Prezident İlham Əliyev cənablarının dediyi kimi, “xalq da cinayətkarları, rüşvətxorları, gözü doymayanları yox, bizi dəstəkləyir”, bəli vətəndaş Vüqar SəfərliƏhməd İsmayılov! – xalq bizi dəstəkləyir, sizi yox, sizin medianızı da yox!!!
Şəki Ensiklopediyasına maliyyə dəstəyi göstərmək istəyən hər bir şəxs 4169 7413 0538 5039 (08/22 VISA) Kapital Bank kart hesabımıza istədiyi məbləğdə ianə köçürə bilər.   Daha ətraflı...

Ədəbiyyat:ASE/9-cu cild/2-ci hissə

Şəki Ensiklopediyası səhifəsi
Jump to navigation Jump to search

Aşağıda ASE-nin 9-cu cildinin 2021-ci ildə Elmi Spektr açıq elmi platformasının Habitat Tərcümə Layihəsi çərçivəsində Fərid Əlibalayev və Naqiq Məhəmmədzadə tərəfindən dijitallaşdırılmış mətninin ikinci hissəsi (cəmi üç hissədə, birinci hissəsi bu: >>, üçüncü hissəsi bu: >>) verilir: (1-cildin özünü isə buradan oxuya bilərsiniz: СПУТНИК-ФРОНТОН // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası  : [10 cilddə] = Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы / baş red. C.B.Quliyev. — Bakı: Qızıl Şərq, 1986. — IX  cild. — Səhifələrin sayı:  623. — 80.000 nüsx.)

“sila gr yaaa R — i—— —— "ram mi mum” moorumunamm v.. ar




" ə zə "id F ” "R də ge ci = i ba, | an yr Saz r: : .. 1 ola ” kı . , . ı 5 . 15 0220) VALİ sə? izə ə gəy 2 GəL ız p | k m di .n- | 4 : ə” a " "sə. ə : . ə -: ” Yə – Rə və en –j* af 2) ə Tu. ç |


q 2 " Lə R


N, 4 ə .- . 1. = za | I " mr |R. 5 İ ə ən sət,


aKeyumərzin məclisiə, Firdəvsinin 4P1ahnaməə əsərinin “ | | | | ıı amıma. erik: 1537 il tarixli əlyazmasına miniatur. Metropoliten-muzey. Nyu-York. 4“Ov səhnəsiə. Ə. Caminin “Qızıl zə 1 A. əsərini – sına cəkilmipi miniaturun saə Hissəsi. 549. M. Y, Saltıkov


|Pedrin ad. kӱtləvi kitabxana. Leninqrad.


Sultan Məhəmməd məqaləsinə.


ıı un ab qa “ER ə m 6. ı : ii


R : x : id, üb —- ə ə “yar, ADİ",


"ry Las sar


“dəə


R “


ə, ə ənə . |


ə


1, .. ğ də I uz. . ə

f əə o ə

- . ə 1" “a y


2 af


va.


— qü : tı 7 Lə v ə) .. ik, 1 En . - nn ər ah rib q z ən nə “oy Don = ə YAR AR , m z “di. ə 4 z


Pogə yumss mb mu Nİ Tuşsmusu xsi di vu, unu. m um. T





Həə 1.21. xx" xu İnn YI 1


Ӱ ə sz a d r m ə “= R

si Hə bəqa HƏR | 2122 ӰFİ İNAMI IİA4F. KSS VS ESCONSA N UN Su o s ONA S AR DİSİR FA do ha Ye. cu ” en Şe. Xu R. ğ h . İM 1 di ) 2 8 I m. i .... HL MTEe33193-/1F) c 8 | y in r. Asi Y bp


hk T ükhüülü. ka. a 1 cu r , ı


Eu ə. “ə Yi * : 9) dx “Qb ğ “ İR və "08 və XV: Kasa


on. “Tuş”


ak" ə

mi m. 5 hd. . ı - darə ry 1? YƏT TT 7



M. iA





5



əz Da zi" 8 R ə


İk x q c nı. alir ə g = s.) SE Si 6


ka f


o .. I



YET na


M” AU


alı: ər an, aq —-aq- b nə I ? “ R ” c *


| “2, "ə HGKE.D =


(Cəhl 4 P 8


OL mamır SR m ə ra. / x f . : ..- - 1 1 |. af = 4 p -


"a “M s. ri F k “m — “ An k


=.


