Qi- carət Bankı və digər sosialist əl- gələrinin bankları ilə korrespon- densiya əlaqəsi saxlayır.


CY Mbi—YCCP-nə ipəhər. Sumı vil.- nin mərkəzi. Peyol, Sumka və Strel- ka caylarının birlətdiyi yerdədir,

.y.st. Aeroport. Əh, 252 min (1984). esp.-nın muhum ni mərkəzlərin- dəndir. Əsas sənaye sahələri: mapın- qayırma, yeyinti, yungul. Kimya, ti- kinti materialları və mebel muçəssisə- ləri, pedaqoji in-t, orta ixtisas mək- təbləri, zir, teatr, filarmoniya və s. var. 1652 ildə salınmındır. SӰMI VİLAYƏTİ—USSR-də vil. 1939 il yanvarın 10-da təpykil edil- mippdir. Sah. 23,8 min km?, Əh. 1435 min (1984, 1 yanvar). 18 r-nu, 45 tpəhə- ri, 20 pptq var. Mərkəzi Sumı pt.-dir.

əbiət. Vil.. USSR-in (im.-1p.-in-

də yerlətir. Cox hissəsini Dasir- br ovalıq tutur. Maks. Hund, 2 m. İqlimi mӱlayim kontinentaldır. İllik yaqıntı . 45 () mm. Muhum Xə Desna, Sula, Psyol, Vorsk- la. Qara və cimli-podzol torpaqlar yayılmıtpdır. Ərazinin 2095 -ə qədə-= ri mepqə və kolluqlardır. Canavar, sıqın, sincab, tulku, a noBluaH, adi daqsicanı, tetra qupu, Sibir xoruzu, boz kəklik və s. var.

Hali. Əsasən, ukraynalılar və ruslardır. Orta sıxlıq 1 km?-də 60,3 nəfərdir. PT1əhər əh. 3776-nup. Mu- hyM məhəpnəpu: ka və s.

Təsərrufat. Əsas sənaye sahələri: yeyinti, mapınqayırma və metal e”ma- lı, yungul. S.v.-ni elektrik enerji- si ilə mı, Axtırka, Postka, Ko- notop İEM-ləri və Əmiyov DRES-i (Xarkov vil.) tə”min edir. Energeti- ka təsərrufatı təbii qaz və gətirmə kəmurə əsaslanır. Neft cıxarılır. Yeyinti sənayesinin ppəkər, ət və ət konservləri, 5” pendir və sud sahə- ləri inkitpaf etmitpdir. Maptqınqa- yırma və metal e"malı mucəssisələrin- də kimya sənayesi ucun avadanlıq, elektron mikroskopları, nasoslar, kompressorlar, kəmur və MƏ"ZƏH Cə- nayesindəki prosesləri avtomatlapi1- dıran aparatlar, poliqrafiya mapın- ları və s. istehsal olunur. Kimya MY- əssisələri Postka, Sumı və Svessa- dadır. Yungul sənayenin toxuculuq, THKHHI, dəri-ayaqqabı və xəz-dəri sa- hələri inkipaf etmipdir. Metpə və atac e”malı, mebel, cini-saxsı səna- yesi mӱəssisələri var. Tikinti mate- rialları istehsal olunur. K.t.-nda taxılcılıq, cuqundurculuq, kənaf- cılıq, kartofculuq, tərəvəzcilik və ətlik-sudluk heyvandarlıq muhum yer tutur. Gunəbaxan və Yem bitkilə- ri də əkilir, Qaramal, donuz, davar saxlanılır. Quqiculuq, balıqcılıq və arıcılıqla məpqul olunur. D.). və avtomobil nəql. inkimaf etmiit- dir. Hava və boru gəməri nəql. var. S.v. Lenin ordeni ilə təltif olun- muldur (1967)

Mədənin quruculuq, Vil.-də 2 pe- daqoji in-t, Xarkov politexnik in- tunun filialı, bir necə elmi idarə, 5 muzey, musiqili dram teatrı fəa- liyyət gəstərir. Ukrayna dilində e€/le- ninska pravdav (1917) vil. qəzeti cı- xır. Yerli radio və televiziya veri- lipləri ilə yanapı resp. və U mum" ittifaq radiolarının, resp. televi- ziyası və Mərkəzi Televiziyanın ve-

əri etranslyasiya olunur. SUMLA (fin dilində varsinaissu- opayay15eq—əslində suomi) qədim fin tayfası. Eramızın 1-ci minil-


umı, Konotop, PTost--


liyin əvvəllərində Finlandiyanın c.-q,. sahillərində yapamıtlar. Suo- milərin rus salnaməsində adı. 12 əs- rin ortalarından İsvecə tabe edil- mipdilər. Sonralar bapqa tayfalar- la birlikdə fin xalqının yaranma- sında iptirak etmitlər. SU-MOTOR İDMANI–bax Motor- lu qayıq idmanı. SUMPİTAN—İndoneziya və Malay- Ziyada yayılmıtq silah nəvuy ox atan boru. S. bambuk və ya icərisi ovul- mupi aqacdan dӱzəldilirdi (uz. 2,5 m, diametri 2—3 sm).Zəhərli ox çfur- məklə atılırdı. Xırda ov heyvanla- rını ovlamaq ucun ilədilirdi. Tay- falar arasında gedən deyuizy zamanı da istifadə edilirdi. | SUN—Cində sulalə və imperiya (960— 12791. Banisi Cjao Kuanin (960— 976 | və onun xələfi Tay-Szunun 1976— 997) hakimiyyəti devrundə əlkənin mərkəzi Hakimiyyətə tabe edilməsi ALƏ gedən mubarizə nəticəsində inin 11m, və gəda əksər rlər S. imperiyasında birlətdirildi. OH- qol ipqalından (1279) sonra Cində Yuan sulaləsinin əsası qoyuldu. SӰNA, Sun— Kareliya MSSR-də cay. Uz. 280 km, hevzəsinin sah. 7670 k.M?, Kivi-Yarvi gəlundən batlanır. Kondopoqa kərfəzinə təekulur. As- tanalı və iəlaləlidir. Qarıtqıq mən- bədən qidalanır. Aqac axıdılır. Su- yunun bir hissəsi kanal vasitəsilə un SES-inə axıdılır. SUNAY (Bipau) Cəvdət (10.2.1900, Trabzon—22.5.1982, Anqara)—Turki- yə hərbi və dӧvlət xadimi, ordu gene- ralı (1959). 1917 ildə hərbi litseyi, 1930 ildə hərbi akademiyanı bitir- mipdir. Milli azadlıq muharibə- sində (1919—22) iptirak etmiidir. 1950—60 illərdə Bai qərargahın ope- rativ idarəsi rəisinin muavini, son- ra isə həmin idarənin rəisi və Bal qərargah rəisinin muavini olmupl- dur. 1960 il mayın 27-də dəvlət cev- rilippindən sonra quru qopunları- nın komandanı, sonra Bait qərarga- hın rəisi, 1966—73 illərdə Turki- yə Resp.-sının prezidenti idi. CCPH- də (o cӱmlədən Azərb.SSR-də) rəsmi dostlӱq səfərində olmupdur (1969). SUNAMİ (yaponca)—əsasən, guclu sualtı zəlzələ, qismən vulkanik pus- kurmə və digər tektonik proseslər nəticəsində okean səthində yaranan nəhəng dalqalar. Yayılma sur"”əti 50—1000 km/saat. Hund. acıq okean - da 2—3 m, sahil yaxınlıqında 10— 50 m və daha coxdur. S. qurunun icə- rilərinə soxularaq beyuk daqıntı- lara səbəb olur. Əsasən, Sakit okean- da mutpahidə edilir. S. ilə əlaqədar təqr. 1000 hadisə mə”lumdurqz bunun 100-u (məs., Yaponiya sahilləri Ya- xınlıqında (1933), Kamcatkada, Ku- ril a-rında (1952) və s.) faciə ilə nəticələnmipdir. 40—50-ci illərdə ABİY, Yaponiya və SSRİ-də S.-nin yaxınlaapmasını xəbər verən xususi st.-lar ipəbəkəsi yaradılmıpdır.


Ədl Petnikov N. A., : M., 1981. an


SӰNQARİ, Sunxuatszyan—Ci- nin (11Mm.-i1.-ində cay. Amur cayının ən iri saq qolu. Uz. 1870 km, hevzəsinin sah. 524 min km”, Hanbayitan yaylasın- dan baplanır. PQərqi Mancuriya d-rından gecdikdən sonra Sunlyao və Santszyan dӱzənliklərində qollara ay-





CYOHCH


79


rılır. Əsasən, yaqıti suları ilə qi- dalanır. Yayda suyu coxalır. Noyabr- dan aprelədək donmuti olur. Mənsə- bində orta su sərfi 2500 m?/san. Gi- rin (t.-ndən apaqı gəmiciliyə yarar- lıdır. SES var. Girin, Xarbin, Szya- musı iy.-ləri S, sahilindədir. SUNDANLILAR, sundlar (ez- lərini sunda adlandırırlar) — Yava a.-nın Q.-ində (xususilə darlıq hissədə) yappayan xalq. Təqr. 19 mln. nəfərdir (1975). Dil (İndoneziya dillərinə aiddir) və mədəniyyət cə- hətdən yavalılara yaxındırlar. Din- darları musəlmandır, qədim dini ettiqadlarını saxlayanlar da var, Əgincilik, həmcinin heyvandarlıq və sənətkarlıqla məpquldurlar. S.- 2 badui etnoqrafik qrupu da var. SUNDSVALL (Bipd5ua11)— İsvecdə iqəhər. Baltik dənizinin Botnik Kep- fəzi sahilində port. ƏH. 94 min (1977). İri meiə sənayesi mərkəzidir. Sel- luloz-kaqız, mapınqayırma və alumi- nium sənayesi var. SUNDUKYAN Qabriel Mkrtıcevic (11.7.1825, Tbilisi—29.Z.1912, orada) —erməni yazılcısı, ə ka dramaturq. Epmə- ni ədəbiyyatında /* tənqidi realizmin banilərindəndir. Peterburq un-tinin tarix - filologiya 77” ə inan Pərq — pə”bəsini bitir , : Muu (1850), fars , poetikasına dair namizədlik disser- tasiyası mudafiə etmipdir. 1850 il- | dən Tiflisdə Qafqaz canittininin dəf- tərxanasında mutərcim, sonra isə Qafqaz yol idarəsində təsərrufat məe”- bəsinin mudiri ipləmiidir. Ədəbi fəaliyyətə 60-cı illərdə batlamıit- dır. Erməni teatrının təpgilatcı- larından olan S.-ın teatr gəruttləri- nin formalatmasında rus dramatur- giyasının, xususilə A. Ostrovski ilə ptəxsən tanhiplıqının muhum rolu ol- Myuruyp. İlk pyesi (- Axtam səbri xe- yir olarə) 1869 ildə tamappaya qoyul- mutpdur. S. komediya janrını məitət vodevili cərcivəsindən cıxararaq, ictimai umumilətdirmə səviyyəsinə yuksəltmitdir. 4 Xatabala. (1866), aDaha bir qurbanə (1870), 4Pepogv (1871), “Daqılan tifaq (1873), €Əp- arvadı (1888), “Vəsiyyətnamə (1912) və s. komediyalarında burjua-muӱlkə- dar həyatının eybəcərlikləri, daxi- li ziddiyyətləri, tacirlərin fırıl- daqcılıqı ifiya olunur. cVarenka- nın axpamıq (1877) povestində, fel- yeton və publisistik əsərlərində is- tismara, ədalətsizliyə qariqı cıx- mıtpdır. Əsərlərində Azərb. folk- lor nӱmunələrindən, atalar səzu və məsəllərindən, xalq mahnılarından (orninnatla) istifadə etmipidir. aXatabalahq, 4*Pepoq pyesləri Azərb. səhnəsində tamapyaya qoyulmutdur. Er- mənistan Dram Teatrı (Yerevan) E. adınadır.

Əsərləri: Pepo, B., 1927, İzb- rannoe, M., 1953, :

Ədə Xəlilov IL, CCPH xanrna- rı ədəbiyyatı, H. 1, nətr. 2, B., 1975:

bov Q., Qabriəl Sundukan, Erevan,

1956: Aruteonin S., Qabrizl Sunduk- in, Erevan, 1976.


SUNƏRGİZİ—bax Kalqta.





bitirmitdir. 1894 



SӰNJA—RSFSR-də cay. Terek ca- yının saq qolu. Uz. 278 km, hevzəsi- nin sah. 12200 km?, Beyuk Qafqaz d-rının im. yamacından batilanır. Qarıpıq mənbədən qidalanır. Lil- lidir. Suvarmada istifadə .. Tpoənbı Bə TynepMmec u.-rəpn C. cahn- lindədir.

SӰNJA SİLSİLƏSİ—Ən Qafqazda silsilə. Uz. təqr. 140 km. Maks. hund. 926 m (Zamanqul d.). PTistli gillər- dən və qumdapılardan təpkil olun- mutpdur. Daq cəlləri, q. hissədə cə- mənliklər və enliyarpaqlı meptə sa- hələri var. | y

SUN YAT EN, Sunİ-syan, Sun Cjun ian, Sun Ven (12.11. 1866, Quandun əya- : s m ləti, Syantan (in- 2 digi Cjunitan) qə- zası — 12.3.1925 Pekin, Nankində dəfn edilmiidiry —Cin inqilabcı- demokratı. Kəndli ailəsində anadan de olmuzidur. 1892 xn- 6” 706 də .Syanqanda (Hon- Ç, konq) tibb in-tunu || Cə:



ildə yaratdıqı Bu Sincjunxoy HHTH.TA 2H TƏHİMHATDİHDİH Mynədbdbərv /)ərcna cynah/ıbi HPİXDİİİPİH- dan (1895) sonra əvvəlcə Yaponiyaya, cöHpa ABİl və Qərbi Avropa əlkələ- rinə muhacirət etmiidi. 1905 ildə Yaponiyada əsasını qoyduqu Tunmey- xoy Umumcin inqilabi təpkilatı- nın rəhbərliyi ilə Cinin muxtəlif əyalətlərində silahlı cıxıtnlar bat vermitdi. Ucan usyanının (1911) qələbəsindən sonra vətənə qayıtmıit və Cin resp.-sının prezidenti se- cilmipdi. Lakin xarici və daxili murtəce quvvələrin təzyiqi ilə tez- liklə prezidentlik vəzifəsini tərk etmipdi (1912). 1912 ildə Qomindan partiyasını yaratmıpt, o, qadaqan olun- duqdan sonra yenidən muhacirət etməyə məcbur olmutdu. 1917 illə Cinə qa- yıtmıt və Cənubi Cin İnqilabi hə- kumətinə batptcılıq etmitdi.

V. İ. Lenin S.Y.-in fəaliyyəti- nə yuksək qiymət verməklə yanapqı, onun gərutplərinin utopik xarakte- rini də gestərmipdi. Beyuk Oktyabr sosialist inqilabı S.Y.-ə beyuk tə”- sir etmiti, onun ictimai-siyasi dun- yageruiqundə əsaslı dənuti yaratmıt- dı. 1923 ildən SSRİ ilə sıx əmək- dailıq siyasəti yeritmit, 1924 ildə ezunun uc əsas siyasi istiqamətini (SSRİ ilə sarsılmaz dostluq, Cin Kommunist Partiyası ilə ittifaq: fəhlə-kəndli kutlələrinə arxalan- maq) e"lan etmitidi.

4-cu XUmumazərbaycan Sovetlər qu- rultayında (1925, mart) R. Ə. Axindov S.Y.-in vəfatı munasibətilə beyuk mə"ruzə ilə cıxıtn etmiidir.


Əsəri: İzbr. proizv., M., 1964, Ədə Efimov Q. V., Sunı Ltsen, Popsk puti. 1914—1922, M., 1981.


SUNGİR DUİYƏRGƏSİ— Vladimir p. yaxınlıqında, Klyazma cayının sol sahilində ust Paleolitə aid ya- ipayıip yeri. Təqr. 25 min il bundan əvvələ aid edilir. 3 mədəni tabəqə qey- də alınmımdır. Arxeoloji qazın- tılar (1956—75) zamanı ocaq yerlə- ri, yapayıti tikililəri, mamont, 1i1- mal ayısı, bizon, vəhipi at, maqara



4 yurutilərə mӱvəffəqiyyətlə


piri və s. heyvan sӱmӱklərinin qalı- RI və əmək alətləri atikar olunmuii- dur. S.d.-ndə upqaqların bəzəklərlə qoppa dəfninə təsaduf edilmii, si- lahlar, həmcinin insan skeleti ta- pılmıpdır. Materiallar əsasında ilk dəfə Paleolit dəvrunun paltarı bərpa edilmitdir.

Ə0.: Bader O. N., Raskopki na Sun- qire v 1973 q., v kn.: Vostocnal Evropa v əpoxu kamni i bronzı, M., 1976, yenə onun, İtoqi issledovaniVv Sunqirl v 1974 q., v sb.: Problemı sovetskov arxeo- loqii, M., 1978.


SUNLYAO, Mancuriya RY - zənliyi — Cinin 11m,-İ1,-ində, Sunqari və Lyaoxe cayları Həvzələ- rində duzənlik. Sah. təqr. 300 min km?. Cox yerdə hund. 200—300 m. Əsa- sən, alluvial və gəl cəekuntulərin- dən təpkil olunmutdur. Cəl və me- ipə-cəl sahələri var. Qarqıdalı, cəl- tik və s. əkilir. Q.-ində otlaqlar var. Beiyk iəhərləri: PTenyan, Xarbin, Cancun və s. SUNSZİ, Su nu(e.ə. 6—5 əsrlər)— Qədim Cin sərkərdəsi və hərbi nəzə- riyyəcisi. E.ə. 514—496 illərdə pad- ipahlıqının sərkərdəsi olmu11, Cu, Si və Szin padtahlıqlarına qariı baticı- lıq etmitdi. Hərbi ipqə dair trak- tatın (muharibə ilə siyasətin əla- qəsi, qələbənin amilləri, strategi- ya.və taktika haqqında) munllifilir. SUN SİNLİN (1890, PPTanxay ——30.5. 1981, Pekin)—Cin dəvlət, siyasi və ictimai xadimi. || ə m "in cXalqlar arasında - sulhu mehkəmlətmə- yə gərəə Beynəlxalq Lenin mukafatı laureatı (1951). Sun Yatsenin arva- dı. CXR Mərkəzi Xalq Həkuməti PTu- asının (1949— 4) Bə YMyMuHH Xalq Numayəndələ- x Məclisi Daimi omitəsinin sədr muavini (1954—59 və 1975—81), CXR- in sədr muavini (1959—75) və UXR-in fəxri sədri olmutdur (1981), 1953 ildən Umumcin Qadınlar Federasiya- sının fəxri sədri, 1954 ildən Cin— Sovet Dostluqu Cəmiyyətinin sədri (sonralar fəxri sədri) idi. Umum- dunya Sulh urası Burosunun Y3- vu secilmitdi (1950). SUNTAR-XAYATA — Yak.MSSR və RSFSR Xabarovsk əlkəsində dar sil- siləsi. Aldan, İndigirka və Oxot dənizi Hevzəsi caylarının suayırı- cısıdır. Uz. 450 km, maks. Hund. 2959 m (Mus-Xaya d.). Buzlaqlar, mettə- lər. daqlıq tundra sahələri var. SUOYARVİ—Karel MSSR-də ipəhər. Suoyarvi gelunun sahilindədir. D.Y. qovtpaqı. Karton, qutppculuq f-kləri, SUD z-du, mettə sənayesi və M.İ. nəql. iri ər SUOMİLƏR (5:otp:)—finlərin əz- lərinə verdikləri ad. Rus salnamə- lərində sumlar kimi adları cəki- lir. Finlandiya dəvləti Suomi də adlanır.





SUOӦNSİ (5uapzea)—B. Britaniya- da, Cənubi Uelsdə iqəhər. Bristol kerfəzi sahilindədir. Cənubi Uels


nam kəmur həvzəsi yaxınlırında port. Əh. 188 min (1978). Əlvan me- tallurgiya, gimya sənayesi, elektro-


80


SUƏLCƏN 


kk dl Ad 1,



texnika və mapınqayırma muəssisə- ləri var.

SUƏLCƏN—su sərfini əlcmək ucun cihaz. Bax Sərfəlcən. SUPARİBAR — Azərb.SSR Astara r-nunda kənd. S. sovetliyinin mərkə- zi. R-n mərkəzindən 3 km q.-də, Lən- kəran ovalıqındadır. Əh, 831 (1983): tərəvəzcilik, caybecərmə və heyvandar- lıqla məpquldur. Orta məktəb, mədə- niyyət evi, kitabxana, kinoqurqu, tibb məntəqəsi var.

SUPER... (lat. zireq—yuxarıdan, us- tundə)—yuxarıda, nəyinsə ustundə olan, yuksək keyfiyyət və dərəcə, batp- cılıq mə”nalarını bildirən murək- kəb səzlərin tərkib hissəsi (suler-


arbitr, superstrat və s.).

YTEPAPEHTP (cunep...--apöump)— Myöahucəliə apöumpaxöa baxılarkən hakimlər arasında ziddiyyət olduqda tərəflərin secdiyi, yaxud qanunla mu- əyyən olunmuti qaydada tə”yin edilən


akim.

SUPERVİDİKON H(eunep...-- suöu- kon)—yuklərin toplanması, təsvirin fotokatoddan Hədəfə kecurulməsi və yavap elektronlarla kommutasiya olun- ması (təsvirin hədəfdən oxunması) prinsipində ipləyən verici televi- ziya borusu. S. hədəflərinin konst-



Supervidikonun supersilikon (ey hədəflərinin qurului sxemi: 1—tedeviziya obyektiq 2—obyektiv| 3—giritp pəncərəsi (lifli-optik disk): 3—fotokatod: 53—fotoedektronların tra- yektoriyalarıy 6—təsviri getӱrmə sek-


(a), sekvidikon (6) v


siyasının anodu: 7—siqnal ləvhəsi: 8— hədəf, 9Ӱ—kommutasiyaedici elektron pcasıy, Y0—oxunma seksiyasının elek- tron-optik sistemi: //=-sekvidikon hədə- fi cismində fotoelektronun yaratdıqrı ikinci elektronların trayektoriyaları: 12—supersilikon hədəfinin bazası (l- tipli 51): 1/3—r-tipli keciriciliyi olan elementlərdən mozlika: /4—bəelçcu 5:O, qatıy 15—rezistiv ərtuk.


ruksiyasına gərə fərqlənən iki nəv


borunu birləpdirir—sekvidi- kon (SV) və supersilikon (SS). SV ilk dəfə 1963 ildə, SS


isə 1966 ildə ABPT-da yaradılmıitq- dır. İp prinsipinə gərə S. vidiko- na oxtar olub, təsvirin kəcuӱrulməsi bəlməsinə gərə ondan fərqlənir. S.-da giriti pəncərəsi kimi təsvi- rin kecurulməsi belməsində “ (sek- siyasında) elektronların elektrosta- tik fokuslatmasını Yaradan lifli- optik DOkkxərdan istifadə edilir. Fotokatodla hədəf arasındakı 6o11- luqda təsviri dapıyan fotoelektron- lar -—10 kev enerjiyə qədər sur”ətlə- nir SV-da onlar siqnal ləvhəsindən (qalınlıqı O,1--0,2 mkm AY təbəqə) gecib hədəfin icərisinə daxil olur və ez yolundakı dielektrikdə iyotər


liahidəci,


yuklənmit siqnal ləvhəsinə ucaraq hə- dəfdə musbət potensiallı relyef əmələ gətirən ikinci elektronlar ya- radır. SS-da QLUAMUTTBOMMAD siqnal ləvhəsi olan hədəfin bazasına (p- tipli 51) duӱiqur və silisiyumda elek- tron-deiyik cutu yaradır. Depiklər hədəfin r-tipli keciriciliyə malik sahələrinə diffuziya olunur və ora- da musbət potensiallı relyef yara- dır. Alınan elektron təsviri kom-


.mutasiyaedici elektron ilçası ilə


oxunur. S.-un Hədəfində təsvirin siqnalı xeyli guclənir (SV-da 30— 100 dəfə, SS-da 1500— 2500 dəfə). S. Yuksək həssaslıqa malikdir və yalnız superortikondan geri qalır. SUPERVİZOR, supervayzer (ing. zirequ(5oq, hərfi məqnası—mu- nəzarətci)—muasir rəqəm- lə hesablayan mapınların (RHM) və ya hesablama sistemlərinin mul- tiproqramlı (coxproqramlı) iti re- jiminin təpkili ucun idarəedici proqram (və ya proqramlar komplek- si). S. məsələlərin uӱstunluk dərəcə- sindən asılı olaraq onların proq- ramlarının icra ardıcıllıqını idarə edir, həll prosesində fasilə- ləri təpkil edir və ӱmumiyyətlə he- sablama prosesinin idarə olunmasın- da əsas rol oynayır. y SUPERİKONOSKOP (eynep...--ukxo- noskop)—elektron yӱklərinin toplan- ması və təsvirin fotokatoddan di- elektrik hədəf uzərinə kecurulməsi- nə əsaslanan verici televiziya boru- su. S. 1933 ildə sovet alimləri P. V. imofeyev və P, V. PQmakov tərəfin- dən ixtira edilmitdir. Əvvəlki S.- dan fərqli olaraq muasir S.-da ipı- qahəssas mozaika butəv fotokatod və hədəflə əvəz edilmitdir. S.-da yuklə- rin və hədəfdə potensial relyefin ya- ranması ikinci elektron emissiyası nəticəsində bait verir. S.-da təsvirin keyfiyyətli eturulməsi obyekt 1000 lk ipıqlandırıldıqda tə”min edilir. S.-un əsas mənfi cəhətlərin- dən Oiri təsvirin mərkəzində cqara ləkəninə yaranmasıdır. Onu yox etmək ucun xususi kompensasiyaedici (kor- reksiyaedici) siqnallardan istifadə edilir Həssaslıqrı kafi olmadırı ucun 20 əsrin 70-ci illərindən daha təkmil verici televiziya boruları ilə, məs,, la tikonla əvəz olunur. SUPERMARKET (ing. zireqtpaqKke(6)— gundəlik tələbat malları (əsasən ər- zaq) ticarəti uzrə iri əzunəxidmət maqazası, kapitalist ticarətinin tə- mərkuzlətdirilməsinin muasir for- malarından biri. İlk dəfə 1930 ildə ABİPİQ-da meydana gəlmit, 60-cı il- lərdən Qərbi Avropa əlkələrində eyp”- ətlə yayılmaqa batilamhapdır. S. bə- yuk ticarət zalları və muxtəlif ce- pidli malları olan marazadır. Əsa- sən, iri ticarət ipirkətləri—ticarət mərkəzləri və digər pərakəndə tica- rət birlikləri sistemində təpgil edilir. Əmtəələrin kӱtləvi satını- nı Həyata gecirir. Sosialist əlkələ- rində gundəlik tələbat malları ti- carəti uzrə iri əzunəxidmət maraza- ları fəaliyyət gestərir (məs., SSRİ- də universamlar, ADR-də kaufhal- lelər və s.). Y SUPERORTİKON (super...--orti- konu—yuklərin toplanmasına, təsvi- rin fotokatoddan ikitərəfli hədəfə kecurulməsinə, onun yavalp elektron- larla kommutasiyasına (təsvirin hə-


dəfdən oxunmasına) və siqnalın ikin- ci elektron artıranında guӱcləndiril- məsinə əsaslanan muasir televiziyada geniti yayılmınt verici televiziya borusu. S. 1946 ildə amerikan alim-


lərn A. Roze, P. Veymer və H. Lou tərəfindən ixtira edilmiidir. S,-un



kə" 1 —— | : II : fi C 79:


OV: I px. ııı RAY ni “300 0 “” 1? 4180 7200 2808 Superortikon: /— yarımpəffaf fotoga- tod: 2—elektronları suӱr”ətləndirən hal- qavarı elektrod: 3—-puqptə kolbaqs 4—iki- tərəfli hədəf: 5—elektronları tormoz- layan elektrod: b—uӱcuncu anod: 7—ikin- ci anod: 8—birinci anod: 9—idarəetmə elektrodu: /0—qızdırılan katod: 11— ikinci elektron artıranı:s 1/2—korrek- siyaedici sareac, /3—fokuslayıcı sar- EAC, /4— elektron pucuasının meyl sarra- cıy Ey—yuk rezistoruq, 1,,—hədəfə du-

r pən elektron pquası: 4, –birinci anoda


duptən elektron pquası: 7 —fFotokatod- dan hədəfə elektronlar seli. əsas qovppaqı yarımkecirici təbəqədən və xırdastrukturlu metal tordan iba- rət ikitərəfli hədəfdir: bu cur kon- struksiya ilk dəfə 1939 ildə sovet alimi Q. V. Braude tərəfindən təklif edilmitdir. S. digər televiziya bo- rularından daha həssas olub, geniti iphıqlandırma diapazonunda ipləyir. SUPERPOZİSİYA PRİNSİPİB kvant mexanikasının fundamental prinsipi. S.p. qeyri-mçəyyənlik prin- sipi ilə birlikdə kvant mexanikası- nın riyazi aparatını muəyyən edir. S.p.-nə gərə sistem ||n, fə,--f,,- dal- qa funksiyaları ilə təyin olunan hallarda ola bilərsə və bu hallarda sistemi xarakterizə edən ixtiyari / fiziki kəmiyyəti uyqun olaraq /,, Qa...Eh TİYmətlərini alırsa, belə sis- tem tu, Fəz F, funksiyalarının xətti kombinasiyasından alınmıil f = Saf: --Safa--ŞF, -H .ə (1) dalra funksiyası ilə tə”yin olunan halda da olar və bu halda / fiziki kəmiyyəti yalnız 74, fyı... A qiymətlərindən bi-


rini ala bilər. Burada S,, Sa Ş..


ixtiyari sabitlərdir və onların mo- dullarının kvadratı uyqun olaraq / fiziki kəmiyyətinin /4, fə)... ...


qiymətini alması ehtimalına bərabər- dir. S.p. klassik fizikada da məv- cuddur, lakin bu, fundamental ol- mayıb, daha umumi dinamik prinsip- dən (hərəkət tənliklərinin xətqili- yindən) alınan prinsipdir. Klassik və kvant mexanikasında S.p.-ni ifadə edən (1) dusturu eynidir, S.p.-nin məz- munu isə mӱxtəlifdir. Məs., dalqa ƏDƏDLƏRİ G| VƏ Gs OLAN İKİ mӱstəvi dal- qanın superpozisiyasından alınmıtp dalqa da mustəvilir. Kvant mexani- kasına gərə bunun dalqa ədədi kx yal- NIZ K1, Yaxud kӱ qiymətlərini ala bi- lər. Klassik fizikada isə dala ədə- HH Ki—Kş “€ K “ k(--k, arasında 6

mumkun qiymətləri ə, ə CYHEPCTPAT (cunep...4-nar. stra- Sip—təbəqə)—şubstratın əksi: yer- li dilin tə"siri ilə assimilyasiyaya



İləli gəlmə dilin qalib dildə mu- afizə edilən unsurləri (məs., fars dilində ərəb S.-ı, rus dilində qədim slavyan və orta latın S.-ları). S.-ın tə"siri, əsasən leksikada (alınma səz- lər, kalkalar) və sintaksisdə (yazı- lı nitq ucun səciyyəvi olan mӱrəkkəb cӱmlələr və s. konstruksiyalar) nə- zərə carpır.

SUPERFİNİİY (super,..4-ing. b1- nish—TaMaMnaMa, €”"Man)—nəcrah cərT- hinin bulevlə nazik tamamlama e"ma- lı. S. prosesi pardaqlamadan sonra daha cox sıqallı səth almaq ucun aparılır (əməliyyat əlculərin dəqiq- liyini dəyitmir), S. xususi dəzgah- larda mikroovuntu abraziv material- dan hazırlanan bulevlərlə yerinə yetirilir. | SUPERFOSFAT—ən cox yayılmın mineral fosfor gubrəsi. Turiu xas- səlidir. İkiqat S. apatit, yaxud fos- foritə ortofosfat turpusu ilə tə"- sir etməklə alınır: tərkibində 45— 4892, R.O, olur. Adi S.-dan tərkibin- də gipsin olmaması ilə fərqlənir. Bu isə onun daiınma, saxlanma, tor- paqa verilmə xərcini azaldır. Də- nəvər iqəkildə buraxılır. S, butun torpaqlara səpindən əvvəl və səpin zamanı gubrə və əlavə yemləmə kimi verilir. Qələvi və neytral torpaqlar- na xususilə effektlidir. Turiq tor- paqda gubrədəki ortofosfat turpusu bitkilərin cətin ala bildiyi alumi- nium və dəmir fosfatlarına cevri- lir. Belə hallarda S.-ın tə"sirini artırmaq məqsədi ilə əhəngləpdiril- mili torpaqa verməzdən əvvəl ona fosfor unu, əhəng, tabatir, curuntç qatırlar. 2 | SUPERHETERODİN RADİOQƏBUL- EDİCİ (super... 4- heterodin)—qəbul olunan radiosiqnalın detektirlənmə- sinə qədər, modulyasiya qanununu də- yipqmədən, dapqıyıcı tezliyi dəyitdi- rilən (azaldılan) radioqəbuledici. et siqnalların Yuksəkkeyfiyyətli qəbulunu tə”min edir. Superheterodin radioqəbulu 1918 ildə E. Armstronq (ABPQ) və L. Levi (Fransa) salan dən təklif olunmupdur. S.r.-nin əsas ustunluyu onun aralıq tezlik guclən- diricisinin, hər dəfə qəbul olunan siqnalın tezliyindən asılı olaraq, təkrar tənzimlənməyə ehtiyacının ol- mamasıdır. Ona gərə də S.r.-nin geklənməsi sadədir, coxkonturlu suz- gəclərdən istifadə etmək, tezliyə ge- rə avtomatik kəkləməni və guclənmə- nin avtomatik tənzimlənməsini əldə etmək mumkundur. S.r.-nin catıima- mazlıqı—tezlik cevrilməsi zamanı əlavə qəbul kanallarının yaranması- dır. Bunun aradan qaldırılması ucun yuksək tezlik traktının seciciliyi- ni artırmaq və s. lazımdır. SUPƏRİSİ — mifoloji surət. PTər- qi slavyanlar, xususən ukraynalılar və cənub rusları arasında (ru sal- ka adı ilə) genii yayılmıqidı. ( surətində məhsuldarlıq (cəl S.), su (cay S.), cnatəmizg əlulər (əsasən su- da boqulmuii qadın) və s. ruhların cizgiləri birlətdirilir. Bir sıra |Pərq xalqlarında, o cӱmlədən azərb. arasında su mələyi, su sona-


sı kimi də tanınmınn S, ilə əla- qəda inam qalıqları məvcuddur. SUPPOZİTORİ (lat, suppositori-


iız—aqpaqıla yerlətən), mualicə plam ı—kakao yaqının qarınırın- dan hazırlanan dərman forması. Adi


AC E— 6, ç. 9


SURAXANI ATƏYİGƏDƏSİ


halda silindr və ya konus pəklində olur, bədən temp-runda isə tez əriyir. Duz baqırsaqa, Yaxud utaqlıq yolu- na yeridilir. Yerli və sorularaq umu-


mi Asu gestərir. SӰPPORT, suport (ing. və fr. support, son lat. 5irroqsqo—tuturam,


saxlayıram)—metalkəsmə dəzgahının (məs., torna dəzgahının) iplək orqa- nı, e”mal zamanı kəsən aləti və ya mə”mulatı bərkitmək və Hərəkət etdir-


MƏK CC ndur. SUPREMUM (lat, supremum—əH İyK- sək, ən uca)—həqiqi ədədlər coxlu-


qunun (E) yuxarı sərhədi. zir E kimi ipparə edilir (bax İnfimum). SUR Abdulla—bax Abdulla Sur. SUR (,,2)—Livanda ipəhər və port. Aralıq dənizi sahilində, Cənubi Livan muhafazasındadır. Əh. 14 min (1975). D.y. və avtomobil yolu vasitə- silə Beyrut ip, ilə əlaqələnir. Kus- tar sənətkarlıq mərkəzidir. Arxeolo- ji ox. var (tarixi ucun bax Tir). SURA--SSRİ-nin Avropa hissəsin- də cay. Volqanın sak qolu. Uz. 841 km, hevzəsinin sah. 67,5 min km?. Volqa- boyu yӱksəkliyindən bajplanır. No- yabrdan aprelədək donur. Alpları axı- nında gəmiciliyə yararlıdır. Atac axıdılır. Su təchizatında istifa- də edilir. SURABAYA ə sikhayi) — İndonezi- yada ikinci (Cakartadan sonra) beyuk təhər. PTərqi Yava əyalətinin inz. M. Kali-Mas cayının (Brantasın qolu) mənsəbindədir. Əh. 1,6 mln. (1971), Nəql. qovparı. Bərə S.-nı Madura a. ilə əlaqələndirir. Metal e"malı və mapınqayırma, neft e”malı səna- yesi, kimya, pqulpə qab z-dları, yeyin- ti, toxuculuq, dəri-ayaqqabı, aəac ed və sement sənayesi, un-t var. SURAJ--ERSFSR Bryansk vil.-ndə pəhər. Suraj r-nunun mərkəzi. İput cayı sahilindədir. D.y. st. Texniki karton, tikipqt f-kləri, meyvə-tərəvəz kombinatı, yar-pendir, kərpic z3-d- ları, pedaqoji məktəb var. CYPAKAPTA, C o n o (Surakarta, So- |Yo)— İndoneziyada, Yava a.-nda məhəp. Solo cayı sahilindədir. ƏH. 414 min (1971). Nəql. qovpaqı. Bədii sənət- karlıq mərkəzidir. Manqkuneqaran məscidi (16 əsr), ckratong sarayı


18 əsr) var.

YPAMM SİLSİLƏSİ, Lixi silsiləs iri də dar sil- siləsi. Bəeyӱuk və Kicik Qafqaz d-rı- nı birləmdirir, Kur cəkəkliyini Kolxida ovalıqından ayırır. Hund. 1926 m-ə qədərdir. Enliyarpaqlı mepiə- lər var. Surami atırımı (949 m) sahəsindəki tuneldən d.y. kecir. SURAT— Hindistanda, Qucarat tita- tında, Ərəbistan dənizi yaxınlıqın- da ə Əh, 913 Mun (1981). Tapti cayı sahilində port. D.y. qovpaqı. Bədii sənətkarlıq mərkəzidir. To- xuculuq, yeyinti, gaqız sənayesi muəs- sisələri var. Hindistanda ilk ingi- lis ticarət faktoriyası S.-da yara- dəlmikllır (1613).

SURAXANI —mine gen-kukurdludur. zərb.SSR-in Ab- HTEDOH y-a-nda, Bakı p1.-nin iim.-i1,.- ində, Suraxanıdadır. Abuleron yailı əhəngdaptılı, gilli və qumlu suxur- larla əlaqədardır. Bir necə quyu va: sitəsilə hasil olunan suyun gun- dəlik debiti təqr. 30 min l, mineral- lapma dərəcəsi 5,4—9,3 q/l-dir. SURAXANI — Abtperon y-a-nda ya-


al s hidro-


81


payınt məptəqəsi. Orconikidze r-nu- nun mərkəzi. PQəhərətrafı elektrik d.y. st. 19 əsrin əvvəllərində S,-da neft sənayesi İapaHMara və inkitpa etməyə bapladı. 4825 ildə S.-da 1 aq neft quyusu var idi. 1859 ildə S.- da Rusiyada ilk neftayırma z-du is- tifadəyə verilmi, 1878—80 illər- də Bakı—S.d.y. xətti cəkilmittdi. 1901 ilin əvvəllərində burada mark- sist dərnəyi yaradılmıpl1, sonralar bolpeviklərin rəhbərliyi altında numayilpt və tə”tillər kecirilmiyndi. 1908 ildə Neft Sənayesi Fəhlələri Həmkarlar İttifaqının ite”bəsi fəa- liyyət gestərmipdir. S. fəhlələri 1913 il umumi iyul tə”tilində, 1914 il iyun numayiti və mitinqlərində iptirak etmitdir. 1917—20 illər- də S.-da bir sıra tə/til və numayit- lər kecirildi (bax Bakı tə”tillə- ə, C.-na € hYMMƏT? bolpevik təpgi- latının pə”bəsi, fəhlə deputatla- rı Soveti və Qırmızı qvardiya dəs- tələri yaradılmıqdı. 1922 ilin ap- relində əksinqilabcılar S. neft mə”- dənlərində yankın tərətmitdilər. Ba- kı fəhlələri yanqının səndurulmə- sində beyuk fədakarlıq gestərmit, İ. Lenin “Suraxanı neft mə"dən- lərinin fəhlələrinə və Myhənöucnə- rinəz teleqramında onları bu muna- sibətlə təbrik etmitdi. Neft sənaye- sinin bərpa və inkiptaf etdirilmə- sində də S. fəhlələrinin xidməti olmupdur. S.-da 18 əsrə aid Usta PTa- kir turbəsi və atəigədə (bax Sura- xanı atəigədəsi) talmıpdır. S.-da balneoloji və palcıq mua- licəxanaları var. Suyu Hidrogen-ku- kurdludur. Burada, əsasən oynaq, ət-


raf sinirlərin xəstəliyinə, habelə ӱrək-damar sisteminin sklerozuna (baplanqıc dəvrundə) tutulanlar


mualicə olunur. S.-da 50 carpayı- lıq xəstəxana var (1983).

SURAXANI ATƏYYGƏDƏSİ— Bakı- nın Suraxanı qəs.-ndə atəptərəst mə”- bədi. Bepguqəli daxili həyəti əhatə edən hucrələrdən və həyətin ortasında tikilmiii ustu gӱnbəzlə ərtulən dərd- bucaqlı cod mə"bədiəndən (ibadətgah- dan) ibarətdir. Plan qurulupquna gerə iqəhər karvansaralarına oxpiayır. c Mӱqəddəs odxun (təbii yanar qazın) saxlandıqı ibadətgahda oda sitayiti-




lə əlaqədar muxtəlif dini ayinlər icra edilir, qurbanlar gəsilirdi. Həyətin ətrafındakı hucrələrdə isə kahinlər, zəvvarlar və xidmətcilər- yappayırdı. Abidə me”"marlıq həlli- nə gərə hələ Midiya devrundən Azərb.-


82


SURAXANI LAY DƏSTƏSİ



da yayılmıtp od səcdəgkahlarının ti- kintisi ilə barlı olan ən"ənələri əks etdirir. S.a.-nin əsası pqubhə- siz ki, qədim zamanlarda qoyulmu:i- dur. Lakin indiki binanı 48 əsrdə Hindistanın Multan vil.-ndən gə- lən atətpərəst tacir və zəvvarlar tikdirmiplər (S.a. xalq arasında catəpgahə, chind atəiygədəsin də ad- lanır). Hucrələrin ӱzərindəki Hind dilində yazılmı:n kitabələrdə atəii- gədənin 1713 ildə tikildiyi goəstə- rilir. İbadətkah isə ehtimal gi, qə- dim atəpgədənin bunevrəsi ustundə tikilmi, 19 əsrdə bura qaz boru- su cəkilərkən Yenidən qurulmutidur.


Əd. Salamzade A. V., Arxitek- tura Azerbaidjana XU1—X1X vv., B., 1964: ApurbeNnli S., Ocerk istorii srednevekovoqo Baku, B., 1964,


SURAXANI LAY DƏSTƏSİ (aeyni- adlı yapqayıti məntəqəsinin adından)— Abteron y-a və Abteron arxipelaqın- da Məhsuldar qatın ust 1pe"bəsində yuxarıdan birinci lay dəstəsi. İlk dəfə 1921 ildə M. V. Abramovic ayır- mıpdır. Gillərin qum və alevrit- lərlə nəvbələtməsindən ibarətdir. Kəsilitində bir necə qumlu horizont var. Abteron y-a-nın bə”zi sahillə- rində bu horizontlar neftli-qazlı- dır. Qalınlıqrı Abieron y-a-nın mər- gəzi hissəsində (Balaxanı, Suraxanı,


Qaracuxur) 350—600 mm, c.-da (Zirə, Bahar, 28 Aprel, Qaradaq və s.) 1200— 1350 m-dir. |

SURAXANI NEFT 1ATAFDbİ—Aö-


peron y-a-nda Bakı it,-ndən 15 km i1,- də eyniadlı yatayınt məntəqəsi r-nun- dadır. Yataq Fatmayı-Zır antikli- nal zonası uzərində meridional is- tiqamətdə uzanan asimmetrik braxi- antiklinal qırhipıqla əlaqədardır. Qırhpiıqın it, qanadı 7—269, q. qana- dı 4—10* bucaq altında yatır. Stra- tiqrafik dərinlik artdıqca layların yatım bucaqı artır və qırınıqın oxu 11.-ə doqru yerini dəyitir. Qırı- ptıq bir sıra fayla muӱrəkkəblətmiit- dir. Yataqın geoloji qurulutunda Ab- peron, Akcaqıl və Məhsuldar qat cə- kuntuləri eyrənilmizidir. Məhsuldar qatın kəsilittində 30-dan cox neft- li-qazlı istismar obyekti atkar edil- miidir. Neftin xus.c. Məhsuldar qa- tın ust iv "bəsində O,776 (ust hori- soHT"nap/na), 0,800—0,870, anT mte 6ə- cuHnə Ü,8590—0,910. “:SURAXANI NEFT MƏ”DƏNLƏRİ- NİN FƏHLƏLƏRİNƏ VƏ MUHƏN- AVMVCRƏPMHƏ?—B. İ. Leninin 1922 il aprelin 28-də gəndərdiyi teleq- ram, Bakının Suraxanı neft-mə”- dən r-nunda aprelin 9-dan 10-na ke- cən gecə eserlərin tərətdiyi Yanqın haqqında A. Serebrovskinin mə"lu- matından sonra gəndərilmitdir (Əsər.tam.gull.c.94, səh. 288). İlk dəfə 1922 il mayın 3-də cBakinski abocik qəzetində cap olunmupidur. ksinqilabi quvvələr Suraxanıda neft mə"dənlərini yandırmaqla gənc Sovet həkumətinə zərbə vurmaqa ca- lıpqırdı. 3 gun davam edən cətin mu- barizə nəticəsində fəhlələr yanqı- nı səndurərək beyuk zərərin qaripı- sını aldılar. Lenin Bakı neftcilərinin əməyini yuksək qiymət- ləndirərək yazırdı: cHəyat ucun cox bəyuk təhlӱkə ipəraitində yanqını sendurmuti olan mə“dənlərin fəhlə və mӱhəndislərinin gestərdikləri qeyri-



adi qəhrəmanlıq və fədakarlıq fakt- ları ilə tanın olduqdan sonra, Sovet Rusiyası adından Suraxanı neft mə”- dənlərinin fəhlə və muhəndislərinə təpəkkur etməyi ezumə borc bili- rəm. .... fəhlə respublikasının eser- aqqvardiyacı dutimənlərinin fasilə- siz qəsdlərina baxmayaraq, Sovet res- publikası butun cətinliklərdən qa-

libiyyətlə cıxacaqdırı. Suraxanının mərkəzi meydanın da V. İ. Leninin barelyefi olan obe- lisk qoyulmuidur. Mərmərin ustundə teleqramın mətni həkk olunmuzidur. SURBARAN (Liqraqap) Fransisko (7.11.1598, Fuente de-Kantos, Bada- xos—27.8.1664, Madrid)—ispan boya- karı. S. yaradıcılırı ucun muqəddəs- lərin həyatı məvzusunda kompozisiya- lar xususilə xarakterik olmustidur (“Papa X Qriqorinin secilməsi vaxtı mӱqəddəs Bonaventuranın dua etməsin, 1629, Drezden PTəkil Qalereyası), Er- kən yaradıcılıqrına Karavacco guc- lu tə"sir etmiipdir (Sevilya bati kil- səsindəki mucqəddəs Pyotr kapellası- nın retablosu, 1625), 1630—40-cı il- lərdə S. monumental və lakonik ob- razlar yaratmıqidır (4 Muqəddəs Lav- peHTHə, 1636, Ermitaj, Leninqrad). 1660-cı illər yaradıcılıqında emo- sionallıq guӱclu olmutdur (4 Madon- emr. . m


1 1




H ü. | və “7 Hə ii ATİ . ki


m" ii 7 | q | "7 R


" kü

Dul YA “tü , F. Cypöapan, 4Kənu Bipmmiis.

Tərp. 1632—33. Metropoliten-muzey N yu-York.

nanın yeniyetməlik devruv, təqr. 1660, caCarmıxa cəkilməə, 1660-cı illərin əvvəli, hər ikisi Ermitaj). Mifo- loji səhnələr, portretlər və natur- mortlar da cəkmiptdir. SURDAS (təqr. 1483, Dehli yaxınlı- qında, Sihin—təqr.1563, Mathura ya- xınlıqında, Parasoli k.)—hind (pan- ri, muqənni, vaiz. Dunyageru və poetik iste"dadı qədim Hind ədəbiyya- tı, xususilə *Mahabharata və cRa- mayanaqnın tə”siri ilə formalail- mıtpdır. Yaradıcılıqı bhaxti hə- rəkatı ən"ənələri ilə baqlıdır. c“Sur- dasın 1ile"r diyasız lirik-epik poe- masında xalq həyatının geniii mən- zərəsi əksini tapmındır.


Əsəri: Mope pozzii Surdasa, ot- rıvki, vkn.: Klassiceskan pozzil İndii, ən Koren, Vıetnama i İponni, M., 1977.


Ədl" Pvetkov KO. V., Surdas i eqo pozzin, M., 1979,

SuURDOKAMERA (lat. ziqdiz—səssiz, xəlvət -- kamera) — kosmonavtların izolyasiya vəziyyətinə, yə”ni mərkəzi sinir sisteminə impulslar axını- nın azaldılması pərantinə dezumlu- luyunu yoxlamaq ucun divarları səs kecirməyən xususi otaq. Kosmik ucuil iqəraitinin bə"zi parametrlərini imi- tasiya etməyə imkan verdiyindən kos- monavtların hazırlanması və secil- məsində muhum rol oynayır. SURDOPEDAQOGİKA (lat. ziqdi5— kar--pedaqogika)— dƏefektologiyanın bir sahəsi: kar və zəif eiyidən uilaq- ların tə"lim-tərbiyəsi problemlərini eyrənir. Eilitmə qabiliyyəti pozul- muzp ulpaqlara tə"lim verməyə ilk cəhd 16—17 əsrlərdə İspaniyada gəstəril- mipdir. 18 əsrin axırında Fransa və Almaniyada, 1806 ildə isə Rusiya- da (Pavlovsk) karlar ucun ilk təd- ris mӱəssisələri yaradılmındı. Larksizm-leninizm pedaqogikasının umumi prinsiplərinə əsaslanan sos- vet S.-sı kar və zəif eptidən uptaqla- rın hərtərəfli inkitpafına, onlara muvafiq bilik və sənət eyrədilməsinə xidmət edir. Sopet S.-sı əz tə”lim metodlarını təkmillətdirmək məqsə- dilə psixologiya, akustika, fiziolo- giya, dilpqunaslıq, loqopediya və s. elmlərin nailiyyətlərindən istifadə edir. Sovet S.-sının mərkəzi SSRİ Pedaqoji EA Elmi-Tədqiqat Defekto- logiya İn-tudur. Sovet S.-sının in- kipafı N. M. Laqovski, F. A. Rau, L. S. Vıqotski və 6.-nın adı ilə baqlıdır,

Sosialist və bir sıra kapitalist elkələrinin elmi-pedaqoji mərkəz- lərində də S.-nın nəzəri və əməli problemləri eyrənilir.

SURƏ (ər. 5 )|–)—Quranın fəsli. Qu- randa cəmi 114 S. vardır. Hər S. mux- təlif saylı (Z-dən 286-ya qədər) ayə- lərə (pe”rlərə) bəlunur. Xronologiya və məntiqi ardıcıllıq baxımından pərakəndə duzulmuli həp C, ea mətni daxilindəki hər hansı bir səz, (məs., cBakara—cinəkə, c“Nisət — cqadın- larə, *“Yasinə, €Tahasş nə c,), yaxud fəslin batlandıqı ilk hərf ilə adlandırılmısdır.

SURƏT (ər. =,,2—uӱz, nusxə), Hu - quqda— hər hansı sənədin mətninin uzunun dəqiq cıxarılması. SSRİ- də notarial qaydada təsdiq olunmui S. sənədin əsli ilə (orijinalla) eyni hӱquqi quvvəyə malikdir. SURƏT, plastik sənətdə — bədii əsərin muəllifin oəzu, yaxud baiqa - rəssam tərəfindan tiplənmii təkrarı. Əsərin surati (əgər S. sax- tagarlıq məqsədilə istifadə olunmur- sa) orijinaldan iplənmə texnikasına və əlcusunə gərə fərqlənə bilər: an - caq orijinalın kompozisiyası və usu- lu surətdə dəqiq əks olunmalıdır. SURƏT (riyaziyyatda)- bax Kəsr.

SURƏT HAFİZƏSİ —– insanın təbiat və Həyat levhələrini, səs, iy və ladı Yadda saxlamaq və təsəvvurundə can- landırmaq qabiliyyəti. Bax Hafizə. SURƏTCİXARMA –1) muxtalif ma- teriallardan ma"mulat hHazırladıq da pəstah uzərində hazırlanacaq mə”- muӱlatın “baran (kontur) və ya for- masının (həcmcə) alınması prose- si. Proses surətcıxaran hissə ilə təchiz edilmii torna, frez və 6. dəz-



SURİYA


83


gahlarda, yaxud xususi şirətcıxarma dəzgahlarında aparılır. Pəstahda profil kontur və ya forma almaq ucun iablon, numunə, model və s.-dən isti- fadə edilir. 2) Fotoqrafik təsvirin cap formasının uçzərinə kecurulməsi prosesi. SURƏTCİXARMA, sənədlərin surətlərinin cıxarıl- ması—muxtəlif sənədlərin (oriji- Kalların) surətlərinin (kopiyası- nın) hazırlanması prosesi. S. lazı- mi konstruktor, texnoloji,mə”lumat- sorru və s, sənədlərin operativ ha- zırlanmasının muhum mərhələlərin- dən biridir. İpqıqla, foto, elektro- qrafiya, elektron və termosurətcı- xarma usulları daha cox yayılmın- dır. S. usulu surətin tirajından (sayı), onların hazırlanma vaxtın- dan, surəthazırlanmanın keyfiyyətin- dən və dəyərindən asılı olaraq se- cilir. İpıqla S, (diazosurətcı- xarma) texniki sənədlərdən surətlər hazırlanmasının əsas usullarından biridir. Surətləri uzəri diazobir- ləpmənin suda məhlulu ilə ərtulmui kaqrız, kalka və plyonkada hazırlayır- lar. Bu usul diazobirlətmələrin ipıqın tə”sirindən boya əmələgətirən maddə itirməsi qabiliyyətinə əsaslan- mhppdır. İqztıqla S.-da surətlərin hazırlanması nisbətən ucuz və tez bapa gəlir. Bu usul istənilən for- matlı orijinalın surətini almaqa imkan verir. Fotosurətcı- xarmada (fotoqrafiya prosesinin kəməyi ilə S.) daha yuӱksəkkeyfiyyətli surətlər alınır. Fotomaterialların nisbətən baha olmasına baxmayaraq, bu usul surət və cap formaları hazırla- maq ucun ən cox yayılmın csul ola- raq qalmaqdadır. Elektroqra- fiya usulu ilə S. adi kaqızda yuk- səkkeyfiyyətli tək-tək surətlər, habelə ofset capı ucun cap forması almaqa imkan verir. Elektron S. elek- trik (qıqılcım) botpalmasının isti- lik tə”sirindən istifadəyə əsaslanır. Ondan plastik kutlədən hazırlanan plyonkada trafaret (rotator) cap for- malarının hazırlanmasında geniyi istifadə edilir. Termosurət- cıxarma cəld S. usullarından biridir. Bu usulla çzərində mətn, rə- qəm və ya qrafik informasiya olan və- rəq orijinalın 3—10 san ərzində su- rətini almaq olur. Surətlər əsasən, uzəri termohəssas təbəqə ilə ertul- mupq yarımpəffaf kaqızda hazırla- nır. Bu usulla hazırlanan surətlə- rin keyfiyyəti adətən yuksək olmur. ənədləri kicik və orta tiraj- larla operativ coxaltmaq ucun ope- rativ poliqrafiyanın metod və tex- niki -vasitələrindən (rotator, hek- toqraf, ofset capı ucun mapın) is- tifadə edilir. SURƏTCİXARMA APARATI —–mux- təlif material və sənədlərin surəti- ni Hazırlamaq ucun itlədilən apa- rat. Surətcıxarma prosesinin prin-


sipinə gərə S.a., əsasən, ippıqla S.a.- na, elektron, foto, elektrofotoqra- iya və s. S.a.-larına ayrılır.


S Rİ-də ipıqla və elektroqrafiya usulu ilə S.a.-ları daha cox yayıl- mızpdır. Mikrofotosurətcıxarma və secmə capı uӱcun baxma-surətcıxar- ma aparatları da S..a.-na aid edi-


lir. Bax həmcinin Surətcıxarma (sənədlərin surətlərinin cıxarıl- ması).


ci9


SURƏTCİXARMA DƏZGAHI—mux- təlif materiallardan məmulatlar ha- zırlandıqda onların uzərində ıa6- lon, numunə, model və certyoj (kopir) uzrə əyrixətli və ya yastı səthlər al- maq ucun dəzgah. Əsas qoviyarı surət- cıxaran hissədir. Bu Hissə kopir uz- rə istənilən profil (forma) səthi almaq ucun dəzgahda alətin mӱrəkkəb hərəkətini təqmin edir. Surətcıxaran torna, frez və pardaq dəzgahları ge- nipi yayılmıtdır. Naxhitları, hərf, rəqəm və s.-ni həkk etmək ӱcӱn iplə- dilən dəzgahlar da S.d. adlanır. S.d.- nda ekssentriklər, titamplar, fiqurlu mebel elementləri və s. hazırlanır.



SURİYA (,.), Suriya Ərəb Respublikası (4, zY1 XəaL 4 əz /)) Umumi mə”lumat. Yaxın PTərqdə, Aralıq dənizinin it, sahilində dəv- lət. Qurkiyə, İraq, İordaniya, İsra- il və Livan ilə həmsərhəddir. Sah. 185,2 min km?, 10,4 mln. (1981). Paytaxtı Dəməiq it.-dir. S. inziba- ti cəhətdən 14 muhafazaya bəlunur. Dəvlət qurulumu, S. resp.-dır. 1973 il Konstitusiyası quvvədədir. Devlət batcısı 7 il mucddətinə se- cilən prezidentdir. Qanunverici ha- kimiyyət orqanı 4 il muddətinə seci- lən Xalq Purasıdır (parlament). İc- ra hakimiyyətini prezident və Na- zirlər Purası həyata kecirir. Təbiət. S. ərazisinin cox hissə- si q.-dən it.-ə alcalan (1000 m-dən 500—200 m-dək) yayladır. Əlkənin q.-ində bir-birindən meridional is- tiqamətdə tektonik cəkəklik vasitəsi ilə ayrılmıpq 2 daq massivi uzanır: pt. massivi Antilivan D-rı (Hund. 2814 m-dək) və s., q. massivi isə Cəbəl Ənsariyyə silsiləsindən (Hund. 1562 m- dək) ibarətdir. Əlkənin c.-q.-ində Cəbəl-əd-Durz vulkanik massivi (Hhund, 1803 m-dək), c.4p.-ində Suriya səhra- sının bir hissəsi, (im.-p.-ində Cəzi- rə platosu( hund. 200—450 m), Aralıq dənizi sahili boyunda ensiz (20—Z0 g.m) sahilyanı ovalıq yerləptir. Faydalı qazıntıları: neft, təbii qaz, dəmir filizi, manqan, xrom, fosforit, as- falt, xərək duzu, qonur kemur. İQ- limi subtropikdir: sahilboyunda yum- paq, rutubətli qıtqı və isti, quru yayı olan Aralıq dənizi tipli (orta temp-r yanvarda 122, avqustda 272S: illik Yaqrıntı təqr. 700 mm), darlıq sahələrdə mӱlayim-isti (illik yaqın- tı 1500 mm-dək), daxili r-nlarda gon- tinental, səhra tiplidir (orta temp-r yanvarda 4"S, avqustda təqr. 339SŞ il- lik yaqıntı Suriya səhrasında 100 mm-dək). Yay aylarında isti, quru XƏMCHH EKYTƏ)H əsir. Ən bəyӱk cayı Fə- ratdır. 1Pm.-i. sərhədi boyu Dəclə cayı axır. CHoxlu gəl (əksəriyyəti iyordur) var. Əlkənin cox hissəsinin


bitki ertuyu boz torpaqlarda inkitlaf etmiiq yarımsəhra və səhra tiplidir. 11m.-da və q.-də quru cəl bitkiləri, daqlarda isə kol bitkiləri (makvis və qarriqa) geni yayılmıtidır. Hey- vanları: zolaqlı kaftar, canavar, caqqal, karakal, antilop, vəhiti ulaq, Suriya ayısı, qayakecisi və s. Coxlu gəmirici BƏ həməparT var.

Əhali, Əsasən, ərəblərdir |o cum- lədən təqr. 250 min Fələstin qacqı- nı (1980)). Kurdlər, ermənilər, turk- mənlər, tӱrklər, cərkəzlər, qaracı- lar və 6, xalqlar da yaiayır. Rəsmi dil ərəb dilidir. Əhalinin təqr. 8594-i mӱsəlmandır. İptləyən əhali- nin 5096-dən coxu k.t.-nda calıptır (1980). QPəhər əhalisi təqr. 5096 -dir. Əsas iəhərləri: Dəməpq (1,2 mln. 1981), Hələb, Homs, Həma və s.

Tarixi ocerk. S. ərazisi Apları Paleolit devrundən məskunlaiqmın- dır. E.ə. 3-cu minilliyin 2-ci yarı- sı—2-ci minilliyin əvvəlində S.- nın əsas əhalisi amori (bax Amori- lər) tayfaları olmutlar. E.ə, təqr. 1500 ildə S. Misir fir”onlarının hakimiyyəti altına dupdu. E.ə. 1 əsrdə kəcəri arami tayfaları S.-ya soxuldu və tədricən yerli əhali ilə qaynayıb qarıpdı. E.ə. 1-ci minilli- yin əvvəlində S. ərazisindəki xırda dəvlətlərin ittifaqları yarandı. S. e.ə. 8 əsrin 2-ci yarısında Assu- riyanın, e.ə. 7 əsrin sonunda Yeni Ba- bil padpahlıqının, e.ə. 539 ildə Əhə- mənilərin hakimiyyəti altına dutidu. E.ə. 333 ildə Makedoniyalı İsgəndə- rin yaratdıqı dəvlətin, e.ə. 4 əsrin sonunda Selevkilər dəvlətinin, e.ə, 64 ildən Romanın tərkibinə qatıldı. 2 əsrdən xristianlıq yayılmaqa öamı- ladı. 4 əsrin sonunda S. Bizansın əyalətinə cevrildi. 633 ildə S.-ya so- xulan ərəb qopunları 640 ildə butun əlkəni tabe etdilər. S.-nın ərəb ha- kimi Muçaviyə 661 ildə əzunu xəlifə e”qlan edərək xilafətin paytaxtını Dəməpqə kecurdu. 8 əsrin ortaları- nadək S, Əməvilər xilafətinin mə- dəniyyət və siyasi mərkəzi oldu. S.-da əhalinin ərəblətməsi və islamlaima- sı prosesi gӱcləndi. Əməvilər dev- rundə əhərlər və ticarət inkitaf etdi. Abbasilər xilafəti dəvrundə (8 əsrin ortalarından) S. əvvəlki əhəmiyyətini itirdi. Abbasilər xila- fətinin suqutu prosesində S.-nı Ti- linilər ipqal etdi (878), 935 ildə İhtidilərin, 969 ildə isə Fotimi- lərin tabeliyinə gecdi.

114. əsrin 2-ci yarısında S.-nın be- Yug hissəsini səlcuqlar ipeal etdi: hərbi-len sistemi yayıldı. 1098 ildə S.-nın 1pm.-q.-ində səlibcilərin An- tioxiya knyazlıqı yarandı. 1188 ildə Səlahəddin səlibciləri Antioxiya knyazlıqının xeyli hissəsindən qovub cıxardı. 13 əsrin 2-ci yarısından S, Misir məmluklərinin hakimiyyəti al- tına dutpdu: 1260 ildə movqolların hucumuna mə”ruz qaldı. 14 əsrin 2-ci yarısında epidemiyalar, yadelli bas- qınları, mərkəzi hakimiyyətin qeyri- sabitliyi, aqır vergilər S.-da iqtisa- di və mədəni həyatın tənəzzulunə səbəb oldu. 1516 ildə S. Osmanlı imperiya- sının tərkibinə qatıldı. Osmanlı imperiyasının 17 əsrin sonundan Öam- lanan umumi bəhranı, mərkəzi Haki- miyyətin zəifləməsi, vergilərin art- ması, oturaq əhaliyə kecəri bədəvilə- rin basqınları S.-da kənd əhalisi-



| ən, ” — ku


Fi Q m ə 1 Əs-Saqan .X— ———jj. F


fa. —-


R | Palı upa 27 = 1 k " Əl-Qaryəteyh ? | //, ər D m "1406 isi ə də 2629) yal ə DQuteyfa "4 dSə6-Biyar


= ——-ӧ



ə


=


s ə


ə ər ə l-Bəyyud


di"


ə


( öc-Cürnə “. .* "


ı


İ


c əş əzən | s . TSŞA R ii inə Çə oh A” cilübm —”— -C ə (Zila ə" v yeblir? “—— |


“ə


1 Ərəb dəvlətinin ərazisi


= Qeyd İsrail dəvlətinin sərhəd- ləri BMT Baiy məclisinin 29 X11947


il tarixli



qararına əsasən gəstə-


|rilmiuldir


nin, əkin yerlərinin azalmasına, tez- tez aclıqların bat verməsinə KƏTH- rib cıxardı. Xarici ticarətdə kapli- tulyasiya rejiminin ustunluklərin- dən istifadə edən Avropa eznkənəpH tacirlərinin rolu artdı. 19 əsrin ortalarından Avropa dəvlətlərinin


.-ya ticarət ekspansiyası və maliyyə.


kapitalı ixracı gucləndi. 20 əsrin əvvəlində butun Osmanlı imperiyası kimi S. da imperialist devlətlərinin yarımmustəmləkəsinə cevrildi: əmtəə-pul mӱnasibətlərinin inkipyafı, natural təsərrufat və sex qurulutunun daqılması gӱcləndi, iri xususi torpaq sahibliyi məhkəmləndi, ərəb burjua millətciliyi meydana gəldi. Beyuk Oktyabr sosialist inqi- labı S.-da milli azadlıq hərəkatı- nın gӱclənməsinə bəyuk təsir gəs- tərdi. 1918 ilin sentyabrında əlkə- nin c.-unda Turkiyə əleyhinə usyan baplandı. Sentyabrın 30-da Dəmətq azad edildi. Ərəblərin cistiqlaliyyə- tiz e"”lan olundu. Lakin turk əsarə- tini imperialist dəvlətlərinin İƏB- vəlcə İngiltərə, sonra isə İngiltərə- Fransa sazipinə (1919) əsasən Fran- say Həkmranlıqı əvəz etdi. 1920 ilin aprelində S, Fransanın mandatlıqı altına gecdi (Millətlər Cəmiyyəti PQurası Fransanın mandatını 1923 ildə təsdiq etdi). S. xalqı ipəalcı- lara inadlı mӱqavimət gestərdi. 20- ci illərin ortalarından milli azad- lıq Hərəkatı- yeni mərhələyə qədəm qoydu, əri xırda burjua un- surləri, zəhmətketi kəndlilər bu ə barizəyə daha fəal qopuldular. 1924 ildə yaradılmın Suriya Kommunist Partiyası milli azadlıq hərəkatın- na muhum rol oynadı. Millətci bur- jua partiyaları yarandı. 1925—27 illərdə azadlıq usyanı butun S.-nı burudu. Fransız ipqalcıları usyanı amansızlıqla yatırdılar. KHHHH dunya muharibəsində Fransa təslim olduqdan sonra (1940, iyun) S. fa- pist dəvlətləri— Almaniya və İtali- yanın nəzarəti altına dutidu. Əlkə-


də fatiizmə və eBumus Hakimiyyət or- qanlarına qarpı KEHHHLIƏHƏH MYTaBH- mət hərəkatı 1941 ilin iyun-iyulunda İngiltərə və “Azad Fransag qopun- larının faiistləri S.-dan qovmasın- da muhum rol oynadı. | 1941 il sentyabrın 27-də S.-nın istiqlaliyyəti formal e"lan edildi (Fransanın mandatı yalnız 1943 ilin dekabrında ləkv olundu). 1944 il iyu- lun 21—22-də SSRİ ilə diplomatik mӱnasibətlər yaradıldı. 1945 ilin fevralında S. Həkuməti faiist Al- maniyasına və Yaponiyaya muharibə e”qlan etdi. S. xalqının inadlı mu- barizəsi və SSRİ-nin BMT-də fəal diplomatik keməyi nəticəsində İNn- giltərə və Fransa qoptunlarını C, ərazisindən cıxarmaqa məcbur oldu- lar. Sonuncu yadelli əsgərin S. tor- paqını tərk etdiyi gun (1946, 17 ap- rel) hər il əlkədə milli bayram ki- mi qeyd edilir. 1948—49 illərdə S. ərəb əlkələrinin İsrail təcavuzu əleyhinə hərbi əməliyyatlarında i1- tirak etdi. 50-ci illərin ortaların- da S.-nın siyasəti acıq antiimperia- list xarakter kəsb etdi. S. Misirə qapiqı,. İngiltərə— Fransa—İsrail təcavuzu (1956) zamanı Misir xalqı- na fəal yardım gəstərdi. Ӧlkədə de- mokratik hərəkat genipləndi. Suriya Kommunist Partiyasının nufuzu art- dı, ərəb əlkələri və sosialist dəv- lətləri ilə munasibətlər mehkəmlən- di. 1958 ilin fevralında S, Misir- lə vahid dəvlətdə— Birlətmiint Ərəb Respublikasında (BƏR) birləidi. 1961 ilin sentyabrında S.-da dəvlət cevriliti nəticəsində C, BƏP Təpk- bindən cıxdı. 1963 ilin martında S.-da Ərəb Sosialist Dircəlit Par- tiyası (ƏSDP) hakimiyyətə gəldi. Par- tiya daxilindəki mubarizə 1966 il fevralın 23-də sosial-iqtisadi də- yipikliklərin dərinlətdirilməsi proqramı ilə cıxhın edən ƏSDİP-nin sol, inqilabcı-demokratik cinahının qələbəsi ilə bata catdı. 1967 ilin iyununda S. İsrailin təcavuzunə mə"-


ruz qaldı (bax İsrailin ərəb əlkələ- rinə qariqı təcavuzu), S. ərazisinin bir hissəsi zəbt edildi. ƏSDP-də da- xili siyasət və ərəb devlətləri ara- sındakı munasibətlər məsələləri uzrə ixtilaflar nəticəsində 1970 ildə dəv- lət rəhbərliyində dəyitmikliklər edil- di. Yeni rəhbərlik mӱtərəqqi sosial- iqtisadi dəyiikliklər və əlkə həya- tının demokratikləndirilməsi xət- tini davam etdirdi.

1973 il martın 12-də ӱmumxalq re- ferendumu nəticəsində qəbul edilmii yeni konstitusiyaya əsasən S. sosia- list xalq demokratik resp.-sı e lan edildi. S. 1973 ilin sentyabrında ərəb əlkələri ilə birlikdə İsrail əleyhinə hərbi əməliyyatlarda ipti- rak etdi. 1974 ildə S. ilə İsrail arasında əldə edilmiiy saziii əsasın- na nura, edilmi ərazinin bir hissə- si S.-ya qaytarıldı. S. İsrail qo- iqunlarının ityqal olunmuid butun ərəb torpaqlarından cıxarılması və

ələstin xalqının qanuni huquqları- nın tə”min edilməsi əsasında Yaxın PPərq bəhranının siyasi Yolla nizama salınması, SSRİ və digər sosialist devlətləri ilə əməkdatplırın məhkəm- ləndirilməsi uqrunda cıxın edir. S. həkuməti ABPQ-ın vasitəzciliyi ilə Misir və İsrailin imzaladıqı Kemp-Devid səvdələtməsini (1979, 26 mart) qətiyyətlə pisləmiit, ərəb əlkə- ləri nӱmayəndələrinin yuksək səviyyə- də gecirilmit Baqdad konfransları- nın (1978, Dİ qərarlarının hazır- lanmasında və həyata gecirilməsində fəal rol oynamıpdır. S.-nın SRİ və digər sosialist əlkələri ilə əla- qələri geniplənir. S. prezidenti Ha- fiz Əsədin SSRİ-yə rəsmi səfəri- zamanı SSRİ ilə S. arasında dost- luq və əməkdatlıq haqqında muqavilə imzalanmındır (1980, oktyabr). İsrailin Livana qariı Yeni təcavu- zunu (1982) və ABPT-ın təhriki ilə imzalanmılil İsrail-Livan saziiini (1983) qətiyyətlə pisləmii, Fələstin xalqının qanuni huquqlarını muda- fiə etmək və İsrailin təcavuzkar- lıq siyasəti əleyhinə ardıcıl muba- rizə aparmaq əzmində olduqunu oOilL- dirmitdir.

Siyasi partiyalar, həmkarlar it- tifaqları və digər ictiman təiyki- latlar. Ərəb Sosialist Dircəlii tr tiası Çün Suriya Kommu- nist Partiyası (SKP). Ərəb So- sialist İttifaqı (ƏSİ)— 1964 ildə yaradılmındır. OD 6 Sosialist Partiyası(əSİ, 1950). Sosialist-Yunnion- cular partiyası (SYP, 1961). Tərəqqipərvər Milli Cəb- Hə (1972: ƏSDİ: SKP, ƏSİ, ƏSP və SYP-i birləpdirir). mum fəh- lə Həmkarlar İttifaqla- rı Federasiyası—əsası 1938 ildə qoyulmupdur. Kəndlilə-


rin Umumi Federasiyası (1964). Suriya—Sovet Dost- luqu Cəmiyyəti (1967).


İqtisadi-coqrafi ocerk. S. aqrar əlkədir. 60-cı illərdən bailayaraq mutərəqqi sosial-iqtisadi DƏYİİYİK- liklər həyata gecirilir. Devlət bel- məsinin rolu artır. K.t. koop.-ləri yaradılır. Aqrar islahat həyata ke- cirilir. K.t. ixracatın 2/3-yə qədə- rivi verir. Əsasən, pambıq, buqda, arpa, mərci, tutun becərilir. Bar- cılıq, uzumculuk, bostancılıq, tərə-


. qadav dӧ ə avafif tə:


SURİYA


85


bə ———.———..””


vəzciliklə məitul olunur. Zeytun Yetipdirilir. Heyvandarlıq eksten- siv xarakter daiıyır. Qaramal, da- var, dəvə və s. saxlanılır. Balıq ovlanır. Sənayedə xırda və yarım- kustar muəssisələr ustundur. Toxucu- Luq, yeyinti və tikinti materialları sənayesi inkiiaf etmiidir. Əlkə iq- tisadiyyatının inkipafında S.-nın SSRİ və digər sosialist əlgələri ilə əməkdailıqının rolu bӧeyuӱkdur. SSRİ-nin iqtisadi və texniki kə- məyi ilə S.-da neftcıxarma sənaye- CH yaradılmıti, bir sıra muəssisə (Fərat cayında hidroenergetika KOM- pleksi, Əl-Kəbir cayında su qovipa- RtI, azot gӱbrəsi, dəmir-beton ppipa- lı z-dları və s.) Lə veril- MHu, Laqakiya — Əl-Qamıllı d.y., Yuğdək gərginlikli elektrik xətləri cəkilmitndir. Neft e"malı, kimya sə- nayesi yaradılmıtqdır. Polad prokat, traktoryıqma, elektrik motorları, akkumulyator, kabel, televizor z-dla- rı və s. var. Kustar sənətkarlıq in- kipaf etmindir. D.y.-larının uz. 1,7 min km, avtomobil yollarının uz. 18,7 min gəlir. (1981). Dəniz portla- rı: Latakiya, Qartus, Baniyas. Ən be- Yuk aeroport Dəməpqdədir, Boru kə- məri nəql. var. İraq və Səudiyyə Ərə- bistanındakı neft yataqlarını Bani- yas və Tartus portları ilə əlaqələn- dirən nəz kəmərləri S. ərazisindən kecir. Pambıq məhsulları, dəri, yun, vəə və s. ixrac olunur. Maptın, avadanlıq və nəql. vasitələri, mineral yanacaq, neft məhsulları, metal və me- tal mə”mulatları, toxuculuq malları, ərzaq və s. idxaledilir. Xarici ti- carəti, əsasən, SSRİ və digər sosia- list elkələri, Səudiyyə Ərəbistanı, Yaponiya, Qərbi Avropa əlkələri və 6. ilədir. Pul- vahidi S. funtudur. Silahlı quvvələr. S.-nın silah- lı qӱvvələri quru qopunları, HHQ və HDQ-dən ibarət olub umumi sayı 227,5 min nəfərdir (1978). Quru qo- ipunlarında (HHM hissələri də da- xil olmaqla) 200 min nəfər, təqr. 2600 tank, 1600 zirehli transportyor və deyuti mapını, 800 artilleriya si- lahı, muxtəlif tipli raketlər və s.. HHQ-də 25 min nəfər, təqr. 400 də- yuti təyyarəsi, HDQ-də 2,5 min nəfər, 26 dəyuiq gəmisi var. Silahlar və Hərbi texnika xaricdən alınır. Jan- darmeriya və sərhəd qoipunları da var (umumi sayı 9,5 min nəfər).


bə I


"Yİ


c 7


—– 2


Homs məhəri yaxınlıqında qədim suqaldırıcı carx.



Səhiyyə. 1973 ildə S.-da əhalinin hər min nəfərinə duiyən dorum sayı 47,5, enyM caibi 13,3, hər min nəfər diridoqulana gərə uttaq əlumu 22 ol- mulidur. Mə”“də-barırsaq, vərəm, polio- mielit, ulpaq infeksiyası, zəhrəvi xəstəliklər genin yayılmındır. Əl- kədə 6,9 min carpayılıq (əhalinin hər 10 min nəfərinə 9,3 carpayı) 79 xəstəxana, 10 dispanser, 3,1 min hə- kim (əhalinin hər 10 min nəfərinə 4 həkim), 682 stomatoloq, 1096 əczacı, 3 minə yaxın orta tibb itcisi var (1977). Tibbi yardım pulludur. Həkim kadrlar 2 tibb, stomatoloji və əcza- cılıq məktəblərində hazırlanır.

Maarif. Əlkə istiqlaliyyət qa- zandıqdan sonra savadsızlırın lər- vinə, xalq maarifinin inkitafına, milli kadrların hazırlanmasına ciddi diqqət yetirilir. Maarif sis- teminə 6 illik ibtidai məktəblər, 3 illik natamam (hazırlıq) və 3 illik tam orta məktəblər, 4 illik texniki pepə məktəbləri, Həmcinin pedaqo- ji kolleclər, un-tlər və in-tlar da- xildir. SSRİ-nin keməkliyi ilə Hə- ləbdə texniki pepə təhsili mərkəzi yaradılmıpmdır. Bəyuk ali məktəb- ləri: Dəmətq, Hələb, Latakiya un-t- ləri, Dəmətqdə politexnik in-t, PTərq musiqi in-tu, k.t. in-tu və s. Bə- yuk kitabxanaları: Dəməpq və Hələb- də milli kitabxanalar, Dəməpq un- tinin kitabxanası. Muzeyləri: Də- Məm Bə Hələbdə milli muzeylər, Əzəm sarayı (Xalq sənəti muzeyi) və s.

Elmi idarələr. Əsas elmi tədqi- qatlar Ərəb və Dəməptq akademiyala- rında, həmcinin un-tlərin elmi-təd- qiqat bəlmələrində aparılır. Əl- kədə elmi fəaliyyətə Elm uzrə Ali PQura (təbiyyat və texnika sahələrin- də), həmcinin İncəsənət, Ədəbiyyat və Sosial Elmlər uzrə Ali PTura rəh- bərlik edir. SSRİ-nin kəməkliyi ilə su-texniki qurquları layihələi- dirilmiiz, neft, dəmir filizi və s. faydalı qazıntı yataqları tapıl- mı1i, 3 k.t. elmi-tədqiqat mərkəzi yaradılmındır. “Ərəb ensiklopedi- yası nəpriyyatı tə”sis edilmitidir.

Mətbuat, radio veriliiyləri, te- leviziya. Muhum gӱndəlik qəzetləri: aTiprinə (1975), 4FƏs-Sauraq (1963), €Ən-Bbəəcə (1962), eHunan əlm-lllə "69 (1934). S. Ərəb İnformasiya Agent- liyi (SANA) 1965 ilin iyununda ya- radılmınidır. S. radio verilinləri

və telepiziya ida- rəsi (1946), həmci- nin S,. ərəb telv- viziyası (1960) hə- kumətin sərənca- mındadır.

Ədəbiyyat. Qədim ədəbiyyat Babilis- tan-Asşuriya mədə- niyyəti ilə baq- lıdır. Ərəbdilli S. ədəbiyyatı 8 əsrdən 19 əsrədək umumərəb ədəbiy- yatı zəminində (bax Ərəb mədəniyyəti. Ədəbiyyat) inki- itaf etmitdir. Klassik ərəb ədə- biyyatının gərgəm- li numayəndələri Əbu Təmmam, Buh- turi, Mutənəbbi, Əbu Firas S.-da


Yapayıb-yaratmınqlar. Məərri də mən- ipəcə S.-lıdır. 19 əsrdə yayılan Maa- rifcilik ideyaları ədəbiyyatın da inkitafına təkan verdi. Bu nenp umumərəb mədəniyyətinin dircəlit yana) devru adlanır. Nasif ən- azıcı, Butrus Bustani, Fransis Marrai milli mədəniyyətin əsasını qoymuti, Ədib İshaq, Curci Zeydan, Rizqallah Həssun, Fərəh Antun, Əb- duӱrrəhman əl-Kəvakibi və b. maarif- cilik ideyalarını inkipaf etdir- miplər. 19 əsrədək S. ədəbiyyatı klassik poeziya cərcivəsindən uzaq- lapmırdı. 20 əsrin əvvəllərində Məaruf Əhməd əl-Arnaut, PTakib əl- Cəbri, Məhəmməd ən-Nəcər, Xəlil Həndavi və Ö. realist əsərlər yazmıpp, ədəbiyyatı yeni ideya və janrlarla zənginlətdirmitlər. 30 cu illərdə poeziya milli azadlıq uqrunda BƏ HM- perializmə qarpqı mubarizə silahı- na cevrildi (Xeyr əd-Din əz-Zirekli,


Məhəmməd əl-Bəzm, əəən əbu Riptpa Bə 6,), İkinci dunya muharibəsi il- lərində Fuad əiq-PQaib, Vəsfi əl-


Bunni, Hənna Mina və 6. fatizmlə mubarizəni, zəhmətketlərin arzu və amallarını tərənnum etminlər. 50-ci illərdə Mavahib əl-Kəyali, Həsib əl-Kəyali, Səid Haurani, P/evqi Bar- dadi və 4 sosial məvzularda əsər- ə yazdılar. Realist yazıcılardan Əbdussəlam əl-Uceyli, Vidad Səkkaki-


ni, Faris Zərzur, Fadil əs-Sibai, Kolet heyl əl-Huri, Adil Əbu P1Ta- nab və b., piairlərdən Əhməd Suley-


man Əhməd, Məhəmməd ər-Həriri, Nədim Məhəmməd, Suleyman İsa, Mə- həmməd Kamil və ö tanınmıplar. 60—80-ci illərdə İsrail təcavuzunə qarpı mubarizə ədəbiyyatın əsas məv- zularından oldu (Əli Cundi, Əli Əhməd Səid, Mutaa Səfadi, -Zəkəri Tamir, Xani ər-Rahib və 6.). S. pair və yazıcılarının bə”zi əsərləri Azərb. dilinə tərcumə elixiniidir.

Me”marlıq və təsviri sənət, S,, incəsənətinin ən qədim abidələri Neolit devrunə aiddir (Dəmirqapı- da qaya təsvirləri və s.). 5—6 əsrlə- rin dini tikililərində 3 nefli ba- zilikalar (Kalb-Luzexdə bazilika, təqr. 480) və mӱxtəlif tip gunbəzli bazilikalar (Rusafada kilsə, 569—86) əsas yer tutmuidur. Bu dəvrun təs- viri sənəti daii və sumuk uzərində oyma, mozaika, kitab miniaturu (4 Ra- bula inciliə, 586, Laurensian gki- tabxanası, Florensiya) ilə təmsil olunur. Ərəb ipqalından (7 əsr) son- ra orta əsr ərəb cədəniyyətinin təməkkul mərkəzlərindən olmuidur. Bu dəvrdə coxsutunlu məscidlər (Də- məmqdə Əməvilər məscidi, 705—15) və istehkamlı saray-iqamətgahlar (Qəsr əl-Xeyr əl-Qərbi, 727) tikilmiiy, təs- viri sənətdə ellinizm və erkən Bi- zans ən”ənələri əksini tapmısidı (Də- məpqdə Əməvilər məscidinin mozai- kaları, 8 əsr). 10 əsrdən S.-da orta əsr ərəb iəhərlərinin siması forma- laimı1i, məscid, mədrəsə, məristan (xəstəxana), ərtulu bazar, karvansara, hamam və s. tikilmiidir. 13—14 əsr- lərdə gitab MMHHATYPY İYKCƏnMLİ neB- runə catmıni, dekorativ-tətbiqi sənət (rəsmli geramika, badii iquttə və me- tal mə”mulatlar, aqac uzərində oyma, bədii parca) inkitaf etmitidi. S. Os- manlı imperiyasına tabe olduqu neBp- də (1516—1918) turk me”marlırı ucun tipik olan kompozisiya ucsullarına ge-


ma so ər


–= —


SURİYA






Suriya, 1. 3. Hələb ppəhəri. : Neft e”malı zavodu. 6. SSRİ-nin kəməyi


zalı. 7. Hələbdə icqala. 12—13 əsrlər. 8.



Cəzirə platosunun izimal-iərqində. 2. Dəməiqdən bir xepyHyul : . Suriyanın ppimal-qərbində yaqpayıti məntəqəsi, 5. Homs.


ilə tikilmitl Fərat SES-nin mapın Dəmətq, Suleymaniyyə məscidi. 1554,


Meymar Sinan. 9. Məktəbdə coqrafiya dərsində,


niiy yer verildi. 1920—30-cu illərdə tikinti Fransa me"marlırı zəminin - də nanın edirdi.

Muasir S. boyakarlıqınıpn yaradı- cıları Tofik Tarik və Mitel Kir- iyanın əsərləri istiqlaliyyət uqrun- da mӱbarizə ideyaları ilə baqlıdır. 1950—60-cı illərdə boyakarlıqa mo- dernizmin muəyyən tə"siri olmuii- dur, bununla yanatı mӱtərəqqi ide- yaların Avropa realizmi formala- rına, yaxud milli ən"ənələrə uyqun- lapdırılması meylləri geni yayı- lır (Mahmud Cəlal, Nəim İsmayıl, Luai Kayali). Heykəltəratilıq az in- kipaf etmindir (Mahmud Cəlal, Jak Varde, Məhəmməd Fəthi).

Musiqi. S. musiqisinin ingitafı ərəb musiqi mədəniyyəti ilə barlı ol- mutdur. Yalnız 19 əsrin sonu—20 əsrin əvvəllərində vahid ərəb mədə-


niyyətinin tənəzzulu prosesində MYC- təqil S,. mədəniyyəti yaranmındır. S.-nın xalq və ən"ənəvi musiqisi mə- qam sistemi ilə səciyyələnir. Xalq orkestrinin mupqayiəti ilə ifa olu- nan mahnı əsas musiqi janrıdır. Ud, rubab, qanun (kanon), kicak və b. musiqi alətləri yayılmılidır. Xalq orkestrinə Avropa musiqi alətləri də (skripka, violoncel, kontrabas) daxil edilir. S. musiqisinin dircə- lipi 1870 ildə Hələbdə musiqi mək- təbinin acılması ilə baqlıdır. Muasir S.-da Avropa musiqi mədəniy- yətinin nailiyyətləri geni eyrəni- lir. Əlkənin musiqi həyatının mər- kəzi Dəmətqdir. Dəmətq radiosunda 2 xalq orkestri yaradılmındır. ro- fessional bəstəkarlıq məktəbi HHKH- ilaf edir. Bəstəkarlardan Sulh Uəd- di (kamera-instrumental ansam llar,


ərəb xalq melodiyaları əsasında fi. və violoncel ucun əsərlər və s.), Dik Sukkari (simfoniya və C.), MYFƏHHH- lərdən xalq mahnılarının ifacıla- rı PTakir Brəhan, Mutiyə ki, Sə- bah Fəxri, pianocu Xozvan Zirkli muasir S.-nın tanınmınt sənətkarla- rıdır. Milli musiqi kadrları Də- məpq (1962) və Hələb (1963) konserva- toriyalarında hazırlanır. Dəməpq konservatoriyası nəzdində kamera or- gestri, skripkacılar və violoncelca- lanlar ansambӧlları yaradılmındır. S. musiqisinin inkipafında 1964 il- dən Dəmətq konservatoriyasında i1- ləyən sovet, o cumlədən Azərb.SSR mu- siqicilərinin xidməti var.

Teatr. S. teatr sənətinin mənilə- yi xalq mərasimi və bayramları ilə baqlıdır. Professional teatr 19 əs- rin ortalarında yaranmıtndır. 1940- cı illərdə Dəməpqdə Əbd əl-Lətif Fəthinin batcılıqı ilə yaradıl- mı teatr kollektivi ilk dəfə Su- riya dialektində tamatalar gestər- mipdir. 1956 ildə Rəfiq Cəbri, Nə- zər Fuad və Tofiq əl-Atarinin rəhH- bərliyi ilə Dəməpqdə yarımprofes- sional Azad teatr fəaliyyətə Gamnanbı. 1956 ildə Hələbdə xalq teatrı, 1957 ildə xalq pantomima truppası meyda- na gəldi. Dəmətqdə Ərəb Milli Dram Teatrının acılını S.-nın mədəni həyatında muhum Hadisə idi. Teatrın truppasında əlkənin ən yaxtı aktyor- ları, Qərbi Avropada təhsil almınn rej.-lar Əli Aklya Arsan və Əsəd Fidda, Moskvada Dəvlət Teatr Sənə- ti İn-tunu bitirmit Aleksandr Kin- ni calınır. Teatrın repertuarına ərəb pyesləri ilə yanaptqı Avropa klassiklərinin, rus və sovet drama- turqlarının əsərləri daxildir (Hu-


seyn Həmzənin “Tarla və yaqıtə, Vs.


Vitinevskinin *Nikbin faciə və s). Dəmətqdə həmcinin €Əmi-lllənkə (eTnH- kanə) satira teatrı, hərbi teatr, Dured Ləham ad. Satira və Kome- diya Teatrı, kukla teatrı fəaliyyət gestərir.

Kino. 1928 ildə rej. A. Bədri eKy- nahsız məhkum edilminə adlı ilk tammetrajlı bədii film yaratmıi- dır. 1930—40-cı illərdə e Lləvənır CƏMaCbı a/TbiHMaə (1932, pe. H. An- syp), eBuvnanbın həkuy mnəs nə € Ka6a- re muqənnisiz (1938, 1939, hər iki fil- min rej. A, Bədri), € Hum və gəlkəz (1948, rej, N. albandar) və s. film- lər istehsal edilmisdir. 1964 ildə Dəməiqdə kino prokatı və s, ilə məpi- qul olan Baiq təpkilat yaradılmıpi- dır. 60—70-ci illərin muhum film- ləri: cYuk mapınının surucusu (1967, rej, B. Vucinic), “Aldadıl- mıpplarə (1972, rej. T. Saleh), 4“Bə- birə (1972, rej, N, Maleh), “Kafr Qasimə (1975, rej. B. Əlvi), “Tələ (1980, rej. V. Yusif). Kino xadimlə- rindən rej. M. əp-PTahin, B. əs-Sə-


buni, : Yusif, aktyo lardan M, Vasif, X. ər-Rumani, M. əs-Saleh, A. ər-Rəpti məphurdur.


Əd.: due V., tinskinNn H., Ysupov D. A ga literatura, M., 1964, Doli H ... A A., Ocergi istoriin arabskoV literaturı novoqo vremeni, Eqipet i Sirin, M. 1973: Conpemennas Crprn. Spravocnik, M., 1974: İstorin stran Azii i Afriki v noveb- 4 areml, c. 1—2, M., 1976—79: Vav r- non B. V.. Sazonoev A. A., SirinNnskal Arabskan Respublika, M., 1981: B o rxa- nov A. A., Xudojniki Sirii, M., 1981.


Qo yn b m-





Mafaym X. Sirin— | . te i narodov, M., 1982. əy


SURİYA DİLİ—On Asiyanın arami- dilli xristianlarının yazılı dili (Ə əsrdən), hazırda İran (əsasən, Cə- nubi Azərb.-da), İraq, Suriya və s, əelkələrdə Yatayan nestorianların, Yakovitlərin ibadət dilidir. S.d. mənipəcə Edessa tp. r-nundakı (Turki- yə) pərqi arami dialektlərindən in- tipar tapmıtdır. 5—17 əsrlərə aid zəngin ədəbiyyata malikdir. S.d.-nin 3 muxtəlif yazı nəvu İecTpaHKeno (ən qədim), nestorian və yakovit (serto)| var. S.d. fonetik tərkibcə və morfo- loji qurulutica ivritə yaxındır. Leksikasında orta fars, xususilə yunan dilindən alınma səzlər coxdur.


Əd.: p r et l Q. ə” Cc “ax, Mİ. 1579. eli M., SiriNnskiNn


SURİYA KOMMUNİST PARTİYA- SI (SKP, sə, səm421.2.əYӱ— Suriya və Livan kommunistlərinin vahid təpi- kilatı kimi 1924 ildə yaradılmıii- dır. SKP təpgil olunduqu gӱndən Suriya və Livanın milli istiqlaliy- yəti uqrunda mubarizədə iittirak et- MHULİH. -nin 2-ci qurultayında (1944) partiyanın nizamnaməsi və pro- qramı qəbul olunduy, SKP iki mustə- qil partiyaya — və /Tivan Kommu- nist Partiyasına (LKP) ayrıldı. 1947 ildə siyasi partiyaların fəaliy- yəti qadaran edildikdən sonra hər iki partiya yenidən birlətərək Suriya və Livan Kommunist Partiyası (SLKP) adlandı (1948). 1954 ildə SLKP acıq fəaliyyətə bapladı. 1958 ildə Bir- ləpmin Ərəb Respublikası (BƏR) ya- radılarkən çmumi mərkəzi rəhbərlik saxlanmaqla SLKP SKP və LKP-ə ay- rıldı. SKP 1963 ildə hakimiyyət ba- iına kecmii Ərəb Sosialist Dircə- lim Partiyasının (ƏSDİP) həyata ke- cirməyə baipladıqı tərəqqipərvər so- sial-iqtisadi dəyitiklikləri, Suriya həkumətinin antiimperialist xarici siyasətini mudafiə etdiyini bildir-



V. İ, Surikov,


SURİKOV


di, SSRİ və digər sosialist əlkələri ilə əməkdaplıqı daha na KeHHULƏH- dirmək məvqeyindən cıxıpt etdi. 1969 ildə SKP-nin 3-cu qurultayında par- tiyanın iqtisadi və aqrar məsələlə uzrə proqramı qəbul olundu. SKP. NİN 4-cu qurultayı (1974) partiyanın siyasi proqramını təsdiq etdi: nizam- namədə bə”zi dəyiptikliklər edildi. SKP-nin 5-ci qurultayında (1980) par- tiya proqramına əlavələr edildi və Yeni nizamnamə layihəsi qəbul olundu. kp numayəndə hey”əti Kommunist və fəhlə partiyalarının beynəlxalq Moskva mupavirələrində (1957, 1960, 1969) iptirak etmii və onların sə- nədlərini bəyənmipdir. SK11 demo- ə 5— prinsipi əsasında rulmutidur. Ali orqanı q ltay- dır. CKİİ MK-nın Bait aranı Xa- nun Baqdaidır. Mərkəzi orqanı 4Ni- dal əii1-pə”bg qəzetidir. SURİYALILAR, Suriya ərəb- lər i—Suriyanın əsas əhalisi, mil- lət. .. 7 mln.-dan coxdur (1978). 200 min nəfərdən coxu xaricdə (əsasən Cənubi Amerikada) yapayır. Ərəb di- linin Suriya dialektində danıptır- lar: 8696 –i mӱsəlman, qalanları xris- tiandır. S.-ın kicik bir qismi qəbi- lə-tayfa mӱnasibətlərini saxlayır. Əsas məpquliyyətləri əkincilik, ya- rımkəcəri maldarlıqdır: bir hissə- Sİ sənayedə calıır. Tarix, təsərru- fat və mədəniyyətləri haqqında bax Cupufa, Ərəblər məqalələrinə. SӰRİKOV Vasili İvanovic (24.1. 1848, Krasnoyarsk—19.3.1916, Mosk- va)—rus boyakarı. Kazak ailəsində doqulmuppdur. Peterburq Rəssamlıq Akademiyasında oxumutdur (1869— 75: 1893 ildən həqiqi uzvu). Təhsil illərində tarixi boyakarlıqa mura- ciət etmi(t, akademik incəsənətin pərtiliklərindən uzaqlamaqa sə”y gəstərmitdir (“Knyaz məhkəməsiə, 1874, Tretyakov qalereyası, Moskva). 1877 ildən Moskvada yatamındır.


Mӱntəzəm surətdə Sibirə səfərə cıx-


rn


aBoyar arvadı Morozovay), 1887, Tretyakov qalereyası.



87




? mı, Donda Bən Volqada (1901—O03), |. Krımda (1913) ol- |i mutdur. Almaniya, 5 Avstriya 21 (1883—84), İsvec- | rə (1897), İtaliya | (1900) və İspani- İ yaya (1910) səyahət

etmipdir. Pered- 

4 vijniklər cəmiy- i yətiin və Rus Rəssamları İtti- faqının uzvu idi. 1880-ci illərdə S, əzunun ən məphur əsərləri olan “Stereles e”"damının səhəriv (1881), “Mentikov Beryozo- vodaq (1883), “Boyar arvadı Morozovav (1887, hamısı Tretyakov qalereyasın- dadır)" adlı monumental-tarixi tab- lolarını cəkir. Rəssam, əsas ipti- rakcısı xalq kutləsi olan bu əsər- lərdə xalqın gucunu gestərir, TYEBƏT- li xarakterlər yaradır. S. novator tipli kompozisiyalarında insan gut- ləsinin hərəkəti, duyquların murək- kəb qamması, hadisələrin dərin daxi- li mə”nasını ifadə edir, rənglərin dolqun ahəngdarlıqına nail olur, rəng və faktura vasitəsilə obrazın psixoloji xarakteristikasını guc- ləndirir. 1888 ildə arvadı əldugdən sonra S. kəskin ruhi sarsıntı kecir- mitp, bir muddət rəssamlıqdan1 əl cəkmitdir. Sibirə səfərdən (1889— 90) sonra yaratdıqı “Qar ppəhərci- yinin alınmasıq (1891, Rus muzeyi, Leninqrad) tablosunda S. məH, car- lam və cəsur xalq kutləsinin obra- zını ən plana cəkmitdir. 1890-cı illərdə yaratdıqı tarixi tablola- rında S, rus xalqının tarixi kec- mipinə aid hadisələri (cYermakın Sibiri fəth etməsiə, 1895, Rus muze- yi), rus deyutculərinin cəsurluru- nu (“Suvorovun Alp daqlarını api1- ması, 1899, Rus muzeyi) əks etdirir. İrtica illərində demokratik ən"ənə- lərə sadiq qalan S. “Stepan Razin


"ə,





ıl R.

1 | iyə iH c öl c AK, Lİ

/ |

4


Ü


| " 4 R | : D “ : 8


Moskva,


88


Ek Yaa ə M du 0 AN


SURİNAM



(1903 ildə batlamınpdır: Rus muze- yi) əsəri uzərində intləmi(i, 1909 və 1911 illərdə Puqacova həsr olunmuit tablo ucun eskiz və rəsm yaratmıiq- dır. S. coxlu akvarel (əsasən mənzərə) cəkmiidir. Moskva Rəssamlıq İN-tu- na S.-un adı verilmiit, Krasnoyarskda ev muzeyi acılmıit və abidəsi (tunc, qranit, 1954) qoyulmuidur.

Əd.. Kemenov V. S., İstorices- kal jivopish Surikova. 1870—1880-e qq., M., 1963, yenə onun, Vasilii Suri- kov. Alhbom, M., 1958.



CYPMHAM (Suriname), CypnHaM Respublikası (Republiek Su- riname).

Yuyuu mə"nymar, HəHyön Amepun- kanın (1pm.-11.-ində dəvlət. Q.-dən Qa- yana, c.-dan Braziliya, p:.-dən Fran- sa Qvianası ilə həmsərhəddir. PTm.- dan Atlantik okeanı ilə əhatələnir. Sah. 163,3 min km2-dir. Əh. 349 min (1981). Paytaxtı Paramaribo it.-dir. İnzibati cəhətdən 9 mahala bəlunur.

Devlət qurulundlu. resp.-dır. 1975 il Konstitusiyasına gərə dəv- lət bapcısı parlamentin 5 il mud-


dətinə secdiyi prezidentdir. Qanunve- r


rici hakimiyyət 4 il mӱddətinə seci-


lən ə parlamentə məxsus-


cra hakimiyyətini batpp nazirin bapcılıqı ilə Nazirlər PQurası (Hekumət) həyata kecirir, 1980 il fevralın 25-dəki dəvlət cevrilipyin- dən sonra hakimiyyət Milli-Hərbi PTuraya gecmii, konstitusiyanın quv- vəsi dayandırılmıtidır. 1982 ilin martından muvəqqəti konstitusiya quvvədədir. Y

Təbiət. C. TBHaHa )a)nacpıHbiH IIM.- pt.-indədir (hund. 1280 m-dək, Vilhel- min d.). PPm. sahilboyu bataqlıqlı ova- lıqdır. Faydalı qazıntıları: bok- sit, manqan filizləri, qızıl. İQli- mi subekvatorial, isti və daimi ru- oan rta aylıq ər, 26— 28*S, illik yaqıntı 2300—3 mm. Cayları: Koranteyn, Koppename, Su-

inam, Maroni və s. Ərazinin təqr. 092--i həmitəyatıl mepələrlə ərtu- ludur. Heyvanları: meymun, yaquar, pu- ma, qarıpqayeyən, tapir və s. Y1oxlu qupl və surunən var.

Əhali. I alanin 195 396-i Hindi- standan gəlmələr, 29,196-i eollar, 14,995 -i indoneziyalılar, 12,926-H zən- cilər və hindilər, 6,49,-i cinlilər, 1,292-i avropalılardır (1979). Rəsmi dil Niderland (Holland) dilidir. Dindariri mӱsəlman, hinduist və s.- dir. Orta sıxlıq 1 km"-də təqr. 4 HƏ- fərdir (1980). İri pəhərləri: Para- maribo—150 min (1980), Nyiv-Nikgeri.

Tarixi məlumat. ərazisini ilk dəfə 1499 ildə ispan dəniz səy- yahı Alonso de Oxedo tədqiq etmip- dir. 1551 ildə Niderland tacirlə- ri Surinam cayının (adı buradan- dır) mənsəbində kicik bir faktori-


dur.


du om nn... ilk... illi



ya yaratdılar. 1553 il- dən spaniyanın mulku idi: 1630 ildə ingilis- lər tutmuqidular. 1667


(


m. Li


ildə İngiltərə S.-ı Ye- I 6 —— — x — — LU

|/u-Ams 1 = xepu— ==), * ər I d -———

HH Amsterd amın (indiki 2 ə iğ ——= a ii oç— z : = R ə oL Yİ İY nn - Nyu-York) əvəzinə Nider- “kr Qə Kotab :




landa Ky3əlTə getdi. 1682 ildə Niderland həku- məti S.-ı Vest-Hind iirkətinin sərəncamına


verdi. Afrikadan gəti- rilən zənci qulların amansız istismarı 17


əsrin ortalarından baii- layaraq S.-da bəyuk usyan- lara səbəb oldu. 17 əs- rin sonu—18 əsrin əv- vəllərində qulların bir hissəsi meipələrə cəki- lərək, əzlərinin mustə- qil icmalarını yaratdı- lar. orrnin maronlar adlanan ameiqə zənci- ləriənin hərbi dəstələri 1772 ildə Paramaribonu, ələ gkecirdilər, 1780 il usyanından sonra isə kə- ləlikdən azad olmaları barədə təminat aldılar (S.-da keləlik qəti ola- raq 1863 ildə ləəv olun- mupdur). 1799 ildə S.-ı İngiltərə ələ kecirmit, lakin Amyen sulh mu- qaviləsinə (1802) əsasən yenidən Ni- derlanda larmaa MƏB olmundu. S. 1866 ildə Niderland Qvianası adı ilə mustəmləkə statusu almıpdı. Yerli əhalinin artan narazılıqının qarpısını almaq məqsədilə Niderland hekuməti S.-ın mustəmləkə statusun

əsmən ləqv etməyə məcbur oldu. S. 1922 ildə Niderland krallıqına birlətminl ərazi, 1954 ilin deka- brında isə onun tərkib hissəsi e"lan edildi. 1975 il noyabrın 25-də is- tiqlaliyyət aldı. 1980 il fevralın 25-də hərbi cevrilipq nəticəsində əl- gədə hakimiyyət antiimperialist məv- qelərdə duran Milli Hərbi PQuranın (MHİP) əlinə kecdi. erika impe- rializminin kəməyinə arxalanan da- xili irticanın arasıkəsilməz sui- qəsdlərinə baxmayaraq MHİPP həkuməti əlkədə mutərəqqi islahatlar xəttini davam etdirir. Yeni həkumət zəhmət- kelp təbəqələrin mənafeyinə cavab ve- rən bir sıra muhum tədbirlər həyata kecirmittdir. 2 ilin martında quvvəyə minmiti mӱvəqqəti konstitu- siya əlkədə gedən mӱtərəqqi sosial- iqtisadi dəyipikliklərin genitlən- dirilməsi /Cun uk imkanlar ac- mıtpdır. S.. BMT-nin şu dekabr)




iz


və Amerika Dəvlətləri Təpilatının uzvudur. 1975 ilin noyabrında SSRİ



ilə diplomatik mu- nasibətlər yarat- mıtpdır. SSRİ ilə S. arasında mədəni və elmi əməkdatlıq haqqın- da mutavilə imza- lanmındır (1981).

Siyasi partiya- lar və Həmkarlar ittifaqları, 5 Milli Parti- yası—1946 ildə yaradılıb. M u- tərəqqi Xalq Partiyası


SURİNAM bı—yjfyəyiəə —|—–—–—–—–=Y=Y–=— .

——K=1--L=A=İ-1=İ—k——0—K—E—k=N=ı[HTML redaktə]

R 2 A” a


Paramaribo məhəpmnxə KY"ə.








75 15064İ———— ——————















Əə : : ə JKenna:430













ST qy ni


Vakeninken Yenni) Boskamal) =— ç Onvervaatt)Ə Yo, Müneo


== — 11 -- = | I ii 4 I



Göz Aatu na £7


(

(4, kopomdoy "q

4[HTML redaktə]

Zandereyy | vitaqron C



-–











BraunsveqC- =

[HTML redaktə]

1 6— 58 = 4 ev miz | ət ə Brronoponda 4 , Aurora"U ünÜü., = 4 ə x RMalobbi = ə I r "—— 4” me 22 ODYumu AÇ 6 Qranbori)/ Kottika ə Apetina q iz / = 0 ə = o / "ona" E. Pontutu yə 00 g 3




“di








- = / 884 Alupi sr 2 4 es ə = oro Ho... = DƏ: gi məyə gg a 23 a” "Up 110 “a 2) gə, Arnuxoaau “ze. i ə am. kom 2 | m 7 Y m ak s a” ili, B.E (İL ET A Gü" ry,


(1946) Kaytm TaHn İllepcary- an İndoneziya (1947), Mutə" rəqqi Milli Partiya, Su- rinam Demokrat Partiya- sı, Surinam alq Parti- yası (1958), İnqilabiCəbhə —1981 ilin noyabrında yaradılıb. Antiimperialist məvqelərdə duran və- tənpərvər demokratik quvvələri bir- dipdirir. Surinam Həmkar- lar trnftkexarı Federa- siyası|y utərəqqi Fəh- lə Təpkilatı (1948). İqtisadiyyat. Umumi milli gəli- rin 2096-ini mə”dən sənayesi, 596-ini e”maledici sənaye, 996 a balıq- cılıq və melpə təsərrufatı veri (1979). S. boksit cıxa səra (1981 ildə 4 mln. tq 9096-i ABPQ-a gendərilir) gerə kapitalist əlkə- ləri arasında ilk yerlərdən birini tutur. Aluminium istehsalı, k.t. məhsulları e”malı (təkər, yaq və s.), taxta-palban, aqac e"malı muəssisə- ləri var. Cəltik, ptəkər qamıtqı, ba- nan, sitrus meyvələri, tərəvəz və s. becərilir. Qaramal, donuz, dava saxlanır. D.y.-larının uz. təqr. 200 km, avtomobil yollarının uz. 2,5 min km-dir (1977). Əsas dəniz portları Paramaribo və Munqo, iri aeropor- tu Zandereydir. ksit, aluminium- oksid, aluminnum, mepqə material-







SURXANDƏRYA VİLAYƏTİ


89


ları, K.t. məhsulları və s. ixrac edi- lir. Xammal və yarımfabrikatlar, yanacaq, avadanlıq və s, idxal olu- nur. Ticarəti, əsasən, ABP1, Nider- land, AFR, B. Britaniya və s. elkə- lərlədir. Pul vahidi Surinam qul- denidir.

Səhiyyə. 1972 ildə S.-da əhali- nin hər min nəfərinə duppən doqum sayı 37,5, əlum sayı 6,1 olmuzidur. Əlkədə malyariya, cuzam, baqırsaq infeksiyası, vərəm geniiy yayılmın- dır. S.-da 1910 carpayılıq (əhali- nin hər min nəfərinə 4,5 carpayı) 16 xəstəxana muəssisəsi, 180 həkim (əhalinin hər 2,3 min nəfərinə 1 Hə- gim), 19 diiq həkimi, 16 əczacı, 960 orta tibb ikicisi = (1972). Həkim kadrları un-tin ti fakultəsində hazırlanır.

Maarif. 6—12 yaplı utpaqların 6 illik ibtidai təhsili icbaridir. Orta umumtəhsil və pepə məktəblə- ri ilə Yanaqpı, əlkədə un-t, 1 pedaqo- ji və il ilə in-tu fəaliyyət gəstərir. Paramariboda Mədəni mər- kəz, kitabxana, muzey var.

Mətbuat, radio veriliiyləri, te- leviziya. Gundəlik qəzetləri: “De vare teydə (1957), “De Vestə (1909). Surinams Nivs Agentsxap milli in-

rmasiya agentliyi 1977 ildə yara- dılmındır. Radio verilipləri və televiziya xidməti idarələri 1965 ildən 25. gestərir.

Ədəbiyyat. S. ədəbiyyatı Surinam və Niderland dillərində inkitpaf edir. X. Sxauten (18 əsr) və Y. Kinq (19 əsr) əz pe”"rləri ilə Surinam di- lində ədəbiyyatın əsasını qoymuyi- lar. 19 əsrin sonu—20 əsrin əvvəllə- rində Surinam dili qadaqran olun- muӱlidu. 20 əsrin 20—30-cu illərində

iderland dilində yazan A. Helman, xususilə mustəmləkəcilik əleyhinə inqilabi tpe"rlər muəllifi A. ne Kom tanınmınlar. 40-cı illərdə Suri- nam dilində ədəbiyyat dircəlməyə bapladı. Milli pquurun formalaii- masında maarifci İ. A. Q. Kunder- sin muhum rolu olmupdur. Ilə sa (əsl adı X. F. Zil) yeni S. ədə- biyyatının ilk nuçmunələrini yarat- mıtpdır. A. Sanqodare, Verlogen Bə P, Dobrunun ipe"rlərində sosial problemlər əsas yer tutur. Nəsr, əsa-


sən, Niderland dilində yaradılır (B. Vyanen, L. van Mulir, A. Q. Fer- rir və 6 .


5.). SURKOV Aleksey Aleksandrovic (13. 10.1899, indiki Yaroslavl vil., Rı- iz : HHCK r-nu, Ora - | nevo k.— 15.6. 1983, — Moskva) — rus so- vet pairi, ictimai xadim. Sosialist Əməyi Qaəhrəmanı (1969). SSRİ Dev- lət mukafatı (1946, 1951), Beynəlxalq Botev mukafatı

laureatı. ildən Sov.

İKP uzvu. Əsərlə- | ri 1918 ildən cap olunur. “Yapıdları (1934), “Biz belə boy atdıqqə (1940) və s. gitablarındakı pe”rlər Vətəndaiy mӱharibəsinin qəh- rəmanlıq romantikası ilə aiılan- mhiidır. Beyuk Vətən muharibəsi dev- ru pe"rlərində |“ Moskva yaxınlı- tında dekabrə (1942), *“Hucum (1943), “Qisas alan Rusiyaə (1944) və s. kitab-





larıy sovet adamlarının qələbəyə inamı, deyçit rəipadəti əksini tap- mıpdır. c“Dunyaya sulhə (1950), 4Pərq və Qərbə (1957), *İnsanlıq haqqında HərMəəs (1961), *Xopbəxtlik nədir? (1969) və s. ipe”r kitablarının muəl- lifidir. Azərb.-a həsr olunmuit ocerk- ləri (“Qara və aq qızıl diyarıə, “Neft paytaxtıq) var. Əsərləri bi

sıra dillərə, o cumlədən Azərb. dilinə tərcumə olunmusqidur. Muxtə- sər Ədəbiyyat Ensiklopediyasının (c. 1—9, 1962—78) Baqi redaktoru, SSRİ Yazıcılar İttifaqı İdarə Hey"ətinin katibi idi (1949 ildən: 1953—59 il- lərdə birinci katibi olmudur).


(0) Sov.İKP Mərkəzi Təftiiy Komissi-


yasının uzvu (1952—56), Sov.İKP MK uzvluyunə namizəd (1956—66) se- cilmipdi. SSRİ Ali Sovetinin (4— 10-cu caqırın) deputatı, Umumdun- ya Sulh Purasının uzvu (1953 ildən) olmupdur. 4 dəfə Lenin ordeni, 4 baiqa orden və medallarla, BXR-in Kirill və Mefodi ordeni ilə təltif edilmitdir. Əsəri: Sobr. 1978—80. Əd. Reznik O,, Aleksen Surkov. Ocerk jizni i tvorcestva, M., 1979, SӰ ROJ—rus mənbələrində (14—15 əsrlər) Sudak 1p.-nin adı. SURRA— Azərb.SSR Sabirabad r-nun- da kənd. S. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 12 km ptm.-pp.-də, Kur cayının sahilində, PQirvan duzuӱndə- dir. ƏH. 1030(1985): pambıqcılıq, ta- xılcılıq və heyvandarlıqla məpqqul- dur. .” məktəb, klub, kitabxana var. CYPPFH (Curri) Bayram (1862—29.3. 1925)— Albaniya siyasi və hərbi xadi- mi. Pimali Albaniyada Osmanlı hekmranlıqına qarpitı mubarizənin (1910—12) və Albaniya usyanının (1912) rəhbərlərindən biri. Əlkənin istiqlaliyyəti e"lan olunduqdan (1912) sonra mӱvəqqəti həkuməti mudafiə erMuu, 1920 ildə portfelsiz nazir vəzifəsini tutmuzidu. eodal sepa- ratcılara və xarici mudaxiləcilə- rə qarpqı silahlı mӱbarizənin (1920, iyun-avqust) təpkilatcılarından idi. Zoqunun feodal-mulkədar qruplay- masına qaripı 1924 il usyanında fəal iptirak etmit, 1924 ildə T. Noli Hekumətində hərbi nazir vəzifəsini tutmulidu. Usyan mərlub edildikdən sonra mubarizəni davam etdirmiitn- di: Draqobin d-rında vuruma za- manı həlak olmutdur. CYPPOTAT (nar. surrogatus—ənəsH- Hə secilmitt, baiqasının yerinə qo- yulan)—1) elə bir məhsuldur (yaxud predmetdir) ki, bə"zi xususiyyətləri mumi olan, lakin keyfiyyətcə ondan ə əbrərəkək bapqa bir məhsulu (yaxud predmeti) qismən əvəz edir. Məs., 1pə- gər S.-ı saxarindir: qəhvə dəninin S.-ı arpa, palıd qozası və s.-dir. 2) Saxta, saxtalipdırılmı:qn, qəlp


məhsul.