RK


su


Ğ


| ӧ büd. a. 1,771) | tt “uc vr əə s | Di


. i bə | r .. -— -. Al əə. bö bg / vk... ...N. L rv yor


R də m.


, y n k fdal ı "ul hə ə. r * ti ul nn öyə — ul 4” kı | ? 1 “ T İ | də - arın F =


Quti


b. Bi


“nəzir, alışıb hürri | | R. | | il r ” H | ? r Ya


Təkin əyan “ə ə ə



ət FE” ən kü.nn-n.....





ni ə ” pi: nükzgki “ə : ra" eh Al lh Ah end A nü nəə rı VS? PO ” YYUYVUVV YY UVTVYYU YU YY MƏ 4 ... la








=



BACI, "sU








ğ


aaba v-a aya Ba ə ala əda I

AD Tə) əyri NIN Qı ala tay ad Hə . x s AK ADR, dl 11-də: Qaya bə AB Ala HK NUUT UT VUTu uv r ru ü ə, 4 fu Ki vu i ” "uv 4 kal Hı Ps” alir

R. : l A = P b m sl ii ərən b . d İ il

AR RU AR AİR AK RAR


vi b A


Az


d hə 2


AM N"

xa.” hun a... kəl m. a...


ex Ra La A Lə kökü.


SE di Sӱn o E ” -h x z 5 AL "Qr “21 iə "“ tu ios. Hitit. . nə. a 2 di , ” eq - ?


1 : b ka... Kl, A kl nə ilaihhlallahdlaklaHaliyaHAD ALA HE ma s auveuyəenəs”s ə vey” uurN" “Ölə di fa iə) Maus PU yəyə.

ӧd C m L


haaa Murun



“MƏyn. ə



öd yur bir, dığa... Bun. döl KAAN ANA ıı





“43-00



ni"


g - :

R bə b. = / 9

xun ə

H əəə =

t C 4 - cə €


—–E : : |



4 a er = " . = ? Fu — kə


Sərabi, 19 əsr. Ərdəbil qrupu.


Kilim. 19 əsr. Təbriz qrupu.


id m po m = ə, ə. .- ui kin

= Um nı Hir


"mz priz


İM” mon mo aa, .1—ue.ü."" |,


-. gə “2 N OR Lİ di


ədd I on - a "ql i də. ə " r 7 ş | |


TLS ii ııı


Yek: ə


“ali L el min il 11 . kk ə qu Mər = soyan İsa -— uu əd



Tacikistan SSR, 1. İsgəndərkul gəlç. 2, Hissar silsiləsi. 3. /iyuənGə, B. H. /lennu aabına npocnekr. 4. HyməHöə, a /ly- - iyənbət mehmanxanası. 5. Leninabad. V. İ. Lenin adına kucə. 6. Xoroq ipəhəri. /, Nurek ipəh: rindən gerunult. 8. Kurqan-


m. musa a r Dənə məhəpn.





“ən


rayonunda ma-


Toxuculuq


kombinatı.


Tacikistan SSR, 1. Yavan elektrokimya zavodu. 2. Leninabad ipək


pınla pambıq ihiFhiMbi, 4, xi-mədəniyyət qoruqu *“Xisorə


, H issar tari-


Orconikidzeabad rayonu. E. Telman adına sovxozun heyvandarlıq k

6. Tacikistan SSR Devlət sirginin binası. Duptənbə TƏKTİ

1964. Azərb. heykəltərapı F. Əbdurrəhmanov. Azərb. memarı M. Hӱseynon


geərunurə (M.


harə. 1967, Behzad ad. Tarix-Əlkə: Qi Yam On, A. Mo Do 3) TAMAlHACBI


unaslıq və Təsviri Sənət Muzeyi. Duti | Tacikistan


- IT

. "4 ik | kü sa pülbkaran nı


bor a.” Fa” q


İ. Y. Repin. “L. N. Tolstoyun portreti ə. qalereyası. Moskva



məqaləsinə,


AB "HTH rü dör R b zə b L


1: nab — .