SURSK (1953 ilədək Nikolski Xu- tor qəs.)—RSFSR Penza vil.-ndə itə- hər. Sura cayının (Volqanın qolu) sol sahilindədir. Mahud kombinatı, spirt və mexaniki-təkmə z-dları var. SURXAB—orta əsrlərdə əbrizdə gərgəmli ippəxslərin (əsasən ppair- lərin) dəfn edildiyi 4 Məqbərət upi- pquəra (4“PQairlər məqbərəsiə) qəbi- ristanının yerlətdiyi məhəllə. S.-da bir necə məscid və təkyə olmuptydur. Qətran Təbrizi, Xaqani P/irvani,


soc., t. 1—4, M.,


Fələki PTirvani, Zəhirəddin Fərya- bi, Mӱcirəddin Beyləqani, Kəmaləd- din Xocəndi, habelə bir cox baltltka məphur tplair, alim və din xadimlə- rinin qəbri S.-dadır. Həmdullah Qəz- vini, Dəvləttiah Səmərqəndi, Nadir Mirzə Qacar və b. S. haqqında mə”lu- mat vermitlər. Ehtimal ki, S. zəlzələ və ya Səfəvi-Osmanlı mucharibələri (17 əsr) pəticəsində darılmısdır. SURXAY XAN QAZIQUMUXLU (/—- 2)— Daqıstan feodalı (18 əsr). Əha- linin ah ӱsul-idarəsinə qariı na- razılırından istifadə edib Darısta- nın c.-unda və PTirvanda hakimiyyəti ələ gecirməyə calıdırdı. Muipkur- lu Hacı Davud və bir sıra feodal- larla ittifaq yaradan S.x.Q. 1721— 28 illərdə bir necə dəfə Bakı, Gən- cə, Quba və Niyazabada muvəffəqiy- yətsiz hucumlar etdi. 1721 ildə PTa- maxı S.x. Q. və muttəfiqləri tərə- findən qarət olundu. 1734 ildə Na- dir pahla deyutidə məqlubiyyətə ut- rayan S.x.Q. Daqıstana cəkildi. Əd. Aliev F. M., Antiiranskie vıstuplenil MH borıba protiv turepkov okgkupapii v Azerbaidjane v pervoN polo- vine XU PT veka, B., 75. SURXAY XAN QALASI— Azərb.SSR Vartapen r-nu Yuxarı Filfili k. yaxınlıqında tarixi-me"”marlıq abidə- si. A. Bakıxanova gərə S.urxay xan Qazıqumuxlu tikdirmiindir. Qəsr tip- li, duzbucaq formalı qala birmərtə- bəli bept otaqdan ibarətdir. Qalanın ustu taqbənd formada tamamlanmıpq, yan divarları isə mudafiə məqsədi ilə taqların əsasından 1 cm Hundur- luyə qaldırılmındır. S.q.-nın gn- rip Yeri q. tərəfdən idi. Otaqlardan Filfilcay dərəsinə cıxmaq ucun ye altı yol olmutidur. S.q. kirəc məh- lulu, caydaptı və bi:tmizn kərpicdən tikilmitpdir. Qaladan ustundə Surxay xanın adı olan mis cam və s. maddi mədəniyyət numunələri apkar edilmiii- dir. Devlət hrəfindək qorunur. SURXANDƏRYA — Əzb.SSR-də val). Amudəryanın sol qolu. Hissar sil siləsinin c. yamacından baiylanan Tupalanqdərya və Qarataq caylarının birləmməsindən əmələ gəlir. Uz. 175 km (Qarataqın mənbəyindən 287 km), həvzəsinin sah. 13,5 MHH x24?. YeTyH- də Cənubi Surxan su anbarı var. SURXANDƏRYA VİLAYƏTİ—Ozb. SSR-də vil. 1941 il martın 6-da təii- kil edilmliidir. Resp.-nın c.-unda yerlətir. C.-da Amudərya cayı boyu SSRİ-nin Əfqanıstanla devlət sər-


Hədi kecir. Sah. 20,8 min km?, ƏH, 1054 min (1984, 1 yanvar), 12 r-nu, 8 pəhəri, 3 iitq var. Mərkəzi Qermez


i1.-dir.

Təbiət. Vil.-in mərkəzi və c. his- cənəpn mu.-naH, q.-Dən və 11m.-q.-dən Hissar silsiləsi və onun qolları, il1.-dən Babataq silsiləsi, c.-dan Amu- dərya vadisi ilə hududlanmıpn duzən- likdir. Duzənlikdə qıpl isti, yay qız- mar və quraq kecir. İllik yaqıntı du- zənlikdə 130— mm, daqlıq sahələr- də 445—625 mm. Əsas cayları: Sur- xandərya və onun qolları, PTerabad. Su anbarları (Cənubi Surxan, Uc- qızıl və s.), suvarma kanalları var. Boz, cəmən, cəmən-bataqlıq, cimli- qonur, acıq-qonur torpaqlar yayıl- mıtpdır. Dӱzənliyin bitki ərtuyundə efemerlər, daqlarda efemerli taxıl, subalp bitkiləri ustundur. Amudər- ya vadisində tuqay mepqələrinə, daq-


90


SURXKOTAL



larda isə ardıc, pustə və s. aqaclar- dan ibarət mepqələrə rast gəlinir. Ceyran, qayakecisi, uenunoHyay, hamar, canavar, caqqal, tulku, qonur ayı, qır- qovul, gəklik, toraray və s. var. Bu- xara maralını və ilanları (efa,


gӱrzə və s.) mӱhafizə məqsədi ilə 1964 6


ildə qoruq ya adılmındır. ali. Əzbəklər, taciklər, ruslar,

tatarlar, tӱrkmənlər və 6. yapayır. Orta sıxlıq 1 km?-də Ə0,7 nəfərdir.

əhər əh. 2096-dir. PTəhərləri: Ter- mez, Denau, Baysun, PTerabad və ş

Təsərrufat, Əsas sənaye sahələri: Yeyinti (yar, meyvə-tərəvəz konservlə- ri, ipərab, pivə z-dları, ət-sud kom- binatı, dəyirman-kombinat), yungul (pambıqtəmizləmə 3-du, tikiit, xalca, ipək f-kləri), tikinti materialla- rı. Muəssisələrin coxu Termez və Denaudadır. Faydalı qazıntı (neft, təbii qaz, dappq kəmur, polimetallar) yataqları əsasında MƏ DƏn sənayesi inkiptaf edir. K.t.-nda pambıqcılıq, ipəkcilik, barcılıq, uzumculuk və otlaq heyvandarlıqı muhum yer tutur. Dənli, tərəvəz-bostan və yem bitkilə- ri əkilir. Qaramal, davar (o cumlə- dən qaragul qoyunu), donuz, at saxla- nılır. Vil.-dən Daikənd—Termez — Duppənbə, Termez — Kurqan-Təpə d.y. xətləri kecir. Avtomobil nəql. inki- mağ erMuum np. Termezdə SSRİ-nin və ir sıra xarici əlkələrin Əfqanıs- tanla iqtisadi əlaqələrində muhum rol oynayan beynəlxalq cay portu var.

.V. Lenin ordeni ilə təlti - mupdur (1967). ə

ədəni quruculuq, Vil.-də peda-

QOJİ in-t, pambıqcılıq və uzumcu- luklə məpqqul olan 2 elmi st., əlkə- ... əl Musiqili dram teat- ) s. var. Əzbək dil bayraqık (1935), a a skoYe znamyaq (1941) vil. qəzetləri cı- xır. Yerli radio verilitləri ilə yanapı, Umumittifaq və Əzbəkistan radiolarının, həmcinin Mərkəzi Televiziyanın və Daikənd televizi-


Ya studiyasının veriliyilə : iH aq i retran- slyasiya ol əəə


a olunur. SU RXKOTAL Pimali Əfqanıstanda 2—3 əsrlərə aid atəpgədə kompleksi- nin yerlətdiyi təpə. Bapq məbəd Ku- ian padtahı Kanipkaya həsr olun- mupdur. Buradan heykəl fraqmentlə- ri, me marlıq detalları, yunan əlif- bası ilə Bəlx dilində yazılar tapıl- mıtppdır. Mə"bədlərin arxitektura- sında yerli və yunan bəzəkləri y)- qunlatpdırılmındır.

Əd. Masson BV. M., R | V. A., İstoril Ak pad, ki 1964. SUS (.-..,.)— Tupisdə iyəhər və port, Sus vil.-nin inz.m. ƏH, 70 min (1975). Nəql. qovitaqı, Kustar istehsal inki- iaf etmiiidir. Toxuculuq və yeyinti sənayesi mӱəssisələri, avtomobilqu- raidırma z-du, HEC, me"marlıq abi- dələrindən ribat (qala, 8 əsr), əl- Xələf burcu, istehkam, Beyuk məscid (hamısı 9 əs ), Sidi Əli-Ammar məs- cidi, əl-Qubbə kəpku (10—11 əsrlər) var. E.ə. 9 əsrdə finikiyalılar sal- mıidır. CYCA) — Azərb.SSR Quba r-nunun M kozetliyində kənd. R-n mərkə-

ƏN 22 km q.-də, dar ətəyindədir. ƏH. 594 (1985). Əsas təsərrufatı Hey vandarlıqdır. Orta məktəb, tibb mən- təqəsi, me"marlıq abidələrindən məs- cid (1854 il) var.


rus dilində cLenin-


SUSAYQIMLAQ— Azərb.SSR Xacmaz r-nunda kənd. S. sovetliyinin mərkə- zi. R-n mərkəzindən 32 km mM.-na, Bakı— Moskva d.y. kənarında, Samur — Dəvəci ovalıqındadır. Əh. 652 (1985), tərəvəzcilik, heyvandarlıq və aqcılıqla məpquldur. Səkkizillik məktəb, kitabxana, mo məntəqəsi var. SUSAMIRTAU—Tyantianda dar sil- siləsi. Uz. təqr. 125 km. Maks. hund. 4048 m-dir. Qranit və metamorfik iistlərdən təpkil olunmutdur. Buz- laqlar var. Dar mənin: və dayplı Yuksək daqlıq landiyaftları ustundur. SUSANİN İvan (ə, 1613)- 17 əsrin əvvəlində rus xalqının Polipa mudaxiləcilərinə qarpı azadlıq mu- barizəsinin qəhrəmanı. 1613 ilin qı- pyında polyak ptlyaxta dəstəsi Kostro- ma qəzasının Domnino k.-ə.—Roma- novların mulkçnə (car Mixail Fyo- dorovic burada idi)gedib catmaq ucun S.-ni bələdci geturmutdu. S. dəstəni bataqlıq meiyədə qəsdən azdırmız və buna gerə də əldurulmutidur. S.-in qəhrəmanlıqrı bədii ədəbiyyatda və . İ. Qlinkanın “İvan Susaninə operasında əks etdirilmiptdir. Kos- tromadı S.-ə abidə qoyulmuzid r. Y-CEHT-MAPVI (S ault S ainte Manə) — ABİQ və Kanadada Yuxarı gel ilə Huron gəlunu birlətdirən kanallayi- dırılmıpt su Yolu. Uc paralel kanal- dan ibarətdir, bunların ikisi ABİPP- da, biri Kanadadadır. Kanallarla ildə təqr. 100 mln. t yuk (əsasən taxıl, dəmir filizi) dapınır. SUSƏNİ (?—?)—16 əsr Azərb. tpai- ri. Həyat və yaradıcılıqı taala mə”lumat cox azdır. TPah İsmayıl Xətai sarayına yaxın olmupdur. Sa- dıq bəy Əfiarın 4“Məcmə ul-xəvasə təzkirəsində verilmiit 3 beyt pie”rin- dən yaradıcılıqına əzbək ədəbiyya- tınNIn tə”siri gerunur. SUSƏRCƏSİ (Stpshiz)—sərcəkimilər dəstəsinə aid qupl cinsi. Bədəninin


uz.17—20 sm, cəkisi 50—80 q olur. Lə- D


nəK ertuyu sıxdır. Burun və qulaq dəliklərinin dəri qapaqı var, Suyun altında uzur, gəzir (15 san-dək qala


bilir). Avropa, Afrika, Asiya və Amerikada yayılmılndır. SSRİ-də 2, adi S.s. və boz S.s., o cӱmlədən


Asəpö.CCP-nə 1 neBy—a zu C. (C. cin- sLiz) yayılmındır. Yuvasını cay, ka- nal və axmazların sahilində qazır: 3—7 ar yumurta qoyur. 16 gun kurt ya- tır. Su cuculəri, su ilbizləri və xır- da balıqlarla qidalanır.

SUSİMA— Koreya bokazında adalar qrupu. Yaponiya ərazisidir. Sah. təqr. 700 km?. ƏH. 57 min (1973). Hund. 649


m-ə qədərdir. HCəmənliklər və enliyar- |


paqlı mepələr var. Kartof, dənli bitkilər əkilir. Balıq ovlanır. yaxınlıqında məphur Susima viria- ması (1905) olmutdur.

SUSİMA BORAZI—–—Koreya borazı- nın c.-p. hissəsinin kecmiyi adı: bax PQərq kecidi.

SUSİMA VURUİYMASI (1905) — Rusiya—Yaponiya muharibəsi (1904— 05) dəvrundə rus eskadrası ilə yapon donanması arasında purupma (27—28 may) Susima borazında Susima a.-rı ya- xınlıqında batp vermitdir. Baltik dənizindən Uzaq PTərqə geəndərilmit və Vladivostoka getmək ucun Susima boqazına daxil olmupq 2-ci Sakit okean eskadrası və 3-cu Sakit okean eskadrasının 1-ci dəstəsi (30 hərbi gəmi, komandanı Z. P, Rojestvenski)


ilə uz-uzə gələn yapon donanması (121 deyuii gəmisi, komandanı X, Toqo) həm sayca, həm də silah və texnika- nın keyfiyyətinə gərə ustunluyə ma- lik idi. Tezliklə dulun zirehli- Sİ “Knyaz Suvorovg sıradan cıxdı, Z. P. Rojestvenski yaralandı. Koman- danlıq kontr-admiral N. İ. Neboqa- tova təhvil verildi. Yapon donanma- sına əsaslı mӱqavimət gəstərə bilmə- yən rus eskadrası S.v.-nda tam mətrlu- biyyətə uqrayaraq 20-dən cox gəmi itir- di (Vladivostoka yalnızc Almazg krey- seri və 2 mina gəmisi gedib cıxa bil- di). S.v. Rusiyanın siyasi qurulutu- nun curukluyunu, iqtisadi və vərən geriliyini gestərdi. V. İ. Lenin S.v. haqqında yazırdı: “Bunu hamı gezlə- yirdi, lakin hec kəs guman etmirdi ki, rus donanmasının məqlubiyyəti belə amansızlıqla tar-mar olmaq də- rəcəsinə catacaqdır... Bu, muӱtləqiyyə- tin yalnız hərbi məelubiyyəti deyil, tam hərbi irlasıdırq (Əsər. tam kul- liyyatı, c. 10, səh. 266). A. S. Novi- kov-Priboyun “Susimaq tarixi epope- yası S.v.-na həsr edilmiidir. CY-CVITM (Sioux City)—ABIII-na A /o- va ittatında pəhər. Missuri cayı sa- hilindədir. Əh. 86 min (1970). D.. qovpaqrı. Ticarət mərkəzi. Yeyinti sə- nayesi var.

SUSİCOVULU (aArvicola terrestris)— KƏMHPHMHTƏD AHƏCTƏCHHHH nar cHuaHmna- rı Fəs in ən məməli heyvan. Bə- dəninin uz. 24 sm-ə, quyruqu 15 sm- dək olur. Avropa, PTimali və qismən Ən Asiyada yayılmıpndır. SSRİ-də əlkənin q. sərhədlərindən it.-ə, Lena cayı və Baykal gəlunə qədər, Azərb.

SSR-də, əsasən durqun və yaxud sakit axan su hevzələrinin sahillərində təsaduf olӱnur. İldə iki-uc dəfə balalayır, hər dəfə 2—8 bala doqrur. S. bitkiciliyə, batqcılıra və mettəci- liyə zərər vurur. Tulyaremiya xəstə- liyinin əsas mənbəyi və yayıcısıdır.

ərisi ikinci dərəcoli xəz kimi is- tifadə olunur.

ӰSLOV Mixail Andreyevic (21.11. 1902, indiki Ulyanonsk vil. Pavlovsk F əs r-punun PTaxovsko-

R | 1



ye k. — 25.1,1982, Moskva) — Kommu- nist partiyası və Sovet dəvlət xadi- mi, iki dəfə Sosia- list Əməyi Qəhrə- manı (1962, 1972). 1921 ildən Sov, İKP uzvu. Kəndli aİLƏSİNDƏ dorul- AZAD mutidur. Moskva ii x.t. in-tunu bitir- . Muu (1928), MDU- da, Sənaye Akademiyasında dərs demii- dir. Trotskini-zinovyevci antinar- tiya blokuna, XİK(b)P-də saq təma- yuӱlə qaripı mubarizədə fəal iptirak ildir. MNKG—FKM aparatında (1931—34), SSRİ XKS yanında So- vet Nəzarəti Komissiyasında (1934— 37) calıtnmıtl, Rostov vil. partiya komitəsinin 1pe"bə mudiri, katibi (1937—39), Stavropol əlkə partiya komitəsinin birinci katibi (1939— 44) olmutdur. 1941—44 illərdə Za- qafqaziya cəbhəsi PTimal qopqun qru- pu hərbi purasının uzvu, Stavropol əelkəsi partizan dəstələri qərarga- hının rəisi, UİK(b)P M 1944 ə SSR uzrə Burosunun sədri (1944— 4

olmul, 1946—49 illərdə UİK(6)P


gӧrk —e- = —— ————qqtdkiriyı == —


SUFİLİK


91


MK aparatında itləmitdir (1947 ildən MK katibi). 1949—50 azə yə “Pravdacnın bap redaktoru idi. 1939 —41 illərdə UİK(b)P MTK uzvu ol- mupidur. 18-ci Umumittifaq partiya konfransında (1941), partiyanın 19— 20, 22—26-cı qurultaylarında MK uz- BY secilmitdir. 1955 ildən Sov, İKP

1K Rəyasət Heyətinin zvu, 1966 ilin aprelindən Sov.İKP ME Siyasi Bӱrosunun uzvu idi. SSRİ Ali Sove- tinin (1—10-cu carırıtn) deputatı olmuidur. S.-un partiya və elmi fəa- LİYYƏTİ sovet cəmiyyətinin inkitafı- nın muhum ictimai-siyasi və ideya-nə- zəri məsələlərinin, marksizm-leni- NİZM nəzəriyyəsinin, muasir dunya ic- timai inkitafının, kommunist, fəh- LƏ və milli azadlıq hərəkatının ak- tual problemlərinin iptlənib hazır- lanmasına, mӱrtəce ideologiya ilə, saq və sol təftipciliklə mubarizə- yə ə edilmitdir.

1960 ildə Bakıda olmupdur. 5 də- fə Lenin ordeni, Oktyabr İnqilabı ordeni, 1-ci dərəcəli Vətən muhari- bəsi Ordeni və medallarla, SSRİ EA- nın K. Marks ad. qızıl medalı ilə, BXP, MXP nə CSSR-in ali dəvlət mӱkafatları ilə təltif edilmipti- dir. Moskvada Qızıl meydanda dəfn olunmutdur. Rostov-Don un-ti S.-un adınadır.


Əsərləri: Na putax stroitelh- stva kommunizma. Reci i statvi, t. 1—2, M., 1977, Delo vsenN partii, M., 1979: Marksizm-leninizm i sovremennan əpo- Xa, B İ-x T., T. İ, M., 1982.


SUSOYUDUCU— istilikdəyitdirici aparat. Aparatda su borularda və ya borulararası fəzada soyuducu agent ya- XYA soyuq duzlu su ilə soyudulur (bax Soyuducu qarımıqlar). S.-dan hava kondisiyalappdırma qurqularında, ye- yinti və kimya ə qazlı su avtomatlarında istifadə edilir. SUSPENZİYA (son lat. RAM, hərfi mə”nası—asılma, lat, vizrepdo —-asıram)—maye dispersiya muhitində yayılmınq bərk hissəciklərdən (dis- pers fazadan) ibarət dispers sistem. S. hissəciklərinin əlcusu 10—4 sm və daha iri olan sistemlərə aid- dir. Hissəcikləri yavai cəkən S.-ya asılqan deyilir. Təbiətdə S. tor- paq və suxurların su ilə yuyulması, su hevzələrinə toz cəkməsi və s, hal- larda əmələ gəlir. S.-dan tikinti texnologiyasında, karız, plastik kut- lə, lak-boya materialları və s, isteh- salında istifadə olunur. SU-SU REAKTORU—yavapıdıcısı və istilikdatpıYIcıIsı adi su olan nu- və reaktoru. Suyun yazatpıdıcılıq xassəsi yuksək olduqundan S.-s.r.-nun aktiv zonası cox yıqcamdır. S..-s.r.- ndan energetika və tədqiqat qurqula- rı kimi genii istifadə edilir. SUSUZLUQ, yan qı—orqanizmin su- Ya olan subyektiv tələbi. Səbəbi orqa- nizmin susuz qalması, yaxud həddin- dən artıq su itirməsi (coxlu tərlə- dikdə), coxlu duzlu qida yeyilməsi- dir. Orqanizmdə su-duz mubadiləsi- ni nizamladıqda S. aradan qalxır. Bir sıra xəstəliklərdə də (məs., dia- t, beyrək xəstəlikləri və s.) S. mu- pahidə olunur. Beyin fəaliyyətinin pozeunluqlarında S. hissiyyatı tama- milə olmur. Yuksək temp-rlu pəraitdə miləyənlərdə də (isti sexlərdə, isti iqlimli yerlərdə və s.) kəskin S, mu-


iahidə edilir. Belə hallarda orqa- nizm coxlu su və duz itirir)y bunlar xususi su pəhrizinin kəməyi-ilə bər- pa olunur. SUSUTUNLU MUHƏRRİK — maye axını enerjisini aparılan qovpqa- qın (valın, itokun) mexaniki ener- jisinə cevirən fFidravlik mӱhərrik. Bilavasitə və yaxud eTypyuy MEXa- nizm vasitəsilə tə"sir gestərir. S.m. hidravlik GTYDNƏTƏBSƏ MAHIbIH/TaPpbiH HuLTƏK orqanlarını hərəkət etdirmək, maye vuran boru kəmərlərində surgu- nu dəndərmək, hidrotexniki qurru- larda sipərləri qaldırmaq və s, ucun tətbiq edilir. SUSXVATİ MARARALARI — Ku- taisi it.-dən (Gurc.SSR) 10—12 km aralı, Susxvati k.-ndən 1,5 km c.-da Mustye dəvrunə aid beli maqara du- iərgəsi, Qazıntılar ( 1974—75) 3a- manı Tunc maqarasında 24 təbəqə (onun betpi Mustye təbəqəsidir) qeydə alınmıtidır. Mustye təbəqələrindən nukleuslar, qapov tipli alətlər, iti- uclular, qəlpələr və s. əldə edilmii- dir. Tunc maqarasının 18-ci təbə- qəsindən 12—13 yaplı uqpaqın diili tapılmıpdır. S.m. alətləri qeyri- levellua texnikası əsasında hazır- lanmınd və eyni mədəniyyətə aiddir. Ədl Tupabramitvili D. M., Arxeoloqin BronzovoV petderı i Dvoi- noqo qrota. Arxeoloqin i paleoqeoqrafin əsrə paleolita Krıma i Kavkaza, M.,


SӰTKA—bax Gun. SUTOPLAYICI SAHƏ, sutopla- yıcı həvzə — yaqıntı sularını toplayıb, cay yaxud gələ axıdan və su- ayırıcı xətlə hududlanmı mn sahə. CərhHn Bə yeraltı S.s.-lər var: onla- rın sərhədləri demək olar ki, ust- ustə duӱtmur. Cayın (gəlun) Hevzəsi səthi sutoplayıcı kimi qəbul edilir. S.s. səthinin qurulupu (relyefi, gəl və bataqlıqların olması və s.) suyun axmasına xeyli tə"sir gestərir. SUTULLAYICI, sutullayıcı qurqu—su anbarından artıq (daip- qın) suyu təhlukəsiz buraxmaq, habelə cay-su qovipaqında artıq suyu apaqrı byefə axıtmaq ucun hidrotexniki qur- ə Bənddən kənarda yerlətdirilmi:i O.-lar sahil S.-sı adlanır. S.-lar səthi, ann və iki yaruslu S.-ya bəlunur. Konstruksiyasına gərə :pax- tavarı, sifon tipli, xəndəkvarı və qulləli olur. SUUKSU, Soyuqsu—Krımın c. sahilində, paydıa A İbrnarbıH r. İa- macları arasında, qismən Artek əra- zisində orta əsrlərə (6—10 əsrlər) aid arxeoloji abidə. Qazıntılar za- manı 6—7 əsrlərə aid sərdaba və sap- ma qəbirlərdən toqqa, kəmərdəsti, sır- qa, gəhrəba və əqiqdən muncuqlar və s. tapılmhipdır. 8—10 əsrlərə aid sal nanı qəbirlərindən avadanlıq aqikar olunmamındır. Bu da Tavriyada xris- tianlıqrın yayılması ilə baqlıdır. Alimləri bir qismi S.-yu qotlara, di- gərləri sarmat-alanlara aid edirlər. Ədi Kropotkin V. V., Moqilv- nik Suuk-Su i eqo istoriko-arxeoloqices- KO€ znacenie, FSovetskal arxeoloqilv, 1959, 61, Dkobson A. L,, Sredneve- kovıV Krım, M.—L., 1964.


SUFANUVONQ (d. 13.7.1909, Luanq- prabanq)—Laos dəevlət və siyasi xa- dimi, ptahzadə. İxtisasca yol muhən- disidir. Laos xalqının milli azad- lıq hərəkatında fəal ippirak et-


mipdir. 1945—49 illərdə Laos muvəq- qəti həkumətinin xarici illər nazi- ri, mudafiə naziri və silahlı quvvə- lərin bai komandanı olmudur. 1950 ildə Laos Vahid Milli Cəbhəsinin, 1956 ildən isə Laos Vətənpərvər Cəb- həsinin (1979 ildən Laos Milli Quru- culuq Cəbhəsi) MK sədri secilmiid- dir. 1962 ildə Gar nazirin muavini, iqtisadiyyat və planlaqidırma naziri olmupdur. 1976—75 illərdə Milli Siyasi Koalisiya PQurasına rəhbərlik etmitdir. 1975 ildən Laos Xalq De- moğratik Respublikasının (LXDR) prezidenti və LXDR Ali Xalq Məcli- sinin sədridir. Laos Xalq İnqilab Partiyası MK Siyasi Burosunun uz- vudur. Dəralirlə SSRİ-də olmuiydur. Oktyabr İnqilabı ordeni, F. Jolio Kuri ad. Qızıl sulh medalı ilə təl- tif edilmidir.

SUFİZM—bax Sufilik. SUFİYAN— Azərb.-da tarixi yer: qəsəbə. Təbrizin təqr. 40 km-liyində- dir. Səfəvi—Osmanlı muharibələri dəvrundə S.-da bir necə dəfə iiid- dətli vurultma olmuqldur. 1603 il sentyabrın 24-də ba vermiiy deyui- də Osmanlılar məqlub edildi: turk sərkgərdəsi Əli paqtpa əsir alındı. Sinan papa Cıqal olunun koman- danlıq etdiyi 100 minlik Osmanlı qopunu ilə 1605 il noyabrın 7-də baii- lanmıt vurupma da Səfəvilərin tam qələbəsi ilə nəticələnli,


Ədə Raxmani A. A., AzerbaVd- jan v konpe XUTi v XU 1 veke (1590—1700 qodı), B., 1981,


SUFİLİK (ər. 5,2—yun, (2, həp- fi mə"nası—yun əbalı)—islam dinin- də mistik cərəyan, tə”lim.8 əsrdə İraq və Suriyada yaranmıtp, Məqrib elkə- ləri və İspaniyada (9 ru İran, Azərb. və Orta Asiyada (9—10 əsr), Hindistan, Malakka və Sumatrada (13 —15 əsr) yayılmıtdır. S.-in sə- ciyyəvi cəhətləri bunlardır: idea- list metafizikanın (irfanu xususi tərki-dunya praktikası ilə birləttdi- rilməsiy muridin mistik məhəbbət yo- lu ilə allahı dərk etməyə və tədri- cən ona qovutimaqa yaxınlatması tə"- limi, muridi allaha qovutanadək mis- tik yol (təriqət) ilə aparan ustadın (murjtid, pir) rolunun muhum olması. Sufilər xususi rəqslər və ya duala- rın sonsuz təkrarı ilə intuitiv idraka, cnurlanmafya, ekstaza cəhd et- miplər. S. tə"liminin banisi Zunnun əl-Misri (9 əsr, və Əbu Abdullah əl- Muhasibi (9 əsr) olmutilar. Sufinin allaha catmaq yolunda ani olaraq nur- lanması, ekstaz vəziyyətinə gəlməsi (hal)tə"limi Əbu-Abdullah əl-Muha- sibiyə aid edilir. Məlamətiyyə mək- təbi (Nipapur, 9 əsr) daxili paklı- RIN QƏSDƏN dinsizliklə (məs., ipərab icməklə) əlaqələndirilməsi təlimini yaratmıtdı: bu, kənar ipəxslərin tə”- nəsinə səbəb olmalı və qurrələnməyin qariplısını almalı idi. Cӱneyd Bar- dadinin yaratdıqı fəna (sufini fev- qəlvarlıqa—bəqaya aparan, onu allaha roByurypan) TƏ "HMHHƏ gərə əbədilik MYTZƏTHƏ mevcuddur. Cuneydə gərə su- finin sirli yolunda ilk pillə—tpə- riət, 2-cisi təriqət, 3-uyey həqiqətdir (həqiqəti allahda tapmaq). Həllac Mənsura gərə sufinin ruhu allah ilə real qovutla bilər. Ekstaz anlarında o, “Mənəm haqq/ə (allah mənəm) deyə qısiqırarmısd:s ona gərə də bid”ətci-


92


SUFINDIRI


— ə — ADI: 0000000


likdə təqsirləndirilib e"dam “edil. mipdir (922 il). Qəzalinin islahat- cılıq fəaliyyəti sayəsində ortodogsal islamda S.-in tə"qibi dayandırıldı. Sӱhrəvərdi ipraqilik (sirli nurlan- ma) təlimini, Həmədani Eynəlqӱzat, İbn-əl-Ərəbi və Əhməd Qəzali vəlӧz- ti-vucud nəzəriyyəsini yaratmıtlar.

19 əsrin sonu—20 əsrin əvvəlində LPPərq əlkələrində burjua islahatcı- ları feodal irticası ilə baqlı olan sufi təpkilatlarına qariı mubari- zə aparmıpllar.


sufinvskal literatura, M., 1965 (lit.): Petrupevskibn İ. İslam vn İrane H V11—Xv HH., b. 1966: Reliqin i obdestvennan mıslı stran Vostoka, M., 19744, Məmmədov Z. C., Azərbaycanda əə əsrlərdə fəlsəfi fikir, B..,


SUFINDIRI (Tqara), su qoz u— sufındıqı fəsiləsindən bitki cin- si. Birillik su otlarıdır. Sapva- rı Yarpaqları tez təkuləndir, gəv- dənin sualtı dӱyӱnlərində inkitpaf edir. Gevdə suda ӱzən, muxtəlif yayH- luqda piikin cıxıntılı sapları olan rombvarı yarpaqların rozetini əmələ gətirir. Meyvəsi cəyirdəkdir. Bəzən mӱstəqil nev kimi sayılan cox- lu forma əmələ gətirən 15-dək nevç mə”lumdur. S. sporadik olur, bə"zən Avrasiya və Afrikada coxlu miqdarda təsaduf edilir. SSRİ-də ənə ur, Dnepr, Dnestr çaylarının attarı axar- larında, Uzaq PTərqdə, Sibirdə, Qaf qazda, o cӱmlədən Azərb.SSR-də yayıl- mıpdır. Meyvəsinin qida və yem əhə- miyyəti var.

CYqon)ÖP (öp. souffleur, souffler—nə- fəs almaq, ufurmək, xəlvətcə demək) — teatr itcisi. S. tamatpa və məiqlə- rin gedipqini pYesin mətni uzrə izlə- Yir və ehtiyac olduqda aktyora rolun mətnini sezilmədən xatırladır. SUFRAJİSTLƏR (ink. suffrage— secki huququ)—qadınlara secki huqu- qu verilməsi uqrunda mubarizə aparan qadın hərəkatının iptirakcıları. S. hərəkatı 19 əsrin 2-ci yarısı— 20 əsrin əvvəllərində B. Britaniya, ABİT1, Almaniya və bir sıra digər əl- gələrdə genin yayılmındı. S. hərə- katı.zəhmətkeiq qadınlara arxalanma- dıqından və burjua xarakteri dajtı- dıqından xususi siyasi əhəmiyyət kəsb edə bilmədi. Birinci dunya muhari- bəsindən sonra zəhmətketlərin inqi- labi mӱbarizəsinin geniflənməsi :19- raitində əz mə"nasını itirdi. SUFFOZİYA (lat, =i/Rozzo—altı- nı qazıma)—suxur qatlarından su- zulən suyun həll olan maddələri və kicik mineral hissəciklərini yuyub cıxarması. S. nəticəsində yeraltı bopluqlar əmələ gəlir və ustdə yatan suxur qatları cakərək Yer səthində diametri 10 m-dək (nadir hallarda 100—500 m) olan nəlbəki, qıf, tor və s. pəkilli qapalı cəkəklər əmələ gə- tirir. S., əsasən, ləss cekuntuləri- nin yayıldıqı sahələrdə inkitaf edir. Azərb.SSR-də Ceyraicəldə, Acı- nohur en daqlıqında, Qobustanda və Ləngəbiz-Ələt tirəsində muiyahidə


olunur.

SӰXARTO (Zihaqko) (d. 8.6.1921, Cok- yakarta yaxınlıqında, Kemusu)—İn- dopeziya devlət xadimi, general. 1945—49 illərdə İndoneziya xalqı- nın Hollandiya mustəmləkəcilərinə qariqı silahlı mubarizəsində iptirak


Etmipdi. Muharibədən sonra İndo- neziya ordusunda bir sıra yuksək" və- zifələr datpımıtidır. 1963—65 il- lərdə strateji ehtiyat quru qopunla- rı komandanı idi. 1965 il sentyab- rın 30-da hərbi qrupların hakimiy- Yət bapına kecməsindən (bax İndonq- ziya. Tarixi ocerk) sonra nazir—qu- ru qopunlarının komandanı olmuii- dur. 1966 ildə icraedici hakimiy- Yət batpcısı, 1967 ildə isə İndonezi- Yanın prezidenti vəzifəsini ifa et- mipdir. 1968 ildən İndoneziyanın prezidentidir. SӰ XE-BATOR Damdinı (2.2.1893, Setsen-Xana (indiki Suxe-Bator ay- | Ed c makı) — 22.2.1923, Urqa(indiki Ulan: Bator)|— Monqolu- | stan siyasi, dəvlət və hərbi xadimi, Mi Monqolustan Xalq iv İnqilab Partiya-

sının (MXİP) ba-

nisi, Monqolustan Xalq İnqilabının (1921) rəhbəri, Yox- Y sul arat ailəsində anadan olmuqidur. Cin militaristlə- ri və yapon agenti Babucabın quldur dəstələrinə qariptı dəyutilərdə gəstər- diyi qəhrəmanlıqlara gerə ona 4Ba- torx (pəhləvan, k ve- ilmiidi. 1921 ildə Monqolustan alq Partiyasının (MXP: 1925 ildən MXİP) 1-ci qurultayında S.-B. MXP MK-nın uzvu secildi. 1921 ilin mar- tından Mӱvəqqəti xalq həkumətinin (iyuldan Daimi Xalq həekumətinin) zvu, hərbi nazir və Monqolustan Xalq rdusunun (MXO) baiq komandanı idi. 1921 ilin martında S.-B.-un batpcılıqrı ilə MXO Cin ipitalcı- larını, may—avqust aylarında isə monqol xalqının KƏMƏİHHƏ gəlmiil Sovet Ordusu ilə birlikdə aqqvardi-



yacı quldur dəstələrini darmadarın etmiidi. Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif olunmutdur.

| ildə Moskvada RSFSR-lə


Monqolustan arasında dostluq haqqın- da Sazitpin imzalanmasında itptirak etmiiy və V. İ. Leninlə gərutimutidur. MXR-də S.-B. ad. orden tə"sis edil- miip, Ulan-Batorda heykəli (heykəl- tərap Coymbol) və bustu (Heykəltərati . Əbdurrəhmanov) qoyulmuli, haq- qında bədii film cəkilmiiiddir. Ədə Tudə L., Za Polirnov zvez- doV. Povesth o Suxz-Batore, |per, s monq. |, M., 1968, SUXİNİCİ—RSFSR Kaluqa vil.- ndə iəhər. Suxinici r-nunun mərkəzi. D.y. qovtaqı. Avtomobil tə"miri, gkər- pic, tərəvəz konsentratı, pivə z-dla- rı, plastik kutlə mə"mulatı, tikiii -kləri, D.Y. nəql. mӱəssisələri var. UXİYYVİLİ İlya İlic (d. 4.4. 1907, Tiflis)—gkurcu sovet balet ar- tisti, baletmeyster. SSRİ xalq ar- tisti (1958). SSRİ Devlət mukafatı laureatı (1949). 1944 ildən Sov. İKP uzvu. 1926 ildən rəqqaslıq fəaliyyə- tinə bailamısi, Gurc. Opera və Balet Teatrının solisti və milli rəqslərin quruluyicu baletmeysteri olmuyidu (1928 —32, 1935—39 nə 1941—45). H. H. Ramiivili ilə birgə 1945 ildə Gurc. Xalq Rəqs Ansamblının yaradıcısı (1954 ilə qədər solisti), rəhbəri və direktorudur. S. c“Partsaq, *Xorumiə, ca Kartulik rəqslərində, gӱrcӱ və xev-


sur suitalarında qədim xalq rəqs ən”- ənələrini, mӱasir rəqslərin plastik- liyi və gəzəlliyini saxlamındır, Lenin ordeni ilə təltif edilmiidir. SӰ XOV Nikolay Dmitriyevic (d. 8. V.1914, Saratov vil.-nin Volsk m.) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (41.7. 1944), gapitan, 1942 ildən Sov.İKP uzvu. 1928 ildə ailəsilə Bakıya gəl. mi, Volodarski ad. mexaniki 3-dda ipləmiidir. 1937 ildə Sovet Ordu- suna caqırılmındır. Bakı aeroglu- bunun yetiidirməsi olan S, 1940 il- də Odessa təyyarəcilik məktəbini bi- tirmildir. Beyuk Vətən muçharibə- sində muxtəlif cəbhələrdə 940 hava ucullu gecirmi:i, dutimənin 15 təyya- rəsini vurub salmınidır. Berlinin alınmasında ittirak etmiidir. Or- dudan buraxıldıqdan sonra (1959) So- cidə rabitə sistemində ipiləmiptdir. 1978 ildən fərdi pensiyacıdır. 2 Qırmızı Bayraq, 1-ci dərəcəli Vətən it haribəsi ordenləri və medallarla təlti olunmatadur. SUXOY LOQ—RSFSR Sverdlovsk vil.-ndə pəhər. Suxoy Loq r-nunun mərkəzi. Pıtmma cayı (Ob hevzəsi) sahilindədir. Qikinti materialla- rı sənayesi, karız f-ki, əlvan metal- ların təkrar e"malı və mapınqayır- ma z-dları: axiyam sənaye texnikumu, tibb məktəbi var.

SUXOMLİNSKİ Vasili


Aleksan- drovic (28.9.1918, indiki


Kirovo-








Qələmini s tral vil. Onufri. İLİ Im Yevka r-nunun Ba- ə : silyevka k.—2.9.


1970, həmin vil. və r-nun Pavlıpi qəs.) —sovet pedaqoqu. USSR əməkdar mu- - əllimi (1969).

Pedaqoji EA-nın m. uzvu (1968: 1957— 67 il- lərdə RSFSR PR-


naroxu EA-nın). 

| əə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1968). 1943 ildən Sov, İ uzvu. Poltava pedaqoji in- tunu satan ildir (1939). 1941—45 illərdə Beyuk ətən mucharibəsi- nin iptirakcısı olmuiiy, 1947 il- dən emrunun axırınadək Paavlıpi


orta məktəbinin direktoru iiləmiit- dir. Məktəb və ailədə kommunist tər- biyəsinin nəzəriyyəsi və metodikası, iagirdlərin ipəxsiyyət kimi Hərtə- rəfli inkipafı, pedaqoji ustalıq məsələləri ilə mətqul olmuit, sovet pedaqogikasının humanist ideyaları- nı təbliq etmiidir. Uziaq iəxsiyyə- tinə, ləyaqətinə hərmət, upqaqa məhəb- bət və xeyirxahlıq, qayrı və inam, həp bir ulpaqda beyuk insan, vətəndaii germək arzusu S.-nin zəngin pedaqo- ji irsinin əsas məzmununu təqikil edir. S. 36 monoqrafiya, 600-dən cox məqalə və 1200-dək uiaq hekayəsinin muəllifidir. Muəllimlik fəaliyyəti dəvrundə Yazdıqı 3700 səhifəlik v*Kundəliyininə hər səhifəsini bi iqagirdinə hasr etmiidir. 30 məktub- dan ibarət məphur cOqluma məktub- larə əsəri sovet gənclərinə muraciət- dir. c“Urəyimi uptaqlara verirəm (1969) əsəri USSR Devlət mukafatı- na layiq gerulmuidur (1974). Bir necə xarici dil bilan S. marksist- leninci pedaqogikanın mahir təbli- kEatcısı olmui, ADR, Bolqarıstan, Kuba və digər əlkələrdə muhazirələr


ondadı a”


İs


SUCUL BƏCƏKLƏR


93



oxumutdur. ABPİT və s. xarici əlkə- lərdə əsərləri cap olunmuqdur.

S.-nin iiy təcrubəsi və pedaqoji irsi Azərb, məktəblərində də eyrəni- lib tətbiq edilir. S.-nin bir sıra əsərləri Azərb. dilində nəir edil- midir.

S. 2 dəfə Lenin ordeni və Qır- mızı Ulduz ordeni ilə təltif olun- mu, K. D. Upinski və A. S. Maka- renko ad, medallara layiq gerulmuiq- dur.

Əsəfləri: Vətəndapın sı, B., 1975, Urəyimi utaqlara verirəm, nə 1979, O Rosnitanin, Y izd., M., 1979:

ıma kK sınu. HHTa ll am Kien, 1979: İzbr. mok. x ə nas.


1979—80, İzbr. pedaqoqiceskie soc., t. 1—3, M., 1979—81.


SӰ XON (5ishoh) Eugen (d. 25.9.1908, Pezinok, Bratislava yaxınlıqında)— slovak bəstəkarı. Slovak profes- sional musiqisinin banilərindən bi- ri. CSSR xalq artisti (1959). CSSR evlət mukafatı laureatı (1951, 1954, 1959). Bratislava konservatori- Yasında oxumutdur. 1933 ildən kon- servatoriyada pedaqoji fəaliyyət gestərir. İlk əsərləri Klassik ən”- ənələrlə baqlıdır zı ucuncSuita— balladaq və s.). 1920—30 illər yara- dıcılıqına ekspressionizm və klas- sisizmin təsiri olmutdur. “Karpat torpaqı haqqında psalmə (1938), ca“ Kənd simfoniyettasıt (1957) və s. əsərlə- rində xalq musiqi folklorundan is- tifadə etmipdir. S. ilk milli musi- qili dramın (c“Burulqanə, 1949) muəl- lifidir. Digər əsərləri: “Svyatop- lukə (1959) operası, skripka ilə ork. ucun cFantaziya və burleskə (1948), “Metamorfozlarq (1953) sim- fonik suitası, xor silsilələri, bir sıra dram tamataları, kinofilm- eyx Musiqi, utPaq musiqisi və s. SU XONA-—RSFSR-in Voloqda vil.- ndə cay. Yuq cayı ilə birlətərək PTi- mali Dvina cayını əmələ gətirir. Uz. 558 km, həBsəcHHHH cah, 50,3 min km2, Kubena gelundən bailanır. No- yabrdan mayadək donur. Kubena gelu, PTimali Dvina kanalı, PTeksna cayı (Beloye gelundən baplanır, Rıbinsk su anbarına tekulur) vasitəsilə Vol- qa cayı ilə əlaqələnir: S. L/imali Dvina su sisteminə daxildir. SUXӰ Mİ—Abx.MSSR-in paytaxtı, Qara dənizdə port. Genin buxtanın sahilində və ətraf təpələrin yamac- larında terlətikodir. D.y.st. Əh, 122 min (1983).

Muasir S.-nin yerində e.ə. 6 əsrdə yunan tacirləri Dioskuriada i1.-ni salmıtdılar. PTəhər eramızın 1 əs- rindən Romaya, 6 əsrdən Bizansa, 12 əsrdən Genuyaya, 16 əsrdən Turkiyəyə məxsus idi. Gurcu salnamələrində iəhər Sxum adlanır (ilk dəfə 736 ildə adı cəkilmiidir). 1724 ildə turklər burada qala (Suxumqala) tik- miidilər. S. 1810 ildə Rusiyaya bir- ləpdirilmitndir. Abxaz knyazlırı- nın ləqvindən (1864) sonra Suxumi hərbi vil.-nin mərkəzi idi. 1903 il- də RSDFP Batum Komitəsinin Suxu, Mİ s.-d. qrupu ən : zəhmətketiləri 1905 və 1917 illərin inqilabi hadisələrində iiytirak et- miplər. 1918 il aprelin 8-də S.-də Sovet hakimiyyəti qurulmuil, lakin mayın 17-də əksinqilabi Zaqafqaziya seyminin qopunları ipəhəri tutmu:t- dular. 1921 il martın 4-də usyan qal-


Orta temp-r iyulda 24*9S,



R


ra” ə...


ce 4 ö von = f – : - 1


ga ə g


” Hə |


doqulma- Cİ



Suxumi məhəpnunəH KƏpYHYmU. dırmın Abxaziya zəhmətketləri Qı- zıl Ordunun kəməyi ilə tpəhəri azad etdilər. C, 1921 ildən Abx. MSSR-in paytaxtıdır.

Sovet hakimiyyəti illərində S,. muhum mədəni və iqtisadi mərkəzə cevrilmiindir. Tutun, konserv, dəri- ayaqqabı sənayesi muəssisələri yer- li xammalla itpləyir. Cihazqayırma, eksperimental qaz aparatları 3-dla- rı, Qumista cayında SES var.

S.-də Gurc.SSR EA-nın D. İ. Qu- lia ad. Abxaziya Dil, Ədəbiyyat və Ta- rix İn-tu, SSRİ Tibb EA-nın Eks- perimental Patalogiya və Terapiya İn-tu (meymun pitomniki daxil ol- maqla), Gurc.SSR Səhiyyə Nazirli- yinin Elmi-Tədqiqat Kurortologiya və Fizioterapiya li Abxazi- ya filialı, Umumittifaq Cay və Sub- tropik Bitkilər İn-tunun filialı, Gurc.SSR EA-nın Suxumi Botanika baqı, pedaqoji in-t, əlkəpqunaslıq muzeyi, D. İ. Qulianın ev-muzeyi, dram teatrı və s. var. Abx. MSSR Hə- kumət evi (1932—39, me”marlar V. A. PQuko, V. G. Gelfreyx), F“Abxaziyaə mehmanxanası (1938, me”marlar Y.S Tony6en, 2. B. Hiykxo), dram teatrı (1952, me”mar M. Cxikvadze), Umum- ittifaq cay və subtropik bitkilər in-tunun filialı (1968, me”mar D. Kippidze və b.), “Suxumi sanato- riyasının 13 mərtəbəli yataq korpu- su (1976, me”marlar Y. Kaxiani, S. Sinsabadze) S.-nin ən yaxtı muasir tikililərindəndir.

S, iqlim balneoloji kurortdur. yanvarda 62S-dir: illik yaqıntı 1460 mm. M u a- licə vasitələri: iqlim, də- nizdə cimmə, əsasən vannalar ucun istifadə edilən mineral sular. ən də əsasən, tənəffus orqanlarının qeyri-vərəm məniyəli xəstəliyinə, si- nir sistemi, qan devranı orqanları- nın xəstəliyinə tutulanlar muali- cə olunurlar. Sanatoriya, istirahət evləri və pansionatlar var. S. Qaf- qazda və Qara dənizdə (gəmi səyahət- ləri) muhum turizm mərkəzlərindən- dir. Turist bazaları var. S.-nin ya- xınlırındagkı Novı Afon tanın- mı turizm r-nudur..

SUHAVA (Ziseaua)—Rumıniyada möə- hər. Sucava judesinin inz.m. ƏH, 74 min (1981). Nəql. qovtpaqı. Selluloz- kaqız, dəri-ayaqqabı, yeyinti, mapqın- qayırma, trikotaj sənayesi: me”mar- lıq abidələrindən 14 əsr qəsr xaraba- lıqları, 15—17 əsrlərin kilsələri (Muqəddəs Georgi, 16 əsr) var. 14—16 ə Srtadarında Moldaviya knyaz- | paytaxtı olmundur.

SUCİCƏYİ—kəskin infeksion xəstə- lik, dəridə sudurcuqların olması və



qızdırma ilə xarakterizə edilir. Əsasən, 10 yapına qədər uttaqlar xəs- tələnir. S.-nə tutulanlarda daimi im- munitet Yaranır. Qərədiciləri filtr- dən suzulən viruslardır. Xəstəlik hava-damcı ilə (xəstə asqırdıqda, əs- kurdukdə, danındıqda) yoluxur. İn- kubasiya dəvru 11—21 gundur. 5—7 gun temp-r 39—39,5*S olur: bədənin mӱxtəlif nahiyələrində, əsnək və bu- run-udlaqın selikli qiypasında səp- gilər əmələ gəlir: səpgilərin ətrafı nazik, qırmızı dairəvi sudurcuqla- ra cevrilir. Sonradan sudurc qlar partlayır, icindəki maye quruyur, qa- bıqla ərtulur, qaqlınır. Təkrar səp- mə və muxtəlif ipəkilli səpgilər xəs- təlik ucun xarakter haldır. Səpgi- lər ӱzdə, bapın tuklu hissəsində, ətraflarda, ayaqın altında da ola bi- lər. Nadir halda arırlatma verir. Mualicəsi: xəstəliyin ilk gun- lərində yataq rejimi, təmizliyə cid- di riayət etmək, səpgilərə brilyant yapılı surtmək və s. Profilak- tikası: xəstəlik inkubasiya dəv- runun son gunundən (səpməyə 1—2 gun qalmınq) səpgilərin batladıqrı 5-ci gӱnə gimi yoluxa bilər. Bu muddət ərzində saqlam utaqları xəst lərdən ayırmaq (S.-nin yoluxdurma dərəcəsi cox yuksəkdir), təmasda olan uplaq- ları 21 gun karantində saxlamaq və s,


Əd. Pvalko A. D., Differen- pialhnan diaqnostika vajnevtiix det- skix infekpinİ, Voronej, 1980,


CYHMA—Asəpö.CCP PTəki r-nunda kənd. S. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 35 km c.-da, PQəki— Yev- lax avtomobil yolu kənarında, Acı- nohur ən daqlıqrındadır. Əh. 1079 (1985), taxılcılıq, tutunculuk, hey- vandarlıq və baramacılıqla məptqul- dur. Orta məktəb, mədəniyyət evi, kitabxana var.

SUCA---RSFSR Kursk vil.-ndə mə- hər. Suca r-nunun mərkəzi. Suca cayı sahilindədir. Qraktor aqreqatları, tikinti materialları z-dları, yeyin- ti sənayesi mӱəssisələri, xalca f-ki, elevator: baytarlıq texnikumu, musiqi məktəbi var. 17 əsrdə salınmındır. SUCAQ—qrunt suları yer səthinə cox Yaxın, torpaqı daimi izafi rutubətdə


57 lakin bataqlıqa cehvrilməyən sahə. SUCUQ, bastı x—Nax,MSSR-də


(əsasən, Ordubad), həmcinin Erməni- standa yapayan azərb.-lar arasında ya- Yılmını cərəz. S, hazırlamaq ucun qoz ləpələrini sapa duzub, uzərinə bəkməz (dopab) qatılmın qatı umac cəkib qurudurlar. Xalq arasında S.- dan mə”də xəstəlikləri, qanazlırı və s.-nin mӱalicəsində istifadə olu- nur. Orta əsrlərdə əsas ixracat vəh: sullarından sayılırdı. Qafqazın Samra Yerlərində, Orta Asiya və Tur- kiyədə də yYayılmıpdır.

SUCUL BƏCƏKLƏR (Hiydrophilidae) artar dəstəsindən cucu fə- SİLƏSİ. 4 minDƏN cox nəvӱ mə”lumdur. SSRİ-də 200-dək, o cӱmlədən AzƏBb. SSR-də 75 nevu yayılmıtidır. 3, 1—50 mm-dir. Bədəni yumurtavarı, qanadustluyu qara, parlaqdır. Sucaq Yerlərdə Yapayır (adı da buradan- dır). Yetkin fərdləri bitki curuntu- su, aqcaqanad pupları ilə qidalanır. Surfələri yırtıcıdır. S.b. balıqcı- lıq təsərrufatında yem mənbəyi kimi əhəmiyyətlidir.


04



SUİYİRİNLƏY)İDİRİCİ—su/yun iqi- rinləidirilməsi çcun qurqu. Əlkə- mizdə ilk S, qurqu (distillə tipli) 1898 ildə Bakıda (məhsuldarlırı 1200—1250 m"/gun) iplə salınmıpl və Pollar su gəməri cəkilənədək ondan istifadə edilmiptdir. Hazır- da dunyada (1979 il) umumi məhsul- darlıqı 2 mln. m?/gӱn-dən artıq olan 1000-dən cox iri stasionar S, məvcud- dur. Bunlardan ən irisi Qazax.SSR-in

evcenko 11.-ində SƏH Kİ bin ib 13 qyl duz olan Xəzər dənizi suyunu ptirin- ləpidirmək ucun, istilik AES-dən alınır) və Kuveytdə (Əl-Kuveytdə) tikilmitdir. Məhsuldarlıqından asılı olaraq S qurquda bir və ya pa- ralel iiləyən bir necə S.-dən isti- fadə olunur. Suyun pirinlətdiril- məsi ӱsullarından asılı olaraq, əsa- sən, distillə, elektrodializ və hi- perfiltrasiya tipli S.-lər itilədi- lir. Dunyada tppirinlətdirilən suyun cox hissəsi distillə S.. qurquları- nın payına duiqur. Distillə S.-si birpilləli (ipək.1), coxpilləli (bo- ruvarı qızdırıcı elementli, yaxud




Dəstillat milədici yə


iə “Tay sala anına


PPək. 1. Birpilləli distillə supirin-

ləpdiricisinin sxemi: /—buxarlandırı-

cı kameranın gəenvdəsi, 2—qızdırıcı

element: 3—kondensator: 4—nasos: 5—sıc- rantıtutan.


buxarlandırıcı aparatlı və adiaba- tik—ani qaynama tipli) və buxar- kompressorlu olur. Birpilləli S.-də l iztirin su almaq ucun təqr. 2400 kc istilik sərf olunur. Coxpilləli S.-də faza kecid istiliyinin regku- perasiyası 1 l iiirin suya olan isti- lik sərfini 250—300 kc-dək azalq- maqa imkan verir. Hiperfiltrasiya S.-si duzlu suyu membrana (mustəvi, yaxud boruvarı) və ya asetilselluloz, yaxud poliamid qatranlardan hazır- lanan liflərə vurmaq ucun yuksək təzyiq nasosundan (5—10 Mn/m?, yaxud 50—100 bar) ibarətdir. Membran (lif) osmos təzyiqindən yuksək ək xn- də su molekullarını buraxmaq, suda həll olan hidratlaimı:qi duz nionla- rını isə tutub saxlamaq qabiliyyəti- nə malikdir. Elektrodializ S.-si (hpək. 2) coxkameralı aparat olub, ir tərəfdən kationit, digər tərəf- dən anionit membranları olan kame- ralardan ibarətdir. Kameralar sabit elektrik cərəyan mənbəyi ilə birləni- dirilən katod və anod arasında yer- ləpdirilmitdir. Tərkibində 2,5—3 q)l duz olan 1 l suyu ipirinləndir- mək ucun 2 et.saat, q)l duz olan 1 l su ucun 5 et.saat elektrik enerjisi sərf olunur. Cənub səhra r-nlarında və susuz adalarda gunət S.-ndan istifadə olunur: belə S.-də yay aylarında bir gun ərzində guӱnəi


SİPİRİNLƏY)İDİRİCİ


PQək. 2. Coxkameralı elektrodializ supti- rinlətdiricisinin: sxemi: Y—anodyu 2— katod: 3—anionit membran: 4—kationit membran: S—“pirin- ləpdirilən suy D/M — duzlu məhlul.


enerjisi duӱpən 1 m2 səthə təqr, 4l su verir. Əd. Apelıpin İ. Ə., Klatc-

k o V. A., Opresnenie vodı, M., 1968: Slesarenko . N., Distillapion- nıe opresnitelınıe ustanovki, M., 1980, SU (5ie) Ejen (təxəllusus əsl adı Mari Jozef) (10.12.1804, Pa- ris—3.8.1857, Yuxarı Savoyya depar- tamenti, Annesi)—fransız yazıcısı. İxtisasca hərbi cərrah olmupidur. cParisin sirləri (c. 1—10, 1842— 43), *Əlməz yəhudiə (c. 1—10, 1844— 45, rus dilində cAqasferə) macəra romanlarında chəyatın dibindəki- lərgin yoxsulluqu, kubar cəmiyyəti- nin riyakarlıqı təsvir olunur. La- KİN xalq gӱcӱnə inamsızlırı, bur- juaziyanın insanpərvərliyinə umid bəsləməsi əsərlərinin ictimai-tənqi- di kəsərini zəiflətmiidir. cXalqın cupzəpHə (1849—57) romanına və an- tiklerikal pamfletlərinə gərə tə”- qib olunmuil, 1852 ildə Savoyyaya mu- hacirət etmiidir. Bə”zi əsərləri ekranlapdırılmıpdır. SUBUT, cinayət və mulki prosesdə subutlar--cinayət ipinin və ya mulki itin duzgun hən- li uçun əhəmiyyəti olan hallar haq- qında faktik mə”lumatlar. Cinayət prosesində S. əsasında cinayət hadi- səsinin olub-olmaması, mӱqəssir hesab edilənlərin təqsirliyi və təqsirsiz- liyi, təqsirli :pəxslərin məs”uliyyət dərəcəsi, vurulmuyi ziyanın xarakte- ri və miqdarı, həmcinin cinayətin ball verməsinə kəmək etmin səbəblər və mət it muəyyən edilir. Mulki pro- sesdə-S.-ların kəməyi ilə tərəflərin VƏ ucuncu ipəxslərin tələb və e”tiraz- larını əsaslandıran halların, həm- cinin ipin həlli ucun əhəmiyyəti olan digər halların olub-olmaması aydın - lapdırılır. S.-lar itahid ifadələ- rindən, maddi S.-lardan, ekspertlə- pas pə”inəpnnnən, istintaq və məhkəmə ərəkətləri haqqında protokollardan və s, sənədlərdən toplanılır. Cina- yə prosesində həmin mə”lumatlar, ləmcinin muqəssirlərin ( muttəhimlə- rin), pyubhə edilən ipəxslərin, zərər cəkmipq ipəxslərin ifadələrindən, mulki prosesdə isə tərəflərin və ucuncu ipəxslərin izahatlarından alınır. PTaynələrdən, anonim məktub- lardan və s.-dən S. gimi istifadə oluna bilməz. Sun"i surətdə S,-la- rın yaradılması, ifadə verməyə məc- bur etmə və s. cinayət məs"uliyyətinə səbəb olur (Azərb.SSR Cinayət Məcəl- ləsi, Mm. 177, 180—181 və s.). Cinayət prosesində ittihamedici S. və bəraətverici S.,, mӱlki proses- də isə muvafiq olaraq iddianın əsa- sını muəyyən, yaxud təkzib edən S. fərqləndirilir. İpin hallarına mu- nasibətdə S. birbata vədola- yı S.-a ayrılır. İlk və tərə- mə S. da məvcuddur. SUBHANVERDİXANOV Abdulla bəy —bax Divanbəyoqlu.