s ar il ör rə Arm di E | 1 Zİ —



Tӱrkiyə, 1. Urgup dakı ətrafında eroziya relyefi. 2. Anqara ptəhəri. 3. Trabzon iəəhərindən gorunuti. 4. İstambul

iəhəri. 5. Bodrum iəhəri. 6. Urfa miəhəri. 7. İsgəndərunda SSRİ-nin kəməyi ilə tikilmiii metallurgiya zanodu. 8. Ana-

dolu yaylasında. 9. Anqara bazarında. 10, İstambul. Kecmii Tolqapı sarayındakı (hazırda Topqapı sarayı muzeyi) hə- rəmxana, 11. Milli rəqs. 12. *“Bədnam olmut Əminəq filmindən kadr. Rej. O. Kavur. 1974


u sə də f I.


ar rə


5 1 ) lər


al üş x Ti "şu


ey Hə,


- m 4 cut ti — Di


“m im 3 İRİ


RA DL Lİ || I "xl 25.1... 4 =

qıllı.


|


Ru.


2


R ə — —q—–- — dalır — —


qə. . sun, - BME..— ŞUR- — kk — PE



nistan KP MK-nın binası. 5. Aztqabad. K. Marks prospekti. 6. Cərco ipəhərində. 7. Kutpika iyəhəri. V. Aqqqabad. € TYDK”


t


məninforməun binası. 9. Krasnovodsk, Dəmiryol vaezalı, 10. 4“Bayraməliz sonxozunda.


TELEQRAF KODU


193








dır) dalqaların tezlik diapazonla- rında ipləyən televiziya st.-larının verdiyi proqramları qəbul edirlər. Muasir T.-lar superheterodin ra- dioqəbuledici prinsipində qurulur. Televiziya antenası ilə qəbul olunu kanallar selektoruna verilən radio- siqnallardan (ipək.) istənilən proqra- mın siqnalları secilir, guӱcləndiri- lir və aralıq tezliyinə cevrilir. Siq- nalların itlənmə sxemində (SİS-də) aralıq tezlikli siqnal bir daha guc- ləndirildikdən sonra detektirlənir və alınan təsvir siqnalları kines- kopa (K) verilir. Rəngli T.-da SİS- in tərkibində rənklilik siqnalları- nı ayırmaq ucun zolaq suzgəci, rəng- lilik kommutatoru və detektorları, matrisa sxemi, həmcinin YH rəngin (qırmızı, gey, yapıl) siqnal gӱclən- diriciləri vardır. Bu gucləndirici- lərdən siqnallar rəngli K-un (bax Qəbiledici televiziya boruşi) modul- yatorlarına verilir. SİS-dən səs ara- lıq tezliyi (CCPH-nə 6,5 Mhc-unp) səs kanalı blokuna, sonra isə səs- ucaldanlara verilir. Acılıpq gene- ratorları bloku meyletdirici siste- min (MS) sətr və kadr sarqaclarında acılın cərəyanları yaradır və belə- liklə K-un ekranında rastr Yaranır. Acılıpl generatorları SİS-dən alınmın sətr və kadr sinxronlaytma siqnalları ilə sinxronladırılır. K-un anoduna verilən sabit gərginlik (rəngli T.-da 25 kv-a yaxın) yuksək gərginlik blokundan (YGB-ndan) alı- nır. Rəngli K-un fokuslayıcı elek- trodları da YGB-ndan qidalanır (5 kv). K-u T.-un blokları ilə əlaqə- ləndirmək ucun kineskopu birləndi- ən sxemdən istifadə olunur. Rəngli -un boqazı ӱzərində MS-dən baiqa elektron iqualarını gerupidurən sis- tem və rəng təmizliyi maqnitləri də yerləldirilir. Rəngli K-un Hissələ- rinin xarici maqnit sahələrindən maqnitlətməsini K-u maqnitsizləit- dirmə sxemi aradan qaldırır. T.-un butun elementləri umumi qida blokun- dan qidalandırılır. SSRİ-də ekran- ların əlculərindən və istismarının asanlıqından asılı olaraq 1.-lar dərd sinfə bəlunur: 1—3-cu siniflər stasionar aparatlar, 4-cu sinif ki- cik əlculu datptınan aparatlardır. Muasir T.-lar yarımkecirici cihaz- lar və inteqral mikrosxemlər uzərin- də qurulur. Yastı ləvhə (panel) pək- lində T.-lar hazırlanması uzərində elmi-tədqiqat ipləri aparılır. Bu