CYbhM (Sübhi) Myecradba (7.2.1882, Trabzon vil., Kirəsun 11, —29.1.1921,

— Qara dəniz, Trabzon yaxınlırında) Turkiyə Kommu- nist Partiyası- nın (TKP) banilə- rindən və rəhbər- .lərindən biri. Mə"mur ailəsində anadan olmuiidur. "it İstambul və Sor- mn bonna un-tlərini kə bitirmitdir. 1908 )2. ildə Turkiyəyə qa- mə yıtmın, 1910—12 Osmanlı Sosialist Par- tiyasına daxil olmusi və onun sol cinahına rəhbərlik etmipdi. 1912 ildə nəipr etdiyi 4“İfhamə qəze- TİNDƏ cgənc turklərəin yeritdik- ləri daxili və xarici siyasəti KƏSKİN tənqid etmitdi. 1913 il- DƏ “gənc turklərəin baiq naziri Mah- mud PLevkət paiyaya sun-qəsddə itti- ham olunaraq 15 il mӱddətinə Həbsə məhkum edilmiidi. 1914 ildə Rusiyaya qacmıy, Rusiyanın bir cox yerində, o cӱmlədən Bakıda olmutdu. Birinci dunya muharibəsi (1914—18) balan- dıqdan sonra əvvəlcə Kaluqaya, sonra isə Urala surgun edilmistidi, Beyuk Oktyabr sosialist inqilabından sonra Moskvada, Kazanda, Krım və Daii- kənddə partiyanın muxtəlif tapjqı- rıqlarını Yerinə yetirmipdir. 1918— 0 illərdə Rusiya və PQərqin musəl- man zəhmətkeiləri arasında Oktyabr ideyalarını təbliq edən cYeni dunyav qəzetini nəpr etmiidi (əvvəl Mosk- vada, sonra Simferopol və Bakıda) Kominternin 1-ci konqresinin (1919) və Bakıda kecirilən apr xalqları- nın 1-ci qurultayının (1920) iiti- rakcısı olmuidu. Azərb.-da Sovet ha- kimiyyəti qurulduqdan sonra Bakıya kəcmutidu. 1920 ildə TKP-nin Bakı- da gecirilmi 1-ci qurultayında par- tiyanın sədri secilmipdi. S. TKP MK-nın 14 uzvu və partiya fəalları ilə birlikdə Tӱrkiyəyə qayıdarkən turk jandarmları tərəfindən əlduru- lub dənizdə batı ılmıtdır. K. Marks, F. Engels, v İ. Leninin bir necə əsərini turk dilinə tərcumə et- mipdi. Bakıda S. adına KY




illərdə


cə, Krımə na C. an. sanatoriya var. Əsəri: Recı na 1 konqresse Komin- it PervıNn konqress Kommunis- | nte | ət, rnapionala, M., 1933, Əd. Rozaliy | ordu m iyev Y. N., Mustafa


o 1966: yenə onun Mustafa Subxi—revolopioner, ə ə ərə,


aAzia i Afrika seqodniniə, 1983, Ne 4, C o- fiyev M. M., Turkiyədə 1918—1923-cu illər milli azadlıq hərəkatı Dӧvrӱndə marksizm-leninizm ideyalarının yayılma- sı, “Yaxın və Orta Həpr əlkələrində milli azadlıq hərəkatız kitabında, B., 1983: Vodnev V. A. Nacalo politice" skon deltelınosti Mustafı Subxi, aNa- rodı Azii i Afrikiə, 1982, XI 9, Mete Tun.


SUD VƏZİLƏRİ


95



gay, Türkiyede sol akımler (1908—1925), Ankara, 1978, s. 192—242,

CYBAPH TOLIYH, kananepuia — deyӱnq əməliyyatında və hərəkətdə minik atından istifadə edən qopun nevu. İkinci dunya muharibəsinədək (1939—45) quru qopunlarının əsas nəvlərindən idi. İlk qeyri-nizami S.q.-lar qədim dunyanın quldar dev- lətlərində Yaradılmıtdı (e.ə. 4 əsr- də Makedoniya ordusunun ən mukəm- məl nizami S.q.-u var idi). Qədim Hin, skif, monqol-tatar S.q.-ları Yuğsək doyunq keyfiyyətlərinə malik olmutlar. Albaniya (Qafqaz), Atropa- tena, orta əsr Azərb. devlətlərinin bir coxunda mӱkəmməl S.q.-lar məv- cud idi. Rusiyada ilk nizami S.q.-un əsasını 1 Pyotr qoymutidur. Sovet S.q.-u Rusiyada vətəndaii muharibəsi və xarici hərbi mudaxilə dəvrundə Yaradılmındı (bax Suvari ordular). Beyuӱk Vətən mӱharibəsinin əvvəlində Sovet Ordusunun suvari birlətmələ- ri bir sıra bəyuk əməliyyatlarda i1i- tirak etmiplər. Kutləvi qırrın va- sitələrinin tətbiqi və ordunun motor- laidırılması və mexanikləidiril- məsi Həyata kecirildikdən sonra S.q. TOHIYH HƏBY kimi əksər dəvlətlərdə (SSRİ-də 50-ci illərdə) ləev olun-


ir SUVARİ ORDULAR —sovet suvari qopunlarının Vətəndain muharibə-


si (1918— 20) devrundə yaradılmın ali operativ birlətmələri. İki su- vari ordu (1-ci və 2-ci S.o.-lar) yara- dılmıpidı. 1-ci suvari ordu 1919 il noyabrın 17-də Respublika HİPQ-nin qərarı ilə S. M. Budyonnının 1-ci suvari korpusu əsasında təpkil edil- mili 1-ci Suvari ordu Voronej-Kas- tornoye əməliyyatında (1919), Donbas əməliyyatında (1919) Həlledici rol oynamın, 8-ci ordu qopunları ilə birgə Taqanroq və Rostovu aqqvardiya- cılardan azad etmiyidi. Talk əmMə- liyyatında aqların 1-ci Kuban piya- da korpusu və general Pavlovun suva- riqrupuna, Kiyev əməliyyatında (1920) Polita qopunlarına, PTimali Tavriya- da vrangelcilərə aqır zərbə vurmuil, 1920—21 illərin qıpında Solsahil Ukraynasında Maxno bandalarına qar- aı deytilər aparmın, sonra PTimali Qafqazda general Prjevalskinin ar- qvardiyacı ordusunu məqlubiyyətə yr- ratmıtidı. 1921 ilin mayında 1-ci su- vari ordu ləev Olundu (qərargahı 1923 ilin oktyabrınadək saxlanmındı),. 2-ci suvari ordu Cənub-Qərb cəbhəsi HİPT-nin 1920 il 16 iyul ta- rixli əmri ilə (bai komandanın 3 iyul tarixli direktivi əsasında) təii- kil olunmu:du. Bu orduya dərd su- vari diviziyası daxil idi (1920 ilin sentyabrında diviziyalardan biri əla- hiddə suvari briqadası ilə əvəz olun- du ). 1920 ilin iyul-avqustunda 2-ci suvari ordu 13-cu ordu ilə birgə vrangelcilərin Aleksapdrovska (indi- ki Zaporojyeyə) hucumunu dəf edərək duimənə gӱclӱ əks-zərbələr endir- miiy və onun irəliləyitini dayandır- mılidız oktyabrın 1-ci yarısında Apostolovo r-nunda Vrangelin zərbə qrupu ilə deyuilərin əsas aqırlırı- nı əz ӱzərinə geturmuiy, oktyabrın so- nunda və noyabrın 1-ci yarısında isə PTimali Tavriyada Vrangel qopunla- ının darmadarın edilməsində və rımın azad olunmasında fəal tpiti-


rak etmipdir. 1920 ilin dekabrında yenidən təpkil olunaraq 2-ci suvari korpusuna cevrilmitdi.

S.o.-ın dəyuli əməliyyatları muda- xiləcilərin və aqqvardiyacı qopunla- rın darmadaqın edilməsində muhum rol oynamıntdır.

Ə0: Budennı N S. M., PronNnden- nın puth, kn. 1—3, M., 1959—73, Du- pen bak in V. V., Vtoral konnail, M., 1968: Qrajdanskal voNna i pvoennal inter- vendin v SSSR, Əniiklopedil, M., 1983.


CYBE/LI ( 5 ,-1)— MƏP-nə məhəp. Qırmızı dəniz sahilində (Suveyiy ka- nalının girəcəyinə yaxın) nəə: Cy- veyii Hu anasının HHa.M. Əh, 194 min (1976). D.y., avtomobil və hava yolları qovpaqı. Neft e"malı, neft- kimya və yeyinti sənayesi var. S. 1967 ildə İsrail təcavuzu və 1973 ilin oktyabrında Yaxın PTərqdə hərbi əmə- liyyat zamanı cox darılmındı. 1974 ildən bərpasına batlanmıpidır. SUVEYİQ BƏRZƏXİ (,.,-/2zə) — Asiya ilə Afrikanı birləpdirən və Aralıq dənizini Qırmızı dənizdən ayıran quru zolaqı. Eni 112 km-ə qə- dərdir. Səthi gilli duzənlikdir. Q.- ində qum dunləri və barxanları var. İqlimi subtropik səhra tiplidir. Su- veyi kanalı S.b.-ndən kecir. SUVEYİİ KANALI (1 iz)—MƏR- İN 11m.-iİ1.-ində pluzsuz gəmicilik, ka- nalı. Aralıq dənizi ilə Qırmızı dənizi əlaqələndirir. S.k. Atlantik və Hind okeanlarının portları ara- sında ən qısa (Afrika ətrafından kecən dəniz yolundan 8—15 min km az) dəniz yoludur. S.k. zonası Asiya ilə Afrika arasında pərti coqrafi sər- Həddir. Kanal 1859—69 illərdə cə- kilmiiy, rəsmi acılınqı 1869 il no- yabrın 17-də olmutdur. S.k.-nın uz. 161 km, eni su səthində 120—150 m, dibində 45—6() m, dərinliyi farva- terdə 12,5—13 m-dir. Gəmilər kanal- dan orta hesabla 11—12 saata gecir.


. Muhum portları: Port-Səid, Suveyi


və s. S.k. Suveyi, bərzəxindən, onun ən alcaq və dar hissəsindən, Aralıq dənizinin Menzala laqunundan və bir necə gəldən gər Kanal zonasını pirin su ilə təchiz etmək ucun Nil cayından İsmailiyyə kanalı (İsmai- liyYə it, yaxınlıqında iki qola ayrı- lır, biri ipm.-da Port-Səidə, digəri c.-da S.uveyii 1i.-nədək uzanır) cəkil- mmpdir. S. k, əlveripli coqrafi mӧvqedə Yerləipir və muhum beynəlxalq əhəmiyyətə Lidir. 1982/83 maliyyə ilində S.k.-ndan 22,7 min gəmi kec- MH, Tərp. 240 Mann. m yuk (90 mln. t-u neft) dapınmındır. Kanalda ye- nidənqurma itləri gerulur (1984). SUVEYİY KƏRFƏZİ Şik -— Qırmızı dənizdə kərfəz. Sinay y-a ilə Afrika sahilləri arasındadır. Uz. təqr. 325 km, eni 15—16km, dərin- liYi 80 m-ə qədərdir. Yarımsutkalıq qabarmalar (hund. 1,8 m) olur. Suveyi kanalı onu Aralıq dənizi ilə əlaqə- ləndirir. Əsas portu Suveytdir. SMD—məməli heyvanlarda və insanda laktasiya dəvrundə sud vəzilərinin ifraz etdiyi maye. K.t. heyvanlarının sudu qiymətli qida məhsuludur. İnsan- ların qidasında, əsasən, inək sudun- DƏN COX, Keci, qoyun, dəvə, camı və s. sudundən az istifadə edilir. K.t. heyvanlarının" sudundən sud-tatıq məhsulları, yaq, dondurma alınır. Kimyəvi tərkibi və qidalıqına gərə


heyvan S.-u muxtəlifdir. S.-un zula- lı, əsasən, kazein, laktalbumin və lak- toqlobulindən ibarətdir. Zulalların xarakterinə gərə kazeinli (inək, Ke- ci, qoyun), albuminli (madyan, maral, emlppək) S. olur. Kazeinli S.-un zula – lında 7595, albuminli S.-un zulalın- da isə 50—659, kazein olur. Bioloji xassəsinə gərə azöyMuunHn C. KaseHH- li S.-dən qiymətlidir. Orqanizm sud 575 75—9696 -ipi mənimsəyir. Suddə azotlu birlənqmələr (sidik cəv- həri, sidik turiusu, kreatinin, ri-

boflavin və c., yaqabənzər maddələr

(fosfatidlər, sterinlər) var. S.-un

tərkibinə Sa, 2 p, So, Si, Mp, Y, Ee,

AT, Cr, Pb, Ti, Ar və s. mikroelement-

lar, vitaminlər, 60-dək fermentlər

(laktaza, proteaza, lipaza, amilaza,

katalaza), hormonlar (oksitosin, pro-

laktin, follikulin, adrenalin, insu-

lin və b.), immun cisimlər, qazlar

(SO,, O,, N., MN|), mikroorqanizmlər

daxildir. S.-un normal mikroflora-

sını bakteriyalar, sud kifi və qaz- yaradan bakteriyalar tətikil edir.

Patogen mikrobları məhv etmək ucun S. pasterizə edilir (bax Pasteriza- siya), qaynadılır. Suddəki butun mikrobları məhv etmək ucun o, steri- lizə (bax Sterilizasiyay edilir.

SSRİ-də sud z-dlarında pasterizə və sterilizə edilmit S.-lər buraxılır.

Pasterizə edilmitl S.-un turpuluqu 20—212T (2? Terner), saxlanma mӱddəti 2—3 gundur. Sterilizə edilmiiy S, 3,296 və 3,596 yaqlılıqda buraxılır, saxlanma muddəti 10 gundur. S.-ə guӱn- dəlik tələbat beyçklər ucun 250—500 q, upaqlar ucun 500—700 2-dır.

S. maldarlıq məhsulları icəri- sində əhalinin məitətində ballıca yer tutur. S.-dən geniti ipəkildə isti- danə Heyvanların əhlilətdirilməsi və gil qabların ixtira olunması ilə bir dəvrə (e.ə. 3-cu minilliyə) təsa- duf edir. Heyvanların əhlilətdiril- məsi insana csud və onun məhsulları iqəklində yeni, tərkibcə azı ətə bəra- bər olan bir yeməli ppey vermiti oldu (Engels F., Meymunun insana cev- rilməsində əməyin rolu: Marks K. və Engels F., Secilmiit əsərləri, Uc cilddə, c. Z, B., 1983, səh. 77). Azərb.-da maldarlırın meydana gəl- məsi ilə əlaqədar, əsasən, inək, ca- mıpi1, qoyun və keci S.-undən istifadə olunmutdur. Azərb.-da inək yaqı, ca- mıpi qatıqı və qoyun pendiri S. məh- sulları icərisində daha qiymətli he- sab edilir. S.-dən ciy və bitmiti halda yavanlıq kimi, həmcinin, mux- təlif xərəklərin hazırlanmasında istifadə olunur. Lakin S.-dən, əsa- sən, e”mal edilərək qatıq, qaymaq, pen-


dir, yar, suzmə, por, kəsmik, ayran, qurut və s. hazırlanır. Ədaə Bunyadov T. Ə., Azərbay-


canda maldarlıqrın inkipafı tarixin- dən, B., 1969: Rəcəbov Q. Ə., Azərbay- canda sud məhsulları hazırlanmasının xalq usullarıq, Azərbaycan etnoqrafik məcmuəsi, 11 buraxılıpp, B., 1977: Ku- qenev P. V., Moloko i molocnıe pro- luktı, 2 izd., M., 1981,


SUD VƏZİLƏRİ—məməli heyvan- larda və insanda cut ekskretor vəzi- lər. Cinsi yetitkənliyə catmın diiti heyvanlarda və qadınlarda əmizdir- mə zamanı sud ifraz edirlər. Erkək heyvailarda və kipilərdə S.v. inki- pyaf etmir, rudiment Balda qalır. Diridoqan məməlilərdə S.v. mӱrəkkəb


06


paxələnən axacaqa malik paylı tərə-


mədir.

nsanda sӱd vəziləri cut or- qan olub deiy nahiyəsində, dəpq sumu- yunun yan tərəflərində, dəri altın- da, beyuk dei əzələsinin ən səthində, 3—6-cı qabırqa arasında yerləpir. S.v.-nin mərkəzində məməcik və onu əhatə edən piqmentli dəri nahiyəsi (sud vəzi meydancası) yerlətir. Qız- larda məməciklər və sud vəzi meydan- cası cəhrayı, doqmult qadınlarda isə qonur rəngdə olur. Məməciyin uzərin- də 10—15 dəlik olur, buradan da sud axacaqları acılır. S.v. 15—20 pay- dan təpkil olaraq xaricdən piy kap- sulu ilə əhatə olunur. Paylar iqua kimi duzulərək bir-birindən lifli birlətdirici toxuma və piy toxuma- sı vasitəsilə ayrılır. S.v. mənttpə cəhətcə dəri vəzilərinə, morfoloji cəhətcə mӱrəkkəb borulu (alveollu) vəzilərə aiddir. SUD YARASI, aqızgəlməsi— selikli qiipanın (əsasən, aqız botlu- qunun) xəstəliyi, terədicisi mayaya- bənzər gəbələklərdir. Kandidamiko- zun bir formasıdır. Əsasən, sudəmər upaqlarda olur, beyuklərdə uzunsu- rən aqır xəstəliklər (yatalaqlar, di- zenteriya və s.) zamanı təzahur edir. S.y. aqız bopluqunun selikli qipla- sında sud kimi aq ərplə muppayiət olunur, getdikcə beyuyur, aqızda sud- lu qidanın izi kimi (adı da bura- dandır) gərunur. Ərpi sildikdə ye- rində qırmızı, yaxud TaHaMbını cahə əmələ gəlir.Mualicəsi: qələvi ..... ilə aqız bopluqunu yaxala- maq, o26-li yod məhlulu surtmək, vi- tamin mualicəsi və s,


Əd.: Spravocnik prakticeskoqo nvra- ca, pod red. A. İ. Vorobheva, M., 1982.


SUD MƏTBƏXH — CCPH-nə carnaM CYHƏMƏD, €YH”H qidalanan və 3 yapına qədər xəstə utpaqlar ucun qida qarıpı- qı hazırlayan ictimai iaitə muəssisə- si. Həkim-pediatr upyaq ucun pəhriz tə”Yin edərək muəyyən qida rejimi məs- ləhət gerur. S.m. tə"yin olunmut re- septə əsasən sanitariya rejiminə və texnologiya prosesi qaydalarına cid- di əməl edərək qida hazırlayır. SUD MƏHSULLARI –suddən hazır- lanan yeyinti məhsulları. S.m.-nı hazırlamaq ucun sud əvvəlcədən qay- nadılır və ya pasterizə edilir, son- ra ona təmiz sud turipusu bakteriya- ları və ya maya vurulur. S.m.-na gərə yarı, pendir, kəsmik, xama, qaymaq, kefir, asidofilin, qatıq, ayran, qı- mız, sud konservləri və s. aiddir. Son zamanlar yaqsızlaidırılmılp S.m.-nın, mir sud turtulu ic- kilərin və quru S.m.-nın istehsalı artırılır. .M.--nın tərkibindəki antibiotik maddələr və sud turpusu bakteriyaları onlara pəhriz və muça- licə xassələri verir. Məs,, asidofi- lin (asidofil sudu), qımız və s.-dən həzm sistemi, vərəm və s. xəstəliklə- rin mualicəsində, kəsmikdən atero- skleroz xəstəliyinin profilaktika- sında istifadə edilir. SUD SEPARATORU —sud uzsuz sudə ayırmaq və onu ciklərdən təmizləmək (bax Separator). SUD SƏNAY Sİ, yaq-pendir və sud sənayesi—yeyinti səna- yesi sahəsi: suddən mӱxtəlif sud məh- sulları hazırlayan muəssisələri bir-


qaymara, ərg hissə- ucun maypın


SUD YARASI


ləpdirir. İnqilaba qədərki Rusiyada, o cumlədən Azərb.-da sud, əsasən, kustar usulla e”mal olunurdu. 1913 ildə umumi sud istehsalı 29,4 mln. t, sənaye csulu ilə mumi sud e"ma- lı 2,3 mln. t, mal-qara yaqı isteh- salı 129 min t.olmuidur.

SSRİ S.s. sənayenin iri sahəsi- dir. Əsasən, 30-cu illərdən inkiiya- fa batplamındır. 250 nəvə qədər məh- ul, onlardan 100 nəvdə pendir, 20 ad- Da sӱd konservi (uru və qatı) bura- xır. 1983 ildə SSRİ-də 92,1 mln. t sud, 1,6 mln. t umumi mal-qara yarı və 27,8 mln. t sud hesabı ilə uӱzlu sud məhsulları (sud, qaymaq, qatıq, suzmə və s.), /44 min ti pendir və yaqlı brınza, Azərb.SSR-də 870,7 (1940 il- də 274,5) min tz sud, 4,8 (1940 ildə 1,4) min tə) mal-qara yası, 193 (1940 nanə 4,3) MHH m sud hesabı ilə uzl sud məhsulları, 19,8 (1940 ildə 0,4 min t pendir və yaqlı brınza isteh- sal olunmutdur. Azərb.SSR-də S.s. mӱəssisələri Bakıda, Kirovabadda, Naxcıvanda, Stepanakertdə, Sumqa- yıtda (sud kombinatları), Bərdədə, İmitlidə (yae-pendir kombinatları), PQəkidə (ət-sud kombinatı) və s. də var. Sud və mal-qara yaqının umumi istehsalına və sənaye usulu ilə sud e"”malına gərə SSRİ dunyada 1-ci ye- ri tutur (1983). S.s. mӱəssisələrinin əksəriyyətində gundə 50—100—200 m sud e”mal edilir, gӱndə 500— 1000 ?t .. e”mal edən mӱəssisələr də var.

casir sud kombinatları və z-dları kammalı kompleks e”mal edir, geni cepiddə məhsul buraxır.

S.s. digər sosialist əlkələrində muvəffəqiyyətlə inkipaf edir. 1982 ildə umumi sud istehsalı ADR-də 8,2, BXR-də 2,4, Mac.XR-də 2,7, XR-də 14,8, RSR-də 5,0, CSSR-də 6,0 mln. t olmutdur. S.s. kapitalist əlkələrin- dən ən cox ABPQ-da (1982 ildə 61,6 mln, t sud və 595 min ?t mal-qara ya- qı), Fransada (35,9 və 605), AFR-də 25,4 və 542), B. Britaniyada (16,4 və

05), İtaliyada (11,5 və 80) inkiplaf etmiidir. ı

SCUD TURİYUSU, ZAL tur- pusu, SN.SN (ON) SOON—6birəsas- lı oksikarbon turiusu: heyvan, bit- gi və mikroorqanizmlərdə maddələr mubadiləsinin muhum aralıq məhsu- ludur. Suda asan Həll olan rəngsiz kristal maddədir. (—) və (--) optik aktiv və rasemik qeyri-aktiv forma- larda olur. PQLəkərli maddələr mux- təlif bakteriyaların tə”siri ilə qıc- qırdıqda, məs., sud turituduqda, kə- ləm və baiqa tərəvəz porabaya qoyul-


duqda, silos basdırıldıqda əmələ gəlir.

SUD TURİYUSU BAKTERİYALARI (Lactobacterium) — karbohidratları


qıcqırdaraq, əsasən, sud turtusu əmə- lə gətirən anaerob bakteriyalar qru- pu. Sporsuz, hərəkətsiz, qrammusbət- dir. C.r.6. 2 qrupa belunur: birtip- li, yaxud hemofermentativ və muxtə- liftipli, yaxud heterofermentativ. Streptokoğklar kimi ceptlpəkillilər də qlukoza və laktozanı qıcqırdır, suddə və sud məhsullarında sur"ətlə qoxa/ısıp. Betabacterium HeBYHƏ MƏHCyÖ olanlar qlukoza və maltozanı sud turipusuna qədər qıcqırdır. S.t.b. bitki qalıqları uzərində, torpaqda, rizosferdə, insan və heyvanların ba- qırsaqında olur. Sənaye və k.t.-nda bəyuk əhəmiyyəti var.


SUD TURİYUSUNA QICQIRMA— bax Qıcqırma.

SUD (İYƏKƏRİ —laktozanın az Mm- lədilən bapqa adı.

SUDLƏYƏN (Eprhoqıa),sudducə, sudlu biyan — sudləyəngimilər fəsiləsindən bitki cinsi. TəpKnöHH- də sud ipirəsi var (adı da buradandır). Bir və coxillik ot və kollardır. Yar- paqları nəvbəli duzulur. Cicək yan- lıqı olmayan cicəkləri bircinsiy- yətlidir. Meyvəsi AŞA Yer ku- rəsində 2 min, SSRİ-də 170-dən cox (əsasən, Orta Asiya və Qafqazda), o cumlədən Azərb.SSR-də 37 neəvu mə"- lumdur. Bir cox nevunun sud ipirəsi zəhərlidirqu yanıqa, gecsaqalan yara- ya, gəz, dodaq, burunun selikli qiila- sının iltihabına, k.t. heyvanları- nın aqır zəhərlənməsinə səbəb olur. S.-in bir cox tropik və subtropik nəv- lərinin sud iiirəsindən ətriyyatda və s. sənaye sahələrində istifadə edi- lir. S. dekorativ bitki kimi oran- cən: ev və baqlarda becərilir. SUDLƏYƏNKİMİLƏR (Eprhoqıa- seae) — ikiləpəli bitki fəsiləsi. Atac, kol və otlardır. Tərkibində sud pirəsi var. Yarpaqları nəvbəli, yaxud qartı-qariıya duzulur. Bir- cinsiyyətli cicəkləri sunbul cicək qrupunda toplanmıtidır. Meyvəsi ry- tucuqdur. Tropik və subtropik qur- paqlarda 3 minə qədər cinsi (7 min- dən cox nəvu) mə”qlumdur. S.-in coxu (maniok, gənəgərcək, tunq) faydalı bitkilərdir: bir cox nəvunun meyvəsi yeməli olduqu ucun becərilir. Sudlə- Yən və s. nevlərinin dərman əhəmiyyəti var. Bə”zi nevləri tropik və subtro- piklərdə dekorativ bitki kimi becə- rilir.

SUDL QATI NIQ—sudəmər utpaq- ların sun"i və əlavə qidalanması ucun suddən hazırlanmı|i məhsul. S.q. sa- də, turiq və mӱrəkkəb (kalorili) nəv- lərə ayrılır. S.q. yarma (duyu, yulaf, qarabapaq) həlimlərini inək sudu və ya gefirlə mӱxtəlif nisbətdə qarıii- dırmaqla hazırlanır. Kefirlə ha- zırlanan S.q. asan həzm olur. Up-iaq yeməklərini ev ipəraitində hazırla- maq çcun (toz halında) S.q.-lar da is- tehsal edilir. S.q. nəvlərindən 4“ Mal- yutkaq və s., əsasən, kerpə və vaxtın- dan qabaq doqulmu:i uplaqlar ucu, cMalıiyə isə 1—2 aylıqdan 1 yaqladək olan utaqlar ucundur. Bu S.q.-ların tərkibinə quru suddən baiqa bitki yaqları, sӱzmə, muxtəlif vitaminlər, maltoza və muxtəlif duzlar əlavə edi- lir. Bə"zi S.q.-ların tərkibi ana su- dunun tərkibinə maksimum yaxınlaiq-


un

SUDLUK QARAMAL—bax Qaramal. SUDLUPLOV—azərb.-lılar arasın- da Yayılmıpy xərək nəvu. Sud və duyu- dən hazırlanır. Bitirərkən, həm- HHHHH duz, Yar, ədviyyat (sarıkek, zə fəran) da iplədilir. Xuruptu qay- sava və bitirilmiiy quru balıq olur. AYİY yuyulub duz, sarıkek vurul- muti sӱdə təkulur və bitənə kimi (qarımpqdırmaqla) qaynadılır. Uzəri- nə yaq verilir, həmin qazanda və ya dibinə xəmir qazmarı salınmıpn baiy- qa qazanda dəmə qoyulur. Azərb.-ın bə"zi zonalarında sudl Y am, sudlu cilov da adlanır. Yaxın PTərq, Orta Asiya və Qafqaz xalqları arasında da yayılmındır. CYAOTY (Polygala)—eyaory fəsilə- sindən bitki cinsi. Coxillik, az hal-


SUZGƏC


97


da birillik ot və kolcuqdur. Sadə yar- paqları nəvbəli duzulur. Qeyri-mun- təzəm cicəkləri salxımda yerləpir. Meyvəsi ikiyuvalı, yastı qutucuqdur. Yer kurəsində 600-dək, SSRİ-də 30, o cumlədən Azərb.SSR-də 11 nəvu mə"lumdur. Bə”zi nevlərinin kəekundə saponin olduqundan ÖƏNFƏMKƏTHDHMH dərman kimi istifadə olunur. Deni rativ bitkidir.

SUDOTU FƏSİLƏSİ (Royurayasedle) —-ikiləpəli bitki fəsiləsi. Ot, kol- cuq, lianalar, bə”zən alcaqboylu aqac- lardır. Sadə, tamkənarlı yarpaqları nəvbəli duzuçlur. İkicinsiyyətli qey- ri-muntəzəm cicəkləri salxım, sun- bulvarı və supurgəvarı cicək qrupun- da yerləpir. Meyvəsi qutucuqdur. 14 cinsi (900-dək nevu) var: SSRİ-də, həmcinin Azərb.SSR-də yalnız sudoti cinsinin nəevlərinə təsaduf olunur. Bə”zi nevləri dərman, dekorativ və qi- da bitkisi kimi istifadə edilir. SUJET (fr. suğfet—Məmnay )—1) ə n ə- biyyatda—epik, lirik və drama- THK əsərlərdə, kinoda bir-biri ilə baqlı və ardıcıl surətdə bapq verən Həyat hadisələrinin inkipaf xətti. 4aS.ə terminini ədəbiyyatda ilk dəfə 17 əsrdə P. Kornel və N. Bualo tətbiq


etmiplər. Movzunun acılmasının əsas vasitəsi olan S.-də həyatın sə- ciyyəvi ziddiyYyYət və munaqiptələri,


insanların qariılıqlı munasibətlə- ri, insan xarakterləri əz bədii ifa- dəsini tapır. Duyӱn, zirvə və acılı=p S. xəttinin inkipafının əsas kom- ponentləridir. 2) Təsviri sə- n ətdə—bədii əsərdə təsvir edilən və cox vaxt əsərin adında ifadəsini tapan muəyyən Hadisə, əhvalat, vəziy- yət. Məvzudan fərqli olaraq S, əsə- rin ideyasının konkret, ətraflı və obrazlı ptəkildə acılmasıdır. Məi- pqət janrında və tarixi janrda yara- dılmıpt əsərlər ucun xususi S. mu- rəkkəbliyi səciyyəvidir.

Əd. Rəfili M. Ədəbiyyat nəzəriy- yəsinə giripi, B., 1958, Timofeev L. İ., Osnovı teorii literaturı, M., 1971, Pospelov Q. N., Teorin lite- raturı, M., 1978,


SUZEREN (fr. ziqeqayi—ali)—orta əsrlərdə Qərbi Avropada iri feodal— əzundən vassal asılılıqrında olan ərazinin hekmdarı, ali senyoru (kra- lı, hersoqu, knyazı). S. hakimiyyəti onun vassala bəxti etdiyi torpaq mulk- ləri əsasında meydana gəlmiildi. SUZERENLİK — feodalizm devruӱ- ucun səciyyəvi olan pəxsi və haki- miyyət mӱnasibətləri sistemi: suzeren- lə (senyorla) vassal arasında muqavi- lə pəklində təzahur edirdi. C. My- nasibətlərinin əsasını feodal mul- kiyyətinin iyerarxiya strukturu təitp- kil edirdi: bu, hakim sinfi butəv bir vahid kimi birlətdirir və onla- rın iri feodallar (krallar, hersoq- lar, qraflar və s.) hesabına siyasi (hərbi, məhkəmə və s.) iplərdə ustun- luyunu tə”min edirdi. Mərkəzləidi- rilmit dəvlətin yaranması ilə haki- miyyət səlahiyyəti tədricən kralın əlində cəmləptirdi.

Guclu və daha zəif vassal dəvlət- lər arasındakı beynəlxalq-huquqi mu- nasibətlər də S. formasında quru-


Eli. dӧ.

SUZƏNƏK, qonoreya (yun. bopӧq- qhoya, opӧzӱ–toxum-- qhgӧ— axıram), perelo y—əsasən, sidik-cinsiyyət orqanlarının selikli qitpasını zə-


ASE—7, c 9


dələyən infeksion xəstəlik, zəhrəvi xəstəliklər qrupundandır. Tərədici- sini koxa) 1879 ildə A. Neyser tapmıpdır. Cinsi yolla yayılır, qey- ri-cinsi yolla utpaqlar doqrupy zamanı xəstə anadan (qonokokk utaqın gəzu- Hə dupqub blennoreya tərədir, Yaxud qız utpaqının cinsiyyət orqanına du- pqur) və ya xəstənin ətyYalarından (dəsmalından, yataqından və s.) isti- fadə etdikdə yoluxurlar S. xəstəli- yində immunitet yaranmır: hər bir in-


lıq artımlarına kecdikdə xəstənin umumi Halı pislətir, temp-r yuksə- lir. S.-in bu forması sonsuzluqla nəticələnir. Qızlarda S. cox vaxt 2—8 yaplarında mutpahidə edi- lir. İnfeksiya, adətən xəstə analar- dan, dayələrdən və uttaqla sıx təmas- da olan digər xəstə qadınlardan qey- ri-cinsi yolla gecir. S. qızlarda vulvanı, vaginanı və sidik kanalını zədələyir. Cox vaxt duz baqırsaq da xəstələnir. Xəstəlik kəskin baiplla-


san bir necə də xəstələnə bilər: yır: vulvada arrı və gəynəmə, sidik və irsi deyil. İnkubasiya dəvru 3—5 gӱn- nəcis ifrazı aqrılı olur, irinli


dur. Sidik-cinsiyyət orqanlarının selikli qippasına dutpmutp qonokokk tez bir zamanda coxalaraq iltihabi proses yaradır. Bu da iltihabi in- filtrata, irinli ifrazata səbəb olur. Xəstəlik uzun muddət davam etdikdə infiltrat capıqlatır, nəticədə si- dik kanalı daralır. Capıqlailma ki- tpilərdə xaya artımlarında, qadın- larda isə fallop borularında gec- məzliyə səbəb olur, bu da sonsuzluqla nəticələnir. Xəstəlik oynaqların, sinir sisteminin zəifləməsinə səbəb olur. Dӱzgӱn mualicə aparılmadıq- da, yaxud rejim gəzləmədikdə, xəstə- lik xronik ala kecir, alkoqolun tə"sirindən, ədviyyatlı, turipulu, duzlu qidalardan proses daha da kəs- kinləpir. |

Kimyilərdə S. Qonokokklar əvvəl- cə uretranı zədələyir. 3—3 gundən sonra kəskin iltihab( uretrit) tərənir Xəstəlik qaqpınma, geynəmə, siyimə za- manı aqrı və sidik kanalından irin- li ifrazatın axması ilə baitlayır. Uretranın xarici dəliyinin dodaq- cıqları ədemlətir, Xronik uretrit spirtli ickilərin, cinsi əlaqənin tə”sirindən kəskinləə bilər. Diaq- noz laboratoriya muayinəsinə əsasən qoyulur. S. sidik kanalıpın capıqlı daralması, parauretral yolların, xaya artımının (epididimit), toxum kisəsinin iltihabı, prostat vəzinin kəskin və xronik iltihabı və s. aqır- lapmalar verə bilər. Hər iki xaya artımının zədələnməsi sonsuzluqla nəticələnir.

Qadınlarda S. cox nəzərə carpma- dan, sust davam edir və aqrı hissi tərətmir, 2—3 həftə gizli davam edir: Hec bir əlaməti olmadıqrından xəstə qadınlar həkimə muraciət et- mirlər, infeksiya mənbəyi kimi sar- lam adamları yoluxdururlar. Qadın- larda S.-in iki nəvu: sidik-cinsiyyət orqanlarının altpaqı :pe"bənin Cə (uretranın, uttaqlıq boynu kanalı- nın, bartolin vəzilərinin, duz bakır- sarın zədələnməsi) və qalxan S. (utpaq- lıq cisminin, utpaqlıq borularının, Yumurtalıqların və gicik canaq peri- tonunun zədələnməsi) ayırd edilir. Amar ı plə”bənin S.-ində siyimə za- manı geynəmə və sancı, sidiyin tez- tez xaric olması və s. muptahidə olu- nur. ə Paqlıq boynu zədələndikdə qa- dından pis iyli, irinli-selikli və bəzən qan qarıqmıti ifrazat gəlir, qarnın apaqı hissəsində aerılar tə- rəyir, uretranın dəliyi qızarır, edemlətir. Utpaqlıq boynundan irin- li-qanlı ifrazatın axması duz ba- qırsaqın S.-inə səbəb ola bilər. Diaq- HOS laboratoriya mӱayinəsinə əsasən qoyulur. Qalxan S. zamanı qarnın appa- qı hissəsində aqrılar, qanaxma olur, aybalı pozulur, iltihabi proses utlaq-


ifrazat axır, cinsiyyət dodaqları ədemləpir. Utpaqın umumi vəziyyəti pozulur, temp-r yuksəlir, əzginlik, zəiflik və bə”zən anemiya mu də edilir. Mualicəsi: antibiotik- lər, sulfanilamid preparatları, spesifik və qeyri-spesifik immuno- terapiya, fizioterapiya, yerli MYa- licə vəs. Profilaktikası: pəxsi gigiyena qaydalarına əməl et- mək, təsadufi cinsi . yaxınlıqdan uzaq olmaq və s. Dəri-zəhrəvi dispan- serlər və veneroloji kabinetlər belə xəstələrə nəzarət edir, onları mua- licəyə cəlb edir, əhali arasında ya- yılmasının qarptqısını alır.

Ədə Hacıyev R., Davatda- rova M., Huseynzadə H., Zəhrəvi xəstəliklər, B., 78: Jukov V. İ., Venericeskie bolezni, Riqa, 3, CY3ƏHM-—naxbınyıbı NeKOpaTHB 122440. Pambıq parca, yaxud ipəkdən hazır- lanıb binanın daxili divarlarının bəzəklərində tətbiq edilir. Parca uzərində ipək saplarla iplənmint XOH- calar (medalyon), cicək motivləri, qup təsvirləri S.-nin xarakterik orna- mentləridir. Tacikistan, Əzbəkistan və Azərb.-da genipi yayılmındır. CY3ƏP (Seq(Hya)—suӱzərlər əsilə= sindən quti cinsi. Bədəninin uz. 13— 15,5 sm-dir. Lələkləri bel tərəfdə ar- dır. Quyruq lələkləri aqacdələndə ol- duru kimi sərtdir. Atacın gevdəsin- də taquli dayanıb, onun qabırı al- tındakı cӱcӱlərlə qidalanır. ə nə- vu vary Avropa, Asiya, Afrika və Ame- rika mepələrində yayılmındır. SSRİ-də 3, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 2 HəBY—a 4 H C. (C. familiaris), Tr bi- sa barmaq S. (C. branchydactula) var. Quru aqacların yarıqlarında puzəltdiyi Yuvaya 4—7 yumurta qoyur, 14—15 gun kurt yatır.

CY3ƏPnƏP (Certhiidae) — c ə p uə- kimilər dəstəsinə aid quti fəsi- ləsi. 2 cinsi var.

CY3KƏU, bu nrTp (öp. filtre, COH lat. Ei1sqap, hərfi Mə”Hacbi—KeHƏ)— sӱzucu arakəsmənin (məsaməli struk- turlu təbii və ya sun"i material ya- xud mə”mulatın) kəməyi ilə bərk və maye Saz fazadan ibarət muxtəlif cinsli sistemləri ayırmaq, qatılai1- dırmaq və ya =ppəffaflaitdırmaq ucun aparat. Bundan əlavə, ionitlərin kə- məyi ilə məhlulları mineral duzlar- dan təmizləmək, polimer ionları fraksiyalarına ayırmaq və s., habelə MYƏ)yƏH tezlikli səs və Ya elektromaq- nit dalqalarını buraxmaq və Ya tu- tub saxlamaq ucun qurqu və aparatlar (bax Akustik sӱzgəc, Elektrik suz- gəci, İstilik suzkəci, İzmıq suzgə- ci) da S. adlanır. Suzuləcək sis- temlərin nəvundən asılı olaraq maye S.-ə (şuspenziyanı suzmək çcun) və qaz S.-inə (aqrozolları ayırmaq və qazları təmizləmək ucun) ayrılır.


CY3MƏ





4 ən zə y ə ə —.

“ğı üə : | ç .. Hə ”.

” CC AN,

AÇ u



s = rk iri ku iıA..| ş * IV :


. : m cəl v N NƏ | "dn. VZ VAL ə Y ö 2 . “r” ə ə Ə İ i


ki z ” aq b )

“a


m 1

— “x LAF

Cİ Qusa


ə . ӱn “ğa “xx r usul ğu


-i mülk iğnə m Ab . Fasiləsiz təsirli diskli sӱzgəc: /—sek- siyalar, 2—suzucu elementlər—disklər:| 3—paylayıcı quruluq, 4—vakuum mənbə- yi ilə birlətzldirmək və filtratı sistem- dən cıxarmaq ucun boru kəməri: 5—sı- xılmın hava verən boru kəmərləri: 6—

ceəkuntunu cıxarmaq çcun bıcaqlar. Ən sadə S. suzucu arakəsmə ilə iki hissəyə bəlunən qabdır. Maye (qaz) S.-in hissələri arasında yaradılan təzyiqlər fərqinin tə"sirindən bərk hissəcikləri tutub əzundə saxlayan arakəsmədən kecir. Maye S.-lər ipi prinsipinə gərə dəvri (buraya tutum, vərəq S.-lər, filtr-pres və patronlu S. daxildir) və fasiləsiz (barabanlı, diskli, lentli, bopqabvarı və karusel S.-lər) tə"sirli S.-lərə ayrılır. Qaz S.-ləri (mustəvi suzucu səthli və ba- tareyalı S.-lər) fasiləsiz tə”sirli aparatlardır. Bax həmcinin Suzmə (filtrasiya), Sulun təmizlənməsi, Biosuzgəc, Bakterial sӱzgəclər. SU/ZMƏ—sud məhsulu. Azərb.-da xalq arasında S. hazırlamaq ucun qatıqra, yaxud ayrana bir qədər duz qatıb tor- baya tekur və hundurdən asırlar. Bə”- zi yerlərdə torba yap otun ustundə uzərinə arır daip qoyulmaqla bir necə kun ərzində suzulur. Suyu suzuӱlduk- dən sonra qalan məhsula S. deyilir. Qatıq S.-si yaqlı olduqundan daha dadlı sayılır. Qatıq S.-sini, həmci- nin qurudub saxlayırlar (bax Qurut). Sənaye usulu ilə S. uzsuz sud və qaymaq (yaqlılıqı 50—5596) qatımtıqına ter- mofil streptokokk mayası əlavə et- məklə hazırlanır. Yaqlılırı 1596 -ə qədərdir.

Ədə Rəcəbov Q. Ə., Azərbaycanda sud məhsulları hazırlanmasının xalq usulları, Azərbaycan etnoqrafik məcmuə- si, PT buraxılıpt, B., 1977.

SUuUZMƏ, filtrasiya—maye və ya qazı buraxan, bərk hissəcikləri isə əzundə saxlayan sӱzucu arakəsmə (SA) vasitəsilə suspenziya və aero- zolları ayırma prosesi. S. ucun xu- susi aparat.və suӱzgəclərdən istifadə edilir. S. zamanı suspenziyadan ay- rılan Hissəciklər cekuntu qatı əmə- lə gətirir. Cox əzlu, eləcə də qatılı- qı az olan narın dispert suspenziya- ların bərk Hissəcikləri SA-nin mə- samələrini tutur. Bunun qarpısını almaq və ya azaltmaq ucun diatomit, perlit, asbest, selluloz və s. bu kimi maddələr geturuӱlur. SA-dən gecən mayeyəsuzuntu (filtrat) deyilir. emp-r yuksəldikcə suspenziyanın ez- luluyu azaldıqından S. sur”"əti ar- tır. S. nəticəsində alınan cekuntu- nun məsaməliliyi ya sabit qalır (s ı- xılmayan cəkuntu), ya da azalır (sıxılan cəkuntu). S. sənaye və laboratoriyalarda (o cumlədən, qazla- rın da təmizlənməsində) geniiq tət- biq olunur. |


SUZULƏN VİRUSLAR—bax Virus- lar. SUZULMƏ—mayenin (neftin, suyun) və ya qazın (havanın, təbii qazların) yer altında təbii qrunt laylarında- kı məsaməli muhit icərisində həpə- gəti. Suyun qruntdan və hətta beton- dan (məs,, torpaq və beton bəndlərdə) sızıb kecməsinə də S. deyilir. Səna- ye və laboratoriya iqəraitində aparı- lan analoji proseslər sӱzmə (filtra- siya) adlanır. SCUİTA (fr. zi((e, hərfi mə"nası— sıra, ardıcıllıq)—silsilə instru- mental musiqinin əsas formalarından biri. S.-da, adətən bir-birinə kont- rast mustəqil hissələr ӱmumi bədin ikir əsasında vəhdət təpkil edir. onata və simfoniyadan fərqli ola- raq S.-nın hissələri mahnı, rəqslə bilavasitə baelı olur, burada təsvi- riliyə geni yer verilir. 17 əsrin Stara formalatmın klassik — allemanda, kuranta, sarabanda, jiqa rəqslərindən ibarətdir. 17—18 əsrlərdə S.-ya həmcinin menuet, qa- vot, burre, paspye, polonez rəqsləri, prelud, uvertura, ariya, rondo və s. pyeslər daxil idi. S.-nın butun his- sələri, adətən eyni tonallıqda olmuit, lutnya, klavesin, orkestr və s. ucun nəzərdə tutulmutidur. 19—20 əsrlərdə orkestr S.-ları yaradılmıtidır. Cox zaman belə S.-lar "pu r (N. Rimski-Korsakovun 4PTəhrzadg S.- sı). Teatr tamapaları, opera, balet, kino musiqisi əsasında (E. Qriqin cPer Guntə dramına yazdırı musiqi, Q. Qarayevin “Yeddi gezələ, 4İldı- rımlı yollarlaq baletlərindən S. və s.) S.-lar var. SUKAN 1) Gəmi S.-ı——gəminin hərəkətini idarə etmək ucun quruluq, tpaquli ox ətrafında dəndərilə bi- lən ləvhədən ibarətdir (tpaquli S.). adətən gəminin arxa (bə”zən burun hissəsində) quraidı- rılır. aquli S.-dan əlavə şuialtı qayıqlarda (paquli mӱstəvidə hərəkə- ti idarə etmək ucun ӱfuqi S. da olur. Yava Hərəkətdə idarəetməni yaxiyı- lapdırmaq və gedipsiz manevretmə ucun aktiv S, (avar vintli) iplədi- lir. 2) S. aviasiyada—(bax Ha- va sukanlaqı, Qaz sukanı. Z) Avt o- mobil S.-ı—bax Suӱkan-idarəetmə mexanizmi. CYKAH-HHAPƏETMƏ MEXANİZ- Mİ—relssiz təkərli mapınların hərəkətinə istiqamət vermək ucun me- xanizm. Əksər mapınlarda avtomo- bil S.-i.m.-ndən istifadə olunur. Bu- ra sukan mexanizmi və intiqalı da- xildir (bax Avtomobil). Muasir ma- pınlarda sukan mexanizmi sonsuz. vint və diyircək, sonsuz-vint və sektor, yaxud vint və qaykadan iba- rət kinematik bənddir. Bir cox avto- mobil və avtobus modellərində hun- ravlik və Ya pnevmatik S.-i.m. gӱc- ləndiriciləri tətbiq olunur. Su- kan intiqalı sukan trapesiya- sı əmələ gətirən linglər sistemin- dən ibarətdir (bax Yapıtidırma ipək., ASE, 1 cild, səh. 80—81). SCUKUNƏT—bax Hərəkət. SUKUNƏT KUTLƏSİ, məxsusi kutlə—nisbi sukunət halında olan maddə hissəciyinin kutləsi. SUKUT ZONASI—1) akusti - kada (akustik gəlkə zonası)—guc- lu mənbədən (top atəii, partlayıl və s,) yayılan səsin etidilmədiyi sa-



hissəsində


hə. Mənbəyə nəzərən bu sahədən yaxın- da və uzaqda səs etidilir. S.z. Yer səthində mənbəyi əhatə edən RY3KYH olmayan halqa formasında olur. Bə”- zən iki və daha cox S.z. muiahidə edilir. Birinci S.z.-nın daxili ra- diusu 20—80 km, bə”zən 150- km, xari- ci radiusu 150—400 km olur. "3. atm.-də səsin refraksiyası nəticəsin- də yaranır: atm.-in aiyarı qatlarında temp-r hundurlukdən asılı olaraq aza- lır |15—20 km hundurlukdə—(ə0? — 75*S-yə) catır), səs dalqaları Yer səthindən uzaqlalaraq yuxarıya meyl edir. 40—60 km hundurlukdə temp-r yenidən artır (0—309S-yə qədər), səs ptuaları alparıya doqru əyilir, S.z.- nın quripayanı olur, Yer səthinə ca- tır və anomal epidilmə zonası ya- ranır. Səs puçalarının bir necə də- fə Yer səthindən qayıtması zamanı iki və daha cox S.z. olur. Kulək səs iqualarının, S.z.-nın formasını təh- if edir, bəzən halqa qapalı olmur.

əsin anomal yayılmasından istifa- də edərək atm.-in orta qatlarının temp-ru tə”yin edilir. Səs (ultrasəs) okeanda yayılarkən analoji mənzərə yaranır. 2) radiofizikada— fəza oblastı: bu oblastda radioapa- ratın verdiyi siqnallar qəbuledi- ciyə catmır və ya bu oblasta yaxın və uzaq olan siqnallardan olduqca


zəif olur. SULALƏ (ər. “1u..)—monarxiya dəv- lətlərində eyni bir nəsildən (ailə-


dən) olmaqla bir-birini taxtda irsən əvəz etmii bir necə monarx (məs., Azərb.-da — Eldəgəzlər, PLirvaniah- lar, Səfəvilər, Rusiyada—Romanov- lar, Avstriya— Macarıstanda Habs- burqlar, Fransada—Valua və Burbon- lar və s.). SULEYMAN, Solomon (2 —e.ə. təqr. 928)—İsrail-Yəhudi padiqahlı- qının hekmdarı (e.ə. 965—e.ə. 928 |, peyqəmbər. Davudun oqlu və hakimiyyət iqəriki (e.ə. 967—965|. Bibliyada ya- zıldıqına gərə qeyri-adi mudrikliyi ilə əhrət qazanmızidı. Bibliyanın bir necə kitabının muəllifi hesab olunur. Dini rəvayətə gərə, heinanna- ın və quiların dilini bilirmii. iranda adı cəkilir. S. obrazına klassik TPərq, o cӱmlədən Azərb. ədə- biyyatında muraciət olunmupdur. SULEYMAN ARAHXSEYN ORLU, Qacaq Suleyman (1872, unnu- kn Fizuli r-nunun Əhmədalılar k.— 6.4.1917, Cənubi Azərb.-ın PQahqasım G.)—19 əsrin sonu, 20 əsrin əvvəllə- rində Azərb.-da kəndli hərəkatının fəal iptirakcılarından biri. Utpaq- lıqda muzdurluq etmi, sonralar kənd- li hərəkatına qopulmut, 1891 ilin yazında həbs edilmipdi. PPutpa qala- sına aparılarkən qacmıtt və Qacaq Nəbinin dəstəsinə qopqulmutidu. 1909 ildən Nəbinin dəstəsinə baqicılıq etmipdir. Qəbriz usyanı zamanı əksinqilabi quvvələrin darmadaqın edilməsində və usyancıların silahla təchizində S.-ın dəstəsi muhum rol asələ vir, ki dəstə beyuk | cevrilmitdi (1917 nı nəfər). 1910—17 illərdə a si Cənubi Azərb.-da, həmcinin Qara- barda, axcıvanda hekumət qoptun his- sələrini, bəy, xan dəstələrini dəfə- lərlə məqlubiyyətə uqratmılpdı. 1917 il aprelin 5 və 6-da, Cəbi Azərb.-da Acıdərə adlı yerdə S. car sərhəd mu- hafizə qopunları və İran xanları-



““.“—-——


ı |



nın birlətmiti dəstələri ilə dəyui- də həlak olmupdur. |

SULEYMAN BƏY BİCƏN ORLU (7—1492)— Aqqoyunlu sərkərdəsi. 1480 ildə Aqqoyunlu torpaqlarına soxul-


nun Misir sultanı Qait bəyi (11468 — 96| məqlub etmiit və Diyarbəkirdə mehkəmlənmitidi. Bayşuinqur Mirzə-


nin Hakimiyyəti dӧvrundə əmir əl- umərə (əmirlər əmiri) kimi əlkəni idarə etməyə balplamıtdı. 1492 ildə Rustəm Mirzənin qotunları ilə Bər- DƏ Yaxınlıqında baiy vermiiy deyuidə məqlub olan C. Diyarbəkirə qacmıiq, orada əldurulmutidur. Kanuni) (Avropa ədəbiyyatında M ə H- təməm Suleyman) (27.4.1495— 6.9.1566, Sigetvar) — turk sultanı (1520—66|. 1 S.Q.-nin yeritdiyi fəal iptqalcılıq siyasəti nəticəsində Os- manlı imperiyası dəvrunun əp qud- rətli devlətinə cevrilmiii və ərazisi xeyli genitlənmitdi (bax Avstriya— Turkiyə mӱharibələri (16—18 əsrlər), əvi—Osmanlı muharibələri|. Za- qafqaziya uqrunda İranla inadlı mu- barizə aparmıil, 1553 ildə Azərb.-a yu- rupledərək Qarabaqı və Naxcıvanı tut- mupldu. 1 S, Q.-nin hakimiyyəti devrun- də əlkənin daxili vəziyyətini nizama salmaq məqsədilə qanunlar məcəlləsi (qanunnamə) tərtib edilmitdi. Məs- cidlərin, saray və qalaların ippasına xususi fikir vermiptdir. 1 S.Q. Ma- carıstana yurupq zamanı əlmupdur. SULEYMAN DARELARI–İran yay- lasının it.-ində, Pakistan və Əfqa- nıstanda daqlar. 600 xm nərə uza- nan bir necə silsilədən ibarətdir. Hund. 3441 m-ə qədərdir. Əsasən, əhəng dapı və qumdapıdan təikil olun- mutdur. Quru cəl və daq səhraları landiaftı ustundur. PQ.-də musson mepələri və savannalar var. SULEYMAN MİRZƏ İSGƏNDƏRİ — İran demokratik hərəkatı xadimi. İran inqilabının (1905—11|1) fəal iptirakcısı və əncӱmənlərin təiki- latcılarından biri idi. Dəfələrlə məclisə deputat secilmiitdi. 1922—23 illərdə milli burjuaziya, mӱtərəqqi əhvali-ruhiyyəli mulkədar və ziyalı- ların mənafeyini mudafiə edən bir necə siyasi qruplaqimanı birlətdir- mipl Milli blokun sol cinahına bapcılıq etmitdi. 1923—24 illərdə maarif naziri olmuidu. İran Xalq Partiyasının banilərindən biri və sədri idi. - SULEYMAN RUSTƏM (Suleyman Əliabbas oqlu Rustəmzadə, d. 12.3.1906, Bakı) — Azərb. sovet iqairi, dramaturq, ictimai xadim. Azərb.SSR xalq tairi (1960). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1976). Azərb.SSR əməkdar incəsənət xadimi A (1943), SSRİ (1950) “1 nə Azərb.SSR (1970) (| 4 Dəvlət mukafatı, = Resp. Lenin kom- “ – sö somolu mukafatı (1970) laureatı. 1940 ildən Sov, İKİ uzvu. Dəmirci ailəsində doqulmup- dur. N. anan ad. Sənaye Texni- gumunda (1922—24), Bakı Darulmuəl- liminində (1924—25) oxumuit, 1925 ildə Azərb. Devlət Un-tinin PTərq fa-


1*,c. 9


su



| ə


SULEYMAN STALSKİ


təhsilini 1-ci Moskva Dəvlət Un-ti- nin ədəbiyyat fakultəsində davam et- dirmitdir. cGənc iiciə, “Komsomolu, 4Gənc bolpevikə, c Maarif və mədə- niyyətə və s. qəzet və jurnallarda əməkdaqilıq etmiiil, M. Əzizbəyov ad. Azərb. Dəvlət Dram Teatrının direk- toru (1937—38), FƏdəbiyyat və incəsə- nətə qəzetinin redaktoru (1955—56) olmutidur.