AC Ee” 13, “, 9


ə ı mav


ə əsi 1 4 || YR.


ikili ii Televizorun Qurulup


7... fxXemi: KS—kanallar 2 2 selektoru, SİS- -siqt- YA mö = nalların iiplənmə 0 sxemiy K—kineskopy 00 "— MS—-meyletdirici

— == vistem, AGB—acı-


li .. lımpr generatorları KİM, RTM bloku: 11GS— puala- rı geərctidurən sxem: YGB—yuksək gərgin- lik blokuy GT—gəe- ruqpdurmə tənzimdə- yicisiy, GPPM —vkəyə pqua maqniti: RTM— rəng təmizliyi maq- niti: KBS—kinesko- pu birlətdirən sxem: KMS—kineskopun maqnitsizlətdirmə sxemi: SKB—səs ka" nalı blokuyz UD. yuanaHnaHbımaH, TB— runa 6noKy.


T.-ların ekranı maye kristallardan hazırlanır. TELEQONİYA (ttele...-- ...qoniya) — diti fərdlə birinci cutləimədə iptirak edən, onun digər erkək fərd- lə cutləmməsindən alınan nəslinə erkək fərdin xassələrinin fərz olu- nan təsiri. 4“ Q.ə hadisəsi 19 əsrin 1-ci rubundə ckəpfə edilmiidir. 19 əsrin sonunda bir cox alimlərin dəqiq genetik eksperimentləri T.-nı təsdiq etmədi. TERETPAcb (mene... --...epad )—1) Te- leqraf rabitəsinin hamı tərəfindən qəbul edilən qısaldılmın adı. Teleqramları qəbul etmək, əturmək və lazımi unvana catdırmaq ucun ixti- saslappdırılmınq rabitə muəssisəsi. SSRİ-də vilayət və ya resp. mərkəzlə- rində olur, 903 zonasının (SSRİ-nin butun ərazisi zonalara bəlunmutdur) butun iqəhər rabitə bəlmələri və r-n rabitə qovpaqları ilə, habelə əlkə- nin digər T.-ları ilə bilavasitə ra- bitəsi olur. T.-ın texniki avadanlı- qına teleqraf aparatı, teleqraf kommutatoru, tezlik teleqraflama- sı kanallarını əmələ gətirən apa- ratlar, energetika qurqusu (akkumul- yator batareyası, duzləndirici, gene- rator, transformator yardımcı stan- siyası və s.) daxildir. TELEQRAF AGENTLİKLƏRİ, mut- təfiq respublikalarda— SSRİ-nin vahid dəvlət mə”lumat sis- teminə daxil olan informasiya agent- likləri. tora resi.-ların dəv- lət komitələri huququnda olub, həmin resp.-ların lalirlər Sovetlərinin və Sovet Humudartı eleqraf Agent- liyinin (SİTA-nın) tabeliyindədir. Resp.-larda informasiya toplamaq ucun yerli ipe/bələri və muxbirləri var. Q.a. sisteminə USSR-də — RATAU, BSSR-də—Bel.TA, Əzb.SSR-də—Ozvb. TA, Qazax.SSR-də—Qaz.TA, Gurc.SSR- də Gurcinform, Azərb.SSR-də Azər- inform, Lit.SSR-də—El.TA, Mold. SSR-də—ATEM, Lat.SSR-də— Latin- orm, Qırq.SSR-də—Qırr.TA, Tac. SR-də—Tacik.TA, Erm.SSR-də— Er- mənpress, Tur.SSR-də — Turkmənin- form, Est.SSR-də— ETA daxildir. Bax həmcinin Mətbuat agentliyi. TELEQRAF APARATI — teleqraf rabitəsi prosesində elektrik tele- qraf siqnallarını əturmək və (yaxud) qəbul etmək ucun aparat. Muasir T.a, adətən teleqraf əturucusu və qəbul- edicisindən ibarətdir. Yazan (məs., saatda 500-dək sezburaxma qabiliyyə-


ti olan Morze aparatına) və hərf- capedən T.a.-na (məs., saatda 2600-dək səzburaxma qabiliyyəti olan start- stop aparatına) ayrılır. SSRİ-də .A.-NIN Əsas tipi lentli və rulonlu start-sto iperatıdir. TELEQRAF CARI—teleqraf siq- nallarının ən sadə əturucusu. Mə”- lumatları Morze kodu ilə eturmək ucun iplədilir. T.a. Morze apara- tının bir hissəsidir. Sadə T.a. ilə