Ədəbi fəaliyyətə Hələ sənaye tex- nikumunda oxuduqu zaman bailamıq, aCimnaz xanım yuxudadırq (1922) adlı birpərdəli komediya yazmıstidır. cUnudulmuli gəncə adlı ilk mətbu ıe"pH 1923 ildə “Maarif və mədəniy- yətə (indiki cAzərbaycang) jurnalın- da dərc olunmutdur. Həmin vaxtdan devrun murəkkəb ədəbi-ictimai həya- tında fəal iitirak etmii, “Gənc Qı- zıl Qələmlər İttifaqıjnın (1925) təpkilatcılarından olmupdur. 1928 —29 illərdə Azərb. Proletar Tan. ları Cəmiyyətinin (APYC) məs”ul ka- tibi illəmitdir. FƏləmdən nəpqəyək adlı ilk pe”r kitabı 1927 ildə nər edilmitpdir. Sosializm ideyalarını, dəvrun inqilabi əhvali-ruhiyyəsini beyuk ehtirasla. ədəbiyyata gətirmək, poeziyanı gӱndəlik ictimai-siyasi ha- disələrin in"ikasına cevirmək, HH- qilabi nikbinlik cƏləmdən nəpqəyəv kitabının batllıca xususiyyətləri idi. *Addımlar (1930), “Səsə, *Atəqə (1932) pe"r kitabları S.R.-in siyasi lirik pair kimi puxtələtdiyini, poetik gəruii dairəsinin genitilən- diyini gestərirdi. cQolsuz qəhrəmanı (1928), eKomcoMonə, c“Partizan Əliə (1933), c“cBakı misraları (1934) kimi lirik-epik poema və pe”rlərində tpan- rin lirik həyəcanları daha konkret və realist mahiyyət dapıyır. Xalqla, zamanla baqlılıq, quruculuq ehtirası onun lirik qəhrəmanının xarakteri ucun səciyyəvidir. Həmin motivlər S.R.-in “Gecənin romantikasızt, e€lllu- rindirə, cUlduzlarg (1934), cCapa- yevg (1935) kimi me"pnəpuunə daha poetik əksini tapmıpnpdır. cYaxtı Yolda (1932) poeması sosialist əmə- yi və kollektivinin yeni insanın mə”- nəvi tərbiyəsindəki roluna həsr edil- mipdir. Bəyuk Vətən muharibəsi il- lərində və sonralar S.R, sovet xal- qının fatizmə qariı qəhrəmanlıq mӱbarizəsini tərənnum edən əsərlər |4Andə (1941), *Gun o gӱn olsun kim, cApa və poctalyonə, “Qafqaz ordusu, cQəhrəmanın vəsiyyətiz, € Mən istərəmə (1942), *Koroqluk (1943) və s. te"rlər: c İldırımə (1942), “Qafurun qəlbig (1959), cƏzizlərdən əzizlərəq (1965) poemaları | yazmıpdır. Muharibə RƏBPY Yaradıcılıqında Cənubi Azərb, xalqının həyat və mӱbarizəsinə həsr olunmunq əsərlər xususi yer tutur: c Təbriz ile/rləri?k silsiləsi, 4İki sahilə kitabı (1949).

Muharibədən sonrakı dovrdə manp sulh Bə demokratiya uqrunda muӱbari- zəyə, partiyaya və Leninə bir sıra iye”rlər həsr etmitdir. Poetik mono- LOQ İYƏKLİNDƏ Yazılmınt F* Biz kommu- nistlərikə (1949) tpe"rində sosialist humanizmi, kommunistlərin yeni dunya urrunda mӱbarizəsi tərənnum olunur. 60—80-ci illər S.R.-in yaradıcılı. qında Yeni inkipaf mərhələsidir. Bu illərdə pyair ictimai-siyasi və məhəbbət lirikasının gəzəl HYMYHƏ- lərini yaratmıldır: cGunəpli sa-


KY-TƏCHHƏ daxil əə ə. 1929 ildən


09


hillərdək (1963), ebahap pquncələ- riq (1964), *Bir az da Və əən (1965 ), 4“Kecilməmii yollarla (1970), cXəzərimin səhəri (1976), eYpəiuMuHu gəzuyləə (1977), “Vətən təranələri (1980), * Mənim gӱnətpimə (1981) və s. kitabları. S.R. dəəə sahəsin- nə nə calınmınqdır. O, kollektiv- ləmədən bəhs edən cYanqınq (H. Nə- zərli ilə ə 1930) pyesinin, kol- xoz kəndinə, həsr olunmupq cDurnaq (1948) komediyasının mӱəllifidir. cQacaq Nəbiə (1940) mənzum pyesində xalq qəhrəmanının bədii obrazını yaratmıi, Azərb. kəndlilərinin cariz- mə qariqı muӱbarizəsinin real ləvhə- lərini təsvir etmiptdir. S.R. Niza- minin “Sirlər xəzinəsiəni, PT, Rus- tavelinin “Pələng dərisi geymii pəh- ləvanə poemasının bir hissəsini, A. S. Puljkin, A. S. Qriboyedov, M. Y. Lermontov, T. Q. PQ1evcenko, V. Ma- yakovski, Nazim Hikmət, U. Uitmen və b.-nın bir sıra əsərlərini Azərb. dilinə cevirmitdir. Əə dəni SSRİ xalqları dillərinə, habelə bir sıra xarici dillərə tərcumə olunmupdur. AKP-nin 29-cu qurultayında AKTI MK uzvluyunə namizəd, 30-cu qurulta- Yında AKP MK uzvu secilmitdir. Azərb.SSR Ali Sovetinin 1-ci caqırıll) deputatı, 8—11-ci caqı- rımlq Azərb.SSR Ali Sovetinin sədri- dir. 3 dəfə Lenin ordeni, 2 bapqa or- den və medallarla təltif edilmiidir. Əsərləri: Secilmiqp əsərləri, 1—4, B., 1969—72, Secilmiit əsərləri, 1981, İzbrannoe, M., 1976: İzbrannoe, 1978: Jeleznıe stpoki, M.., 1982,

Əd.: Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 5 cilddə, c. 3, B., 1957, Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixi, 2 cilddə, B., 1967: Mu bariz pair (məqalələr toplusu), B., 1956, Zeynallı A., Kecilməmipt yollarla, B., 1970, Ocerk istorii azerbandjanskoİ, s ovetskon literaturı, M., 1963: Mamed Arif Dadailzade, Azerbabbdjan- skan literatura, M., 1979,


SULEYMAN SANİ—bax Axundov Su- leyman li bəy otlu.


M. B., B..



SULEYMA STALSKİ (18.5.1869, indiki Dar.MSSR, Qasımkənd r-nu- nun Apqaqı Stal nəs "cut

aulu — 23.11.1937,

orada, Mahacqala- |


da dəfn edilmii- dir)—ləzgi sovet apqıq-painri, Daqıs- tanın xalq ipanri (1934). Ləzgi so- vet poeziyasının banisidir. Beyuk Oktyabr sosialist inqilabının və Ru- siyada Vətəndat mu- an (1918— | 20) iltirakcısıdır. İnqilabdan əv- vəl Bakı neft mə"dənlərində və Sə- mərqənd dəmir yolunda fəhləlik et- mipt, muzdur olmutpdur. 1925 ildən Darıstan MTİK-nə uzv secilmint, 1930 ildə k-za yazılmılldır. İnqilabaqə- dərki yaradıcılıqında ictimai zӱlm və ədalətsizliyə e”tiraz əsas yer tu- Di Sovet hakimiyyəti illərində

enin partiyasını, yeni, azad həyatı tərənnum etmitdir. Folklor ən"ənə- lərinə əsaslanan c“Daqıstanə (1935—36) poema-xronikası məphurdur. Azərb. dilində də tie"rlər qapmutdur. M. Qorki sovet yazıcılarının 1-ci qu- rultayında S.S.-ni “20 əsrin Homeriə adlandırmımpdır. Lenin ordeni ilə təltif edilmiiqdir. c“Azərbaycan-


SUZGƏC


97


da birillik ot və kolcuqdur. Sadə yar- paqları nevbəli duzulur. Qeyri-mun- təzəm cicəkləri salxımda yerləpir. Meyvəsi ikiyuvalı, yastı qutucuqdur. Yer kurəsində 600-dək, SSRİ-də 30, o cumlədən Azərb.SSR-də 11 nəvu mə"lumdur. Bə”zi nevlərinin kəekuӱndə saponin olduqundan ƏRFƏMKƏTHDH"H dərman kimi istifadə olunur. Deko- rativ bitkidir.

SUDOTU FƏSİLƏSİ (Polygalaceae) —-ikiləpəli bitki fəsiləsi. Ot, kol- cuq, lianalar, bə”zən alcaqboylu aqac- lardır. Sadə, tamkənarlı yarpaqları nəvbəli duzuçlur. İkicinsiyyətli qey- ri-muntəzəm cicəkləri salxım, sun- bulvarı və supurgəvarı cicək qrupun- da yerlətpir. Meyvəsi qutucuqdur. 14 cinsi (900-dək nevu) var: SSRİ-də, həmcinin Azərb.SSR-də yalnız sudotu cinsinin nevlərinə təsaduf olunur. Bə”zi nevləri dərman, dekorativ və qi- da bitkisi kimi istifadə edilir. SUJET (fr. “suğet—məenay )—1) ə n ə- biyyatda—epik, lirik və drama- THK əsərlərdə, kinoda bir-biri ilə baqlı və ardıcıl surətdə bapq verən Həyat hadisələrinin inkipaf xətti. 4S.əz terminini ədəbiyyatda ilk dəfə 17 əsrdə P. Kornel və N. Bualo tətbiq


etmitppqlər. Məvzӱnun acılmasının əsas vasitəsi olan S.-də həyatın sə- ciyyəvi ziddiYYƏət və munaqipqələri,


insanların qarpılıqlı munasibətlə- ri, insan xarakterləri əz bədii ifa- dəsini tapır. Duyun, zirvə və acılınp S. xəttinin inkipafının əsas kom- ponentləridir. 2) Təsviri sə- n ətdə—bədii əsərdə təsvir edilən və cox vaxt əsərin adında ifadəsini tapan muəyyən Hadisə, əhvalat, vəziy- yət. Məvzudan fərqli olaraq S, əsə- rin ideyasının konkret, ətraflı və obrazlı pəkildə acılmasıdır. Məi- pqət janrında və tarixi janrda yara- dılmın əsərlər ucun xususi S. mu- rəkkəbliyi səciyyəvidir.

Əd. Rəfili M. Ədəbiyyat nəzəriy- yəsinə giriti. B., 1958, Timofeev mn. İ., Osnovı teorii literaturı, M.,

1971, Pospelov Q. N., Teorin lite- raturı, M., 1978,

SUZEREN (fr. zileqayp—ali)—orta əsrlərdə Qərbi Avropada iri feodal— əzundən vassal asılılıqında olan ərazinin həkmdarı, ali senyoru (kra- lı, hersoqu, knyazı). S. hakimiyyəti onun vassala bəxiil etdiyi torpaq mulk- ləri əsasında meydana gəlmiidi. SUZERENLİK — feodalizm devru- ucun səciyyəvi olan pəxsi və haki- miyyət mӱnasibətləri sistemi: suzeren- lə (senyorla) vassal arasında muqavi- lə pəklində təzahur edirdi. S. mu- nasibətlərinin əsasını feodal mul- kiyyətinin iyerarxiya strukturu təpt- kil edirdi: bu, hakim sinfi ÖYTƏB bir vahid kimi birlətdirir və onla- rın iri feodallar (krallar, hersoq- lar, qraflar və s.) hesabına siyasi (hərbi, məhkəmə və s.) iplərdə ustun- luyunu tə”min edirdi. Mərkəzlətdi- rilmit dəvlətin yaranması ilə haki- miyyət səlahiyyəti tədricən kralın əlində cəmlətirdi.

Guclu və daha zəif vassal dəvlət- lər arasındakı beynəlxalq-huquqi mu- nasibətlər də S. formasında quru-


675 | SUZƏNƏK, qonoreya (yun. bopӧq- rhoia, gonösz-ToxyM -- rh€6 — axbıpaM),


perelo y—əsasən, sidik-cinsiyyət orqanlarının selikli qitpqasını zə-


ASE—7, c. 9


dələyən infeksion xəstəlik, zəhrəvi xəstəliklər qrupundandır. Terədici- sini (TOHOKOFX) 1879 ildə A. Neyser tapmıtpdır. Cinsi yolla yayılır, qey- ri-cinsi yolla utaqlar doqruti zamanı xəstə anadan (qonokokk utaqrın gəzu- pə dupqub blennoreya tərədir, yaxud qız upaqının cinsiyyət orqanına duӱ- pur) və ya xəstənin ətyalarından (dəsmalından, yataqından və s.) isti- fadə etdikdə yoluxurlar S. xəstəli- yində immunitet yaranmır: hər bir in- san bir necə dəfə xəstələnə bilər: irsi deyil. İnkubasiya dəvru 3—5 gun- dur. Sidik-cinsiyyət orqanlarının selikli qippasına dultimuti TOHOKOKK tez bir zamanda coxalaraq iltihabi proses yaradır. Bu da iltihabi in- filtrata, irinli ifrazata səbəb olur. Xəstəlik uzun muddət davam etdikdə infiltrat capıqlanır, nəticədə si- dik kanalı daralır. Capıqlaplma ki- tpilərdə xaya artımlarında, qadın- larda isə fallop borularında gec- məzliyə səbəb olur, bu da sonsuzluqla nəticələnir. Xəstəlik oynaqların, sinir sisteminin zəifləməsinə səbəb olur. Dӱzgӱn mualicə aparılmadıq- da, yaxud rejim gəzləmədikdə, xəstə- lik xronik hala gecir, alkoqolun tə"sirindən, ədviyyatlı, turitulu, duzlu qidalardan proses daha da kəs- kinləptir.

Kiizilərdə S. Qonokokklar əvvəl- cə uretranı zədələyir. 3—5 gundən sonra kəskin iltihab( uretrit) tərənir Xəstəlik qaqppınma, geynəmə, siyimə za- manı aqrı və sidik kanalından irin- li ifrazatın axması ilə baptlayır. Uretranın xarici dəliyinin dodaq- cıqları ədemlətir, Xronik uretrit spirtli ickilərin, cinsi əlaqənin tə"sirindən kəskinlətə bilər. Diaq- noz laboratoriya muayinəsinə əsasən qoyulur. S. sidik kanalıpın capıqlı daralması, parauretral yolların, xaya artımının (epididimit), toxum kisəsinin iltihabı, prostat vəzinin kəskin və xronik iltihabı və s. aqır- lapmalar verə bilər. Hər iki xaya artımının zədələnməsi sonsuzluqla nəticələnir.

Qadınlarda S. cox nəzərə carpma- dan, sust davam edir və aqrı hissi tərətmir, 2—3 həftə gizli davam edir: Hec bir əlaməti olmadıqrından xəstə qadınlar həkimə muraciət et- mirlər, infeksiya mənbəyi kimi sar- lam adamları yoluxdururlar. Qadın- larda S.-in iki nəvu: sidik-cinsiyyət orqanlarının apaqı :poe"bənin S.-i (uretranın, uttaqlıq boynu kanalı- nın, bartolin vəzilərinin, duz baqır- sarın zədələnməsi) və qalxan S, (ymar- lıq cisminin, utaqlıq borularının, Yumurtalıqların və kicik canaq peri- tonunun zədələnməsi) ayırd edilir. Amar ı plə”bənin S.-ində siyimə za- manı geynəmə və sancı, sidiyin tez- tez xaric olması və s. mutpahidə olu- nur. Utaqlıq boynu zədələndikdə ra- dından pis iyli, irinli-selikli və bə”zən qan qarıpmın ifrazat gəlir, qarnın apaqı hissəsində aerılar tə- rəyir, uretranın dəliyi qızarır, edemlətir. Utpaqlıq boynundan irin- li-qanlı ifrazatın axması duz ba- qırsaqın S.-inə səbəb ola bilər. Diaq- noz laboratoriya muayinəsinə əsasən qoyulur.

Qalxan S. zamanı qarnın appa- qı hissəsində aqrılar, qanaxma olur, aybapı pozulur, iltihabi proses uplaq-


lıq artımlarına kecdikdə xəstənin umumi halı pislətir, temp-r yuksə- lir. S.-in bu forması sonsuzluqla nəticələnir. Qızlarda S. cox vaxt 2—8 yaplarında mutpahidə edi- lir. İnfeksiya, adətən xəstə analar- dan, dayələrdən və utpaqla sıx təmas- da olan digər xəstə qadınlardan qey- ri-cinsi yolla gecir. S. qızlarda vulvanı, vaginanı və sidik kanalını zədələyir. Cox vaxt duz baqırsaq da xəstələnir. Xəstəlik kəskin baitla- yır: vulvada aqrı və gəynəmə, sidik və nəcis ifrazı aqrılı olur, irinli ifrazat axır, cinsiyyət dodaqları ədemlətir. Utaqın umumi vəziyyəti pozulur, temp-r yӱksəlir, əzginlik, zəiflik və bə”zən anemiya mu də edilir. Mualicəsi: antibiotik- lər, sulfanilamid preparatları, spesifik və qeyri-spesifik immuno- terapiya, fizioterapiya, yerli muca- licə vəs. Profilaktikası: pqəxsi gigiyena qaydalarına əməl et- mək, təsadufi cinsi ,. yaxınlıqdan uzaq olmaq və s. Dəri-zəhrəvi dispan- serlər və veneroloji kabinetlər belə xəstələrə nəzarət edir, onları mua- licəyə cəlb edir, əhali arasında ya- yılmasının qarptqısını alır.

Ədə Hacıyev R., Davatda- rova M., Huseynzadə H., Zəhrəvi xəstəliklər, B., 78, Jukov V. Venericeskie bolezni, Riqa, 3, C Y3ƏHM-—naxbınyıbı NeKOpaTHB 124440. Pambıq parca, yaxud ipəkdən hazır- lanıb binanın daxili divarlarının bəzəklərində tətbiq edilir. Parca uzərində ipək saplarla iplənmint xon- calar (medalyon), cicək motivləri, quti təsvirləri S.-nin xarakterik orna- mentləridir. Tacikistan, Əzbəkistan və Azərb.-da genii yayılmındır. CY3ƏP (Seq(Hya)—suzərlər əsilə= sindən qutp cinsi. Bədəninin uz. 13— 15,5 sm-dir. Lələkləri bel tərəfdə ar- dır. Quyruq lələkləri aqacdələndə ol- duru kimi sərtdir. Atacın gəevdəsin- də paquli dayanıb, onun qabırı al- tındakı cӱcӱlərlə qidalanır. 9 nə- vu var, Avropa, Asiya, Afrika və Ame- rika mepələrində yayılmındır. SSRİ-də 3, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 2 nəvu—adi C. (C. familiaris), T bi- sa barmaq S. (S. Iqapshudasbiya) var. Quru aqacların yarıqlarında

uzəltdiyi yuvaya 4—7 yumurta qoyur,

—15 gun kurt yatır.

CY3ƏPnƏP (Certhiidae) — c ə p uə- kimilər dəstəsinə aid qu:i fəsi- ləsi. 2 cinsi var. CY3KƏMH, b nTp (düp. filtre, COH lat. Ei1sqap, hərfi mə”"nası—gecə)— suzucu arakəsmənin (məsaməli struk- turlu təbii və ya sun"i material )a- xud mə”mulatın) kəməyi ilə bərk və maye Ad fazadan ibarət muxtəlif cinsli sistemləri ayırmaq, qatılayp- dırmaq və ya =ppəffaflaitdırmaq ucun aparat. Bundan əlavə, ionitlərin kə- məyi ilə məhlulları mineral duzlar- dan təmizləmək, polimer ionları fraksiyalarına ayırmaq və s., habelə Muəyyən tezlikli səs və ya elektromaq- nit dalqalarını buraxmaq və Ya tu- tub saxlamaq ucun qurqu və aparatlar (bax Akustik sӱzgəc, Elektrik suz- gəci, İstilik sӱzgəci, İmzmıq sӱzgə- ci) da S. adlanır. Suzuləcək sis- temlərin nəvundən asılı olaraq maye ə (şuspenziyanı suzmək çcun) və qaz S.-inə (aerozolları ayırmaq və qazları təmizləmək ucun) ayrılır.


=“


98


CY3MƏ



VA AA




rə "ee Ayri ə və

d ttin

ini. Fi m dı / Hin

” "a ə iv r” | te ə 4



O ar ən mn Nen Fasiləsiz təsirli diskli sӱzgəc: /—sek- siyalar, 2—suzucu elementlər—disklər: 3—paylayıcı qurulus, 4—vakuum mənbə- yi ilə birlətzdirmək və filtratı sistem- dən cıxarmaq ucun boru kəməri:s 5—sı- xılmıny hava verən boru gəmərləri: 6— cəkuntunu cıxarmaq ucun bıcaqlar. Ən sadə S. suzucu arakəsmə ilə iki hissəyə bəlunən qabdır. Maye (qaz) S.-in hissələri arasında yaradılan təzyiqlər fərqinin təsirindən bərk hissəcikləri tutub ezundə saxlayan arakəsmədən kecir. Maye S.-lər iip prinsipinə gərə dəvri (buraya tutum, vərəq S.-lər, filtr-pres və patronlu S. daxildir) və fasiləsiz (barabanlı, diskli, lentli, bopqabvarı və karusel S.-lər) tə"sirli S.-lərə ayrılır. Qaz S.-ləri (mӱstəvi suzucu səthli və ba- tareyalı S.-lər) fasiləsiz tə”sirli aparatlardır. Bax həmcinin Suzmə (filtrasiya), SuLlun təmizlənməsi, Biosuzgəc, Bakterial sӱzgəclər. SUMZMƏ—sud məhsulu. Azərb.-da xalq arasında S. hazırlamaq ucun qatıqa, yaxud ayrana bir qədər duz qatıb tor- baya təkur və hundurdən asırlar. Bə”- zi yerlərdə torba yap otun ustundə uzərinə aqrır da qoyulmaqla bir necə gӱn ərzində suzulur. Suyu suzulduk- dən sonra qalan məhsula S. deyilir. Qatıq S.-si yaqlı olduqundan daha dadlı sayılır. Qatıq S.-sini, həmci- nin qurudub saxlayırlar (bax Qurut). Sənaye usulu ilə S. uzsuz sud və qaymaq (yaqlılıqı 50—5596) qatıtıqına ter- mofil streptokokk mayası əlavə et- məklə hazırlanır. Yaqlılırı 1596 -ə qədərdir.

Ədə Rəcəbov Q. Ə., Azərbaycanda sud məhsulları hazırlanmasının xalq usulları, Azərbaycan etnoqrafik məcmuə- si, 1P buraxılıpt, B., 1977.

SUxUZMƏ, filtrasiya—maye və ya qazı buraxan, bərk hissəcikləri isə əzundə saxlayan suzucu arakəsmə (SA) vasitəsilə suspenziya və aero- zolları ayırma prosesi. S. ucun xu- susi aparat.və suzgəclərdən istifadə edilir. S. zamanı suspenziyadan ay- rılan Hissəciklər cekuntu qatı əmə- lə gətirir. Cox əezlu, eləcə də qatılı- qı az olan narın dispert suspenziya- ların bərk Hissəcikləri SA-nin mə- samələrini tutur. Bunun qarpısını almaq və ya azaltmaq ucun diatomit, perlit, asbest, selluloz və s. bu kimi maddələr geturuӱlur. SA-dən gecən mayeyəsuzuntu (filtrat) deyilir. emp-r yuӱksəldikcə suspenziyanın ez- luluyu azaldıqından S, sur"əti ar- tır. S. nəticəsində alınan cekuntu- nun məsaməliliyi ya sabit qalır (s ı- xılmayan coəkuntu), ya da azalır (sıxılan cəƏkuntu). S. sənaye və laboratoriyalarda (o cӱmlədən, qazla- rın da təmizlənməsində) geniiq tət- biq olunur.



SUZULƏN VİRUSLAR —bax Virus- Fü


ap.

SUZULMƏ—mayenin (neftin, suyun) və ya qazın (havanın, ləbii qazların) yer altında təbii qrunt laylarında- kı məsaməli muhit icərisində hərə- kgəti. Suyun qruntdan və hətta beton- dan (məs,, torpaq və beton bəndlərdə) sızıb kecməsinə də S. deyilir. Səna-


= Ye və laboratoriya ppəraitində aparı-


lan analoji proseslər suzmə (filtra- siya) adlanır. SUİTA (fr. zi(e, hərfi mə"nası— sıra, ardıcıllıq)—silsilə instru- mental musiqinin əsas formalarından biri. S.-da, adətən bir-birinə kont- rast mustəqil hissələr umumi bədin ikir əsasında vəhdət təkil edir. onata və simfoniyadan fərqli ola- raq S.-nın hissələri mahnı, rəqslə bilavasitə barlı olur, burada təsvi- riliyə genin yer verilir. 17 əsrin daa formalatmın klassik ӱ. allemanda, kuranta, sarabanda, jiqa rəqslərindən ibarətdir. 17—18 əsrlərdə S.-ya həmcinin menuet, qa- vot, burre, paspye, polonez rəqsləri, prelud, uvertura, ariya, rondo və s. pyeslər daxil idi. S.-nın butun his- sələri, adətən eyni tonallıqda olmupt, lutnya, klavesin, orkestr və s. ucun nəzərdə ÇU Yun: 19—20 əsrlərdə orkestr S.-ları yaradılmhıtdır. Cox zaman belə S.-lar proqramlı olur (N. Rimski-Korsakovun 4PTəhrzadg S.- sı). Teatr tamapaları, opera, balet, kino musiqisi əsasında (E. Qriqin 4Per Guntə dramına yazdırı musiqi, Q. Qarayevin “Yeddi gezələ, cİldı-


rımlı yollarlaq baletlərindən S. və s.) S.-lar var. SUKAN 1) Gəmi S.-ı——gəminin



hərəkətini idarə etmək ucun quruluq, tpaquli ox ətrafında dəndərilə bi- lən ləvhədən ibarətdir (tpaquli S.). . adətən gəminin arxa hissəsində (bə"zən burun hissəsində) quratdı- rılır. PTaquli S.-dan əlavə sualtı qayıqlarda paquli mӱstəvidə hərəkə- ti idarə etmək ucun ӱfuqi S. da olur. Yava hərəkətdə idarəetməni yaxiyı- lapdırmaq və gedipsiz manevretmə ucun aktiv S, (avar vintli) iptlədi- lir. 2) S. aviasiyada—(bax Ha- va sukanlaıı, Qaz sukanı. Z) Avt o- mobil S.-ı—bax Sukan-idarəetmə mexanizmi. : SUKAN-İDARƏETMƏ MEXANİZ- Mİ—relssiz təkərli mapınların hərəkətinə istiqamət vermək ucun me- xanizm. Əksər matınlarda avtomo- bil S.-i.m.-ndən istifadə olunur. Bu- ra sukan mexanizmi və intiqalı da- xildir (bax Avtomobil). Muasir ma- pınlarda su kan mexanizmi sonsuz-vint və diyircək, sonsuz-vint və sektor, yaxud vint və qaykadan iba- rət kinematik bənddir. Bir cox avto- mobil və avtobus modellərində hid- ravlik və Ya pnevmatik S.-i.m. gӱc- ləndiriciləri tətbiq olunur. Su- kan intiqalı sukan trapesiya- sı əmələ gətirən linglər sistemin- dən ibarətdir (bax Yapıtpidırma ipək., ASE, 1 cild, səh. 80—81). SCXUKUNƏT—bax Hərəkət. SUKUNƏT KUTLƏSİ, məxsusi kutlə—nisbi sukunət halında olan maddə hissəciyinin kutləsi. SUKUT ZONASI—1) akusti - kada (akustik KƏNKƏ zonası )—guc- lu mənbədən (top atəii, partlayıil və s,) yayılan səsin epidilmədiyi sa-


hə, Mənbəyə nəzərən bu sahədən yaxın-


da və uzaqda səs etidilir. S.z. Yer səthində mənbəyi əhatə edən RY3KYH olmayan halqa formasında olur. Bə”- zən iki və daha cox S.z. muahidə edilir. Birinci S.z.-nın daxili ra- diusu 20—80 km, bə"zən 150. km, ağır ci radiusu 150—400 km olur. .Z. atm.-də səsin refraksiyası nəticəsin- də yaranır: atm.-in aiarı qatlarında temp-r hundurlukdən asılı olaraq aza- lır (15—20 km Hundurlukdə—(50? — 75*S-yə) catır), səs dalqaları Yer səthindən uzaqlalaraq yuxarıya meyl edir. 40—60 km hundurlukdə temp-r yenidən artır (0—302S-yə qədər), səs pquaları alparıya doqru əyilir, S.z.- nın qurpayanı olur, Yer səthinə ca- tır və anomal eiyidilmə zonası yYa- ranır. Səs pquualarının bir necə də- fə Yer səthindən qayıtması zamanı iki və daha cox S.z. olur. Kulək səs iqualarının, S.z.-nın formasını təh- if edir, bə”zən halqa qapalı olmur.

əsin anomal yayılmasından istifa- də edərək atm.-in orta qatlarının temp-ru tə”yin edilir. Səs (ultrasəs) okeanda yayılarkən analoji mənzərə yaranır. 2) radiofizikada— fəza oblastı: bu oblastda radioapa- ratın verdiyi siqnallar qəbuledi- ciyə catmır və ya bu oblasta yaxın və uzaq olan siqnallardan olduqca


zəif olur. SULALƏ (ər. -1u..)—monarxiya dəv- lətlərində eyni bir nəsildən (ailə-


dən) olmaqla bir-birini taxtda irsən əvəz etmii bir necə monarx (məs., Azərb.-da — Eldəgəzlər, PLirvaniah- lar, Səfəvilər, Rusiyada—Romanov- lar, Avstriya— Macarıstanda Habs- burqlar, Fransada—Valua və Burbon- lar və s.). SULEYMAN, Solomon (? —.ə. təqr. 928)—İsrail-Yəhudi padiqahlı- qının hekmdarı (e.ə. 965—e.ə. 928 |, peyqəmbər. Davudun oqlu və hakimiyyət iqəriki (e.ə. 967—9651. Bibliyada ya- zıldıqına gərə qeyri-adi mudrikliyi ilə ipəhrət qazanmızidı. Bibliyanın bir necə kitabının muəllifi hesab olunur. Dini rəvayətə gərə, heyvanla- ın və qullların dilini bilirmiti. iranda adı cəkilir. S. obrazına klassik TPərq, o cӱmlədən Azərb. ədə- biyyatında muraciət olunmutdur. SULEYMAN ARAHXSEYN ORLU, Qacaq Suleyman (1872, indi- kn Fizuli r-nunun Əhmədalılar k.— 6.4.1917, Cənubi Azərb.-ın PQahqasım K.)—19 əsrin sonu, 20 əsrin əvvəllə- rində Azərb.-da kəndli hərəkatının fəal iptirakcılarından biri. Uqpaq- lıqda muzdurluq etmi, sonralar kənd- li hərəkatına qopulmusn, 1891 ilin yazında həbs edilmipdi. Puta qala- sına aparılarkən qacmıtt və Qacaq Nəbinin dəstəsinə qopulmuttdu. 1909 ildən Nəbinin dəstəsinə baqicılıq etmippdir. Təbriz usyanı zamanı əksinqilabi quvvələrin darmadarın EDİLMƏSİNDƏ BƏ usyancıların silahla təchizində S.-ın dəstəsi muhum rol oynamıtidı. Getdikcə bu dəstə beyuk quvvəyə cevrilmitdi (1917 ildə 1500 nəfər). 1910—17 illərdə S.-ıi dəstə- si Cənubi Azərb.-da, həmcinin Qara- baqda, axcıvanda hekumət qopun his- sələrini, bəy, xan dəstələrini dəfə- lərlə məqlubiyyətə uqratmılpdı. 1917 il aprelin 5 və 6-da, Cənubi Azərb.-da Acıdərə adlı yerdə S. car sərhəd mu- hafizə qopunları və İran xanları-


ə x— 5 — üə





nın birlətmitt dəstələri ilə deyçti- də həlak olmupiidur. SULEYMAN BƏY BİCƏN ORLU (?—1492)— Aqqoyunlu sərkərdəsi, 1480 ildə Aqvqoyunlu torpaqlarına soxul- nun Misir sultanı Qait bəyi (1468 — 96| məqlub etmiiq və Diyarbəkirdə mehkəmlənmiidi. Bayşinqur Mirzə- nin hakimiyyəti dӧvrundə əmir əl- YMƏpə (əmirlər əmiri) kimi elkəni idarə etməyə balplamıtidı. 1492 ildə Rustəm Mirzənin qopunları ilə Bər- DƏ Yaxınlıqında bai vermiiy deyuidə məqlub olan C. Diyarbəkirə qacmıiq, orada əldurulmusidur. SULEYMAN | QANUNİ (Süleyman 1 Kapipy:) (Avropa ədəbiyyatında M ə H- təməm Suleyman) (27.4.1495— 6.9.1566, Sigetvar) — turk sultanı (1520—661. 1 S.Q.-nin yeritdiyi fəal ippqalcılıq siyasəti nəticəsində Os- manlı imperiyası dəvrunun əp qud- rətli devlətinə cevrilmiiy və ərazisi xeyli geniilənmitdi |bax Avstriya— Turkiyə muharibələri (16—18 əsrlər), Səfəvi—Osmanlı muӱharibələri|y. Za- qafqaziya uqrunda İranla inadlı mu- barizə aparmıil, 1553 ildə Azərb.-a yu- rupledərək Qarabaqı və Naxcıvanı tut- mupldu. 1 S, Q.-nin hakimiyyəti dəvrun- də əlkənin daxili vəziyyətini nizama salmaq məqsədilə qanunlar məcəlləsi (qanunnamə) tərtib edilmitdi. Məs- cidlərin, saray və qalaların ippasına xususi fikir vermiisdir. 1 S.Q. Ma- carıstana yurupq zamanı əlmupdur. SULEYMAN DARELARI–İran yay- lasının it.-ində, Pakistan və Əfqa- nıstanda daqlar. 600 km nərə uza- nan bir necə silsilədən ibarətdir. Hund. 3441 m-ə qədərdir. Əsasən, əhəng dapı və qumdapıdan təikil olun- mupdur. Quru cəl nə nar səhraları landpaftı ustundur. PT.-də musson mepələri və savannalar var. SULEYMAN MİRZƏ İSGƏNDƏRİ (ab) də O4d2) (1873—dekabr, 1943) — İran demokratik hərəkatı xadimi. İran inqilabının (1905—11|1) fəal iptirakcısı və əncӱmənlərin təqiki- latcılarından biri idi. Dəfələrlə məclisə deputat secilmindi. 1922—23 illərdə milli burjuaziya, mӱtərəqqi əhvali-ruhiyyəli mӱlkədar və ziyalı- ların mənafeyini mudafiə edən bir necə siyasi qruplaqimanı birlətdir- mipl Milli blokun sol cinahına baicılıq etmiidi. 1923—24 illərdə maarif naziri olmupidu. İran Xalq Partiyasının banilərindən biri və sədri idi. | | SӰLEYMAN tən (Suleyman

bbas oRl ustəmzadə, Dd.

zaman : 12.3.1906, Bakı) — Azərb. sovet iqairi, dramaturq, ictimai xadim. Azərb.SSR xalq tairi (1960). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1976). Azərb.SSR əməkdar incəsənət xadimi (1943). SSRİ (1950) və Azərb.SSR (1970)


s.



— xoşa | / 4 Dəvlət mukafatı, 0. əd. Resp. Lenin kom- duma vq mə mukafatı


ı somolu (1970) laureatı. 1940 ildən Sov, İKP uzvu. Dəmirci ailəsində doqulmut- dur. N. ə “q .. 20 57

nda (1922—24), Bakı Darulmuəl- DA (1924— 25) oxumuqn, 1925 ildə Azərb. Dəvlət Un-tinin PTərq fa-


19,c.9


SULEYMAN STALSKİ


kultəsinə daxil olmuptdur. 1929 ildən təhsilini 1-ci Moskva Dəvlət Un-ti- nin ədəbiyyat fakultəsində davam et- dirmitdir, “Gənc iiciə, “Komsomolu, “Gənc bolpevikə, c Maarif və mədə- niyyətə və s. qəzet və jurnallarda əməkdatlıq etmit, M. Əzizbəyov ad. Azərb. Dəvlət Dram Teatrının direk- toru (1937—38), FƏdəbiyyat və incəsə- nətə qəzetinin redaktoru (1953—56) olmusdur.

Ədəbi fəaliyyətə Hələ sənaye tex- nikumunda oxuduqu zaman baiqylamıi, aCimnaz xanım yuxudadırq (1922) adlı birpərdəli komediya yazmındır. cUnudulmuni gəncə adlı ilk mətbu tpe"ri 1923 ildə “Maarif və mədəniy- yYətə (indiki FcAzərbaycanə) jurnalın- da dərc olunmutidur. Həmin vaxtdan devrun mӱrəkkəb ədəbi-ictimai həya- tında fəal iitirak etmii, “Gənc Qı- zıl Qələmlər İttifaqıjnın (1925) təpkilatcılarından olmundur. 1928 —29 illərdə Azərb. Proletar aaa ları Cəmiyyətinin (APYC) məs”ul ka- tibi illəmitdir. FƏləmdən nəpqəyək adlı ilk ppe”r kitabı 1927 ildə nər edilmitpdir. Sosializm ideyalarını, dəvrun inqilabi əhvali-ruhiyyəsini beyuk ehtirasla. ədəbiyyata gətirmək, poeziyanı gӱndəlik ictimai-siyasi ha- disələrin in"ikasına cevirmək, HH- qilabi nikbinlik cƏləmdən nəpqəyəv kitabının batlıca xususiyyətləri idi. *Addımlar (1930), “Səsə, *Atəqpə (1932) pe"”r kitabları S.R.-in siyasi lirik ppair kimi puxtələtdiyini, poetik geruiq dairəsinin genitilən- diyini gestərirdi. cQolsuz qəhrəmang (1928), * Komsomolqı, c“Partizan Əliə (1933), “Bakı misraları (1934) kimi


lirik-epik poema və pe”rlərində pplai- gə


rin lirik həyəcanları daha konkret və realist mahiyyət dapıyır. Xalqla, zamanla baelılıq, quruculuq ehtirası onun lirik qəhrəmanının xarakteri boş səciyyəvidir. Həmin motivlər

.R.-in “Gecənin romantikasızt, 41Pi- rindirə, €Ynayanapə (1934), cCapa- yevg (1935) kimi pe”rlərində daha poetik əksini tapmındır. cYaxtı Yolda (1932) poeması sosialist əmə- yi və kollektivinin yeni insanın mə"- nəvi tərbiyəsindəki roluna həsr edil- mipdir. Bəyuk Vətən muharibəsi il- lərində və sonralar S.R. sovet xal- qının faitizmə qaripı qəhrəmanlıq mubarizəsini tərənnum edən əsərlər |*Andə (1941), *Gun o gӱn olsun kim, cApa və poctalyonə, “Qafqaz ordusu, cQəhrəmanın vəsiyyətiz, € Mən HCTƏDƏMƏ (1942), “Kopornyə (1943) və s. te"rlər: c İldırımə (1942), 4“Qafurun qəlbik (1959), *Əzizlərdən əzizlərəq (1965) poemaları | yazmıpdır. Muharibə devru Yaradıcılıqında Cənubi Azərb. xalqının həyat və mӱbarizəsinə həsr olunmuiy əsərlər xususi yer tutur: c Qəbriz ipeqrləriz silsiləsi, 4 İki sahilə kitabı (1949).


Muharibədən sonrakı devrdə tpair sulh və demokratiya uqrunda mubari- zəYə, partiyayYa və Leninə bir sıra iye”rlər həsr etmipdir. Poetik mono- LOQ İƏKLİİNADLDƏ Yazılmıs “Biz kommu- nistlərikə (1949) iye"rində sosialist humanizmi, Kommunistlərin yeni dunya uqrunda mӱbarizəsi tərənnum olunur. 60—80-ci illər S.R.-in yaradıcılı- qında yeni inkitaf mərhələsidir. Bu illərdə pqair ictimai-siyasi və məhəbbət lirikasının gəzəl HYMYHƏ- lərini yaratmıldır: cGunəpli sa-


09


hillərdək (1963), “Bahar cələ- riq (1964), *Bir az da məhəbbətdənə (1965 ), 4“Kecilməmii yollarla (1970), cXəzərimin səhəri (1976), eYpəiuMuH gəzuyləək (1977), “Vətən təranələri (1980), “Mənim gӱnətimə (1981) və s, kitabları. S.R. Damat idi sahəsin- də də calıtnmhpiidır. O, kollektiv- ləymədən bəhs edən cYanqınə (H. Nə- zərli ilə birgə, 1930) pyesinin, kol- xoz kəndinə həsr olunmupq e€/iypHas (1948) komediyasının mӱəllifidir. 4“Qacaq Nəbi (1940) mənzum pyesində xalq qəhrəmanının bədii obrazını yaratmıt1, Azərb. kəndlilərinin cariz- mə qariqı muӱbarizəsinin real ləvhə- lərini təsvir etmipdir. S.R, Niza- minin c“Sirlər xəzinəsi9ni, PT, Rus- tavelinin “Pələng dərisi geymiiy pəh- ləvanə poemasının bir hissəsini, A. S. Putkin, A. S. Qriboyedov, M. Y. Lermontov, T. Q. PTevcenko, V. Ma- yakovski, Nazim Hikmət, U. Uitmen və b.-nın bir sıra əsərlərini Azərb. dilinə cevirmitdir. Əsərləri SSRİ xalqları dillərinə, habelə bir sıra xarici dillərə tərcumə olunmupdur. AKP-nin 29-cu qurultayında AKTI MK uzvluyunə namizəd, 30-cu qurulta- Yında AKP MK uzvu secilmitdir. Azərb.SSR Ali Sovetinin (1—11-ci caqırıll) deputatı, 8—11-ci caqı- rımq Azərb.SSR Ali Sovetinin sədri- dir. 3 dəfə Lenin ordeni, 2 bapqa or- den və medallarla təltif edilmiiidir.

Əsərləri: Secilmitp əsərləri, c. 1—4, B., 1969—72, Secilmin əsərləri, B., 1981, İzbrannoe, M., 1976: İzbrannove, B,. 1978: Jeleznıe stooki, M., 1982,

Əd.: Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 5 cilddə, c. 3, B., 1957, Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixi, 2 cilddə, B., 1967: Mu riz pair (məqalələr toplusu), B., 1956, Zeynallı A., Kecilməmipt yollarla, B., 1970, Ocerk istorii azerbaӱdjanskoİ, s ovetskoN literaturı, M., 1963: Mamed Arif Dadaiyzade, Azerbadjan- skal literatura, M., 1979.


SULEYMAN SANİ—bax Axundov Su- ua bəy otlu. | SULEYMA STALSKİ (18.5.1869, indiki Dar.MSSR, Qasımkənd r-nu- nun Apaqı Stal mimə nu aulu — 23.11.1937, orada, Mahacqala- | da dəfn edilmii- dir)—ləzgi sovet apqıqapairi, Daqıs- tanın xalq ppairi (1934). Ləzgi so- Vet poeziyasının banisidir. Beyuk Oktyabr sosialist inqilabının və Ru- siyada Vətəndat mu- 20 (1918 — | | 20) iltirakcısıdır. İnqilabdan əv- vəl Bakı neft mə”dənlərində və Sə- mərqənd dəmir yolunda fəhləlik et- mippt, muzdur olmupdur. 1925 ildən Daqıstan MTK-nə ӱzv secilmitt, 1930 ildə k-za Yazılmıtdır. İnqilabaqə- dərki yaradıcılıqında ictimai zӱlm və ədalətsizliyə e”tiraz əsas yer tu- Do. Sovet hakimiyyəti illərində enin partiyasını, yeni, azad həyatı tərənnum etmitdir. Folklor ən"ənə- lərinə əsaslanan c“Daqıstanə (1935—36) poema-xronikası məthurdur. Azərb. dilində nə me"pnəp rcınsymayp. . Qorki sovet yazıcılarının 1-ci qu- rultayında S.S.-ni €20 əsrin Homeriə adlandırmıpdır. Lenin ordeni ilə təltif edilmiidir. “Azərbaycan-




CY3MƏ


N ə XX

ANS


AD “ci dad A” “Aa "47:70 673


QU.


q nn "müz Hürr -K — vi Kət" - An = EE”

| dz


4 zı
. .. Li " 

b . q

EY |

ir Bi: / Lə” ba - g, —– 4 Yu. .. r b ol çü | I" "2 | Hr. nail AK ii İ o - il a dı I 1 E |. | N b 247) “BARI un 1 a uk = İl ii is = iyl ki I . ə ü L “


SA AK Dİ ə AAB, ALİ, Fasiləsiz tə"sirli diskli sӱzgəc: /—sek- siyalar, 2—suzucu elementlər—disklər|: 3—paylayıcı quruluq: 4—vakuum mənbə- yi ilə birləpdirmək və filtratı sistem- dən 2. ucun boru gəməriy 5—sı- xılmı hava verən boru kəmərləri: 6— cəkuntunu cıxarmaq ucun bıcaqlar,

Ən sadə S. suzucu arakəsmə ilə iki hissəyə bəlunən qabdır. Maye (qaz) S.-in hissələri arasında yaradılan təzyiqlər fərqinin tə"sirindən bərk hissəcikləri tutub ezundə saxlayan aragəsmədən kecir. Maye S.-lər ii prinsipinə gərə dəvri (buraya tutum, vərəq S.-lər, filtr-pres və patronlu S. daxildir) və fasiləsiz (barabanlı, diskli, lentli, botqabvarı və karusel S.-lər) tə”sirli S.-lərə ayrılır. Qaz S.-ləri (mӱstəvi suzucu səthli və ba- tareyalı S.-lər) fasiləsiz təsirli aparatlardır. Bax həmcinin Suzmə (filtrasiya), Suyun təmizlənməsi, Biosuzgəc, Bakterial suӱzgəclər. SXMZMƏ—sud məhsulu. Azərb.-da xalq arasında S hazırlamaq ucun qatıra, yaxud ayrana bir qədər duz qatıb tor- baya tekur və hundurdən asırlar. Bə"- zi Yerlərdə torba yap otun ustundə ӱzərinə aqkır dai qoyulmaqla bir. necə gӱn ərzində suzulur. Suyu suzulduk- dən sonra qalan məhsula S. deyilir. Qatıq S.-si yaqlı olduqundan daha dadlı sayılır. Qatıq S.-sini, həmci- nin qurudub saxlayırlar (bax Qurut). Sənaye usulu ilə S. uzsuz sud və qa ymaq (yaqlılıqı 90—5596) qatıtpıqına ter- mofil streptokokk mayası əlavə et- məklə hazırlanır. Yaqlılıqı 1594 -ə qədərdir.

Ədə Rəcəbov Q. Ə., Azərbaycanda sud məhsulları hazırlanmasının xalq usulları, Azərbaycan etnoqrafik məcmuə- si, PT buraxılıpt, B., 1977.

SUZMƏ, filtras i, a—maye və ya qazı buraxan, bərk Hissəcikləri İSƏ əzZUNDə saxlayan suӱzucu arakəsmə (SA) vasitəsilə suspenziya və aero- zolları ayırma prosesi. S. ucun xu- susi aparat-və suzgəclərdən istifadə edilir. S. zamanı suspenziyadan ay- rılan Hissəciklər cəkuntu qatı əmə- lə gətirir. Cox əzlu, eləcə də qatılı- tI az olan narın dispert suspenziya- ların bərk hissəcikləri SA-nin mə- samələrini tutur. Bunun qarttısını almaq və Ya azaltmaq ucun diatomit, perlit, asbest, selluloz və s. bu kimi maddələr gəturulur. SA-dən gecən mayeyə suzuntu (filtrat) deyilir.

Emp-r yӱğsəldikcə suspenziyanın ez- luluyu azaldıqından S. sur”əti ar- tır. Se. nəticəsində alınan cəkuntu- nun məsaməliliyi ya sabit qalır (s ı- xılmayan cekuӱntu), ya da azalır (sıxılan cӧkuntu). S, sənaye və laboratoriyalarda (o cӱmlədən, qazla- rın da təmizlənməsində) geniiy tət- biq olunur.



SUZULƏN VİRUSLAR—bax Virus-


. lar, |
SUZULMƏ—mayenin (neftin, suyun) 


və ya qazın (havanın, təbii qazların)


= yer altında təbii qrunt laylarında-


kı məsaməli mӱhit icərisində hərə- gəti, Suyun qruntdan və hətta beton- dan (məs., torpaq və beton bəndlərdə) sızıb gecməsinə də S. deyilir. Səna-


Y ye və laboratoriya pəraitində aparı-

İİ lan oni proseslər suz.mə (filtra- || siya

| | SUİTA (fr, zi((e, hərfi mə”nası—

— sıra, ardıcıllıq)—silsilə


adlanır.


instru- mental musiqinin əsas formalarından biri. S.-da, adətən bir-birinə kont- rast mӱstəqil hissələr umumi bədin Q əsasında vəhdət təpikil edir.

onata və simfoniyadan fərqli ola- raq S.-nın hissələri mahnı, rəqslə bilavasitə barlı olur, burada təsvi- riliyə geniti yer verilir. 17 əsrin ortalarında formalaqimını klassik s, allemanda, kuranta, sarabanda, jiqa rəqslərindən ibarətdir. 17—18 əsrlərdə S.-ya həmcinin menuet, qa- vot, burre, paspye, polonez rəqsləri, prelud, uvertura, ariya, rondo və s. pyeslər daxil idi. S.-nın butun his- sələri, adətən eyni tonallıqda olmupt, lutnya, klavesin, orkestr və s. ucun nəzərdə tutulmutdur. 19—20 əsrlərdə orkestr S.-ları yaradılmıtdır. Cox zaman belə S.-lar proqramlı r (N. Rimski-Korsakovun 4PTəhrzadg S.-


sı). Teatr tamapqaları, mə balet, kino musiqisi əsasında (E. Qriqin musiqi,


ə Guntə dramına yazdıqı Q. Qarayevin 4“Yeddi gəzələ, 4“İldı- rımlı yӧllarlaq baletlərindən və s.) S.-lar var. SUKAN —1) Gəmi S.-ı—gəminin hərəkətini idarə etmək çcun quruluq, paquli ox ətrafında dəndərilə bi- lən levhədən ibarətdir (paquli C.). , adətən gəminin arxa Hissəsində (bə”zən burun hissəsində) qurapdı- rılır. aquli S.-dan əlavə sualtı qayıqlarda ppaquli mӱstəvidə hərəkə- ti idarə etmək ucun ӱfuqi S, da olur. Yavaiqy hərəkətdə idarəetməni yaxtı- lappdırmaq və gedipsiz manevretmə ucun aktiv S. (avar vintli) iptlədi- lir. 2) S. aviasiyada—bax Ha- va sukanları, Qaz sӱkanı. Z) Avto-


mobil S.-ı—bax Sukan-idarəetmə mexanizmi. |

SUKAN-İDARƏETMƏ MEXANİZ- Mİ—relssiz təgərli mapqınların


hərəkətinə istiqamət vermək ucun me- xanizm. Əksər mapınlarda avtomo- bil S.-i.m.-ndən istifadə olunur. Bu- ra sukan mexanizmi və intiqalı da- xildir (bax Avtomobil). Muasir ma- pınlarda su kan mexanizmi sonsuz-vint və diyircək, sonsuz-vint və sektor, yaxud vint və qaykadan iba- rət kinematik bənddir. Bir cox avto- mobil və avtobus modellərində hid- ravlik və ya pnevmatik C.-H.M. KYN- ləndiriciləri tətbiq olunur. Su - kan intiqalı sukan trapesiya- sı əmələ gətirən linglər sistemin- dən ibarətdir (bax Yapıtdırma ipək. SE, 1 cild, səh. 80—81).

SCUKUNƏT—bax Hərəkət.

SUKUNƏT KUTLƏSİ, məxsusi kutlə—nisbi sukunət halında olan maddə Hissəciyinin kutləsi. SUKUT ZONASI—1) akusti- kada (akustik gəlgə zonası)—guc-


lu mənbədən (top atəpti, partlayınq A


və s,) yayılan səsin etidilmədiyi sa-


S..


hə. Mənbəyə nəzərən bu sahədən yaxın- da və uzaqda səs etidilir. S.z. Yer səthində mənbəyi əhatə edən duzgun olmayan halqa formasında olur. Bə”- zən iki və daha cox S.z. muttahidə edilir. Birinci S.z.-nın daxili ra- diusu 20—80 km, bə"zən 150. km, xar - ci radiusu 150—400 km olur. S... atm.-də səsin refraksiyası nəticəsin- də yaranır: atm.-in aiaqrı qatlarında temp-r hundurlukdən asılı olaraq aza- lır |15—20 km Hundurlukdə—(50" — 75*S-yə) catıry, səs dalqaları Yer səthindən uzaqlaqaraq yuxarıya meyl edir. 40—60 km hundurlukdə temp-r yenidən artır (0—30*S-yə qədər), səs iuaları ataqıya doqrru əyilir, S.z.- nın quriayanı olur, Yer səthinə ca- tır və anomal eiyidilmə zonası ya- ranır. Səs ppualarının bir necə də- fə Yer səthindən qayıtması zamanı iki və a cox S.z. olur. Kulək səs iqualarının, S.z.-nın formasını təh- rif edir, bə”zən halqa qapalı olmur. əsin anomal yayılmasından istifa- də edərək atm.-in orta qatlarının temp-ru tə”yin edilir. Səs (ultrasəs) okeanda yayılarkən analoji mənzərə yaranır. 22 radiofizikada— fəza oblastı: bu oblastda radioapa- ratın verdiyi siqnallar qəbuledi- ciyə catmır və ya bu oblasta yaxın və uzaq olan siqnallardan olduqca zəif olur. SULALƏ (ər. 4Yu.-)—monarxiya dəv- lətlərində eyni bir nəsildən (ailə- dən) olmaqla bir-birini taxtda irsən əvəz etmiti bir necə monarx (məs., Azərb.-da — Eldəgəzlər, Pyirvaniqah- lar, Səfəvilər, Rusiyada—Romanov- lar, Avstriya— Macarıstanda Habs- burqlar, Fransada—Valua və Burbon- lar və s.). SULEYMAN, Solomon (2? —e.ə. təqr. 928)—İsrail-Yəhudi paditahlı- qının hekmdarı (e.ə. 965—e.ə. 928 |, peyqəmbər. Davudun oqlu və hakimiyyət pəriki (e.ə. 967—965). Bibliyada ya- zıldıqına gərə qeyri-adi mudrikliyi ilə ppehrət qazanmıqdı. Bibliyanın bir necə kitabının mӱəllifi hesab olunur. Dini rəvayətə gərə, heyvanla- ın və qupların dilini bilirmip. uranda adı cəkilir. obrazına klassik PTərq, o cumlədən Azərb, ədə- biyyatında muraciət ol nmutdur. SULEYMAN ARAHUSEYN ORLU, Qacaq Suleyman (1872, indi- ki Fizuli r-nunun Əhmədalılar k,— 6.4.1917, Cənubi Azərb.-ın PQahqasım Kk.)—19 əsrin sonu, 2 əsrin əvvəllə- rində Azərb.-da kəndli hərəkatının fəal iptirakcılarından biri. Utpaq- lıqda muzdurluq etmipi, sonralar kənd- li hərəkatına qopqulmutt, 1891 ilin yazında Həbs edilmitdi. PTutpa qala. sına aparılarkən qacmısqi və Qacaq Nəbinin dəstəsinə qopulmuttdu. 1909 ildən Nəbinin dəstəsinə iqcılıq etmipdir. Təbriz usyanı zamanı əksinqilabi quvvələrin napmanarbıH EDİLMƏSİNDƏ VƏ usyancıların silahla təchizində S.-ın dəstəsi muhum rol yı ad TYB cevrilmitidi 17 illə nəfər), 1910—17 illərdə S.-ın ki si Cənubi Azərb.-da, həmcinin Qara. batda, axcıvanda hekumət qopqun His- sələrini, bəy, xan dəstələrini dəfə. lərlə məqlubiyyətə uqratmıtdı. 1917 il aprelin 5 və 6-da, Cənubi Azərb.-da cıdərə adlı Yerdə S, car sərhəd MY- hafizə qopunları və İran xanları -


SULEYMAN STALSKİ


99


nın birlətmitn dəstələri i

də həlak olmuxidur. pn Müə nelyin- SUTLEYMAN BƏY BİCƏN ORLU (7—1492)— Atqoyunlu sərkərdəsi. 148() ildə Aqqoyunlu torpaqlarına soxul- nun Misir sultanı Qait bəyi 1468 — 96) məqlub etmii və Diyarbəkirdə mehkəmlənmiptdi. Bayşunqur Mirzə- nin hakimiyyəti dəvrundə əmir əl- umərə (əmirlər əmiri) kimi əlkəni idarə etməyə baiplamıtdı. 1492 ildə Rustəm Mirzənin qopunları ilə Bər- də yaxınlıqında bapq vermit dəyuidə məqlub olan S. Diyarbəkirə qacmıit, orada eldurulmuzidur.

CYRE)MAH 1 QANUNİ (Süleyman 1 Kapip:) (Avropa ədəbiyyatında Me H- təmpəm Suleyman) (27.4.1495— 6.9.1566, Sigetvar) — turk sultanı 11520—661. 1 S.Q.-nin yeritdiyi fəal ipqalcılıq siyasəti nəticəsində Os- manlı imperiyası dəvrunun əp qud- rətli devlətinə cevrilmiit və ərazisi xeyli genitlənmitdi |bax Avstriya— Turkiyə mӱharibələri (/6—18 əsrlər), Səfəvi—Osmanlı Atyhapu6ənəpul. 3a- qafqaziya uqrunda İranla inadlı MY- barizə aparmıpt, 1553 ildə Azərb.-a yu- rupledərək Qarabaqı və Naxcıvanı tut- muptdu. 1 S. Q.-nin hakimiyyəti dəvrun- də elkənin daxili vəziyyətini nizama salmaq məqsədilə qanunlar məcəlləsi (qanunnamə) tərtib edilmitdi. Məs- cidlərin, saray və qalaların intpasına xususi fikir vermipidir. 1 S.Q. Ma- carıstana yurupq zamanı əlmupdur. SULEYMAN DARLARI—İran yay- lasının pp.-ində, Pakistan və Əfqa- nıstanda daqrlar. 600 km 1 uza- nan bir necə silsilədən ibarətdir. Hund. 3441 m-ə qədərdir. Əsasən, əhəng dapı və qumdapqıdan təpkil olun- mupldur. Quru nən və daq səhraları landtaftı ustundur. PT.-də musson metələri və savannala var. SULEYMAN MİRZƏ İSGKƏNDƏRİ (ig CI Iş 2. ok42) (1873—dekabr, 1943) — Hpan demokratik hərəkatı xadimi. İran inqilabının (1905—11) fəal iptirakcısı və əncumənlərin TƏHİKH- latcılarından biri idi. Dəfələrlə məclisə deputat secilmitidi. 1922— 23 illərdə milli burjuaziya, mutərəqqi əhvali-ruhiyyəli mulkədar və ziyalı- ların mənafeyini mudafiə edən bir necə siyasi qruplaplmanı birləttdir- mipl Milli blokun sol cinahına bapcılıq etmitdi. 1923—24 illərdə maarif naziri olmutidu. İran Xalq Partiyasının banilərindən biri və sədri idi. | SULEYMAN RUSTƏM (Suleyman Əliabbas oqlu Rustəmzadə, d. 12.3.1906, Bakbı) — a” Azərb. sovet ppairi,

dramaturq, ictimai

ən Azərb.SSR xalq pairi (1960). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1976). Azərb.SSR əməkdar İNCƏSƏNƏT xadimi (1943). SSRİ (1950) 1Cc və Azərb.SSR(1970) | 4 Dəvlət mukafatı, | | —- Resp. Lenin kom:- ə. “-” somolu mukafatı (1970) laureatı. 1940 ildən Sov.İKP uzvu. Dəmirci ailəsində doqulmu:- dur. N. Nərimanov ad. Sənaye Texni- kumunda (1922—24), Bakı Darulmuəl- liminində (1924—25) oxumupt, 1925 ildə Azərb. Dəvlət Un-tinin PDərq fa-




ə cə





19, c, 9


kultəsinə daxil olmutdur. 1929 ildən təhsilini 1-ci Moskva Dəvlət Un-ti- nin ədəbiyyat fakultəsində davam et- dirmitdir, 4“Gənc ipciF, “Komsomolu, cGənc boltevikə, - Maarif və mədə- niyyətə və s. qəzet və jurnallarda əməkdatlıq etmiti, M. Əzizbəyov ad. Azərb. Deəvlət Dram Teatrının direk- toru (1937—38), FƏdəbiyyat və incəsə- nətə qəzetinin redaktoru (1955—96) olmutdur.

dəbi fəaliyyətə hələ sənaye tex- nikumunda oxuduqu zaman bailamıin, aCimnaz xanım yuxudadırq (1922) adlı birpərdəli komediya yazmıtidır. cUnudulmuti gəncə adlı ilk mətbu ile”ri 1923 ildə -“ Maarif və mədəniy- yətə (indiki cAzərbaycangı) jurnalın- da dərc olunmutdur. Həmin vaxtdan HƏBDYH murəkkəb ədəbi-ictimai həya- tında fəal iptirak etmii, “Gənc Qı- zıl Qələmlər ttifaqıznın (1925) təpkilatcılarından olmupldur. 1928 — 29 illərdə Azərb, Proletar 19 ları Cəmiyyətinin (APYC) Məc”yn ka- tibi ipləmitidir. cƏləmdən nəpqəyək adlı ilk per kitabı 1927 ildə nətir edilmitdir. Sosializm ideyalarını, dəvrun inqilabi əhvali-ruhiyyəsini bəyuk ehtirasla ədəbiyyata gətirmək, poeziyanı gӱndəlik ictimai-siyasi ha- disələrin in"ikasına cevirmək, in- qilabi nikbinlik cƏləmdən nəpqəyəc kitabının batlıca xususiyyətləri idi. c“Addımlar (1930), “Səsə, *Atəpə (1932) :pe"r kitabları S.R.-in siyasi lirik tpair kimi puxtələpitdiyini, poetik gəruti dairəsinin KEHHHLTƏH- diyini gəstərirdi. FQolsuz qəhrəmanı (1928), *Komsomolqa, “Partizan Əliv (1933), “Bakı misraları (1934) kimi lirik-epik poema və pe”rlərində 118n- rin lirik həyəcanları daha konkret və realist mahiyyət dapıyır. Xalqla, zamanla baqlılıq, quruculuq ehtirası onun lirik qəhrəmanının xarakteri ucun səciyyəvidir. Həmin motivlər S.R.-in “Gecənin romantikasık, 4P1i- rindirə, cUlduzlarg (1934), €Hana- yevə (1935) kimi ipe”rlərində daha poetik əksini tapmıqipdır. cYaxtpı yoldatq (1932) poeması sosialist əmə- yi və kollektivinin yeni insanın mə”- nəvi tərbiyəsindəki roluna həsr edil- mipdir. Bəyuk Vətən muharibəsi il- lərində və sonralar S.R, sovet xal- qının faiizmə qarpı qəhrəmanlıq mӱbarizəsini tərənnӱm edən əsərlər |“ Andə (1941), “Gun o gӱn olsun kim, cAna və poctalyone, “Qafqaz ordusu, c Qəhrəmanın vəsiyyətiə, F Mən istərəmə (1942), *“Koroqeluq (1943) və c. me"pnəp, cİldırımə (1942), “Qafurun qəlbik (1959), *FƏzizlərdən əzizlərəq (1965) poemaları) yazmıtlidır. Muharibə dəvru yaradıcılıqrında Cənubi Azərb. xalqının həyat və mubarizəsinə həsr O”IYHMYUI əsərlər xususi yer tutur: c Təbriz pe/rləriz silsiləsi, 4“İki sahilə kitabı (1949),

Muharibədən sonrakı devrdə tpair sulh və demokratiya uqrunda mubari- zəyə, partiyaya və Leninə bir sıra iye"rlər həsr etmitdir. Poetik mono- LOQ PƏKLİNDƏ Yazılmıtl c“ Biz kommu- nistlərikə (1949) tpe"rində sosialist Humanizmi, kommunistlərin yeni dunya uqrunda mӱbarizəsi tərənnum olunur. 60—80-ci illər S.R.-in yaradıcılı- qında Yeni inkipaf mərhələsidir. Bu illərdə ppair ictimai-siyasi və məhəbbət lirikasının gezəl numunə lərini yaratmındır: c“Guӱnətli sa-


hillərdəm (1963), Bahar dupquncələ- riq (1964), “Bir az da məhəbbətdənə (1965 ), “Kecilməmin yollarla (1970), cXəzərimin səhəriə (1976), *Urəyimin gəzuyləə (1977), “Vətən təranələri (1980), * Mənim gunətimə (1981) və s. kitabları. S.R. Dranatur iy sahəsin- də nə calılmıpdır. O, kollektiv- ləyimədən bəhs edən 4Yanqınə (H. Nə- zərli ilə birgə, 1930) pyesinin, kol- xoz kəndinə, həsr olunmup €/İypHaş (1948) komediyasının mӱəllifidir. cQacaq Nəbiq (1940) mənzum pyesində xalq qəhrəmanının bədii obrazını yaratmıpt, Azərb. kəndlilərinin cariz- mə qaripı mubarizəsinin real ləvdhə- lərini təsvir etmitdir. S.R, Niza- minin “Sirlər xəzinəsiəni, PT, Rus- tavelinin *Pələng dərisi geymip pəh- ləvanə poemasının bir Hissəsini, A. S. Pupkin, A. S. Qriboyedov, M. Y. Lermontov, T. Q. PTevcenko, V. Ma- yakovski, Nazim Hikmət, U. Uitmen və b.-nın bir sıra ual pi dilinə cevirmitdir. Əsərləri SSRİ xalqları dillərinə, Habelə bir sıra xarici dillərə tərcumə olunmutdur. AKP-nin 29-cu qurultayında MK uzvluyunə namizəd, 30-cu qurulta- yında AKP MK uzvu secilmintdir. Azərb.SSR Ali Sovetinin (1—11-ci caqırınq) deputatı, 8—11-ci caqı- rıqp Azərb.SSR Ali Sovetinin sədri- dir. 3 dəfə Lenin ordeni, 2 bapqa or- Den və medallarla təltif edilmitdir.

Əsərləri: Secilmitp əsərləri, c. 1—4, B., 1969—72, Secilmiit əsərləri, B., 1981, İzbrannoe, M., 1976: İzbrannove, B,. 1978, Jeleznıe strogi, M., 1982

Əd.: Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 5 cilddə, c. 3, B., 1957: Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixi, 2 cilddə, B., 1967: Mu bariz pair (məqalələr toplusu), B., 1956, Zeynallı A., Kecilməmipt yollarla, B., 1970, Ocerk istorin aze djanskoNv, s ovetskon literaturı, M., 1963: Mamed Arif Dadaiqrzade, AzerbaNvdjan- skan literatura, M., 1979.


SULEYMAN SANİ—bax Axundov Su- leyman Rzaqulu bəy otlu. ə SULEYMAN CTAnCKİV (18.5.1869, indiki Dar.MSSR, Qasımkənd r-nu- nun Apyaqı Stal su re

ayaıy — 23.11.1937, r orada, Mahacqala- |: na dəfn edilmipi- Bö dir)—ləzgi sovet aptıq-pairi,Daqıs- tanın xalq ipairi (1934). Ləzgi so- vet poeziyasının banisidir. Beyuk Oktyabr sosialist inqilabının və Ru- siyada Vətəndai mu- haribəsinin (1918 — 20) iptirakcısıdır. İnqilabdan əv- vəl Bakı neft mə”dənlərində və Sə- mərqənd dəmir yolunda fəhləlik et- mir, Muzdur olmutidur. 1925 ildən Datıstan MİK-nə uzv secilmin, 1930 ildə k-za yazılmınpldır. İnqilabaqə- dərki Yaradıcılıqında ictimai zӱlm və ədalətsizliyə e"tiraz əsas yer tu- tur. Sovet hakimiyyəti illərində Lenin partiyasını, yeni, azad həyatı tərənnum etmitdir. Folklor ən"ənə- lərinə əsaslanan Di 359 (1935—36) poema-xronikası məthurdur. Azərb. dilində də pe"rlər qapmutdur. M. Qorki sovet yazıcılarının 1-ci qu- rultayında S.S.-ni 420 əsrin Homeri adlandırmılndır. Lenin ordeni ilə təltif edilmiidir. cAzərbaycan-



100


SUL EYMANİ


filmə istehsal etdiyi “Mahnı belə yaranırı filmi S.S.-yə həsr olun- mutidur.

ər ərləri: PPeqrlər, “Daqrıstan

dəoİiyYatı antologiyası k | : 1959: İzbranidə, M. dən. Əd. Xəlilov P., SSRİ xalqla- rı ədəbiyyatı, H. 1, nəpqr. 2, B., 1975, Tİ a- vi .. Suleyman .... Azər- dilində ineyrləri, 4 ay ş 1967, F1: Aqasn ə ə Osas: skiNn. Jiznh i tvorcestio, Maxankala, 1969, Korabelınikon Q., Cyhncü- man Stalıskinİ, M., 1979. FGULEYMANİ—bax Civə 2-xglorid. SULEYMANİYYƏ CAMESİ —orta əsr turk me"marlıq abidəsi. İstambulda, hundur təpə ӱzərində tikilmiyidir (1550—57, me"mar Sinan). 1 Sultan Suleymanın gəstərityi ilə inita edil- mipy S.c. derdminarəli məscidlərin ilk numunəsidir. Məscidin nəhəng salonu (sah. 6963 m, hund. 53 mm) guӱn- bəzlə (diamstri 26,5 m) əertulmuit, iki Yandan alcaq qalereyalarla dov- rələnmitdir. İncə oyma naxıitlar- la bəzədilən sultan kursusu (maksu- ra), mehrab və minbər aq mərmərdən- dir. S.c.-nin aq mərmərlə dəptənmitl həyətini qalereyalar dəvrələyir. Qa- lereyaların sӱtunları cəhrayı qranit, av mərmər və porfirdəndir. Dərd minarədən ikisi həyətin, ikisi isə ibadət salonunun kunclərində yerlə- izir. İbadət salonuna bitiyyən 3 iyyə-


..


1-4 = —- -–


r g 4 sl lə.“ N ə el İ ri — : . kö lə il hə Ayman (Ön nə dua aa o a ii əə A bella ax ara YA “azı id, ik | ” —– Dua... Q : 2


rəfəli minarələr daha ucadır (Hund. 76 m). Minarələrin icərisindən hər pərəfəyə ayrıca pilləkən qalxır. Məscidin baqında QT Sultan Suleyma- nın turbəsi yerlətir (1559—60, me”- mar Sinan).

Əd. Miller GO,, İskusstvo Tur- pii, M.—L., 1965, Petrosan O. A., YOsupov A. R., Qorod na Ddvux konti- nentax, M., 1977: Kosa 51pap, | Apkaqay,1968. SULEYMANLI–Azərb.SSR Cəbra- yıl r-nunda kənd. S. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 14 km i1M.- da, Qarabaq silsiləsinin ətə-ində- dir. ƏH. 566 (1985): uzumculuk və hey- vandarlıqla məpqquld Orta məktəb, klub, kitabxana, tibb məntəqəsi var. SULEYMANOV Alı Suleyman oqlu (1880, indigi Qazax r-nunun Atkeynək k.—1.5.1959, orada)—Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949). 1931—59 illərdə Qazax r-nundakı c Komsomolg k-zunda kolxozcu, briqadir ipləmitdir. 1948 ildə toxumculuq sahəsində yuksək əmək gestəricilərinə nail olmuipidur. Azərb.SSR Ali Sovetinin (Z-cu caqı- rıpp) deputatı olmuiydur.


kahı


tox" ER

ALDI İLİ lm

LA Dİ iə Pa, ki əl 1. 3” m ə "aa ıı



SULEYMANOV Ələkbə

zər Baqır oqlu (l.31.12.1916, Erm.SSR -NU- nun Qatar k.t i ə q


və qaz yataqları- NIN miilənilməsi sahəsində sovetali- (1964) lə aka e.d. = ,İT . (1965). Azərb.SSR əməkdar elm və texnika xa- dimi (1954), Azərb. R əməklar mu- haidisi (1969) və əməkdar isft usta- sı (1941). SSRİ Devlət mukafatı | laursatı (1950, 1952, 1969). SSRİ-pin əxri neftcisi (1966). 1939 ildən ov.İKP uavu. Qubkin ad. Moskva Neft İn-tunu (1953) və SSRİ Neft Sənayesi Akademiyasını (1953) bitir- mipdir. c“Azərneftə Birliyinin bal mӱhəndisi və rəisi (1959—65), Azərb. SSR Neftcıxarma Sənayssi naziri- nin birinci muavini (1965—68), “Azərneft birliyinin (1968—72) və Umumittifaq cXəzərdənizneftqazə sə- pnaye birliyinin rəisi (1972—1980) və- zifələrində calıpmısqtdır. 1980 il- dən “Dənizlayihəneftqazə Elmi-Tədqi- qat İn-tunda direktor muavinidir. S.-un birqrup mutəxəssislə hazırla- dıqı dərinlik nasosu ilə neftcıxar- ma usulunun rekonstruksiyasına imkan



ak. avadanlıq SSRİ-də geni tət- biq edilmipdir. Azərb.SSR Ali So- vetinin (4, 6, 7 və 8-ci caqrırıqi) və SSRİ Ali Soveti- nin (9-cu carı- rıpyq) deputatı ol- mupdur. 1961 il- dən AKP MK uzv- luyçnə namizəd, 1971—80 illərdə isə AKP MK-nın uzvu idi. Lenin ordeni, 3 baiqqa or- den və medallarla təltif olunmuil- dur.

Əsərləri: Razrabotka neftanıx — mestorojdeniNn skva- diametra, B., 965:


" Ləl. *. Q = q I | 5 mi “Aa ə “ Tr m ə... rə *


maloqo Prakticeskie rascetı pri tekuiem i ka-


jinami


pitalınom remonte skvajin (batiqa mçəl- liflərlə birlikdə), M., 1983.


SULEYMANOV Əmiraslan (1878, Ta- zax qəzasının Orta Salahlı k.—16. 2.1918, orada)— Azərb.-da Sovet haki- miyyəti uqrrunda mubariz. 1904 ildən

ə İKİ uzvu. 1895 ildən Bakıda, Balaxanıda mexaniki z-dda iiiləmii və fəhlə hərəkatına qopulmutdur. S. Bakı proletariatının 1903 il iyul, 1904 il dekabr tə"tillərində itptirak etmipdir. c-Hummətə bolte- vik təppqkilatının fəal xadimlərin- dən idi. 1906 ildə Neft Sənayesi Fəh- lələri İttifaqı İdarə hey"ətinin uzvu secilmitpdi. S. 1917—18 illərdə Bakı Komitəsinin tappırıqı ilə Qa- zax qəz.-nda partiya ipqyi aparmıiq, Qazax, Tovuz, PPamxor, Qovlar, - Zəyəm və s. yerlərdə Qırmızı qvardiya dəs- tələrinin yaradıcılarından olmui- dur. Əksinqilabcılar tərəfindən el- durulmuidur.

Əd.: Azərbaycan tarixi, c. 2, B., 1964, Miralayev Q. S.,, Azərbaycanın qır-


mızı qaardiyacıları pə qırmızı parti- zanları, B., 1920, Kazisv M. A., İz istorii repoleipnonnon borıbı Bakin- BƏLƏ nponerapnara (1905—1910 rr.), B.,


SULEYMANOV İdris Həsən oqlu (d. 12.2.1915, ipdiki Qasım İsma - yılov 1p.)— Sopet qaşıma yadın İttifaqı Qəhrəma- ild nı (13.12.1942), ley- tenait. 1943 ildən Sov.İKP "any, 1036 ildə ODCT Ordusuna caqırıl- mıppdır. 1942 ildə Pimali Qafqazda Mozdok yaxınlı- qında gedən dӧyӱii- lərdə vzvod koman- diri olan S. duii- mən tanklarının hucumunun dəf edilməsində igidlik gestərmitdir. Bu deyutidə S. arır Yaralanmınl və sol gəzunu itirmii- dir. S. 1943—46 illərdə Qasım İsma- yılov r-n hərbi komissarlıqrında iit- ləmitdir. Ordudan buraxıldıqdan (1946) sonra Qasım İsmayılov r-n ic- timai tə”minat ppo"bəsinin mudiri ol- muqdur. 1969 ildən ittifaq əhəmiyyət- li fərdi pensiyacıdır. SULEYMANOV İsgəndər İsa oqlu (1927, indiki Tovuz r-nunun Qovlar "ə m Təc.— 27.9.1934, To-

vuz) — Sosialist 

Əməyi Qəhrəmanı (1950). 1952 ildən Sov.İKP uzvu. 1942 —84 illərdə Tovuz r-nu Telman ad. k-z- da sədr, Tovuz Ra- Yon XDS İcraiyyə Komitəsinin sədri, AKP Fuzuli RK- | NIN 1-ci katibi, PTamxor k. t. idarə- sinin rəisi, Tovuz- da k.t. məhsullarının alınması, sa- tıtpı və keyfiyyəti uzrə bat devlət mufəttipi vəzifələrində ipləmit- dir. 1949 ildə lambıqcılıq sahəsində YӰğsək əmək gəstəricilərinə nail ol- muldur. Dr Ali Sovetinin utatı (Ə-cu caqırıpi) olmuzidur. SULEYMANOV Mana 3 ray (d. Z.3.1912, indiki İsmayıllı r-nu- nun Lahıc k.)—Azərb. sovet yazıcı- . M. Əzizbəyov ad. AzNKİ-ni bi- tirmit, neft ustası, muhəndis iptlə- midir. Geologiya-mineralogiya elm- ləri namizədi (1941), Az.NKİ-nin do- sentidir (1939 ildən). Bakı neftci- lərinin həyatından bəhs edən -4Yerin sirri? (1947), cDalqalar qoynunda (1956), “Fırtına (1958) romanları- nın mӱəllifidir. “Zirvələrdək (1968) romanı dar-mə”dən itqcilərinə həsr olunmutpdur. Kəhnə Bakı Haqqında c Eplitdiklərim, oxuduqlarım və gər- dӱklərimdəng adlı yazısı var (eAsəp- baycanə, 1984, XI 3—4). Bə"zi əsərləri SSRİ xalqları dillərinə, habelə xarici dillərə tərcumə edilmipydir. E. Heminquey, C, London, O" Henri, Moem, P. Abrahams, C. Steynbek r bə”zi gərlərini orijinal- | iliscədən | “ua dən) Azərb, dilinə ce- Əsərləri: Daltalar roin 1077: Yepun cuppi, B., 1980: Hİ Sənan b.) kin ayri, B., 1980: Na lone voln. CYRE)MAHOB Səttar Mutəllib oqlu (d. 6.1.1911, Bakı) — sovet geoloqu


ə 9,





CY/Ih


101



Geologiya-mineralogiya e,d. (1958), prof. (1960). Azərb.SSR ik M . fatı laureatı (1978). 1941 ildən Con İKP uzvu. S, Orconikidze ad. Mos- kva Geoloji-Kəpfiyyat İn-tunu bi- tirmiyidir (1936). Yakutiyada, həmci- nin Azərb.SSR-də filiz və qeyri-fi- liz yataqlarını tədqiq etmipdir. Azərb. Dəvlət Geologiya İdarəsinin bap muhəndisi və rəisi samur.


1946 ildən S. M. Kirov ad, -da mӱəllimlik edir (1960 ildən faydalı qazıntılar kafedrasının mudiri-


dir). Əsərləri Azərb.SSR-in faydalı qazıntı Yataqları və onların yerləi- mə qanunauyqunluqlarına həsr olun- mupdur. Elmi kadrların yetitpdiril- MƏCHHHƏ xidməti var. 2 c“PTərəf ni- pqanıq ordeni və medallarla təltif olunmujdur.

Əsərləri: Faydalı qazıntı ya- taqlarının geologiyası, B., 1969, Me- tallogeniya, B., 1975, Qeoloqiceskie us- lovin obrazovanin i razmetdenin xromi- tovoqo orudenenil v ofiolitovoNn polose M. Kanvkaza, B., 1967, Qealoqinla rtutnıx mestorojdeniN M. Kavkaza, B., 1974,


SULEYMANOV Suleyman Baqır or- lu (1899, indiki Arkcabədi r-nunun - Uzeyirkənd k.—29. ə - 11.1978, orada) — | Cu Sosialist Əməyi ii Qəhrəmanı (1958). Yi Beyuk Vətən muha- fu: ribəsinin iptirak-– ii cısı. 1930—68 il- | Cəi.2 lərdə Aruatənn İd” p-HyHnaKbı elllədbərəs k-zunda kolxoz səd- ri, təftiti komis- siyasının sədri, bapl coban ipilə- mipdir. 1957 ildə heyvandarlıq sahəsində yuksək əmək gestəricilərinə nail olmutdur. Qır- mızı Əmək Bayraqı ordeni və medal- larla təltif edilmitdir. 1968 il- dən ittifaq əhəmiyyətli fərdi pen- siyacı idi. SULEYMANOVA Alagoz Məmmədəli qızı (1920, indiki Aqdam r-nunun Zən- gitpalı k. — 6.2, 1978, orada) — Co- sialist Əməyi Qəh- rəmanı (1951). 1949 ildən Sov.İKP uz- vu. 1936—72 illər- də Aqdam r-nundakı Orconikidze ad. k-zda kolxozcu, manqabaticısı i11-

ləmiidir. 1950 il- 
dəpambıqcılıq sa- 

Həsində yuksək əmək gəstəricilərinə nail olmumdur. 2 dəfə Lenin ordeni və medallarla 2. edilmiidir. 1972 ildən ittifaq əhəmiyyətli fər- di pensiyacı idi. : SULEYMANOVA Elmira Teymur qı- zı (d. 17.7.1937, Bakı )—sovet kimya- cısı. Kimya e.d. (1980). 1975 ildən Sov. İKP uzvu. 1967—71 illərdə Azərb.SSR EA kimya elmləri bəlmə- sinin elmi katibi olmuit, 1982 ildən Azərb.SSR EA Neft-Kimya Prosesləri İn-tunda laboratoriya mudiridir. Əsas tədqiqatları incə uӱzvi sintez ilə neft-kimya xammalları əsasında muxtəlif qiymətli maddələrin (Yana- caq, sintetik kaucuk istehsalı ucun monomerlər və əlavələr, sintetik ətirli maddələr və s.) alınma çsulla-


ə





rı və prosesləri- || ii nin tədqiqi, ha- 9 zırlanması və tət- biqi sahəsindədir. || Onun aldıqı bir | sıra ətirli mad- 7? dələr əsasında ha.



zırlanmınl ZAL isə lər c Kimya-7/8 |

IV Beynəlxalq sər- gisinin (Moskva) fəxri diplomuna | layiq gərulmuit-

dur.


Əsərləri: 4YVİTOTH issledovanil v oblasti sinteza i razrabotki propessa polucenin alkiliiklanonovə, 4Neftexi- milə, XIX, 6, 1979, Fİssledovanil B oblasti sinteza i ximiceskix prevrapye- nin alipikliceskix uqlevodorodov i ix proizvolnıx*, Azərb. kimYa jurnalı, Nə 4, 1979.


SULEYMANOVA Fatma Həmzə qızı (23.12.1912, PTulla—2.12.1978, Bakı) —


motor yanacaqı və yl yaqları sahəsində | 3 sovetq alimi. Tex- | | nika e.d. (1964) = ula Azərb. | CP Hennər MYKa-

fatı laureatı : (1970). SSRİ-nin əməkdar ixtiracı- sı (1979). 1942 il- dən Sov.İKP uzvu. Leninqrad Avto- mobil oları İn- tunu itirdikdən (1934) sonra Azərb.SSR Avtomobil Nəql. Nazirliyi sistemində dəli vəzifələrdə calıpqmındır. Azərb. SSR EA Neft Kimyası Prosesləri (1952—65) və Apqarlar Kimyası in-t- larında (1965—70) laboratoriya mudi- ri ipləmitn, 1970 ildən emrunun so- nunadək C. İldırım ad. AzPİ-də av- tomobillər kafedrasının mudiri ol- mutpidur. Elmi tədqiqatları, əsasən, motor yaqları və yanacaqlarının mux- təlif atpqarlar vasitəsilə keyfiyyəti- nin yaxtılatdırılmasına və onla- rın istifadə iqəraitindəki tədqiqinə aiddir. Bə"zi yeni apqqar nəvlərinin (AzNİİ-7, AzNİİ-8, İXP-Z88, İXİ- 476, SB-Z və s.) tədqiqində iitirak etmitidir. 15 mӱəllif ipəhadətnaməsi almındır. Yuksək ixtisaslı kadrla- rın hazırlanmasında xidməti olmui- dur. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni, qPPərəf nipanıq ordeni və medallar- la təltif edilmitdir.

SULEYMENOV Oljas Əmərovic (d. 18.5.1936, Alma-Ata)—qazax sopet 1pan- ri. Rus dilində yazır. Umumitti- faq Lenin komsomolu mukafatı lau- reatı (1967). 1969 ildən Sov.İKP uzvu. Qazaxıstan Dəvlət Un-tinin geologiya fakultəsini (1959) bitir- midir. c Torpaq, insana TƏ"aHM erTlə (1961) poeması Y. Qaqarinə həsr edil- miidir. cYel qanadlı atlar (1961), cNurlu gecələrə (1962), 4Gun doqan- nas (1964), “Meymun ili (1967), “Gil kitabə (1969), “Dəyirmi ulduz (1975) və s. tle”r kitablarının muçəllifi- dir. Fəlsəfi dupquncə, vətəndaii- lıq ruhu, publisistiklik, emosional- lıq S. poeziyasının səciyyəvi cəhət- ləridir. Kinossenariləri, filologi- Yaya dair əsərləri var. Qazaxıstan Kinematoqrafcılar İttifaqı İdarə Hey"ətitin birinci katibi olmuzidur (1981—83). Qazaxıstan Yazıcılar





İttifaqı İdarə Hey”ətinin birinci katibidir (1983 ildən, 1971—81 il- lərdə katibi olmuidur). SSRİ Ali Sovetinin (11-ci caqırıpp) deputa-


tıdır. Əsərləri: Pye”rlər, B., 1975, Az i N, Alma-Ata, 1975: Opredelenie be-


reqa, Alma-Ata, 1979, Transformapil oq- nl, Alma-Ata, 1983.


SULEYSİNLƏR (S1q:dae)—gəmiri- cilər dəstəsindən məməli heyvan fə- siləsi. S.-in qazıntı halında qalıq- ları Oliqosen dəvrundən mə”lumdur. Bədəninin uz. 9 sm-dən 20 sm-ə qədər- dir. Bədəninin ust tərəfi kurən-qo- nur və ya bozdur. S.-in 6 cinsi mə”- lumdur. Avrasiyanın metlə və meizə- cəllərində, Afrikanın, Yaponiyanın metpə və savannalarında yayılmın- lar. SSRİ-də 5, o cumlədən Azərb. CCP-nə 2 nepy nap. /larnapna, Hnanınbır və kolluqlarda məskən salır. Bir qismi aqracda budaq və yarpaqlardan yuva tikir, digəri isə koquilarda yapayır. Meyvə və toxumlarla qida- lanır. Qıp yuxusuna gedir. Bə”zən baqtcılıqa zərər vururlar.

SULS (ər. ::)—bədii xətt nəvӱ. Ərəb əlifbasındakı klassik altı xətt nevunə daxildir. S.-un hərfi mə”- nası cӱcdə birə deməkdir. Bu xətdə Hər hərfin ucdə bir hissəsi əyri, qa- lan hissəsi duz cizgidən ibarət olur. S. 10 əsrdə ərəb xəttatı Əbu Əli Mə-


N Pıq


1 q



CƏ ə, Suls xəttindən numunə.


həmməd ibn Mutlə tərəfindən yara- dılmısidır. 14 əsrə qədər butun əl- yazmalarında, sonralar isə ən cox di- ni kitabların mətnində, Quran sər- lepvhələrində istifadə edilmipidir. SULUGƏN, suri k—piqment. Qur- qulun və dəmir S.-ləri var. Qurqru- iun S.-i rypryuıya 2,4-oksiddən Pb.O, ibarətdir, acıq narıpncıdan qırmızıya qədər olur. Korroziyaya qarplı lak-boya cəkiləcək səthləri astarlamaq ucun implədilir. Zəhərli- dir. Dəmir S. təbii piqməntdir. Əsas kompopsiti dəmir Z-oksiddir, Ee, Oz. İiiıq, qələvi və turiquların tə"sirinə qarilı davam gətirmək ucun lak-boya materiallarına qarısidırılır. SULH, beypəlxalq sulh — xarici siyasətin qeyri-zorakı yol- larla yeridilməsinə və uzərinə gə- turulmuli (adztən muçqavilə ilə moh- gəmləndirilmidi) əhdəliklərə riayət olunmasına əsaslanan xalqlar və dəv- lətlər arasındakı munasibətlər: dov- lətlər arasında mutəpəkkil silahlı mubarizənin olmaması. Xalqlar ara- sında daimi S. kommunizm cəmiyyYƏTİ- nin beynəlxalq siyasət prinsipidir. Beynəlxalq munasibətlərdə muha- ribəsiz həyat idealının kəku qədim zamanlara gedib cıxır. 17—18 əsr-



102


lərdə mӱtərəqqi mӱtəfəkkirlər huquq bərabərliyini və xalqların suveren- liyinə hərməti beynəlxalq munasibət- lərin əsas prinsipi e”lan etmitdilər. 18 əsr Fransa utopistləri gestərir- dilər ki, mӱharibələri dəf etmək ucun millətlərin sosial qurulutunu umumi mӱlkiyyət əsasında dəyitdir- mək lazımdır. Napoleon muharibələ- rindən sonra (1815) Avropada pasi- fist hərəkatı meydana gəldi. Həmin hərəkat muharibə aparılması qayda- larının humanistlətdirilməsi haq- qında, beynəlxalq mubahisələrin və munaqitələrin dinc yolla həll etil- məsi haqqında konvensiya və sazitlə- rin (məs., 1899 və 1907 il Haaqa kon- vensiyaları) iplənib hazırlanmasın- da muəyyən rol oynamındır.

əsrin 40-cı illərinin ortala- rından fəhlə sinfi militarizm və mӱharibələrə qariqı fəal mubarizə aparır. QT İnternasional S. uqrunda mӱbarizəni fəhlə sinfinin azadlırı uqrunda mubarizənin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirirdi. 20 əsrin əv- vəlində beynəlxalq sosialist hərəka- tı, bolteviklər partiyası milita- rizmə qarpı S. taktikasını irəli surmuttlər. Birinci dunya muharibə- si illərində V. İ. Lenin nroleta- riatın sosialist inqilabı ilə əlaqə- dar S. məsələsini ipləyib hazırla- mıtdır. 1917 ilin martında cUzaq- dan məktublardak V. İ. Lenin qeyd edirdi ki, yalnız proletar dəvləti c..sul hə nail olmaq, həm də impe- rialist sulhunə deyil, ...həqiqətən məhkəm və demokratik sulhə nail ol- maqiqtidarındadıru (V. İ. Lenin, Əsər. tam kulliyyatı, c. 31, səh. 61).

Beyuk Oktyabr sosialist inqila- bının qələbəsi ilə dunya siyasətin- də məhkəm, demokratik S.-ə dənuin baplandı. Sovet həkumətinin ilk aktı olan Sull atıla dilaidə de- mokratik S. proqramı yeni beynəlxalq munasibətlər prinsipi—sosialist və kapitalist sistemlərinin dinc yana- ptı yalpaması prinsipi ilə uzvu su- rətdə baqlanmıniddı. Muharibə vasitə- lərinin daqıdıcı quvvəsinin misli gərunməmiti dərəcədə artması nəti- cəsində S. məsələsi uӱmumbətər prob- leminə cevrilmitdir ki, onu da həll etmək ucun e”tiqadından və siyasi gə- rupilərindən asılı olmayaraq hər kə- sin S..-uӱ qorumaq naminə hHərəkətləri- ni birlətdirmək zəruridir.

Sur"ətlə silahlanmanın dayandı- rılması və tərksilah, hərbi blokla- rın və muharibə ocaqlarının ləqv edilməsi, təcavӱz və beynəlxalq ez- baptınalıq aktlarına muqavimət gəs- tərmək, beynəlxalq əməkdatlıqı in- hniaf etdirmək S.-un ilkin ppərt- lərindəndir. Sovet dəvlətinin, di- gər sulhsevər quvvələrin beynəlxalq munasibətlərdə tərksilah və dinc əməkdailıqın inkipafı uqrunda mu- barizəsi nəticəsində 70-ci illərin 1-ci yarısında S.-u və muxtəlif ic-- timai qurulutpu olan dəvlətlərin dinc Yanaptı Yapamasını tə"min etmək mə- sələsi real iqəkil almındı. Hel- sinkidə 33 Avropa dəvləti, ABPİY və Kanadanın ipqirakı ilə 1975 ildə imzalanmınq Avropada təhlukəsizlik və əməkdatlıqa dair Yekun aktı bu- nun parlaq ifadəsidir. Sovet İttn- faqı və digər sosialist dəvlətləri gərginliyi zəiflətmək və tərksilaha


SӰLH MANİFESTİ


nail olmaq yolunda konkret lar irəli surur, nӱvə muharibəsi təhlu- kəsini aradan qaldırmaq və S.-u tə”- min etmək ucun geniit tədbirlər proq- ramı hazırlayıb həyata kecirirlər. Sov.İKP-nin 24, 25-ci qurultayların- da qəbul olunmuqi SulV proqramı bu- na subutdur. Sov.İKP-nin 26-cı qu- rultayında Sulh proqramının daha da təkmillətdirilməsi və genitlən- dirilməsi qərara alıpnmıs, gestəril- mitdir ki, S.-u qarumaq beynəlxalq sahədə indi ən muhum vəzifədir. Sov.İKP MK-nın noyabr 1982 il və iyun 1983 il, aprel 1984 il plenumla- ında qeyd olunmutdur ki, Sovet

ttifaqı indiki nəslin və gələcək nəsillərin sakit, dinc gələcəyini TƏ”MHH etmək ucun əzundən asılı olan butun ipləri gerəcək, nə mumkunsə edəcəkdir.

1984 ilin iyun ayında QİLİP uzvu olan əlkələrin Moskvada gkecirilmipt mupavirəsində qəbul olunmutt c Sul- hun qorunub saxlanması və beynəlxalq iqtisadi əməkdaplıqə adlı Bəyanna- mədə qeYD olunmutidur ki, sulhu ro- ruyub saxlamaq və məhkəmləndirmək

zrə sə”ylərin birlətdirilməsi indi ƏMİYİLƏKİNDƏN Daha cox a ridir. SULH MANİFESTİ- (4 kommu- nist və fəhlə partiyası numayəndə- lərinin 1957 il Moskva, muppavirə- sində qəbul olunmuqi sənəd. Mani- fest siyasi və dini əqidələrindən asılı olmayaraq butun əlkələrin xopniyyətli adamlarını istilik-nu- və mӱharibəsinin qarpısını almaq uqrunda mӱbarizəyə qopulmaqa carı- rır və bətəriyyətin umdə arzusunu ifadə edərək gestərirdi ki, € Myha- ribə labud deyildir, muharibələrin qarpısını almaq olar, sulhu muda- fiə etmək və məhkəmləndirmək mum- kundur?m.. Manifestdə qeyd edilirdi ki, əgər dunyapın butun sulhsevər quvvələri durmadan silahlanmanın qariptısını almaq, nӱvə silahının istehsalı, sınarı və tətbiqini qa- daqan etmək, hərbi blokları burax- maq, kollektiv təhlӱkəsizlik və dinc yanalpı yalpamaq uqrunda fəal muba- rizəyə qopularsa, muharibə tərəfdar- larını vaxtıpda cilovlamaq və yeni dunya lariyəsinin qaripısını al- maq olar. S.m.-pi butun marksist-le- IHHuH MV Fanəl, bəyənmindir. SULH MUQAVİLƏSİ—muharibə və- ziyyətini dayapdıran beynəlxalq muqa- vilə nevuy bax həmcinin Beynəlxalq muqavilə. |

SULH PAKTI-–-SSRİ numayəndə he) ərin BMT: Bam məclisinin 4- cu sessiyasında (1949) irəli sӱrduyu və 5 beyuk dəvlət tərəfindən (SSRİ,

1, Cin, B. Britaniya və Fran- sa) imzalanması təklif olunan sulh mӱqaviləsinin layihəsi. Beyuk dəv- lətlərin zor ipilətmək və hədə-qorxu siyasətindən imtina etməsini, devlət- lərarası mubahisə və ixtilafların dinc vasitələrlə nizama salınması- nı nəzərdə tuturdu. Sulh tərəfdar- larının, dunyanın buӱqun mutərəqqi qӱvvələrinin qızqın səylərinə bax- mayaraq, NATO uzvu olan devlətlərin mӱqaviməti ӱzundən SSRİ-nin bu xe- yirxah təklifi qəbul olunmadı. SULH PROQRAMI —dunya inkipa- fının muasir mərhələsində SSRİ- nin tarili siyasət xətti, Sov.İKP- nin 24—26-cı qurultaylarında i1- lənib hazırlanmındır.



S.p. V. İ. Leninin ictimaiquru- lutplları muxtəlif olan devlətlərlə dinc. Yanatpı yatamaq prinsipinə əsas- lanır. c“Muharibələrin qurtarması, xalqlar arasında sulh, soyrunculuqa və təcavuzlərə son qoyulması—bizim idealımızdırə (Lenin V. İ., Əsər. tam kӱlliyyatı, c. 26, səh. 395), So- vet devləti inkipafının butun mər- hələlərində bu ideala sadiq qalmıpp- dır. İkinci dunya muharibəsindən sonrakı dəvrdə Sovet İttifaqı sur”- ətlə silahlanmanın məhdudlatdırıl- masına və tərksilaha yənəldilmiin 100-dən cox muxtəlif təklif irəli sӱrmuqidur. Son 15 ildə SSRİ-nin təiəbbusu ilə tərksilah sahəsində, in- di də quvvədə olan, 30-dək ikitərəfli və coxtərəfli muqavilə və sazip bar- lanmındır. Kommunist partiyası və Sovet devləti sulh, xalqların azad- lıqı və təhlӱkəsizliyi uqrunda muba- rizənin əsas istiqamətlərinin varis- liyini Sovet hakimiyyətinin ilk xa- rici siyasət sənədindən—Sulh haq- qında dekretdən Sov.İKP 24-cu qu- rultayının irəli surduyu Sulh proq- qon qədər gətirib catdırmıntdır.

ənub-1Pərqi Asiyada və Yaxın PLərq- də muharibə ocaqlarını ləev etmək və bu r-nlarda vəziyyətin siyasi yolla nizama salınmasına gəmək gəstərmək, Avropada gərginliyin zəiflədilmə- sinə və sulhə doqrru əsaslı dənui ya- ratmaq, nuvə silahını, kimyəvi və bakterioloji silahları qadaran edən mӱqavilələr baqlamaq, dunyanın MYX- təlif r-nlarında nuvə silahı sax- lanmayan zonalar yaradılmasına KƏ- MƏK ETMƏK, sur"ətlə silahlanmanın dayandırılması uqrunda mubarizəni gӱcləndirmək, hələ də qalmaqda olan mӱstəmləkə rejimlərini ləev etmək haqqında BMT-nin qərarlarını ta- mamilə həyata kecirmək, irqcilik və apartheyd təzahurlərinə qaripı muba- rizə aparmaq, Oinc yanamı yaiamaq prinsipinə əməl edən butun dəvlət- lərlə qariqılıqlı faydalı əməkdai1- lıq munasibətlərini genipləndirmək təklifləri 24-cu qurultayda qəbul edilmiil S.p.-nın əsasını təpkil edirdi. ov.İKP-nin 25-ci qurultayı S. p.-nı daha da inkipaf etdirərək sulh və beynəlxalq əməkdatlıq, xalqların azadlıqı və istiqlaliyyəti uqrunda gələcək mubarizənin yeni və daha ge- iipt proqramını irəli surdu. Qurul- tay buna caqırdı ki, sulhu məhkəm- LəƏTMəkK ippinə qardaiy sosialist dev- lətlərinin rə fəal kəməyini guc- ləndirmək, sulh ucun təhlӱkəli olan sӱr"ətlə silahlanmanın dayandırıl- masına nail olmaq, tərksilaha kecmək, beynəlxalq gərginliyin zəiflədilmə- sini dərinlətdirmək ucun butun təd- birləri gərmək, ӱmumavropa mulpazi- əsinin Yekun aktının tamamilə hə- Yata kecirilməsi xətti Yeritmək, Asiya dəvlətlərinin birgə sə”yləri əsasında bu qit”ədə təhlukəsizliyi tə”min st- mək, beynəlxalq munasibətlərdə zor implətməmək haqqında umumdunda muqa- viləsi baqlanmasına calıpqmaq, mus- təmləkə zulmu sisteminin butun qa- lıqlarının, muӱstəmləkəcilik və irq- cilik ocaqlarının tamamilə ləqvini cox muhum beynəlxalq vəzifələrdən biri hesab etmək, beynəlxalq iqtisadi mӱnasibətlərdə huquq bərabərsizliyi- nin, istismarın butun təzahurlərinin RDƏFBHHƏ HaH/ olmaq vaçibdir.


SUMUKLU BALIQLAR


103


“ə ə a a a a aa xaya sən eq x daldyadabeaıs-— — o


S.p.-nın batplıca mə”nası ny sosializm sisteminin qӱdrətinə," irs liyinə və fəallırına, onun butun tərəqqipərvər və sulhsevər qӱvvələr- Lə getdikcə məhkəmlənən ittifaqına arxalanaraq, beynəlxalq munasibət- lərin inkipafında soyuq muhari-

  • DƏN ictimai qurulutiları MYXTƏə-

lif olan dəvlətlərin dinc İaHamıbı Yapamasına DL nenvyuu yaratmaq- Dan ibarətdir. ov.İKP 26-cı qu- rultayında qeyd edilmiiydir ki,

p. beynəlxalq ipəraitin əsaslı surət- də saqlamlaiidırılması uqrunda mu- barizədə e?tibarlı kompas olmui- dur və olaraq qalır. Sulhun qorun- masını beynəlxalq sahədə baqtlıca vəzifə sayan qurultay yeni beyuk təd- birlər sistemi-—-80-ci illər ucun S.p. irəli surdu. Qurultayda bir da- ha qeyd olundu ki, Sovet xarici si- Yasət proqramı gərginliyi zəiflət- MƏK prosesinin davam etdirilməsi, sӱr ətlə silahlanmanı dayandırmaq uqrunda mӱbarizə proqramıdır. yıh- sevər xarici siyasət xəttinə sadiq qalan Sovet İttifaqı sonrakı il- lərdə bir sıra yeni təkliflər irə- li surmilp, BMT Baqi Məclisinin tərksilaha dair ikinci xususi ses- siyasında (1982, iyun) nuvə silahı- nı birinci itlətməmək barədə əh- DƏLİK geturmuidur. Vartava muqa- viləsi iptirakcıları olan dəvlət- lərin Siyasi məsləhət komitəsinin Praqa mutpavirəsində (1983, yanvar) sosialist əlkələri yeni sulh təptəb- busu ilə cıxın etdilər. Sov.İKP

K-nın iyun (1983) plenumunda bir daha qeyd edilmipdir ki, vet İt- tifaqı indiki nəslin və gələcək nə- sillərin sakit, dinc gələcəyini TƏ"- min etmək ucun əzundən asılı olan 7 tədbirləri gərəcəkdir. Sov.

MK-nın kov (1984) plenumun- da Sov.=İKP MK-nın Öamı katibi, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Hey"əti- nin sədri K. U. Cernenko demitdir: c“Sov.İKP və Sovet dəvləti nӱvə mu- haribəsinin qaripısını almaq, yer uzundə sulhu qoruyub məhkəmlətmək ucun cox beyuk sə”Y gəstərirlər. Biz dunya siyasətində gərginliyi aradan qaldırmaqa, sur”ətlə silahlanmanı cilovlamaqa, əlkənin təhlukəsizliyi- ni etibarlı pəkildə tə/min etməyə ardıcıllıqla və təpəbbuskarlıqla calınplırıqə. | SULH TƏRƏFDARLARI HƏRƏKA- TI—muxtəlif millətlərə, siyasi və dini əqilələrə mənsub adamları bir- ləpdirən, muharibə və militarizmə qariqı, sulh, təhlukəsizlik və xalq- lar arasında əməkdatlıq uqrunda mu- barizə aparan kutləvi beynəlxalq hə- rəkat. İkinci dunya muharibəsindən sonra beynəlxalq aləmdə quvvələr nis- bətinin demokratiya və sosializmin xeyrinə dəyitiməsi pəraitində və yeni DA İbƏ təhlukəsinə cavab olaraq meydana gəlmipdi. Qəpkilati cəhət- dən sulh tərəfdarlarının 1-ci YMyMAYH)a konqresində (1949, r. Paris—Praqa) formalatmındır. 7 əlkədən gəlmiii 2 mindən artıq nu- mayəndənin iptirakı ilə kecirilmiil bu konqresdə Sulhu mudafiə haqqında mani qəbul edildi, Umumdunya Sulh Purasının (USİT) Daimi ko- mitəsi secildi, beynəlxalq Sulh mu- kafatları tə”sis olundu. 1950 ildə S.t.H. xətti ilə Stokholm muracnət- naməsinin imzalanması uqrunda kam-


paniya gecirildi, 1951 ildə S.t.H.-nın ittirakcıları bəpəriyyəti yeni muha- ribə təhlukəsindən xilas etmək məq- sədilə Sull paktını imzalamara caqrırdılar. SSRİ və digər sosia- list əlkələri bu caqrırı-a birinci səs verdilər (bax Sulhu mudafiə qa- nunu).

Muasir dəvrdə S.t.H. tərksilaH, beynəlxalq gərginliyin zəiflədilmə- si, dunyada məhkəm sulh yaradılması uqrunda mӱbarizədə muhum rol oynayır.

Qərbi Avropada orta mənzilli yeni nӱvə raketlərinin yerləqidirilməsi barədə NATO-nun qərarı, ABİL hakim dairələrinin sosializm birliyinə qar- iı Hərbi qariıdurma və soyuq muha- ribə siyasətini dircəltmək cəhdləri ilə əlaqədar son vaxtlar S.t.H.-nın yeni mərhələsi baplanmısidır. Avro- pada təhlӱkəsizlik və əməkdaqilıra dair MYLABHDƏHHH HUHTHDaK"biCbi OTaH dəvlətlərin siyasi və ictimai xadim- lərinin 1983 ilin fevralında Vyana- da “Avropada muharibə təhlukəsini necə aradan qaldırmalıq devizi al- tında gecən konfransı, sulhsevər quv- vələrin 1983 ilin iyununda cSulh və həyat uqrunda, nuvə mӱharibəsinə qar- Hlhib pquarı altında Praqada kecən YMYMAYH)a məclisi S.t.h.-nın muhum tədbirlərindən olub beyuk beynəlxalq əhəmiyyət kəsb etmipdir. SSRİ-nin, digər sosialist əlkələrinin beynəl- xalq gərginliyin zəiflədilməsinə yənəldilmi:i yeni sulh təklifləri, QİYİ-nin ӱzvu olan əlkələrincSul- hun qorunub saxlanması və beynəl- xalq iqtisadi əməkdaplıqgı Bəyanna- məsi (1984) S.t.H.-nın daha da genipi- lənməsində Ə rol oynamıpdır. SULH HAQQINDA DEKRET—-Sovet hakimiyyətinin ilk dekretlərindən biri, 1917 il oktyabrın 26-da (noyab- rın 8-də) ikinci Umumrusiya Sovet- lər qurultayında qəbul edilmipdi. Layihəsini V. İ. Lenin hazırlamıpl və onu qurultaya sulh haqqında mə”- ruzəsində təqdim etmitdi. S.H.D. butun xalqlara və həkumətlərə ilhaq və kontribusiyadan imtina etmək ipər- tilə umumi sulh baqlamaq haqqında dərhal danıtıqlara batilamaq tək- liflərindən ibarət idi. Burada dinc danımıqlar zamanı 3 ay muddətinə barıpıq baqlamaq təklif olunur- du. Tarixdə ilk dəfə Beynəlxalq sulh və dinc əməkdatlıq siyasəti, prole- tar beynəlmiləlciliyi, butun xalq- ların tam huquq bərabərliyinin ta- nınması, onların milli və dəvlət mustəqilliyinə hərmət, batpqa elkələ- rin daxili iplərinə qarınmamaq ki- mi yeni prinsiplər e”lan edilmisidi.

Rusiya və xarici əlkələrin xalq- ları S.h.D.-i alqınladılar. Azərb,- da 1917 ilin noyabrında fəhlə və əs- gərlərin yYıqıncaqlarında və mitinq- lərində (məs., PYahtaxtı kəndində və s.) S.H. D.-i bəyənən qətnamələr qəbul edildi.

Sov. İKP və Sovet dovləti Leni- nin S.H.D.-ini, Sull proqramını rəhbər tutaraq, xalqlar arasında əda- lətli və demokratik sulh siyasətini ardıcıl olaraq həyata keci irdər. SULHU MUDAFİƏ QANU y — sulhun R olunmasına dair qanun, SSRİ Ali Soveti tərəfindən 1951 il martın 12-də Sulh tərəfdar- larının 2-ci konqresinin (1950, Var- iava) cButun əlkələrin parlament- lərinəə muraciətinə cavab olaraq


qəbul edilmindir. Qanun muharibə təbliqatını bəiəriyyətə qariyı aqır cinayət sayır və muharibə təbliin- də gӱnahkar olan iyəxslərin cinayət məs”uliyyətinə alınmasını nəzərdə tutur. Digər sosialist əlkələrində də 4“S.m.q.ə məvcuddur. SSRİ-nin təpəbbusu ilə, cmuharibə təbliqatı qanunla qadaqan olunmalıdır mud- dəası BMT Bai Məclisinin mӱlki və siyasi huquqlara dair paktında da (1966) əz əksini tapmıtpdır.

SUMUXK—onurqalı heyvanlarda və insanda skeletin əsas hissəsi. Uzun, qısa, yastı və qarınmıq formalarda olur. Uzun S.-lər beyuk əlcudə və sur"ətli hərəkət olan yerlərdə (məs., ətraflarda) təsaduf edilir və ling vəzifəsini gərur. Qısa sumuklər az dərəcədə hərəkət, elastiklik BƏ MƏh- kəmlik tələb olunan yerlərdə (məs., biləkdə, ayaq Xa yerlə- iqirlər. Yastı S.-lər ya bopluqla- rın divarını təikil edərək qoruyu- cu vəzifə datıyır (məs., gəllənin beyin hissəsi S.-ləri), ya da əzələlə- rin baqlanması ucun istinad vəzi- fəsini gərur (məs., gӱrək S.-u), Qa- rımıq S.-lərdə isə yuxarıda gestə- rilən Ssləran bəzi əlamətləri olur (məs., gicgah və uz S.-ləri). S. mik- roskopik qurulutpa gərə toxuma- sından ibarətdir, bu da birləptdi- rici toxumanın bir nəvu olub S. hy- ceyrələrindən və ara maddədən təipp- kil olunmupdur. Fiziki quruluylu- HA KƏDƏ kompakt və sungəri maddədən ibarətdir. Hər iki maddə S. səfhə- lərindən əmələ gəlir. S. toxuması kalsium mubadiləsində fəal iipti-


ak edir. MMUK DƏYƏNƏYİ–sumuyun sın- ması, catlaması və s. travmatoloji zədələr nəticəsində, zədə yerində əmə- lə gələn və sınıqı bitipdirən to- “xuma. S.d., əsasən, : en vasitəsi- lə, zədədən 3—4 ə sonra muəyyən vdilir. | ra SUMUK UNU—heyvan sumuklərin- dən hazırlanan məhsul: k.t. heyvan- larına verilən əlavə mnneral yem. Sumuyun kəvrəkləpməsi ucun ӱzvi həlledicilərlə sumukdən yaq cıxarı- lır, narın uyudulur, sonra sumuklər- dən yapılqanlı maddələr və jelatin ayrılır. S.u. mineral maddələrlə, xӱsusən kalsium və fosforla zəngin- dir. 1 kq S. u.-nda 245 q kalsium, 118 ə fosfor omar aramalın yem rasponu- na gundə 40—100 q, davarın yeminə 8—20q S.u. əlavə edilir. Kombinə edilmin yemin tərkibinə umumi yem En 196 -n ər S.u. qatılır. SUMUKLU BALIQLAR (Teleostei) —balıq dəstəustu. Skeleti su - nənnup, əəə amfiseldir (hər iki tərəfdən basıqdır), gəllədə su- mukləpmə coxdur. Bədəninin uz. 1 sm-dən 5 m-dək olur. Uzəri pulcuq - larla, yaxud tikanvarı cıxıntılar və ləvhələrlə ertuludur, digərlə- rində nsə dəri cılpaqdır. S.b.-ın əksəriyyətində ao soqancıqı var- dır, daha qədim S.b.-da isə arteriya konusu qalmıtdır. S.b6, Br Trias- da təəkkul tapmınlar. | kak ingipaf etmit balıqlardır. S.b.-a 40-dək dəstə aiddir ki, bunlar da muça- sir balıqların 9096-dən coxunu əha- tə edir. Butun su həvzələrində yayıl- mıpdır. Ayrıcinsiyyətlidir: yalnız bə"ziləri hermafroditdir. Ma yalanma xaricdə (kuruləyir, erkək balıq ku-


104


CYMYK/IY QANOİDLƏR



runu mayalayır), bə"zilərində daxil- nə (diri bala doqur) gedir. S.b.-ın bə”ziləri bitki, digərləri isə heyva- ni yemlə qidalanır, digər balıqlarda parazitlik edənləri də var. Sənaye əhəmiyyətli balıqların əksəriyyəti S.b.-a aiddir. SUMUKLU QANOİDLƏR (holostei) — pquauzgəcli balıqların xususi qru- pu. Sumuklu balıqlarla qıqırdaqlı qanoidlər arasında gecid forma təii- kil edir. Kəllə skeleti, cənə və qəl- səmə aparatları şumuklu balıqlar ti- pində qurulmutjdur, lakin alt cənə qıqırdaqlı qanoidlərdəki kimi cox- ny miqdarda sӱmuklərdən ibarətdir. .q. ilk dəfə Permin sonunda ehti- mal ki, ali qıqırdaqlı qanoidlərdən əmələ gəlmitlər. Mezozoyda S.q.-in 7 dəstəsi yapamın və Paleogenin ƏB- vəlində məhv olmuplar. Hazırda 2 dəstəsi Yatayır. SUMURGƏN FƏSİLƏSİ Elpaseae)—ikiləpəli bitki fəsilə- si. Bir, iki və coxillik ot, az hal- da yarımkol, kol, arac və lianalar- dır. Uzəri cod tukludur. Cicəklə- i nəvbəli, az halda tək-tək yerləir. ....ə uox ə. fındıqca, az hal- ucuqdur. 2 mindən cox (100-dək cinsi), SSRİ-də 350, o Sa k Azərb.SSR-də 85 nəvVu məlumdur. Balverən, rəngverən, dekorativ, yem bitkisi, tibdə istifadə olunan, elə- cə də alaq və zəhərli nəvləri mə"lum- dur. S.f.-nin bir cox tropik və sub- tropik aqac və kollarından qiymət- Lİ oduncaq, yeməli meyvə, dərman mad- Hnəcn Au CYHBYRn (Ər:sa)—cicək qrupu: uzun- sOV sunbul oxu uzərində yerlətən oturaq cicəklərdən (sadə S.), yaxud ir necə cicəyi olan sunbulcuklər- dən (mӱrəkkəb sunbul) ibarətdir. Ba- qayarpaqı, səhləbcicəklilərin coxu “ə s əə S.-ə, Ola, arpa, covdar və —. llar murəkkəb S.-ə malikdir. SUNVUL— Qız burcunun a r Vizual ulduz əlcusu 1-dir. İpıqlı- ar ıı 740 nədə uox, OH- . parsegk məsafədədir. SUNBULQIRANLAR (Citellus, YAXUD permophilus) — sincablar fəsiləsin- Dən gəmirici heyvan cinsi. Bədəni- nin uz. :0—40 sm, quyruqu, adətən bə- Dəninin yarısının uz.-undan qısa olur. Acıq-qum rəngində, tund-qonu- rumtul-boz rəngdədir. Ust tərəfdən xallı, yaxud xırda ləkəli və tund 30- laqlıdır. 1Pimal *arımkurəsinin du- zənlik, tundra və daqların acıq land- CC tında məskən salır. Dunyada 20) İ-də 10 nəvu var. Gunduz həyatı gecirir, Qıp yuxusuna gedir. Əsasən, koloniyalarla yapayır. Təhlukə hiss etdikdə dayapır və ezunə xas olan fi- təfənzər səslər cıxarır. -Bitki ilə qidalanır, toxum ehtiyatı toplayır. İldə 1 dəfə coxalır: 5–-8 bala do-


(Voqqa-


7)


qur. S. taxılların təhlukəli zərər- vericisidir, bir sıra xəstəliklərin təbii dapıyıcısıdır. İri nəvləri xəz sənayesi obyektidir. Qazıntı qa- lıqları Miosendən mə"lumdur. SUNBULCİCƏK (Hyacinthus)—san- baqcicəklilər fəsiləsindən coxillik soqanaqlı bitki cinsi. Yarpaqları rozet halında toplanmıntdır. Cicək- ləri sunbulvarı salxımda yerlətir. İTərqi Aralıq dənizi əlkələrində ya- banı halda bitən bir novu — iqərq S.-i (N. oqyepsa15) məlumdur. 15 əsrin əvvəllərindən becərilir. S. sortları rəngi, əlcusu, forması və cicək salxımının sıxlıqı ilə xa- rakterizə olunur. SSRİ-nin c. his- səsində, o cӱmlədən Azərb.SSR-də mart—aprel, SSRİ-nin Avropa his- səsinin mərkəzi r-nlarında isə may aylarında cicəkləyir. SUNDU–-Azərb.SSR PQamaxı r-nun-


da kənd. S. sovetliyinin mərkəzi. R-n


mərkəzindən 95 km 11.-də, Sundu pla- tosundadır. ƏH. 2910 (1985), uzumcu- luk və heyvandarlıqla məpqquldur. Hləpa6 a-ay, orta məktəb, mədəniyyət evi, kitabxana, kinoqurqu, xəstəxa- nay meqmarlıq abidələrindən məscid (14 əsr), arxeoloji abidələrdən or- ta əsrlərə aid mararalar var.

SUN”İ ARIRLIQ (kosmosda) —kosmik gəmi hey"əti ucun Yerdəki- nə yaxın həyat ippəraitinin yaradıl- masını tə”min edən sun”i arırlıq. Uzunmuddətli kosmik ucuilar ucun bəyuk əhəmiyyətə malikdir. Qısamud- dətli S.a. gəminin kutlə mərkəzinə tə”cil verən reaktiv muhərriklər va- sitəsilə yaradılır: uzunmuddətli S.a. ucun kosmik gəmi (və ya onun tər- kib hissələri) əz oxlarından biri- nin ətrafında fırladılır. Bir- birinə trosla birləndirilmiit iki kosmik gəmidə S.a. yaratmaq ucun on- lar umumi kutlə mərkəzi ətrafın: da fırlandırılmalıdır. Bu hal- da birlədirici tros uz.-nun dəynii- dirilməsi yolu ilə S.a.-ı tənzim et- mək olur.

SUN”İ BUZ—suyu soyuducu qurqu- lar vasitəsilə dopdurmaqla alınan buz. S.b. buz z-dlarında hazırlanır. Rusiyada ilk S.b, z-du 1892 ildə ti- gilmiidir. S.b. blok, tava, kristal (qar) və s. iəklində olur. Əsasən, ye- Yinti səpayesində (ət-sud, balıq səna- yesi və s.), idmai qurqularında, həm- cinin sənaye soyuducularında istifa- də edilir. Bə"zən səhvən quru buza da S.b. deyilir. |

SUN"İ QİDALANDIRMA — qida məhsullarının orqapizmə parenteral yolla (vena daxilinə, dərialtıpa), zond vasitəsilə və fistuladan yeridil- məsi. Xəstələr yemək yeyə bilmədikdə S.q.-dai PӧtiFADƏ edilir. Bu məqsəd lə nazik mə”də aopdundan


(burun-ud- laqdai salınır),


fistuladan (cərra-



s


Sunbulqıranlar: 1 ==sarı sunbulqıran: 2— xalxal suibulqı rap,


hi yolla mə”dədən, yaxud baqırsaqdan deppik acılır) istifadə olunur. Pa- renteral yolla qidalandırmada dərn- altına və venadaxilinə fizioloji məhlullar, qlukoza və s. yeridilir. Qida məhsulları kimi qandan, qanın plazma və serumlarından da istifadə edilir. S.q. kəskin qusma və ishalda da tətbiq olunur.

SUN”İ QURRULAR—yolların mux- təlif maneələrlə (cay, dərə, yarqan BƏ s.) kəsitdiyi yerlərdə dӱzəldilən qurquların ipqərti adı. Ən cox yayıl- mızi S.q.—kerpu, viaduk, estakada, torpaq qalaqı altından gecən subu- raxan borular, tunel və s.-dir. CYH”M DƏRİ – təbii dəri əvəzinə istifadə edilən polimer maternal. S.d.-dən ayaqqabı, paltar, bai geyim- ləri, xırdavat ipeyləri və bə”zi tex- niki mə”mulatlar hazırlanır. S.d. istehsal ӱsuluna gərə ayaqqabı re- zipi, ayaqqabı və qalantereya karto- nu və yumiaq dəriyə ayrılır. Ayaqqa- bı rezinindən, əsasən, ayaqqabı alt- lıqı hissələri hazırlanır. Belə rezinin istehsalı kaucukun inqre- diyentlərlə qarımqdırılması, qarı- ulıqın formalanması (kalandrdan ke- cirmə və s. ӱsullarla), xam pəstahla- rın alıpması və vulkanlatdırma əməliyyatlarından ibarətdir. Ayaqqa- bı və qalantereya kartonları isteh- salında xammal kimi selluloz və pam- bıq lifləri, təbii dərinin xırda tullantıları geturulur. Lifli ma- teriallar kanifol yapıtiqaiları, bi- tum-kanifol emulsiyası və latekslər-


lə yapıldırılır. Onları preslə- məklə sıxlapdırır, qurudur və ga- landrdan kecirirlər. Bu usulla alı-


nan dəri kartonlar ayaqqabıların da- xili Hissələri ucun istifadə edilir. Yumiaq S.d. parca, trikotaj, toxun- mamın materiallar, kaqız və s.-ni ərtuk əmələ gətirən, rezin yapıppqai- ları və latekslər, polivinilxlorid pastası, poliamid, poliefiruretan və s. ilə e"mal etməklə alınır. Xas- sələri yumpaq təbin dərinin xassələ- ripə yaxın olan Sd. sintetik dəri adlanır.


Ədaİlhin S. N., BerniteəehVvi M. X., İskusstiennıs koji, M., 1953,


SUN”İ DİLLƏR –təbii fərqli olaraq, muəyyən məqsədlə tər- tiO olunmuli xususi dillər. Təbii dillərin ayrı-ayrı funksiyalarını yerinə yetirən S.d. 2 curdur: inifor- masiya dili pə beynəlxalq gəməkci dil. S.d.-ii yaradılması ideyası, əsasən, latın dilinin beynəlxalq ro- lupun zəiflədiyi 17—18 əsrlərdə mey- dapa cıxmınidır. Volanyuk (1880), esperanto (1887), oksidental (niter- nunrue, 1922), nonuan (1928) ən sox ya- yılmın S.d.-dir. SUN"İ ƏSAS—bax Əsas.

SUN"İ İPƏK —təbni sellulozun kim yəzi eymalı yolu ilə alınan sun"i lif- lərdən hazırlanmın ipək. Təbin ipə- yə oxtayır. Muhum povləri asetat MPƏYİ VƏ viskoz ipəğdir. Onların sa- pı, tirasetilsellulozun, yaxud qismən sabunlamidırılmın asetilsellulozun ӱzvi Həlledicilərdə (metilenxlori din .spirtlə tarımıqında, asetonla) məhlulundan sap mapınlarında ha- zırlanır (bax Asetat lifləri, Vis-


koz lif). | SUN"İ YARINYARDIRMA — k.q. bitkilərini suvarma çsulu, Belə su-


dillərdən


SUN”İ XƏZ


105



varmada su sahəyə maqınlar və apa- ratlar vasitəsilə yaqıqil kimi səpə- lənir. S.y. usulu ilə suvarmada istə- nilən torpaq qatını suvarmaq olur: əsasən, torpaq suları yer səthinə ya- xın olan sahələrdə tətbiq edildik- də yeraltı suların səviyyəsinin qalx- masının və torpaqların iporlailma- sının qarpısını alır. S.,y. usulu ilə suvarmada torpaqla bərabər bit- KHHHH torpaqustu hissəsi rutubətlə- nir, havanın kisbi nəmliyi artır, bitkilərdən buxarlanan suyun miqdarı azalır. S.y. usulu ilə kyepə torpaqa məhlul halında verilə bilər, belə halda guӧrənin səmərəli istifadə olunması xeyli yaxitılapqır. S.y. yey- lu ilə suvarmada pırımlarla, yaxud zolaqlarla suvarmaya nisbətən suya 30—3596 qənaət olunur, k.t. bitkilə- rinin məhsuldarlıqı 15—2096 artır. CYH”MH YEDİZDİRMƏ — ana sudu kifayət qədər olmadıqda sudəmər uppa- qı baqqa qidalarla (utaqlar ucun Hazırlanan sıyıqlar) yedizdirmək. SUN”İ KOMET—kosmik raket tra- Yektoriyasının muəyyən nəqtəsində ra- get bortundan uraxılan natrium buxarlarının əmələ gətirdiyi bulud. Raketin ucutunu optik mutahidə etmə- yə və onun trayektoriyasının parametr- lərini muəyyənlətdirməyə, habelə MYX- təlif elmi tədqiqatlar aparmara im- kan verir. Atomar halda olan natrium buxarları muəyyən dalqa uzunluquna malik Ğunaiti ipıqını intensiv səpə- lədiyi ucun, Hətta nisbətən parlaq səma fonunda, iptıq sӱzgəcindən isti- fadə etməklə, onu gərmək olur. SUN”İ KOSMİK OBYEKT ORBİT- LƏRİ —kosmik aparatların (KA) hərəkət trayektoriyaları. Təbii mən- pəli səma cisimlərinin orbitindən, əsasən, aktiv Hissəsinin, yə”ni KA- nın reaktiv mӱhərrik gӱcu ilə hə- rəkət etdiyi Hissəsinin olması ilə fərqlənir. Lakin S.k.o.o. dedikdə, cox vaxt passiv ucuti hissəsi Qır THB MyhəppHK Mutə TomiyManaH həpə- kət) nəzərdə tutulur. . A-nın hərəkəti gey cismi yaxın- lıqında əz xarakterinə gərə aipaqrı- dakı orbitlərə ayrılır: obyektin yanından gecmə orbiti, peyk orbiti və enmə (kəskin və ehmal) orbiti. KA orbitləri qabaqcadan muəyyən edilib hesablanır. Lakin muhərrik reji- mi hesablanmınq rejimdən labud ola- raq fərqləndiyi ucun qabaqcadan qə- bul olunmuli variant tam dəqiq ye- rinə yetirilmir və orbit arasıgə- silmədən dəyipikliyə uqrayır. Buna gərə də KA-nın gerunən hərəkətini əlcmək və bu əlcmələrə əsasən real orbit parametrlərini muəyyən etmək lazım gəlir. Bu məqsədlə radiotex- niki usullardan daha cox istifadə olunur. Yerə yaxın KA-nın hərəkəti isə, əlavə olaraq, KA-nın bucaq koor- dinatlarını tə”yin etməyə imkan ve- rən muppahidələr əsasında, habelə lazer uzaqlıqelcənləri vasitəsi ilə əlcul


SU yi LİFLƏR—təbii uzvi poli- merlərdən (oduncaq sellulozu, pam- bıq lifi, heyvan və bitki məniəli


zulallar və s.) hazırlanan kimyəvi liflər, məs., viskoz lif, mis-ammon- yak lifi, asetat lifləri, zulali sun"i liflər. Hidrat sellulozdan iba- rət olan viskoz və mis-ammonyak lar: lərinə hidratsellulozli

ləri də deyilir. Polimer məhlulu sap .


mapınının diametri 0),06—0,8 mm olan depiklərindən (bax Filyer) ke- cirilib (quru və yap usulla) e”mal edilməklə toxuculuq və ya kord sapı, ya da iptapel lifi pqəklində buraxı- lır. Kigiyenik xassələrinin yuksək- liyinə, ucuzluquna və xammal ehtiya- tının bolluquna gərə istehsalı ar- tırılır. S.l. sənaye ucun ilk dəfə Fransada alınmıppdır (1891). SUN”İ MAYALAMA — məməlilərdə və quplarda xususi alətlərin kəməyi ilə spermatozoidlərin dili fərdin cinsiyyət orqapına yeridilməsi. Ba- lıqlarda Sm. zamanı kurunu sperma ilə qarıqldırıb inkubasiya. edirlər. K.t. heyvanlarında S.m.-nın nəzəri və praktiki əsaslarını ilk dəfə so- vet alimi İ. İ. İvanov iləmiyidir. S.m. qiymətli tərədicilərdən daha geni istifadə etməyə və tez bir mud- dətdə heyvanların cinsinin )AXIIBI- lapdırılmasına imkan yaradan usul- dur. S.m. zamanı erkək fərddən bir dəfə alınan sperma ilə 10—20 və da- ha cox dipi fərdi mayalamaq olur. Bundan əlavə təbii cutləpqmə zamanı yoluxan bir sıra xəstəliklərin (vib- rioz, trixomonoz, infeksion vagi- nit, brusellyoz və s.) qariqısını al- maq ucun S.m. əhəmiyyətlidir. S.m. dunyanın bir cox əlkələrində, əsasən, qaramalda daha geniit, at və qoyunlar- da az tətbiq olunur.

S.m., əsasən, 5 mərhələdə aparılır: erkək fərddən sperma alınması, spermanın keyfiyyətinin yoxlanması, onun duruldulması, mayalamaya qədər saxlanması və dipi fərdin cinsiyyət orqanına yeridilməsi. Son vaxtlar spermanın ən apaqı temp-rda donduru- lub uzun muddət saxlanması və sonra- dan S.m.-da istifadə edilməsi iitin- də beyuk nailiyyətlər əldə edilmiyn- dir. SSRİ-də, o cumlədən Azərb.SSR- də G.t. heyvanlarını S.m. planlı dəv- lət tədbiridir. Bunu damazlıq ocaq- ları və S.m. st.-ları həyata gecirir. CYH”H RADİOAKTİVLİK—–sun"n yolla alınmısi radioaktiv izotopla- rın radioaktivliyi. S.r.-i İren və Frederik Jolio-Kurilər kəpf et- miiz (1934), 2141 -- 4Ne — Z0r İn nӱvə reaksiyasından sun"i yolla alın- Mblur fosfor izotopunun f-radioak- tivliyin yeni novu olan pozitron ra- dioaktivliyinə (I p — 2051-- 5 “- v) MA/IHK OHTAYFYHY XKeCTƏpMHüNTp. C.p.- in eyrənilməsi nəticəsində radioak- tivliyin digər nevləri də tapılmıiq- dır (bax Radioaktivlik). 2000-dən cox radioaktiv izotopların təqr. 300 -u təbii, qalanı isə muxtəlif nuvə reak- siyalarından alınmıi sun"i radio- aktiv izotoplardır.

SUN”İ SECMƏ—hər hansı cinsdən, yaxud sortdan və tasərrufat cəhətdən daha qiymətli olan heyvan və bitkinin yetipdirmə məqsədi ilə secilməsi. S.s. terminini 1859 ildə C. Darvin təklif etmiidir. S.s. Horobin və metodiki olur. Kortəbii S.s. anlayıntını 4. Darvin belə izah edir- di, hələ ibtidai maldarlar və əkin- cilər daha qiymətli Heyvan və bitki- ləri qoruyub saxlamaqa, onlardan nə- sil almaqa cəhd gəstərmiitlər. Nəsil- dən-nəslə yaxtı heyvanların qorunub saxlanması suru yetipdirməyə, Yaxtı toxumun əkilməsi isə məhsulun da- ha da artmasına səbəb olurdu. Orqa-


nizmlərin təsərrufat-faydalı xas- sələrini gucləndirən, yaxud zərər- li əlamətləri (insanın nəqteyi-nəzə- rincə) zəiflədən butun mutasiyalar cinsdə, ya da sortda avtomatik olaraq dərinləpqmiil və yayılmımnqdır. Eyni zamanda cins və sort ucun zərərli meyllər az qiymətli fərdlərin elimi- nasiyası erkexanlə aradan qaldırıl- mıtldır. Kortəbii S.s. mexanizminə və nəticələrinə gərə təbii. yaxındır.

Metodiki S.s.-dən 18 əsrin 2-ci yarısından k.t.-nın intensivlən- dirilməsi ilə əlaqədar Avropada is- tifadə etməyə baplamımdlar. Kortəbii S.s.-dən məqsədyənlu olması ilə fərq- lənir. Metodiki S.s. kӱtləvi və fər- di metodiki secmə ipəklində aparı- lır. Fərdi metodiki secmə daha sə- Məpəzn Hp, bu zaman hər bir valideyn forması təkcə əzunəməxsus keyfiy- yətinə gərə deyil, həm də bu keyfiy- yətləri nəslə vermək qabiliyyətinə gə- rə qiymətləndirilir. Bir qayda olaraq cins (sort) əz formasını nə qədər kəskin dəyittir və insanın tələbatına yaxttı uyqunlatırsa, onun ətraf muhi- tə uyqunlapması bir o qədər pis olur. Buna gerə də orqanizmin optimal in- kipafını tə”min etməklə biotexniki tədbirlər vasitəsilə ev heyvanları və becərilən bitkilər ucun sun”i yalpa- yılil muhiti .. lazımdır: bu da cinsin (sortun) fenotipdə genetik cə- hətdən ona xas Olan xususiyyətlərini daha tam aikara cıxarır və S.s.-nin səmərəliliyini artırır. SUN”İ TƏNƏFFUS—hava catıqi- mazlıqında, yaxud tənəffus pozqun- luqlarında tənəffus yollarına hava - və ya oksigen yeritmə usulu. Normal iləraitdə oksigen arkciyərlərə nəfəs aldıqda daxil olur. Avciyərlərin tə-


secməyə


“bii ventilyasiyası pozulduqda (bə”zi


xəstəliklərdə, sudaboqulanlarda və s.) traxeya intubasiyasından istifadə edilir. S.t. əl ilə (qaz ehtiyatı olan kisəni ritmik sıxmaqla) və xususi aparatla aparılır. Əl ilə aparılan S.t.-də nəfəsalma fəal, n rmə isə qeyri-fəal olur. S.t.-un nisbətən sadə usulları reanimasiyada tətbiq


Olu Ur.

SUN”İ XƏZ—təbii xəzlərə oxtadı- lan xovlu toxuculuq mə"mulatı: tri- kotaj mapınlarında, toxuculuq dəz- gahlarında və yapıtpdırma usulu ilə hazırlanır. Təbii xəzlərə (su samuru, dələ, yenot, tulku və s. xəz- lərinə) oxpadılan parca S.x. və uzunxovlu trikotaj S.x.-lər daha KEHHUI yayılmımdır. S.x. əsasdan və xovdan ibarətdir. S.x.-in rəngi, na- xıtpplları, xovunun yerlətməsi de- MƏK olar ki, tamamilə oxtadıldı- qı təbii xəzdəki kimi olur. S.x.-in əsası ucun pambıq, bə”zən də sintetin saplardan, xov ucun isə muxtəlif monosaplardan, yaxud kompleks polia- mid və poliefir viskoz lifləri və asetat liflərindən, uzunxovlu S.x.- lərdə isə poliakrilnitpril liflə- rindən istifadə edilir. Mӱxtəlif rəngli və naxılplı S.x.-lər isteh- sal edilir. S.x.-dən palto və digər YCT geyimləri, papaq və s. tikiliypin- də, həmcinin uzluk və astarlıq ma- Co kimi istifadə edilir. SUN”İ İYAN—uzərində altıbucaq- lı dibciklər preslənmin nazik mum ləvhələr. Cərcivəyə bərkidilib pə- təyə qoyulan Sli. arı ilanları qur-



106


CYHHK


qusunda ara Divar hesab edilir, C.m. zavod usulu ilə hazırlanır. Muasir maptınların zırladıqı Si. ləv- Hələrinin əlcusu (mm-lə) 410 x 260- dır. 1 kq-da 14— 16 bu cur ləvhə olur. Slp.-ın tətbiqi arıların ipini sur"”ətləndirir və yungullətdirir: arı ailələrinin məhsuldarlıqrını yӱksəldir.

SUNİK, Sisakan—Zaqafqaziyada tarixi ərazi. Ermənistanla Arsax arasında, Sevan gəlundən c.-da yerlə- pən S. 12 vilayətdən ibarət idi. Al- ban (Qafqaz) tarixcisi Movses Kalan- katlının c Alban tarixiəz əsərində cSunestanə kimi də adı cəkilir. Er- mənistanın Roma və Sasanilər ara- sında bəlutidurulməsindən (387) sonra Albaniya, bə”zən də Atropatenadan ası- lı vəziyyətə dupən S., muəyyən dəvr- lərdə əz mustəqilliyini saxlaya bil- mipdi. S. iqtisadi və siyasi cəhətdən guclu olmupdur. Deyӱti zamanı təqr. 20 min suvari cıxaran S.-lə Hətta Parfiya Ariyqakiləri və Sasanilər də hesablapır, Dərbənd kecidinin qorun- ması S. feodallarına tapiırılır- dı. Movses Kalankatlı və Stepanos Orbelyan ilk alban həkmdarı Aranı S.-lə baqlayırlar. Onların mə"luma-


tına gərə Parfiya həkmdarı Valar-.


pak 1 əsrdə “Sisakın nəslindən olan Aranız Albaniyaya hakim tə"yin et- mitpdi. S. hakimləri Əhəmənilərə, eləcə də Ermənistana tabe olmamaq siyasəti yurudurdulər. 5 əsrdən Ermə- nistan mərzbanları S, knyazların- dan tə"yin olunurdu. Sasanilər əley- hinə 450—451 illər usyanı zamanı S. knyazı Vasak İran tərəfinə kec- di. 6 əsrdə S.-də nestorianlıq yayıl- mıpdı. Bizans—İran muharibələri Dəvrӱndə C. İran məevqeyində durur" du. Kilsə-iyerarxiya cəhətdən S., ye- piskopları alban katolikosları tə- əbədi təsdiq olunurdu. 591 ildə “DMƏHHCTaH İran və Bizans arasında 2-ci dəfə bəlutpdurulərkən Ğ, Caca- nilərin tabeliyində qaldı. Ərəb hu- cumları ərəfəsində S. Arran və Gur- custanın bir hissəsi ilə birlikdə xəzərlər tərəfindən iptal olunmuni- du. 654 ildə ərəblər S.-ə soxuldu. Babək hərəkatı zamanı S. knyazı Va- sak ərəblərə qaripı Babəkdən yardım istədi. Ərəb qopununu məqlub edən Babək Vasakın qızı ilə evləndi.

10 əsrin 2-ci yarısında S.,-də mər- kəzi Qafan ip, olan Sunik carlıqı təpəkkul tapdı. 12 əsrdə S.-i Səl- cuqlar iptal etdi,


Əd.: İstorin aqvan Moisel Kaqankat- vapi, per. s arm., SPB, 1861, Adoni .. Armenil v əpoxu KEOstiniana, SPB, 1908: İstoril episkopa Sebeosa, per. s arm., Erevan, 1939, FavstosBuzand, İstorin Armenii, per. s arm., Erevan, 1953, Trever K. V., Ocerki po istorii i kulıture KavkazskoN Albanii, M.—L..,


1959, Buniltov Z. M., Azerba B vi —İX vv., B., 1965, klan


SUNGƏRVARI DƏMİR, dəmir sӱngər i—bilavasitə dəmir fili- zi və ya onun konsentratlarından alı- nan parcalar ipəklində, yaxud tozvarı məhsul, bu məqsədlə dəmir filizi və ya onun konsentratındakı oksidlər maye NIN ƏMƏLƏ GƏLMƏSİ temp-run- dan apaqı temp-rda karbonla və ya karbon oksidi ilə reduksiya edilir. Alınan dəmirdə həllolmupi karbon və qeyri-metal qatınqıqlar (boiy filiz suxuru) olur.


SUNGƏRLƏR (RoqyEeqa) — onurqasız heyvanlar tipi. 4 dəstədən ibarət bir sinfi HD) var. S. coxhuceyrə- li heyvanların ən primitiv numa- yəndəsidir. Qipik S.-in bədəni qədəh və silindriəkilli olub substrata yapınmıtdır. S. ikiqatlı (xarici qatı Yastı epitelidən və daxili qatı xususi yaxalıq humeyrələrdən ibarət- dir) heyvanlardır. ki qatın ara- sında mezoqleya qatı var. Kanal sis- teminin inkipafına və xoanositlərin yerlətməsinə gərə S.-in qurululpunun uc tipi ayırd edilir: askon, sikon və leykon. 5000-dək nəvu var. Əksəriyyəti oturaq həyat gecirir. 8000—850() m-dək dərinlikdə rast gəlir. PTimal və Uzaq ərq dənizlərində 300-dən cox, Qara dənizdə 30, Azərb.SSR-in itirin sula- rında 3, Xəzər dənizində 1 HƏBY MƏ"- lumdur. Detrit, diatom yosunlar və bakteriyalarla qidalanır. Əksəriyyə- ti hermafroditdir. Təsərrӱfat kəhə- miyyəti azdır. S.-dən təbabətdə və tex- niki məqsədlər ucun istifadə olunur. Ən qədimqalıqları Kembri dəvrundən əvvəlki cəkuntulərdə rast gəlir, SUNGU—tufəng, karabin, avtomat və s. luləsinin aqız hissəsinə bər- kidilən soyuq silah. 17 əsrdə Fran- sada meydana cıxmındır. Sovet Si- lahlı Quvvələrində bıcaq formalı (avtomata, snayper tufənginə bərki- dilən) və tiyəli (karabinə bərkidilən) S.-lər var. SMNNƏ (ər. =.—adət, ən”ənə, qanun)— Məhəmməd peyeəmbər və onun kəlam- ları haqqındakı hədisləri təpjkil edən cmuqəddəs rəvayətlərə məcmusu, sunnilik məzhəbipə etiqad edən mu- səlmanların muqəddəs kitabları. 7—9 əsrlərdə Məhəmmədin tərəfdar- ları yaratmıllar. Muxtəlif Sa - lərin və ictimai qrupların numayən- dələri əz mənafelərini mudafiə edən S.-lər UYDUrnutllar, 9—10 əsr- lərdə on minlərlə hədis (din, əxlaq, fiqh və s. uzrə) toplanaraq S. adı ilə kulliyyatda təshih edilmiin- dir. Ən mə”təbəri Buxarinin cƏl- cami əs-səhihə kitabı (7275 Hədis- dən ibarətdir) hesab olunur. SUNNƏT—orlan utaqlarıpın təna- sul uzvundə cərrahiyyə əməliyyatı apa- rılması. S. adəti hələ ibtidai icma qurulupunda orlan ulpaqları yetkin- ləpərkən onları muxtəlif fiziki sı- naqdan (aclıq, dəri cərtmə, sunnət, diiplərin sındırılması və s.) gecir- məklə mupayiət olunan adətlə əlaqə- dar meydana gəlmitdir. Qədim misir- lilər, həbəitlər və sami xalqları ara- sında geniiy yayılmındı. Avstraliya, Okeaniya və AFrikanın bir sıra xalq- larında qalmındır. S. yəhudilərdə dini mənsubiyyəti təsdiq edən ritual (adətən utpaqın gӱnӱndə) kimi icra olunur. Ərəblər arasında isla- maqədərki bir cox adət kimi S, də sonralar islam dinini qəbul etmipy xalqlar arasında musəlmancılıq əla- məti kimi yayılmındır.

Əd. Lafarq P., Obrezanie, eqo sopialınoe i reliqioznoe znacenie. Kri- tika iudenskov reliqii, M., 1962, Keri- movq. M., İPPariat i eqo sopialınoe su p- nosth, M., 1978.

SCUNNİ—sunnilik qad edən mӱsəlman. SUNNİLİK—islam dinində ən ge- HHHI yayılmıtd ortodoksal təriqət. 7—8 əsrlərdə Xilafət daxilində gedən dini-siyasi mubarizə ipqəraitin-



məzhəbinə e”ti-


də meydana gəlmipt, 9 əsrdə tam forma- latmıspdır. rk rın əksəriy- yəti sunnidir. S. tərəfdarları Qu-

anla yapatpı sunnənin də muqəddəsli- kən ilk derd xəlifənin qanunili- yini qəbul edirlər. S.-də musəlman icmasının bacısı (imam-xəlifə) məsələsinin həllində formal olaraq cbutun icmanın razılıqız əsas getu- rulur, iqiəlikdə isə yalnız Əli və onun varislərinin imamlırı qanuni sayılır. S.-in 4 məzhəbi vardır. 8 əsrin sonu—9 əsrin əvvəllərində S.- də şufilik, 18—19 əsrlərdə isə vəh- Habilik cərəyanları “meydana gəldi. 19—20 əsrlərdə S.-də islahatcılıq və yenilətdirmə istiqaməti gӱcləndi. S.- in mӱqəddəs mərkəzləri Məkkə və Mə- dinə pəhərləridir.

Əd. Belyayev Y. A., Musəlman tə- riqətləri (tarixi ocerklər), B., 1958: Masse A., İslam, B., 1964: Klimo- vic L. M., İslam, M., 1965, Petru- pevskiN İ. P., İslam v İrane v Uİ— XV vv., L., 1966, Bartolıd V. V., Rabotı po istorii islama i arabskoqo xa- lifata, M.,.1966 (bax həmcinin İslam mə- qaləsinin ədəbiyyatına).


SUPRƏK (Areqa)—taxıllar fəsi- ləsindən birillik ot cinsi. Hund. 100 sm-dək olur. Cicək qrupu daqınıq supurgəcikdir. Dunyada və SSRİ-də 3, o cumlədən Azərb.SSR-də 2 nəvu var. Alaq bitkisidir. Nax.MSSR-də or- ta S,, Talın r-nlarında aralı S. cay və arx kənarında rast gəlir. Y Utu anımı rəngə boyamaqda iplədilir. SUPURGƏĞULU, qurucicək (Helichrysum, Helipterum və s.)—mu- rəkkəbcicəklilər fəsiləsindən bir necə bitki cinsi. Coxillik ot və yarımkoldur. Yarpaqları uzunsov ku- rəkvarıdır. Cicəkləri ikicinsiyyət- lidir. Odotu cinsi (Nehshqu- sum) daha genin yayılmımpdır. Avro- pa, Asiya, xususilə Cənubi Afrika və Avstraliyanın isti və mulayim zo- nalarında 500-dək, SSRİ-də 15, o cum- lədən Azərb.SSR-də 9 nevu mə"lum- dur. Bir cox novu dekorativ bitki kimi istifadə olunur. Bə"zi nəvlə- İNDƏN ƏD kisəsi və qaraciyər ilti- habında ədqovucu maddə kimi isti- ada edilir, | CPURGƏOTU (Xeranthemum) — My- rəkkəbcicəklilər fəsiləsindən biril- LİK Ot cinsi. Yarpaqları tamkənar- lı, bozumtul aq rəngdə, lanset for- malıdır. Cicəkləri tək-tək ox ucun- da Yerlətir. Dunyada 6—7 nəvu mə”- lumdur. SSRİ-də 5, o cumlədən Azərb. SR-də 4 nevu var. Daplı-cınqıllı quru yamaclarda rast gəlir. Bəzək i1p- lərində, sӱpurgə dӱzəltməkdə istifa- DƏ Br SURVƏ (Bay(uya)—dodaqcicəklilər fə- siləsindən bitki cinsi. Coxillik və birillik otlar və ya kolcuqlardır. İkidodaqlı cicəkləri sunbul və ya su- purgə cicək qrupuna oxtpayır. Toxumu yumurtavarı, yaxud dəyirmidir. = sən, tropik və subtropik əlkələrdə 700, SSRİ-də quru daq yamaclarında 80, o cumlədən Azərb.SSR-də 27 novu bitir. S.-nin muxtəlif nəvlərindən gӱlcuӱlukdə, ətriyyat sənayesində və dərman bitkisi gimi istifadə edi- lir. Ən cox yayılanı dərman S.- sidir (5. oğHstpa1:6), bənəviyəyi ci- cəkli Yarımkoldur. Yarpaqlarında


efir yarı, alkaloidlər və apqı mad- dəsi var. ) arpaqlarından hazırlanan cəvhər aqız bopluqunun, qırtlaqrın


SURMƏ GƏəBƏLƏKLƏRİ


107


— —— : | = 1


xəstəliklərində buzutidurucu və il- tihab əleyhinə dərman kimi istifadə edilir.Ənbər S.-si (5. zeyaqea) cəh- rayı-yasəməni, yaxud aq cicəkli bitki- dir. Ukraynanın c.-unda, Krımda, Orta Asiyada, Qafqazda, o cӱmlədən Azərb.SSR-də bitir. Cicək qrupundan farmakologiyada, qənnadı, likər və tӱtӱn sənayesində iiplədilən efir ya- qı alınır. Bə”zi nevləri dekorativ bitkidir.

CYP"ƏT (MexaHH Ka 2za)—həpəkə- tin kinematik xarakteristikaların- dan biri. Bərabərsur”ətli duzxətli hərəkətdə C, yerdəyitmənin bu yerdə- yiiməyə sərf olunan mӱddətə (() nis-



— — bətidir: o = 12 z A. İxtiyari hərə- at ə — neqtənin yerdəyiiməsi, q radius vek- torudur). S. vektordur, hərəkət tra-


yektoriyasına toxunan istiqamətdə yə- nəlir. İxtiyari dəyitənsur”ətli hə- rəkətdə orta S. və ani S.-dən istifa- də edilir. S.-in Dekart koordinat sistemində oxlar uzrə toplananları F ıdı dik üz oxlarla xı” Vat? ov dını do | əmələ gətirdiyi bucaqların kosinusu “A


U i o ——–ihjs=j—e—==—= rə S. o = V od) BB ə? dusturu ilə hesablanır. S., umumi halda, ixtiyari sin zamana gərə dəyinnməsini rən kəmiyyət kimi ipilənir. SUR”ƏTLƏR QUTUSU —aparan valın fırlanma tezliyi sabit olduqda etur- mə nisbətini dəyiiqmək Yolu ilə apa- rılan valın fırlanma tezliyini də- yitidirmək ucun iplədilən coxbəndli mexanizm. Ayrıca bir gəvdədə (qutu- da) və ya digər mexanizmlərlə birlik- də umumi gəvdədə yerlətdirilmiinl ditili əturuculərdən ibarətdir. 4S.q.ə termini ilə yanapı əturuculər 2//tpu/- şu (məs., avtomobilin aparan təkərlə- rinin intiqalına daxil olan mexanizm ucun) termini də ipilədilir. SUR"ƏTLİ YAZI —təsərrufat, inzi- bati və diplomatik karguӱzarlıqla əla- qədar yazı prosesini sur”ətləndirmək ucun yaradılmın kursiv iyəkilli əl yazısı (bax Kursiv, 2-ci mə"nada), SUR"ƏTLİ KİNOӦCƏKMƏ—saniyədə 64—300 kadr tezliklə kinocəkmə, kino plyongasını fasiləli hərəkət etdirən mexanizmləri olan kino aparatları ilə cəkilir. Standart tezlikli (24 kadr|san) kinocəkmə ilə muqayisədə S.k. vahid zaman ərzində cəkilən o6- yektin daha cox Hərəkət Dazalarını qeyd etməyə imkan verir. S.k. ilə cə- gilən sujet ekranda standart proyek- siya tezliyi ilə numayiiq etdirildik- də real obyektin hərəkəti yavapıdıl- mııtp tempdə canlandırılır. S.k.-dən muxtəlif filmlərin Yaradılması pro- sesində, məs., maketdən kipo cəkdikdə maketin hərəkət edən elementlərinin (su, tustu və s.) sur"ətini cəkilən səhnənin xətti miqyasları ilə uzlai1- dırmaq lazım gəldikdə, hərəkətin ya- vapıdılması effektipi əldə etmək məqsədi ilə və s. hallarda istifadə edilir. S.k. o qədər də beyuk olmayan sur”ətlə bayi iri hadisə və proses- ləri (insan və heyvan hərəkətlərini,


F , —-dir. Toplananlarına gə- o


prose- gestə-


mapın və mexanizm ipini və C.-HH) təlqiq etməyə kemək edir. SCRİX (2aqq:sh)—İsvecrədə Surix gəlu və Limmat cayı sahilində HTƏ- hər. Surix kantonunun inz.m. Əh. 380 min (1982, iqəhərətrafı ilə 720 min). Nəql. qovpaqı, gəmi dayanacarı. Əl- kənin beyuk sənaye, ticarət və maliy- yə mərkəzi. Mapınqayırma və metal e”malı, kimya, toxuculuq, tikit, ka- qız, poliqrafiya sənayesi: un-t, po- litexnik məktəb, beynəlxal1 munasi- bətlər in-tu, muzeylər, beynəlxalq aeroport (Klotendə) var. Kelt-alman yapayıni yeri Turikumun əsasında ya- ranmındır. əhər kimi 929 ildən mə”lumdur. 19 əsr—20 əsrin əvvəlində inqilabi muhacirət (o cӱmlədən rus- ların) mərkəzlərindən biri olmup1- dur. 1916 ilin fevralından 1917 ilin martınadək V. İ. Lenin S.-də yapamıtidır. Me"marlıq abidələri: Qrosmunster (12—15 əsrlər) v Frau- munster (13—14 əsrlər) roman-qotik kilsələri, Vasserkirxe qotik kilsəsi (1479—84), ratua (1694—98), gildiya evləri (17—18 əsrlər). 19 əsrdə S.-də neoklassik və neorenessans ӱslublu bi- nalar ustun olmutdur. 20 əsrdə S. muasir İsvecrə me”marlıqı və ipə- hərsalma sənətində mӱtərəqqi istiqa- mətin mərkəzlərindən biridir. CYPHX KƏRY (Taqqeshzee)— İsvec- rədə gel. Qədim buzlaq cəkəkliyində 406 m Hund.-dədir. Uz. 40 km, eni 1— 4 km, sah. 68,5 km, dərinliyi 143 m-ə qədərdir. Gəmiciliyə yararlıdır. Ba- lıqcılıq inkipaf etmiidir. Ku- rott var. Surix 11. gəlun 1İm.-q, sa- ilindədir. SURGUQOLU—carxqolu-surungəc me- xanizminin detalı, porienin və ya malqoın surungəcinin irəli-geri Hərə kətini dirsəkli valın fırlanma hə- rəkətinə cevirmək ucundur. S.-nun dirsəkli vala birləqidirilən Hissəsi carxqolu bailıqı, mӱqabil (əks) his- səsi isə porien (və ya surungəc) ba1- lıqı adlanır. SURGUN VƏ KƏCCURTMƏ—sovet ci- nayət huququna gərə cinayət cəzası nəvləri. Surgun məhkumu yappa- dıqı yerindən uzaqla:idırmaqla Hekm- də gestərilmiiy muəyyən yerdə məcburi qaydada məskun etməkdir. Azərb.SSR cinayət qanunvericiliyinə gərə surgu- nun mӱddəti 2 ildən 5 ilə qədərdir. Əlavə cəza tədbiri kimi surgun yal- nız qanunda xususi gəstərilmi hal- larda tətbiq edilə bilər. Surgun 18 yappına catmamınlar, hamilə qadın- lar və himayəsində 18 yapınadək upla- qı olan qadınlar barəsində tətbiq edilmir. Surgun cəkən ipəxslərin ii iqəranti əmək qanunvericiliyi ilə ni- zamlanır. Surgun muddətindəki ii vaxtı ӱmumi əmək stajına və ixtisas uzrə əmək stajına daxil edilir. . Kəcurtmə—1) məhkumu muəy- yən yerlərdə yapamasını qadaran et- məklə yapadıqı yerini uzaqlapdır- maq. Sovet cinayət huququnda kəcurt- mə həm əsas, həm də əlavə cəza kimi tət- biq olunur. Azərb.SSR cinayət qanun- vericiliyinə gərə KƏHYDTMƏHHH muӱd- dəti 1 ildən 5 ilə qədərdir. Kecurt- mədən boyun qacırma kəcurtmənin cə- gilməmiiy mӱddətinin surgun ilə əvəz olunmasına səbəb olur. SSRİ-də kə- curtmə cəza nəvu kimi nadir hallar- da tətbiq edilir.

2) Səlahiyyətli hakimiyyət orqanla- rı tərəfindən əcnəbilərin elkədən,


yaxud onun hər hansı bir ərazisindən məcburi uzaqlaqidırılması, həmin əl- kənin ərazisinə gəlməsinə icazə ve- rilməməsi. Muharibə zamanı xarici vətəndatilar (dutimən devlətin yaxud onun muttəfiqlərinin vətəndatları) kutləvi ipəkildə kecurulur. Kapitalist əlkələrində gecurtmə cox zaman cxopagəlməzə xarici vətən- dailara qaripı repressiya (cəza təd- biri) xarakteri alır. SURMƏ—muxtəlif bitkilərdə surmə gəbələklərinin tərətdiyi cox yayıl- mıit xəstəlik. Ən cox taxılları, həm- cinin zanbaqcicəklilər, qərənfilci- cəklilər, cətircicəklilər, xailxa1- kimilər və qırxbuqum fəsiləsinə aid bitkiləri zədələyərək bitki orqanla- rının bir Hissəsini və ya onu butun- luklə zədələyərək xəstələndirir. Sur- mə gəbələkləri ixtisaslaimıiy para- zitlərdir: onların bu və ya bapqa nə- vu muəyyən bitkiyə uyqunlaparaq an- caq onu zədələyir. Ən cox zərərverən nevləri ataqıdakılardır: bueda və vələmirin bərk S.-si, arpanın dail S.-si və covdarın bərk S.-si, butda, arpa, darı, covdar və qarqıdalının toz S.-si, buqda və vələmirin gəvdə S.-si, qarqıdalının qovuqlu C.-CH. Soqanın S.-si genii yayılmın xəstəlik olub, cox vaxt gey soqanı məhv edir. Azərb.SSR-də S. xəstəlik- ləri duzənlik zonasından baiylayaraq yuksək dar zonasına qədər geniiy ya- yılmındır. Mu barizətədbir- ləri: xəstəliyədavamlı sortlar ək- mək, aqrotexniki tədbirlərə əməl et- mək. Surmə sporları ilə yoluxmuni toxum materialını səpindən qabaq dər- manlamaq. SURMƏ (turkcə zaqqppe)—stibium ele- mentinin gukurdlə birlətməsi, 5 H.5.. Təbii mineralı stibnit və ya antimo- nit adlanır (bax Stibium filizlə- ri). S. cox qədimdən mə”lumdur. İPPərq əlkələrində eramızdan təqr. il əvvəl qab-qacaq hazırlanmasında isti- danə edilmiidir. Misirdə hələ e.ə. 19 əsrdə S. toz ovuntusu halında qaip və kiprikləri qaraltmaq ucun kosme- tik maddə kimi iilədilmitdir. S.- dən həmcinin, qalaycılıq, zərgərlik və s.-də, mətbəə piriftlərinin hazır- lanmasında genit istifadə olunur. Azərb.-da xalq arasında S. gəz qapaq- larında yara, iti, habelə dəri xəstə- likləri, yanıq və s. mualicəsində nilədilir. CYPMƏ KƏBƏHTƏKnƏPH (üUstilagi- payev)—bazidili gəbələklər sırası. Cicəgli bitkilərdə surmə xəstəliyi terədirlər. sən, taxıl bitki- lərini zədələyərək k.t.-na beyuӱk zə- rər vururlar. 42 cinsi (700-dək ne- vu), o cumlədən Azərb.SSR-də 9 cin- si (79 nəvu) mə”lumdur. S.g. dunyanın hər yerində geni yayılmınddır. S.g.- nin sporları xlamidospo adlanır: cicək, yarpaq, gəvdə və bə - zən geklərdə əmələ gəlin. Bitkinin xlamidospor əmələ gələn hissəsi par- calanır və cox vaxt bu hissələr kə- murləpmii “və hislə əertulmuti kimi gerunur. S.g. cucərməsinə gərə ə- siləyə bəlunur: ustilaginalar (1Y5- I1arypaseae) və tilletiyalar (T:Pen- aseae). S.g.-nin inkipaf mərhələsi haploid (bazidiya və bazidosporlar) və diploid (hiflər və xlamidospor- lar) fazalarının nəvbələtqməsindən ibarətdir. Diploid faza əsas olub bazidosporların birlətməsindən bai-


FDE NA AR a mı tə : |


108


SURPRİZ


layır və xlamidosporlarda nӱvələrin reduksion bəlunməsi ilə qurtarır. SURPRİZ (fr. ziqrq/ze)—gezlənilmə- dən edilmit yaxıtılıq, xopiq xəbər və ya səz, geəzlənilməz hədiyyə və s.

SURREALİZM (fr. surreralisme — realizmin fovqu)—20 əsr bədii mə- dəniyyətində avanqardist cərəyan: 20- ci illərdə Fransada tətpəkkul tap- mıtpidır. Yazıcılardan G. Apolli- ner (4“S.ə terminini də ilk dəfə o iplətmipdir), L. Araqon, P. Eluar, R. Desnos və 6., rəssamlardan M. Ernst, P. Rua, A. Masson, M. Dutpan, S. Da- li, İ. Tangi və ö., kinematoqrafcı-


lardan L. Bunyuel və J. Dulak S.- in banilərindəndirlər. Surrealist- lər instinktləri, xəstə əhvali-ruhiy- yəni, sayıqlama, dəhttətli qarabasma



S. Dali. FVətəndam muharibəsinin qa- baqcadan hiss edilməsiə?. 1936. İncəsənət muzeyi. Filadelfiya. ABİ1.


və eybəcər re”yaları bədii yaradıcı- lıqın baitlıca mənbəyi və estetik prinsipi sayırdılar. S.-in əsasını qoyanlardan birinin fikrincə cru- hi xəstələr əsl surrealistlərdirə. Surrealistlər dunyaya qarma-qarınıq hadisələr meydanı kimi baxır, hadi- sələr arasındakı məntiqi baqlılıqrı subyektiv assosiasiyalarla əvəz edir- dilər. 30-cu illərdə ədəbiyyatda tənəzzulə urramıt, L. Araqon, P. Elu- ar və ondan uzaqlaqimıtdılar. 1940-cı illərin əvvəllərindən S.-in mərkəzi ABİT iz A. BperoH, M. Hyman, C. Hans, H. TaHkH Bə Ö. eyp- realistlər buraya kəcmutdulər.

ƏƏ: Auanpeen /l Q., Siorrealizm, M., 1972, Kanrepena T., Dadaizm i skərrealizm, v kn.: Modernizm. Analiz n kritika osnovnıx napravleniV, M., 980.


SURTKU YARELARI—maipın, mexa- niam, muhərrik, sənayə avadanlıqı, cihaz və s.-nin surtunən Hissələrini yaqlamaq ucun iplədilən neft yarla- rı və sintetik yaqlar. Əsas S.y. bun- lardır: a) daxili yanma muhərriklə- ri ucun motor yarları, aziasiya Yar- ları, avtotraktor yaqları (avtol), di- zel yaqları: b) sənays avadanlırı. və cihazlar ucun sənaye yaqları, cihaz Tar napvı, B) beyuk yuk altında ipilə- yən mexanizmlər ucun transmissiya yarqları: q) poripenli buxar maınla- rı ucun silindr yarları: e) buxar və su turbinləri ucun turbin yarları:|: d) hava kompressorları və soyuducu mapınlar ucun kompressor yarqları


və s. Bax həmcinin Konsistent sӱrt- ku yaqları, Surtku materialları. SURTKU MATERİALLARI—yatla- Yıcı tə”"sirə malik olan maddələr. Mapın və cihazların, həmcinin təz- Yiq altında itiləyən metalların sur- tunən hissələrini yaqlamaq ucun i11- lədilir. Texnikada neftdən alınan maye yaqlar (bax Neft yaqları), sin- tetik yaqlar, bərk maddələr (qrafit, molibden-sulfid, muxtəlif polimer- lər), qazaoxtar maddələr (hava, kar- bohidrogen buxarları, metanın halo- genli teərəmələri) və həmcinin səthi aktiv maddələr (sabun, qliserin) S.m. kimi itlədilir. S.m. aqreqat halın- dan, xassə və tətbiq sahəsindən asılı olaraq muxtəlif nəv və qruplara bə- lunur. Muasir mapqın və cihazlarda iplədilən S.m.-nın istismar xassə- lərini yaxtılaqidırmaq ucun xususi atpqarlardan istifadə edilir. SURTMƏ— yerli qan dəvranına tə”- sir edən mualicə usulu. Muxtəlif məlhəmlər, maye dərmanlar, yodlu, spirtli məhlullar lazım olan na- hiyəyə surtulur və masaj edilir. Bu zaman yerli qan devranı sur"ətlənir, fəal hiperemiya bali verir: aqrılar, spazmlar azalır, iltihabi proses sorulur. Yerlm qan dəvranının poz- qunluqunda, əzələ-sinir aqrıların- da və s. xəstəliklərdə tətbiq edilir. SURTMƏ DƏZGAHI—yastı və si- lindrik səthlərin nazik tamamlama e”malı ucun metalkəsmə dəzgahı. Əməliyyat ӱzəri cilalayıcı və ya ta- mamlayıcı materiallarla ərtulən surtuc ə kəməyi ilə aparı- lır. Phaquli S.d. (xarici səthlərin e”malı ucun) və ӱfuqi S.d. (həm xa- rici, həm də daxili səthlər ucun) məvcuddur. S.d. 14-dək təmizlik sip- inə uyqun səth almaqa imkan verir, CRTUMNMƏ — toxunan cisimlərin nisbi yerdəyiiməsi və ya cismin mux- təlif hissələrinin bir-birinə nisbə- tən yerdəyinməsi zamanı yaranan me- xaniki mӱqavimət. Birinci halda S, karici S., ikinci halda isə d a- kili S., adlanır. Toxunan cisim- lər bir-birinə nisbətən sukunətdə olduqda yaranan S.-yəsukunət S.- si, hərəkətdə olduqda isə kinematik S. deyilir. Hərəkət novundən asılı olaraq sӱruqimə və diyirlənmə S.-si məvcuddur. Bunlar muvafiq olaraq suğunət, surulimə və diyirlənmə S, quvvələri ilə xarakterizə olunur. S. quvvələri hərəkət istiqamətinin əksinə yeənələn və elastik quvvələr kimi elektromaqnit təbiətli quvvə- lərdir. S. quvvələrinin əsasını to- xunan cisimlərin molekullararası elektrik qariyılıqlı tə"siri təgil edir. Sukunət S. quvpəsinin maks. qiy- MƏTİ, ƏDƏDİ QİYMƏTCƏ cismi sukunət halından cıxaran qupvəyə bərabər- dir. Xarici quvvə hərəkət nəticəsin- də meydana cıxan S. quvpəsiti taraz- lampdırdıqda cisim duzxətli bəra- bərsur"ətli hərəkət edir. Quru səth- lər arasında surutimə S.-si halın- da yaranan S. quvvəsi (R.) bu səthlə- rin kələ-keturluyundəi, nisbi sur"- ətlərindən və səthləri bir-birinə sıxan quvvənin normal toplananın- dan (M,) asılıdır. Muçəyyən dəqiq-


liklə S. quvvəsi E, =jX dusturu ilə


ifadə olunur (x—S. əmsalı adlanır). Təbiətdə və texnikada S. həm fayda- lı, Həm də zərərli olur. S. maın


və mӱhərriklərdə tərpənən hissələ- rin hərəkətə gəlməsinə, tə”sirin mux- təlif usullarla bir hissədən o bi- ri hissəyə əturulməsinə və s.-yə im- kan yaradır. Digər tərəfdən, matı- nın Hərəkətdə olan Hissələri S. nə- ticəsində qızır, apınır və sıra- dan cıxır. S.-ni azaltmaq ucun to- xunan hissələrin səthləri cilalanır və onların arasına surtku yaqları cəkilir. Texnikada diyircəkli və kӱurəcikli yastıqların genit tətbi- qi diyirlənmə S. quvvəsinin surun- mə sӱrtӱnmə quvvəsindən xeyli az ol- ması ilə əlaqədardır. SURTUNMƏ ƏMSALI — surtuӱnmə quvvəsinin (R)təzyiq quvvəsinə (M)olan nisbəti: i=R/C. S.ə, surtunən cisim- lərin materialından, onların səth- ləripin necə e"mal olunmasından və təmizlənməsindən asılıdır. CYPYPM (?—?2)—Azərb. pqairi (15 əsrin sonu — 16 əsrin 1-ci rubu). İsmayıl Xətai sarayına yaxın olmutldur. Təzkirələrdə divanı oldu- qu qeyd edilir. Bəzi ppe”rləri Resp. Əlyazmalar Fondunda muhafizə olu- nur: 10-a qədər ppe”ri isə turk alimi . Ergunun cBektati tpairləri və nəfəsləri antologiyasına salınmın- dır. S. orijinal sənətkarlıq uslubu- na malik bir ipair, hurufiliyin təbliratcılarından olmupidur. Nəsi- minin iste"dadlı davamcısı və opun irsinin varisi kimi tanınmıtdır. Aptiqanə qəzəlləri də var. S. ezundən sonrakı ipairlərin yaradıcılırqına tə"sir gəstərmitidir: M. Fuzuli onun 3 qəzəlinə nəzirə yazmıpdır, Sultan Səlim Təbrizi tutduqdan sonra Turki- Yəyə getməyə məcbur olmutt, orada da əlmutdur.

Ədə Araslı H., Bəyçk Azərbay- can pairi Fuzuli, B., 1958: Azərbaycan ədebiyyatı tarixi, 3 cilddə, c. 1, B., 1960, Kulizade Z., Xurufizm i eqo pred- staviteli v Azerbabdjane, B., 1970,


SURU — 1) Davranılında qaritı- lıqlı əlaqə olan, bir nəvə mənsu məməlilər qrupusz yə”ni muəyyən vaxt- da eyni cur davranan, cox vaxt fəal- lıq ritmi eyni olan (məs., balinala- rın eyni vaxtda suyun uzunə cıxma- sı) və vahid hərəkət istiqamətinə ma- lik heyvanlar. S. yaratmaq balina- kimilər, cut və təkdırnaqlılar, Mey- munlar ucun daha cox xarakterikdir. S.-nun tərkibi və boyukluyu AƏİHH" kəndir. Ədəbiyyatda 4S.əv termipi DA- ha gepniti mə”nada bir cox heyvanın


bir yerə toplanmasına aid edilir. Məs., cəyirtkə S.-su, balıq S.-su. 2) Ayrı-ayrı təsərrufatlarda saxlan-


maq, kegəldilmək və otarılmaq çcun formalatmıln heyvan qrupu. lik istiqamətli qaramal S.-su (naxır), qoyun S.-su və at S.-su (ilxı) və s. olur. 3) əz ba. eyni cinsdən olan heyvanların umumi miqdarı. O-- nun beyukluyu, tərkibi və bu tərgib- dən ibarət olan qrupların munasibə- tinin dəyinməsi təsərrufatın qariyı- Ya qoyduru tələbatdap asılıdır.

CYPYHƏHnƏP, reptililər (Keri yha)—onurqalı heyvanlar sin- fi. Muasir S. onurqalı heyvanların Mezozoy erasında nisbətən geniiy in - kipaf etmiti qrupudur. S.-in əksə- riyyəti Tabatir dovrunun sonunda məhv olmutdur. Suda-quruda YaiYa- yap qədim əcdadlarından fərqli ola- raq quruda coxalıb inkipaf et- məyə uytunlapan ilk quru onurralı -


SURİİMƏLƏR | |


larıdır. S. qzulalla (sarı ilə) zən- gin, ə. rypyMarnan Myhadbu3aə edən, atmosfer havası ilə əlaqə yarada bi: lən məhkəm pərdəli iri yumurta qo- yurlar. S.-in embrionları ucun (həm- cinin quplar və məməlilər) rutpeym pərdəsi, o cӱmlədən amnion xarakte- rikdir. Buna gərə də S.-i qupplar və məməlilərlə birlikdə ali onurralı- lar srupuna—amniotlara aid edir- lər. S.-in beyni az inkipaf etmipi- dir, qan devranı qarınlıqdır, bədən temp-ru dəyipjkəndir, əksəriyyətinin dərisi vəzisizdir, qərni pulcuqlar- la ertuludur, skeleti sumuklətimiii-


dir. Muasir S.-in kəlləsi bir pey- sər cıxıntısı ilə onurraya birlə- ptir. Ən beyin və beyincik yaxiqı in-


kipaf etmipdir. Suda-quruda yala- yanlara nisbətən tənəffus orqanla- rı yaxtlı inkipaf etmittdir. Ypə- yi uckameralıdır.

S.-in əksəriyyəti torpaqustu həyat kecirir. Dəyipnkən bədən temp-ru 8— 62S-yə enəndə hərəkətdən qalırlar. 40*S-dək istiyə davamlıdırlar. S,- in coxu heyvani qida ilə qidalanır- lar, S.-in əksəriyyəti yumurta qoymaq- la coxalır, bə”ziləri yumurtadiri- doqan, yaxud diridorandır. İnkuba- siya devru 1—2 aydan bir ilə qədər və Daha cox olur. Bə”zi gərtəngkələ- lərə partenogenez xasdır. Bir qayda olaraq muasir S. nəsil qayrısına qal- mır. Muasir S.-in 4 dəstəyə (pulcuqlu- lar, tısbaqalar, timsahlar və dimdik-


batplılar) mənsub 6500-dən cox nəvu:


mə”qlumdur. SSRİ-də pulcuqlular və tısbaqalar. dəstəsi yayılmıtqdır. | S.-in əcdadının (qazıntı halında tapılmız nəvlərinin) kӱtlə və əlcu- su olduqca nəhəng olmutdur. Azərb. SSR-də Mingəcevir, Eldar Duzu və Binəqədi qazıntılarında yalnız muasir S.-in nəvmuxtəliflikləri apkar edilmiidir. * S.-in təcrubi əhəmiyyəti beyuk- dur. Onlar təbiətdə qiymətli ov hey- vanları ucun yemdirlər. Timsahla- rın, iri ilanların və gərtənkələ- lərin dərisindən cemodan, portfel,


=



vi


mi.


FL:


Quti 1—KYPSƏ:


2—boz gekkon, 3—hatteriya (tuatara):


ӧz varan: 6—bataqlıq tısbatası, 7—yaptılqarın


ayaqqabı və s. hazırlanır. Bəzi tıs- batqaların əti və yumurtası, bə”zi tropik əlkələrdə timsah, varan, iqua- na və digər iri gərtəngələlərin və s. əti yeyilir. Kərtənkələlərin ək- səriyyəti cuculəri, bir cox ilanlar isə zərərli gəmiriciləri məhv et- diyinə gərə əhəmiyyətlidir. Bir cox ilan nəvlərinin zəhəri qiymətli dər- man preparatları hazırlamaqda is- tifadə olunur. Bə”zi S.-in sayı kəs- kin azalmı(p, nəsli gəsilmək uzrə- dir: qorunurlar.

SURUNGƏNLİK, kr ip (ing. sqeer) —adi muddətli -sınaqlar zamanı qa- lıq deformasiyası yarada bilən quv- vəyə nisbətən az quvvə tə”sirindən ma- terialın zamana gərə yavaqil artan plastik deformasiyası. S. gərginlik- lər relaksasiyası ilə mupayiət olu- nur. Praktiki olaraq S, butun kon- struksiya materiallarına Polad və cuqunda S, yalnız yuksək temp-rda (3002S-dən artıq) əhəmiy- yət kəsb edir, temp-r yuksəldikcə in- tensivlətir. Ərimə temp-ru apaqı olan metallarda (qurqutpun və alu- miniumda), beton, aqac və yuksək po- limer materiallarda (rezin, kaucuk və plastik kutlədə) S. otaq temp-run- da batp verir. Betonun S,-i onun cya- pındanə asılı olub, hazırlandı- rı andan batlanır(: beton təzə olduq- ca onun S.-i də yuksək olur. SURUNGƏC,surg u—dӱzxətli isti- qamətləndiricidə surutpən carxqolu- surgӱqolu mexanizminin detalı: por- tpenin pistonqolu ilə məhkəm və sur- guӱqolu ilə oynaqlı birlətir, S, uzu- nuna quvvəni surguqoluna, eninə quv- BƏHH HCƏ istiqamətləndiriciyə eturur. SURXMİYMƏ —elastik cismin qatları- NIN (arasındakı məsafə sabit qalmaq- la) bir-birinə nisbətən yerdəyittmə- sindən ibarət deformasiya. Kubun qarpılıqlı uzlərində qiymətcə əə: bər, istiqamətcə əks olan toxunan gər- ginliklər (t) tə”sir etdikdə (tək, a) AVSF kvadratı A *V ”S”F” rombu ipək- lini alır. Kubun deformasiyası gi- HHK olduqundan onu deformasiyadan


4—əlvan gərtəncik: gərtənkələ.


xasdır. :


109


sonra elə dəndərmək olar ki, yeni A*F” oturacaqı əvvəlki AYY oturacaqı ilə ust-ustə dutsun (pək. 6). Bu hal- da AR oturacaqına paralel olan qat- lar eyni istiqamətdə surutiduklərin-


8 “tö



dən baxılan deformasiya S. adlanır, VV" yerdəyitməsi VS uzunun AR də nisbətən mutləq S.-si, y Öyvarbı C. öy- carı, (s qu isə nisbi S. adlanır. u bu- CARI KİCİK olduqundan (s * = olur. S.-də Huk qanunu t=Sç iqəklindədir (burada S—baxılan material ucun S.-də elastiklik moduludur). SURXLİYMƏ, asinxron elek- trik mapınların.da–stato- run dolaqlarından axan dəyiptən cərə- yanın yaratdırı maqnit sahəsinin fırlanma tezliyi (p,) ilə mapının rotorunun fırlanma tezliyi (p) ara- sındakı fərqin ”1|-ə olan nisbəti: 5=(t—p)/t.. S. asinxron elektrik mapınlarının yukunu və itp rejimi- ni xarakterizə edir: generator reji- mi (540, pn=”i), mӱhərrik rejimi (02541, 4-1): elektromaqnit tor- moz rejimi (55 1: sahənin və retofun fırlanma istiqamətləri bir-birinin əksinədir).

SURXİYMƏ YATARI—val və ya ox- ların dayaqı. S.y.-nda valın boynu bilavasitə dayaq səthi boyunca suru- pqur. Yataqa duttən y: HCTHTAMƏTH- Nə gerə radial və ox ali ay- rılır. Radial S.y. adətən iki yaxud daha cox icliyi olan oymaq ppəklində hazırlanır. Onlar valı tamamilə və ya qismən əhatə edir. Belə yataqlar, əsasən, mayeli və ya yarımmayeli sur- tunmə rejimində iplləyir. Yaq detik- DƏN, icliklərdə acılmıpt novcuqtlar- la və s. ilə verilir. Radial S.y.-la- rından vaqon bəndləri, daxiliyanma mӱhərriklərinin dayaqları, turboge- neratorlar və s,-də istifadə edilir. Ox S.Y. seqment seykənək yataqlardır: tərpənməz və ya diyirlənən dayaq yas- tıqlarından (sektorlar dəstindən du- zəldilmit) və fırlanan valda seykə- NəƏK diski, yaxud halqasından ibarət- dir. Bunlardan turbo- və hidrogene- rator dayaqlarında geni istifadə edilir. S.y.-ları yaqlama rejiminə gərə hidrodinamik və hid THK, TA- SOZHHAMHK BƏ TaaOCTaTHK (CYPTKY İarbı ət hava və ya neytral qaz odda etirir) və bərk (qatı) surtku yaqlı S.y.-larına ayrılır. Bax həmcinin Yataq, Yataq materialları. SURUİYMƏLƏR — aqırlıq TYBBƏCH- nin tə"siri ilə yumpaq suxur kutlə- CHHHH yamac boyu apaqıya suruitərək yerini dəyiiməsi. Abraziya, eroziya, amınma, suffoziya, seysmik hadisə- lər və b. təbii proseslər,. həmcinin Yerin geoloji pqəraitini nəzərə al- madan insan tərəfindən təsərrufat məqsədi ilə gerulən iplərin tə”siri. nəticəsində yaranır. S., əsasən, su- saxlayan (gilli) və sulu (qumlu-cın- QILLI və s,) suxur laylarının ust- YCTZƏ Yerlətdiyi yamaclarda p ve- rir. Suxur layları yatımının yama-


110



cın meyl istiqamətinə uyqun gəlmə- si və ya onların həmin istiqamət- də catlarla kəsilməsi S.-in inkiiia- fına tə"sir edir.

S. əkin sahələrinə, sənaye muəs- sisələrinə, yapayınıl məntəqələrinə və s. bəyuk zərər vurur. Onlarla mu- barizə etmək ucun sahilbərkitmə və drenaj qurqularından istifadə olu- nur, yamaclar Yerə dirək vurulması və aqac əkilməsi yolu ilə bərkidilir və digər itlər gərulur. Azərb.SSR- də S.-lər, əsasən, Bakı ii. r-nunda, Beyuk Qafqazın c. və 1/m.-iq, yamac- larında yayılmıqdır.

Əd. Emelılnova E. P., Osnov- nıe zakonomernosti opolznevıx propes- sov, M., 1972, İsmailov T. A., Ka- taloq opolznen Bolıpoqo Kavkaza, B., 1975: Opolzni. İssledovanie i ukreplenie, per. s anql., M., 1981,


SURFƏ (Qaqua)—cucӱlərdə yumurta mərhələsindən sonrakı inkipaf dev- ru. S. mərhələsində cuculər inten- siv qidalanır, beyuyur və vaxtapırı bir necə dəfə (3—25) qabıq dəyinir: bu proses onlarda cyap sayılır. Cu – culərin S.-ləri mӱqtliflir. Kə- pənək S.-si tırtıl adlanır. S. mər- hələsi cuculərdə ən uzunmuddətli və əsas czərərverməqz dəvrudur. Bir cox qıllı qurdlar və molyusklar ucun xarakter olan troxofora S.-si sər- t uzən olur. Suda-quruda yailayan- ların əksəriyyətində su, yetkin heyvanlarda isə quru həyatına uyqun- latppmıtndır. CYCƏH (lris)—cycəHKHMHTƏDP dbəcn- ləsindən coxillik bitki cinsi. Yar- paqları xətvarı və ya oraqvarı olub, kəkumsovlu ot bitkisidir. AR, sarı, bənəviəyi və s. cicəkləri 300-dən cox rəng calarına malikdir. Meyvəsi qu- tucuqdur. Pimal yarımkurəsində 200-dək, SSRİ-də 60, o cӱmlədən Azərb. SSR-də 26 nəvu var (11 nəvu Azərb. SSR ucun endemdir). Guӱrcu S.-i (1. (bepsa), qəlləng S. (1. elegan- tisima), Top ny S. (QT. reticulata) hə s. dekorativ bitkidir. S.-dən qədim zamanlardan xalq təbabətində isti- fadə olunur. 9 nəvu SSRİ-nin cQır- mızı kitabəına daxil edilmidir. CYCƏH HAFDI, C ycəH na r—Asəpö. SSR-in Zəngilan r-nunda, Bərkulpad silsiləsində dar. Oxcu cayının saq sahilindədir. *Hund. 1304 m. Mepə


var. CYCƏHBƏP, öarəbBəp (Alisma)— susənbər fəsiləsindən coxillik bit- gi cinsi. Yarpaqları tamkənarlı- dır. Cicəkləri ikicinsiyyətli olub, paxəli salxımda toplanmındır. Mey- vəsi birtoxumludur. PPimal yarım- kӱrəsinin mulayim paqlarında və Avstraliyada 9—10, SSRİ-də 6, o cum- lədən Azərb.SSR-də 3 novu mə"lumdur. Yol S.-inin (A. ryapearo-adlasa) kəkӱmsovu nipasta ilə zəngindir. S. bitkisində dəripi qıcıqlandıran maddə var) təzə halda heyvana vermək zərərdir, qurudulduqda zəfərini iti- rir. Bə”zən dekorativ bitki kimi be- cərilir. SİMSƏNKİMİLƏR FƏSİLƏSİ (Qq:- 4aseae)—birləpəli bitkilər fəsilə- si. Kəkumsovlu, soqanaqlı coxillik otlar, bə”zən yarımkollardır. Yarpaq- ları xətvarı və ya qılıncvarıdır. Cicəkləri ikicinsiyyətlidir. Meyvə- si qutucuqdur. Cənubi Afrikada və erikanın tropik və subtropiklə- rində 60 cinsi (1400 HƏBY), ESRİ də


SURFƏ V cinsi sa novu), o cumlədən Azərb. SSR-də 3 cinsi (38 nəvu) var. 13 nevu


Azərb.SSR ucun endemdir. Əksəriy- yəti (susən, zə"fəran və s. cinslərin nəvləri) dekorativ bitkilərdir. SUTƏMURDOV— Azərb.SSR Ləngəran r-nunun Gərmətuk sovetliyində kənd. R-n mərkəzindən 2 km c.-da, Lənkəran ovalıqındadır. ƏH. 2985 (1985 )/.Təpə- vəzcilik və caybecərmə ilə mətquldur. Cay f-ki, orta məktəb, mədəniyyət evi, kitabxana, ulpaq baqcası, tibb məntəqəsi) me”marlıq abidələrindən məscid (19 əsr) var. | SUTUN—6bina konstruksiyasında yuk- saxlayan :paquli dayaq. Adətən en gə- siyi dairəvi olur. Dirək-tir konst- ruksiyası kimi mӱxtəlif xalqların me”marlıqında qədim dəvrlərdən tət- biq edilən S. me”marlıq kompozisiya- sının əsas elementlərindəndir. Əv- vəllər S.-dan yalnız dam (həmcinin mərtəbəarası) ərtukləri, sonralar isə taq və gӱnbəzlər ucun də dayaq kimi istifadə olunmutpdur. Klassik me"- marlıq orderlərində S.-un əsas his- səsi olan gevdə sadə, yaxud murəkkəb əsas (baza) uzərində durur, adətən yu- xarıya doqru naziklətir və kapitellə tamamlanır. Qədim PTərq və antik dəvr me"marlırında binaların fasad (bax Peripter, Portik, Pro- piley) və daxili (bax Peristil) kom- pozisiyalarında geniti tətbiq edil- mipdir. Karkaslı binalarda S. ona səykənmin və ya birləpudirilmi— digər hissələrdən (tir, rigel, ferma və s.- dən) dupqən arırlırı saxlamaq ucun əsas karkas elementidir. S. daii, də- mir-beton, metal və aqacdan olur. Bə”- zi abidələr S. :pəklində ucaldılır. Bax həmcinin Rostral sutun. SUTUN BAİPİYLIRI—bax Kapitel. SUTUNCUQLU BALTA–sutuncuqlu qazıma qurqusunun iplək orqanı: qa- zıma, suxur sutununu massivdən qo- partmaq və Yer səthinə olduqu kimi (numunə olaraq) qaldırmaq ucundur. S.b. dəstinə (bə"zən sutuncuqlu qazı- ma aləti də deyilir) apaqıdakı His- sələr daxildir: baltanın gӧvdəsi, suxurqaldırıcı (və ya numunə boru- su), baltabapyı, suxurqırıcı, əkskla- panlı kecirici, suxur tutqacı və mər- gəzlətdirici yivli keciricilər. Qa- zımanın geoloji-texnoloji ipəran- tindən, qazılacaq suxurların fizi- ki-mexaniki xususiyyətlərindən, qu- yunun dərinliyi və diametrindən və s.-dən asılı olaraq S.b. muxtəlif tiplərdə hazırlanır. SSRİ-də ge- niiq yayılmıli S.b. tipləri bunlar- dır: KDİM-190,5/80: e€Henpaə, 4Si- lurə, eKeMöpnə, ellnyrons, AKY-3 və s. Azərb.SSR-də Saatlı sahəsində və Kola y.a.-nda layihə dərinliyi 15 km olan quyulardakı sutuncuqlu qa- zıma itlərində cMantiyak (KDM- 195-215, 9/60) alətlər sistemindən is- tifadə olunur. Bax həmcinin Qazı- ma baltası. |

SUTUNCUQLU QAZIMA–bərk fay- dalı qazıntılar kəpfiyyatında, həm- cinin muhəndis-geoloji axtarın n11- lərində sutuncuqlu balta komplekti ilə aparılan və suxur numunəsini (gerpi) quyu dibindən olduqu kimi qaldırmaq ucun istifadə edilən fır- lanma qazıması. S.q.-da quyudibi hal- qavarı (bax Qazıma) qazılır. Qazı- ma zamanı nasos vasitəsilə quyuya yu- yucu məhlul (bax Gilli məhlul) vu- rulur və qazılmıiy suxur quyudan cı-


xarılır (itək.). Adi qazıma qurqula- rı (bax Qazıma qurrisu) ilə qazılır, onların kəməyi ilə baltabaiı quyuya endirilir, qaldırılır və Ya fırlan-


..—”









El Di

mni


" h ə “ə


m.


——” R” ə”, “r ii


aa P


d ən


“əzrə ə


Yarar arar ara


alaram,


ə


ə 2 ə -


“ 1 ən R


. Acə 3


Sutuncuqlu qazımada 55 M suxur nӱmunəsinin (s qazılması sxemi: C I 1—baltabapı: 2—su xyp HYMYHƏCHM, 3—su- xurqəbuledici boru: 4—kecirici: 92—qa- zıma boruları KƏ- MƏDH.



dırılır. Mə”dən suxurlarının sərt- liyindəy və abraziv xassələrindən ası- lı olaraq muxtəlif sutuncuqlu balta tipləri tətbiq edilir.

SUXUR QIRIMYIQLIRI, qırı- ilıq əmələgəlmə—tektonik de- formasiya nəticəsində layların əzi- lərək qırıtnıq əmələ gətirməsi pro- sesi. S.q. morfoloji əlamətlərinə gərə tam və ya xətti (qolomorf), fa- siləli (idiomorf) və aralıq tipli olur. Qam və ya xətti qırı- ipqıqlıq uzun dar antiklinal və singlinallardan, fasiləli qı- rıpıqlıq, əsasən, muxtəlif for- malı antiklinallardan (gunbəz, qey- ri-duzgun cizgili qalxım və s.), aralıq tipli qırıpıq- lıq csandıqə formalı antiklinal- ların novpəkilli sinklinallarla nəvbələmməsindən ibarətdir. Kine- matik əmələgəlmə iməraitinə gerə qay- ma, basılma, umumi əzilmə və dərin- lik (yaxud nətaimsrfogen) S.q.-na bə- lunur. Qayma S.q. qədim metamor- fik bunevrənin ayrı-ayrı enmin və qalxmınl qaymaları uzərində cəkmə ortuk suxurlarının əzilməsi zama- nı əmələ gəlir: platformalara və geosinglinalların kənarlarına xas- dır. Basılma S.q. dərin batma iəraitində az sıxlıqlı (məs., xun Və ya yuksək plastiklikli (məs., gil laylar dəstəsində materialın bir yer- dən sıxılaraq digər yerlərə basıl- ması ilə əmələ gəlir: geosinglinal- lara (əsasən, ən cəgəklərə) və platfor- maların ən dərin ayilmit hissələ-



rinə xasdır. Umumi əzilmə S.q. laylara paralel sıxılmanın, dərinlik (yaxud metamorfogen)


S.q. (muxtəlif dərəcəli, formalı və istiqamətli qırıpıqlardan ibarət- dir) suxurların axım ipəraitində həcmi quvvələrin tə"siri altında Əmələ gəlir: yalnız geosinklinal sa- hələr ucun xarakterikdir. Qırınıq- lıq deformasiyaları faydalı qazın- tıların konsentrasiyasına və yatım xarakterinə tə”sir gestərdiyindən

.Q.-NIN eyrənilməsinin nəzəri və praktiki əhəmiyyəti var. “T.- nın eyrənilməsinin MYyacırp M€TO/- larından biri tektonik modelləi- dirmədir.


"əxxmxmxxxmımmmı1mımtnsnmn———x————————a————o———x——n——————.


SUXUR ƏMƏLƏGƏTİRƏN MİNRE- RALLAR—suxurun tərkibinə daimi zəruri komponent kimi daxil olan minerallar. Əsasən, silikatlar, alu- mosilikatlar, karbonatlar və c- fatlardan nbarətdir. Hər genetik şuxur qrupunun əzunə məxsus S.ə.m.-ı olur. Maqmatik suxurlar ucun kvars, cəl ipatları, piroksenlər, amfibol- lar, mikalar və s., cekmə suxurlar ucun kalsit, dolomit, gil mineralla- rı, xalsedon və s., metamorfik suxur- lar ucun, adətən, silikatlar, Həmci- nin disten, andaluzit, kordiyerit, xlorit, serpentin və s. xarakterikdir. SXXURLAR—mineraloji və kimyə- BH tərkibi qismən sabit mineralla- rın təbii aqreqatları. Yer qabıqı- nı təpkil edən mustəqil gutlələr əmələ gətirir. S.-ın strukturu və teksturu mineral dənələrinin for- ması, əlcusu və qarpılıqlı yerləi- məsindən asılıdır. S. məntəyinə KƏ- rə 3 qrupa ayrılır: maqmatik (pus- gurmə), cəkmə və metamorfik. Yer qa- bıqı həcminin 9096 -ini maqmatik və metamorfik, 1096-ini cəkmə S. təp- kil edir. Lakin Yer səthi sahəsinin 75296-i cəkmə S.-dır.

Maqmatik suxurlar maqmanın so- Yumasından əmələ gəlir. Onların əsas suxur əmələ gətirici mineral- ları alumosilikatlar və silikatlar- dır (cel ipatı, kvars, mika və s.). Maqmatik S. silisium turpusu ilə zəngin olur: 51O,-in miqdarına gə- pə turt (51O,—6596-dən cox), orta (55—6596 ) və əsasi (55926-dən az) .. xurlara bəlunur. Ultraturtp (SİiÖ, ilə cox zəngin), ultraəsasi (təoki- bində coxlu MrO, 4596-dən az 5(O, iptirak edir) və qələvi (qələvi me- tallarla zəngin) S. da mə”lumdur. Cəkmə suxurlar dəniz və kontinental cəkuntulərin Yer səthində və onun ya- xınlıqında nisbətən apaqı temp-r və təzyiq iyəraitində dəyipqməsi nəti- cəsində əmələ gəlir, uc əsas genetik qrupa bəlunur: qırıntı S. (brekci- ya, konqlomerat, qum, alevrit), gil- li S., hemogen, biohemogen və orqa- nogen S. Cəkmə S.-ın kimyəvi tərki- bi maqmatik S.-a nisbətən daha yuk- sək diferensiasiyaya malik olması, suxur əmələ gətirən komponentlərin miqdarının geniipy diapazonda də- yipməsi, suyun, karbon qazının, Y3- vi karbonun coxluqu və s. ilə fərq- lənir. Metamorfik suxurlar qabıqında cəkmə və maqmatik Ü.-biH dəyintməsi (metamorfizmi) HƏTHHƏCHH- də əmələ gəlir. Metamorfik S.-ın tərkibi ana cəkmə və ya maqmatik S.- ın tərkibinə yaxın olur, lakin on- larda yenidənkristallama və ya me- tasomatoz prosesində coxlu filiz elementləri toplapqaraq filiz yataq- ları əmələ gətirə bilər. Muasir mə - nada 4S.ə terminini ilk dəfə 1798 ildə rus mineraloqu və kimyacısı Vu s 2930 KULTYTMATIRSIN SUXURLARIN ARALANM SI—su- xurların təbii və ya sun i parcalan- masından əmələ gələn blok, qayma və qırıntıların xarakterik formaları. Aralanma cekmə suxurlarda, əsasən, litogenez prosesində, həmcinin suxur- ların apınması və deformasiyası za- manı əmələ gələn catlarla, kk suxurlarda lavanın və intruzi i nən o iyikcə və sıxlaqiması ilə, metamorfik suxurlarda suxurların deformasiyası ilə əlaqədar Yaranır)|


er.


SUXURLARIN TEKSTURU


dӱzbucaq, kub, paralelepiped, levhə, prizma, sutun, kӱrə, detpəkiəkilli, tilli və s. formalarda olur.

SUXURLARIN YATIMI–Yer qa- bıqında suxurların forması və fə- zada vəziyyəti. Cekmə. və metamorfik suxurlar, adətən, təqr. paralel səth- lərlə hududlanan təbəqə və ya lay 1pək- lində yatır. Cəkmə suxurlar pozulma- MbiHi ilk yatımda, əsasən, horizontal yerlətir. Pozulmanın xarakterindən asılı olaraq S.y. Z əsas qrupa ayrı- lır: qırıpıqlıq, yaxud plikativ (lay- ların tamlıqı pozulmur), qırılma, yaxud dizunktiv (laylar qırılır) və əvvəlcə əmələ gəlmipt suxur qatları- na maqmatik kutlə, yaxud yuksəkplas- tikli suxurun (duz, gips) girməsi ilə əlaqədar pozulma formaları. Muxtə- lif yailı təbəqələr kompleksində S.y.-nda iki əsas nəv ayrılır: uyqun yatım və qeyri-uyeun yatım. Ayrı-ay- rı layların fəzada vəziyyəti layların yatım elementləri ilə muəyyən edilir. Maqmatik suxurlar ərtuk, axım, gun- bəz, batolit, lakkolit, mHTOK, damar, dayka və s. əmələ gətirir. S.Y.-na aid məsələləri struktur geologiya eyrə-


nir. CYXYPHAPbIH LAYLANMASI — suxurların mineraloji tərkibi, rəngi və s. əlamətlərinə gerə fərq- lənən ayrı-ayrı laylardan rənin olunması. Cəkmə və vulkanogen-cek- mə sӱxurların coxuna xasdır. Ce- kuntu əmələgəlmə mӱhitinin dinami- gn və fiziki-kimyəvi ptəraitinin dəyitilməsi ilə əlaqədar, yaxud cek- mə maternalın qeyri-bərabər gətiril- məsi nəticəsində əmələ gəlir. S.l, suxur qatlarının laylanması və su- xurun lay daxilində laylanmasına ayrılır, layların qalınlıqrına, on- lar arasındakı sərhədlərin xassələ- rinə, layların əlaqələrinə, ardıcıl- lıqına və s.-yə gərə təsnif edilir. SUXURLARIN METAMORFİZM (yun. teqatoqrhbota1:—cevrilməyə mə”- uz qalıram, pəklimi dəyitirəm)— ə qabıqı və mantiyada suxurların qurulupunun, teksturunun, mineralo- jni və kimyəvi tərkibinin dərinlik fluidləri, temp-r və təzyiqin tə”siri ilə xeyli dərəcədə dəyinməsi. 4S,.m.ə terminini 1883 ildə ingilis geoloqu C. Layel imlətmildir. S.m. suxurlar ərimədən kristal halında tektopik dislokasiyalarla, bə"zən maqmatik gutlənin qalxması ilə əlaqədar bail verir. Dislogasiyalar Yerin dərin zonalarına Yayılaraq qalxan fluid axınlarının əmələ gəlməsinə və temp- run yӱksəlməsinə təgan verir, maqma- tizmi, S.m.-ni inkitpaf etdirir, en- dogen yataqları əmələ gətirir. Me- tamorfik suxurların mineraloji tərkibini tə yin edən S.m. amilləri temp-r, təzyiq və bə”zən fluidlərin tərxibinə dəxil olan qazların (N,O N,, SO,, SO, SN,, N,5, S1,, E, və s.) kimyəvi potensialıdır. S.m yalnız ucucu komponentlərin (N,O, SO,, O,) miqdarının dəyitilməsilə gedirsə izokimyəvi, digər komponentlərin (KuyO, Ma,O, SaO və s.) miqdarının dəyitməsilə əlaqədardırsa allokimyə- vi adlanır. S.m. suxurların bəyuk həcmini (regional metamorfizm)əha- tə edir, yaxud məhdud (puskurmə su- xurlarla kontaktına aiddirsə—kon- takt metamorfizm, yarıqlara aiddir- sə—yarıqyanı metamorfizm adlanır) olur. S.m.-ndən, xususilə kontakt me-


111



tamorfizmdən coxlu filiz yataqları əmələ əə | SUXURLARIN MƏSAMƏLİLİYİ— suxurlardakı bopluqların məcmusu. S.m.-nin miqdarı butun məsamələr həcminin suxurun umumi Həcminə olan nisbətilə ifadə edilir. Suxur- lardakı məsamələr əlcusunə gərə sub- kapillyar (0,2 mk-dan kicik), kapill- Yar (0,2—100 mk) və yuksək kapillyar (100 mk-dan beyuk) olur. Neft geolo- giyasında S.m. 2 yerə ayrılır: ef- fektiv (neft və qazla tutulmuii mə- samələrin məcmusu) və dinamiki (MYƏİ- yən təzyiq və temp-rda maye və ya qazın Hərəkət edə bildiyi məsamələrin həc- mi). Məsaməlik torpaqda və kəvrək suxurlarda (qum, gil və s.) daha yuk- sək (60—80946 və daha cox) olur. S.m.- nin əyrənilməsi nəticələrindən fay- dalı qazıntı isi neft və qaz) eh- tiyatlarının hesablanmasında, on- ların iplənilmə texnologiyasının secilməsində və s. istifadə edilir. SUXURLARIN NƏM TUTUMU suxurların muəyyən miqdar suyu udmaq və əzundə saxlamaq qabiliyyəti. Nəm tutumu əmsalı ilə xarakterizə olu- nur. S.n.t. maks. hiqroskopik (su- xurun buxarla doymutit havadan al- dıqRı maks. suyun miqdarı), maks. mo- lekulyar (suxur hissəciklərindəki : hiqroskopik və pərdə sularının maks. miqdarı), kapillyar (kapillyar su- xurlarda və hissəciklərin ətrafın- da molekulyar quvvələrin saxladı- I suyun miqdarı), tam (su ilə tam doymup suxurdakı suyun maks. miqda- rı) olur. Suxurlar su saxlayan (gil, torf, lil və s.), zəif su saxlayan (mer- gel, tabapir, gilli qum və s.) və su saxlamayan suxurlara (cınqıl, ca- qıl, iri dənəli qum və s.) bəlunur. SUXURLARIN STRUKTURU—su- xurun mineral dənələrinin əlcusu və formasından, kristallatma dərə- cəsindən, kristalların əz araların- da və pqupə ilə birləmmə usulundan və s, asılı olan əlamətlərinin məc- musu. Strukturun morfoloji vahidi mineral dənəsidir. S.s. onların mən- ipəyi ilə sıx əlaqədar olur. SUXURLARIN SӰKECİRİCİLİ- Yİ—suxurların sukecirmə qabiliyyə- ti, suxurlardakı məsamə və catların əlcusu, miqdarı və xarakterindən ası- lıdır. Suyu yaxtı gecirən suxurla- ra iri dənəli qum, cınqıl, caqıl, kecirməyənlərə isə gil, catsız meta- morfik, kristallik və sıx cekmə su- xurlar daxildir. S.s. suxurun vahid en gəsiyi sahəsindən suzulən suyun miqdarına bərabər olan suzulmə əm-


salına g m təyin edilə bilər. Bu asılılıq irsi formulası ilə ifadə edilir: 0=kQ, 0—suzulmə sur"ətiy g—


suzulmə əmsalı: 1—təzyiq qradiyenti (hidrostatik təzyiqlər fərqinin (1) suzulmə yolunun uz.-na (2) olan nis-


bətinə bərabərdir ( rı. Təzyiq qra-


diyenti vahidə bərabər olduqda suzul- mə sur"əti suzulmə əmsalı ilə eyni- ləpir (o=g). S.s. həmcinin sugecir- MƏ və pyezogecirmə əmsalları ilə ifadə edilə bilər. S.s. su təchizatı məqsədi ilə yeraltı suların axtarı- izyı və kətfində, hidrotexniki qurqu- ların quraidırılmasında, muxtəlif tipli yeraltı suların istismarında və s, istifadə edilir.

SUXURLARIN TEKSTURU (lat. Sex(iqa—toxuma, qurului)—suxur qu-


112


SUHEYLİ


rulutunun onun tərkib hissələrinin istiqaməti, nisbi yerləpməsi və pay- laimasından asılı olan əlamətləri- nin məcmusu. S.t.-nun mineraloji va- hidi mineral aqreqatdır. Məs., mas- CHB tekstur, pistvarı tekstur və s. SMHEYLİ (əsl familiyası Əli- yev) Ələkbər Fərəculla oqlu (1879, Bakı—26.2.1927, Bakı)— Azərb. akt- yoru. Səhnə fəaliyyətinə 1906 ildə Bakıda həvəskar dram truppasında balilamıtddır. dram əsərlərində, opera və musiqili komediyalarda oy- namın, bir sıra tamatalarda qadın olları ifa etmiitdir. Rolları: afizə (4“Pəri Yazın Ə, B. Haqver- diyev), Cahan xala, hamamcı (c“Artın mal alanə, 4O. olmasın, bu olsunı, U. Hacıbəysv), Hurzad (“Evliykən su- bayı, Z. Hacıbəyov), Suleyman papa


(“Akif bəyə, Namiq Kamal), Hacı Həsən (*Əlulərə, C. Məmməlquluza- də) və s. S. Bakı Azad Təmqid-Təblak


Teatrının təpkilində fəal ipiti- rak etmiit, teatrın aktyoru və rejis- sӧru olmutidur: burada FOrada elə, burada belək (M. A. Əliyev), 4cİnqi- lab pqərarələriz, “Sabirin məhkəmə- si? (H. Abbasov) və s. əsərləri tama- paya əə. SUHRƏVƏRD, Suhravərd--Cə- nubi Azərb.-da orta əsr yattayıt mən- təqəsi, pəhər. Zəncan yaxınlıqında, Həmədana gedən yolun uzərində yer- ləpirdi. Həmdullah Qəzvininin mə"- lumatına gərə 14 əsrdə xarabalıqa cevrilmitidi. Ehtimal ki, monqol hu- cumları zamanı daqıdılmındır. SUHRƏVƏRDİ Əbunnəcib Əbdulqa- hir ibn Abdulla (1097, Suhrəvərd—8. 1168, Baqdad)— Azərb. mutəfəkkiri, sufiliyin gerkəmli numayəndəsi. Bar- dadda Nizammiyyə mədrəsəsində təh- sil almıtdır. Həmin mədrəsədə dərs demiti və bir muddət (26.05.1150—62) ona balpcılıq etmipdir. S.-nin Dəc- lə sahilində ribat və mədrəsəsi var- mıpt. S. FTəsəvvufə dair muridlərin əxlaqıq (FAbad əl-muridin fi-t-tə- səvvufə), *Cıraqların qəribəsi (4Qə- rib əl-məsabi “ və b. traktatların mçəllifidir. S. sufiliyin mə"tədil qoluna mənsub olmutdur. Onun fik- rincə, təsəvvuf ipəriətdən bailayıb, təriqətdən gecərək, həqiqətdə sona ye- tir. Birinci mərhələ elm, ikinci mərhələ əməl, ucuncu mərhələ isə ila- hi vergi ilə səciyyələnir.

Ədə Məmmədov Z. C., XPT əsr- də yatpamıtp bə"zi Azərbaycan muӱtəfək- girləri. Azərb.SSR EA Xəbərləri (tarix, fəlsəfə və huquq seriyası, Ab 3, 1968, y e= nə onun, Azərbaycanda X1—XP11 əsr- lərdə fəlsəfi fikir, B., 1978: sə Lə s vəli cüzi də

AIFFE ə al

SUHRƏVƏRDİ Əbulfutuh Yəhya ibn Həbəpt (1154, Suhrəvərd—1191, Hə- ləbu—Azərb. filosofu, jiraqiliyin banisi, iair. İlk təhsilini Mara- qada almıiy, İsfahan, Diyarbəkr, - Konya və s. ipəhərlərdə yappamıtdır.

  • -NİN peripatetizm, sufilik və i11-

raqiliyə həsr edilmi təqr. 50 əsəri məqlumdur. F*Qısa risalələrg (cət- Təlvihatı), “Həqiqətə dair baxıtları (cəl-Ləməhat fi-l-həqaiqə), “Qarlpı- Ya qoyulmuti məsələlərə, cəl-Mutarə- hatə) və b. kitablarında məntiq, me- tafizika və təbiyyat məsələləri 1Pərq peripatetizmi məvqeyindən araqpdı- rılmıtdır. S, Aristotelin tə"li- minə yaradıcı yanaqparaq, fəlsəfi


kateqoriyaların yeni təsnifatını ver- mipdir. O, substansiya, gəmiyyət, gey- fiyyət, nisbət və Hərəkətə mustəqil Kateqoriyalar kimi baxmıkt, zaman, məkan, maligiyyət, vəziyyət, tə”sir və tə”sirlənmə kateqoriyalarını isə nis- bət kateqoriyası tərkibinə daxil et- mipdir.

“Cəbrayıl qanadlarının avazıq (“Lvaz-e pər-e Cəbrail), “Qızrqın əqlə (“Əql-e sorxə), “Bir gun sufi camaat- la birlikdək (cRuzi ba camaat-e su- fiyanə), *Epqip həqiqəti, yaxud attiq- lərin munisik (chəqiqət əl-iiq, ya mu- NİS əluippaqtj) və s. traktatları su-

i ədəbiyyatının səciyyəvi HYMYHƏ- lərindəndir.

S. Fİiqıq hekayələrik (4 Heyakil ƏH-Hypə), “İpqraq hikməti (4 Hikmət əl-ipraq), -İpıqa dair traktate (4*Ri- sale-yi pərtov-paməg) və kitabla- rında orijinal bir tə”lim olan i1- raqiliyin əsaslarını ipləyib hazır- lamıpdır. İpraqiliyə gərə butun məvcudat mutləq vahid ipıqdan emana- siya yolu ilə meydana cıxmın ipıq- lardan və onların gəlgələrindən iba- rətdir. İiiraqiliyin ontologiyası ippıq və qaranlıqın ikilik sistemi- nə əsaslanır. Bu spesifik xususiyyət zəəduitiliyin tə"siri altında for- malapmıtndır. Lakin Qədim ərq dini-fəlsəfi fikrindən fərqli ola- raq, S.-nin tə”limində qaranlıq (gəl- gə) ipıqa nisbətən məvcuddur.

. İctimai bərabərlik ideyası təbliq edir, lakin feodal zulmunun həkm surduyu devrdə bunun “mumkun olmadıqını anlayır, Həqiqi xotibəxt- liyə ipıqlar aləmində yetipiləcə- yinə ӱmid bəsləyirdi. S. islam ideo- loqlarının tə”qibinə mə”ruz qalmıpq, DİNSİZLİK və etiqad pozqunluqu us- tundə təqsirləndirilib, 37 yapında e”dam edilmindir (O cƏldurulmuti filosofə adı ilə məiyhurdur). ə nin zəngin irsi ipraqilik fəlsəfə- sinin əsaslarını eyrənməkdən əlavə, peripatetizm və sufizm məsələlərinin tədqiqi ucun də qiymətli mənbədir. Onun əsərləri PTəmsəddin PTəhrəzuri (?—1250), İbn Kəmmunə (13 "ə Tyr- bəddin PYirazm (1236—1311), Vədud Təbrizi (7—1524), Sədrəddin P/irazi (?7—1640) və mӱsəlman PTərqi əlkələ- rinin baiqa filosofları ucun ər- nək olmutdur.


Ər. ə v Mənon ə PDihabun, din Yəhya əvərlinin fəlsəfi me p- ləri, Azərb SSR EA əsərləri (tarix, fəlsəfə və huquq seriyası), X 2, 1969: yenə onun, İihabəddin Yəhya Suhrə - vərdinin həyat yolu, yeni orada, Xr 3, 1974: yenə onun, Azərbaycanda X1—Xİ1 əsr- lərdə fəlsəfi fikir, B., 1978,


SUHRƏVƏRDİ Huseyn PPahid (1893, Benqaliya, Midnapur—5.12.1963, Li-


van, Beyrut)—Pakistan siyasi və dəv- yay


lət xadimi. İxtisasca huquqiqunas idi. Xilafət Hərəkatında miptirak etmitidir. 1950 ilin martında Xalq Musəlman Cəmiyyətinə (sonralar Xalq Cəmi yyana bapcılıq etmtin, 1956—57 illərdə Pakistanın alu paziri ol- mutdur. 1958 il cevrilipindən son- ra S.-Yə siyasi fəaliyyət qadaqan edil-


mipdi. |

SUHRƏVƏRDİ P/ihabəddin Əbuh əfs Əmər ibn Məhəmməd(1145, Suhrəvərd— 1234, Baqdad)— Azərbaycan mutəfəkki- ri, gergəmli sufi. Fiqh, təsəvvӱf, dil, ədəbiyyat və s. elmləri əmisi Əbunnəcib Suhrəvərdidən və 6. əyrən-


mipdir. Baqdadda bap PTeyx rutbəsini tutan xilafətin ictimai-siyasi həyatında fəal iptirak etmipdir, S.-nin əsərlərində sufilərin əxlaq normalarının, mə”nəvi keyfiyyətləri- nin, davranıql qaydalarının mufəs- səl pərhi verilmitdir. Sufiliyin monoteist sistemini Yaratmıil, sufi- lərin psixologiyasını, ruha dair baxıtilarını umumilətdirmidir. S.-yə gerə insan mə”nəviyyatını kamil- ləidirdikdə haqqa (Allaha) yaxınla- ilır. S, təsəvvufdə insan ilə Alla- Hın vəhdətini, eyniyyətini qəbul edən panteist baxhıinları rədd etmipdir. S.-nin *İman nəsihətlərinin intası və yunan qəbahətlərinin ifilasız (“Rətif ən-nəsaih əlimaniyyə və kəpf əl-fədaih əl-yunaniyyəə) kitabında peripatetik fəlsəfə tənqid olunmuii- dur. S. Aristotelə və PTərqdə onun davamcılarına qarpqı cıxmhıpdır.


Ədə Məmmədov Z. C., Əbuhəfs CyhpənəpnuHuH “həyatı və əsərlərinə dair, Azərb.SSR EA Xəbərləri (tarix, fəlsə- fə və huquq seriyası), ə 1, 1974: yenə onun, Azərbaycanda XT—XN1 əsrlərdə fəlsəfi fikir, B., 1978.


SFAKS (,54-) — Tunisdə izəhər. Sfaks vil.-nin sənaye-nəql. və inz.M. Qabes kerfəzi sahilində psrt. D.Y. st. Aeroport. Əh. 171,5 min (1975). Toxuculuq, kimya, metal e”malı, yeyin- ti, dəri-ayaqqabı sənayesi muəssisəa-


ləri, İES, me"marlıq abidələri, ar- xeoloji muzey var. 9 əsrdə salın- mıpipdır.

SFALERİT (yun. phalerös—eypyın-


kən, aldadıcı)—sulfidlər sinfinə aid mineral. Kimyəvi tərkibi 25, Fe, Mn, Sa, S4, So və s. qatıptıqla- rı olur. Kubik sinqoniyada kristal- lalpır. 2p5-in heksaqonal modifika- siyası vursit adlanır. tetraedr və dodegkaedr formalı kristallar, də- nəli aqreqatlar əmələ gətirir. Rəng- siz, qonur, sarı, qara və s. olur. Al- maz parıltılıdır. Sərtliyi 4.5—4, sıxlıqı 3900—4100 kəym?. S., əsasən hidrotermal və cekmə yataqlarda əmə-


lə gəlir. Muhum 2p (tərkibinin 67,126-i) filizidir. Azərb.SSR-də DQMV-də, Balakən, Gədəbəy, Daijkə- sən və s. r-nlarda var.

“SFATӰL SERİ, (C“Əlkə iqurasız) — Bessarabiyada millətci burjua- mӱlkədar əksinqilabi orqanı (1917,


noyabr—1918, noyabr). C məqsədi Bessarabiyada Sovetlərin hakimiyyə- tipi yıxmaq, burjua-mӱlkədar qurulu- punu saxlamaq idi. 1917 ilin deka- brında Bessarabiyanı c Mollaviya xalq resp.-sıq e"lap etmitidi. 4S.S.ə9-nin KƏMƏK ucun Qərb dəvlətlərinə mura- ciətindən sonra Antantanın yardımı ilə Rumıniya qopunları Bessarabi- aya soxuldu. 1918 il noyabrın 27-də (dekabrın 10-da) 4S.s.ə-nin tərkibi- NİN cəmi 2596-nin iptirak etdiyi nc- lasda Bessarabiyanın Rumıniyaya bir- ləpməsi haqqında qərar qəbul olundu. Rumıniya kralının dekreti ilə 4S.s.ə buraxıldı. Sovet hekuməti rəs biyanın ilhaq olunması faktını hec vaxt qəbul etməmiidir.

Kr hən termininin sino- SFERA (yun. erhaqqa—kurə)—1) qa- palı səth. 2) Fəaliy yət ti hər hansı peyin yayılma həddi. 3) PPərant, ictiman muhit. Azərb, dilində olan ədəbiyyatlarda cox zaman S, mə"nasın-


kk —ö7xxx——-—n.əa axcn————ı—n-....——————————c


da csahəə sozu iplədilir (məs, sal şahəsi, xidmət sahəsi).

SFERA—verilmiiq fəza HƏTTƏCMHnƏH (mərkəzdən) bərabər uzaqlıqda olan nəqtələr coxluqu. Mərkəzlə S.-nın hər hansı nəqtəsini birlətdirən par- caya onun radiusu (K) deyilir. Səthi 5=4lN” dusturu ilə hesablanır. S.- NIN tənliyi duzbucaqlı koordinat sistemində (x—a)?-- (u—b)24-(2—su= =? iəklindədir (a, I, s sfera mər- KƏZİNİN koordinatlarıdır). Mərkəzi koordinat batlanqıcında olan S. tən- liyi x?-- 24-22= 2 pəklindədir (bax Sferik triqonometriya). |

SFERİK ABERRASİYA—linza sət- hinin sferikliyi ilə əlaqədar yara- nan qusur. Bu qusurun optik sistemlə- rin hazırlanması zamanı yarana bi- ləcək xətalarla əlaqəsi yoxdur. Lin- zanın batp optik oxu (b.o.o.) uzərin- dəki A nəqtəsindən cıxan paraksial iptıq dəstəsinin mərkəzi iquaları lin- zadan kecdikdən sonra 6.0.0. A, HƏTTƏ- sində, Kənar ipquaları isə A, nəqtə-


, HCTeh-



sində gəsir. Bu səbəbdən 6.o.o, per- pendikulyar yerləpmitn ekranda (E)A nəqtəsinin xəyalı təhriflə (muəyyən radiuslu dairə kimi) alınır. Belə təhrif S.a. adlanır. SFERİK ASTRONOMİYA — astro- metriyanın bəlməsi: ulduzların, Gu- nəpin, Ayın və b. gey cisimlərinin gӧy sferasında vəziyyəti və hərəkəti ilə əlaqədar məsələləri riyazi usul- larla tədqiq edir. S.a. hələ qədimdə yaranmıql və astronomik hadisələri eyrənmək ucun ilk addım olmundur. Əsas anlayıqlslı gey sferasıdır. Bu sferanın tətbiqi gey cisimlərinə dor- ru olan istiqamətlər arasındakı ri- yazi munasibətləri sadələtdirməyə (murəkkəb fəza təsəvvurlərini sfera səthindəki sadə fiqurlara kəecurərək, 4“S.a.ə adı buradandır) imkan verir. S.a.-da ufuqi, ekvatorial və eklip- tik koordinat sistemləri th (bax Goy koordinatları). Muxtəli koordinat sistemləri arasında əlaqə sferik triqonometriya dusturları vasitəsilə yaradılır. S.a.-nın muhum məsələlərindən biri vaxtın əlcul- məsidir. Bunun əsasını təbii hadi- sələr— Yerin ez oxu ətrafında fır- lanması və Gunəi ətrafına dolan- ması təpkil edir. Birinci, yaz bə- rabərliyi neqtəsinə nəzərən ulduz və ya Gunəi guӱnunu, ikinci isə tropik ili tə”yin edir. Bu, S.a,-nı funda- mental astrometriya, gey mexanikası və Yerin əyrənilməsi ilə əlaqələndi- rir. S.a. Ayın librasiyasını nəzərə almaqla koordinatların təyini ilə əlaqədar məsələləri (planetlərarası ucutilar və kosmonavtların Aya en- məsi ucun muhumdur), Guӱnəiin və Ayın tutulmasını, Ayın ulduzları ərt- məsini, planetlərin Gunəi diskin- dən kecməsini, mulmahidələr əsasın- da astronomik sabitləri, presessiya, nutasiya, aberrasiya və s. hadisələri nə eipəHnmp.

Ədl Kazakov S. A., Kurs sferi- yz astronomii, 2 izd., M.—L., 1940)


ACE”—8, s. 9


SFİNKS


113



Kucikov K. A,, Kypc sfericeskoni astronomii, M., 1969, Blajko S,, N.,


Kurs prakticeskoN astronomii, 4 izd., M., 1979,


SFERİK KOORDİNATLAR —–sfera uzərində M nəqtəsinin vəziyyətini tə”- yin edən tq, 0, f ədədləri. Belə tə”yin edilir: qeyd edilmii O nəqtəsindən qarpılıqlı perpendikulyar Ox, Ox, Oq oxları kecirilir. q ədədi O və M neqtələri arasındakı məsafə, 6 bucaqı OM vektoru ilə Oq oxunun musbət istiqaməti arasındakı, f isə musbət Ox oxunun saat əqrəbinin ək- sinə OX vektoru ilə YCT-YCTƏ AYIHƏ- nədək nə qədər denduyunu gestərən bu- caqdır (X nəqtəsi M neqtəsinin xOm mӱstəvisi uzərindəki proyeksiyası- dır). Dӱzbucaqlı Dekart koordinat- ları ilə S.k. arasındakı əlaqə x = mr sin Ö cos q, yr sin Ösin q, z — mr cos Ü ipəklindədir. SFERİK TRİQONOM ETRİYA — sferik ucbucaqın tərəfləri ilə bu- caqları arasındakı asılılıqrı 67- rənən riyazi fənn. Bu asılılıq sin a — Sin b (1) sin A sin B cos a cos b cos cHsin b sin c cos A, (2) so5 A = —so5 V soz S--


-- sin B sin C cos a, (3) sin a cos B cos b sin c— —sin b cos C cos A, (4) sin A cos b-cos B sin C-- --sin B cos C cosa


tpəklindədir(A, I, C — uӱcbucaqın bu- caqları, a, b, C HCƏ- tərəflərinin uzun- luqlarıdır). Duz- bucaqlı sferik uc- bucaq (4 =9029, a— hipotenuz, F və s katetlər) ucun (1), (2) və (4) |

5p I=5p a 51p BV

cos 4=s05 F so5s


sin acos B — cos b sin c



(6) (7) (8)


pəklindədir. S.t. astronomiyanın tə- ləbatı ilə mustəvi triqonometriyadai cox əvvəl yaranmındır. (6)—(8) dus- turları və onların uçmumilənmələri hələ Mənadaya və K. iya məlum idi. Yunan alimləri korbucaqlı sfe- rik uçcbucaqların həllini duzbucaq- lıya gətirminlər. Nəsirəddin Tusi korbucaqlı sferik çcbucaqların hən- linin butun hallarını araidırmıli və iki ən cətin halı ilk dəfə həll etmit, (1) dusturunu Əbulvəfa, (2) dusturunu alman riyaziyyatcısı Re- knmomontan, (3) dusturunu F. Viyet, (4) və (5) dusturlarını L, Eyler tapmıpidır.

SFERİK JCHCBUCAQ-–fəzanın hər hansı uc nəqtəsini cut-cut birləd- dirən uc bəyuk danrə qovsunun əmələ gətirdiyi həndəsi fiqur (bax Sferik triqonometriya1:.

SFERİK FUNKSİYALAR —xususi funksiyaların bir novu: sferik səth- lərlə əhatələnmil fəza oblastında fiziki hadisələri eyrənməyə və sfe- rik simmetriyaya malik fiziki məsə- lələrin həllinə tətbiq edilir (bax Xuşusi funksiya).

SFERİK COXHƏDLİLƏR—bax Le- jandr coxhədliləri.


(5)


Cq) EPO... (iyn. sphaira—Kypə)—Kypə- yə və ya sferaya (həndəsi mənada) aid- lik bildirən murəkkəb səzlərin tər- kib hissəsi (sferoid, sferolitlər


68: S.).

COEPÖHA (cebepo... —iyn. eidos—Ke- 

runuli)—basıqlıqı kicik olan yastı- lanmıti fırlanma ellipsoidi, sfe- raya yaxın olan səth. SFEROKONUS — saxsı qab nevu. PQar gevdəli, apaqı hissəsi iyini (du tip qablar həm də pqarkonusvarı qab- lar adlanır), gəvdəsi uzunsov və otu-



sferokonus 1, 2 —mapnapnm sferokonuslar əcpnəp): 3, 4—mapkoHytBapnı Bə


Beyləqandan tapılmızn nu-


munələri: (1X—X1


oturacaqlı sferokonusdar (XI—XII


əcpnəp).


racaqı yastı formalı muxtəlif HƏB- ləri var. Dar boqazlı. və kicik arız- lı olur. S: tipli qablar Pərq elkə- lərində genii yayılmındı. Azərb.- ın Beyləqan, Bakı, Gəncə, Qəbələ, 1Pamaxı və s. orta əsr pəhərlərində də istehsal olunmuqi S. qablar xu- susi gildən duzəldilmin, mehkəm ÖH- imirilmili, əsasən cızma, basma və yapma naxıplarla bəzədilmindir. 9—10 əsrlərə aid qablar nisbətən sa- də, 12—13 əsrlərə aid qablar isə zən- gin naxıllanmıpdır. Bu qablarda civə, ətir, yar, dərman, neft saxlanma- sı, onlardan cıraq və s. kimi istifa- də edilməsi haqqında mulahizələr meəv-


Za | ül SFEROLİTLƏR (sfero...-- yun. 1 Hoz —dai)—radial-iqualı quruluqilu ki- cik kӱrələr. Cox nazik iynəvarı kris- talların aqreqatlarını təpiyqkil edir. Maqmatik və cekmə suxurlarda təsa- duf edilir. Əsasi maqmada oxitar tə- rəmələr variollar adlanır. Cekmə suxurlarda karbonat, manqan-dəmir, osfat, xalsedon və s.-dən ibarət S.-ə tk edilir. | 1 SFEROSOMLAR (sfero... yun. 530pa —bədən)—bitki Huceyrələrindəki qra- nulalar. Bə"zi tədqiqatcılar onları ribosom yıqımı, batqaları endoplaz- matik ipəbəkə hissəsi kimi qəbul edirlər. SFİNKS, Qvineya pavianı (Raryo rar:o)—pavianlar cinsindən ensizburun meymun. Bədəninin uz. 65—70 sm, quyruqu 50—55 sm-dir. Tuku qırmızımtıl-qəhvəyi, sıx və uzundur) uzu, qulaqları, əli, pəncəsi qara, otu-


-





114



raq dəyənəyi al-qırmızıdır. Seneqal- da və Qvineyada yapayır. 20—40 fərd- dən ibarət surulərlə gəzir, aqacda yatır. Bitki kəkləri, meyvə, xırda heyvanlar, quqp yumurtaları Yeyir.

SFİNKS (yun. 5rhipx)—1) Qədim Misirdə ipir bədənli və insan baip- lı (adətən fir onun portreti), ya- xud mӱqəddəs heyvan bailı fantastik varlıqı təsvir edən heykəl. Devru- muӱzədək qalmıntl S.-lərin ən beyuyu Cizədə (Misir), Xefren ehramının yaxınlıqındakı cBeyuk sfinksədir



in



SİR ənin

ız i 2

a x Di" zi “ ə


Lu ildi "aa. az E”: A” R "a “um Ak" : təm İRİ, ii ə . ii “o. v = isi "şə Al 1 qət içi... — dara ə) -R , “dağına s Fu" yə b Eu m = L



nra”


(e.ə. 28 əsr). 2) Qədim Yunan mifolo- giyasında pir bədənli, qanadlı fan- tastik qadın. Əfsanəyə gərə Fiva 11:,- nin girəcəyində məskən salmıi S.., yolculara belə bir tapmaca deyirmii: cO nədir ki, səhər dərdayaqlı, gu- norta ikiayaqlı, axpam ucayaqlı olurə. QTapmacanı tapa bilməyənləri S. eldurərmip. Fiva p.-ndən gələn Edip tapmacanı tapmınq və demii- dir ki, bu insandır, utlaqlıqda HMƏKHƏİHD, Yetkinlikdə iki ayaqla kə- zir, qocalıqda əlinə əsa alır. S. ca- vabı etitdikdə əzunu qayadan atmıp. dır (bapqa rəvayətə gerə onu Edip əldurmutdur). Məcazi olaraq S. tap- (|aca, mӱəmmalı adam mə”nasını verir, SFİNKTOZOA (5 iskəqoa əzl kəsilmii heyvan sinfi: ipərti olaraq sӱngərlər tipinə aid edilir. 30-dək nevu olmupdur. Karbondan Tabaiir dəvrunun sonunadək tək-tək, yaxud ko- loniyalarla Yapqamıtlar. Hund. 20 sm- DƏK olub. Əhəngli, məsaməli skeleti un və Ya silindriqəkillidir. FRAGİSTİKA (yun. sphragis—Me- hur), sigilloqrafiya (var. sigi İum — MəƏhyYp “ ...zpaqbufa) — nalı, metal, sumuk və s.-dən hazırlanmıiq məhurləri, habelə onların qızıl, gӱmul, qalay, surquc, saxsı, kaqız VƏ s. ӱzərindəki əkslərini eyrənən keməkci tarix fənni. Ən qədim mə- hurlərdən e.ə. 4-cu minilliyin axır- larında Qədim PTərqdə (1Pumer, Mi- sir və s.) istifadə olunmutdur. Si- lindr formalı bu məhurlərin ək- SİNİ almaq ucun onları gil ləevhə us- qundə diyirlədirdilər. Antik dovr- DƏ və erkən orta əsrlərdə itamp və ӱzӱk məhurlər geni yayıldı. 18 əsr- də S. rəsmi sənədlərin dəvrunu və onların həqiqiliyini mMçəyyənlə:tdi- rən bir sahə kimi formalajtmaqa bal1- ladı. 19 əsrin axırlarından arxeo- LOJİ qazıntılar zamanı tapılan Kӱlli miqdarda məhurlərin (Qədim



SFİNKS


Misir, Mesopotamiya, Hindistan, Yu- nanıstan, İran, Rusiya və s.) tədqiqi ilə S. onların xronoloji təsnifatı ə