Ən sadə teleqraf acarının sxemi: 1— Altlıqq, 2—arxa kon- takt BHHTH, 2—nnHk, 4— məcrək: 5-—rağar kontakt. b— yastı kontakt yaylarıq 7— yaylar.


dəq-də 70—00 iparə (ptək.), vibrasiya T.a. ilə dəq-də 120—150 itparə veri- lir. T.a.-ndan radioteleqraf rabitə- sində siqnalların eiyitməklə qəbulun- da istifadə edilir.

TELEQRAF KODU —teleqraf rabı- təsində qəbul edilmin ipərti siqnal-









..


x 1-1—)


ou “A


“00


riya ləli Kiran | elibəlihilələləl ifələlifililəlililr


si Hüuuu:


rir Qafar dəlilələli İlelibliləbir


hil iləlililəliləlilr ihiliblilibilil4lə


öl” EEoləra


= edilifililiələlilili 1.


slzlalr.


| — əyə" || lən


Rus və latın əlifbalı 2 F-li beynəlxalq teleqraf kodu: 1 sutun—kombinasiya nem- rələriy: P—latın əlifbası hərfləri: P1—rus əlifbası hərfləri:y QU —hərf- lər, rəqəmlər, durqu iparələri, simvol- lar: U—gendəriplər kombinasiyaları. Plyus iparəsi—cərəyan vardır, minus itparəsi—cərəyan yoxdur. QU CYTYH kombi- nasiyaları appaqıdakıları ildirir: 4—“Kimdir ok simvolu: 10—(zəng), 14— vergul: 19—apostrof: 27 kombinasiyası— karetkanın qayıtması) 28—sətir cevril- məsi: 29—latın hərfləri: 30—rəqəmlər: 31—bopluq, 32—-rus hərfləri,


yrı yır arı ır Iri


tif ae yayan (ə ilslr


194


TELEQRAF KOMMUTATORU


lar sistemi. T.k.-nda hər bir hərfə, rəqəmə, umumiyyətlə iparəyə (simvola) elektrik cərəyanının muəyyən elemen- tar gendəritdər (impulslar) kombi- nasiyası uyqun gəlir. Hər ipparəni ifadə etmək ucun gendəriptlərin sa- yı muxtəlif (qeyri-bərabər uzunluqlu Tə və ya eyni (bərabər uzunluqlu T.k.) ola bilər. Birinciyə interval- lara bəlunmui qısa (nəqtə) və yaxud uzun (tirey gendəritlərdən ibarət Morze kodunu misal gestərmək olar. SSRİ-də əsas kimi uc registrli (rus, latın və ya rəqəm registrləri), bəra- bər uzunluqlu (5 elementar gendə- rimili), dəyipdirilmi (rus əlifba- sı əlavə olunmuit) beynəlxalq 2 Xe-li kod (ptək.) qəbul edilmitdir. Belə kodda hər iparəyə uyqun cərəyan gen- dərimlərinin kombinasiyaları yal- nız plyus və minus (və ya interval) gəndərinləri ardıcıllıqrının mux- təlifliyi ilə fərqlənir. Verilənlə- rin əturulməsində və radioteleqraf kanallarında beyuk maneələr olduqda qəbul edilmili iiarələr kombinasi- yasında muəyyən miqdarda səhvləri atpkar etməyə və dӱzəltməyə imkan ve- rən ifrat korreksiyaedici kodlardan istifadə edilir. TELEQRAF KOMMUTATORU —tele- qraf aparatları, xətləri və kanalla- rını ez aralarında birlətdirmək "cun qurqu. Teleqraf stansiyaların- da qurapdırılır. Teleqraf st.-la- rından cıxan və ora daxil olan xətt və kanalların hamısı və st.-dakı teleqraf aparatları T.k. ilə birləi- dirilir. T.k.-nun kəməyi ilə texniki personal rabitənin istiqamətini ope- rativ surətdə dəyindirə bilir, rabi- tə xətti və kanallarında nasazlıq ol- duqda isə onları yeniləri ilə əvəz edir. Q.k.-nda ildırımdan muhafizə elementləri (məs., bopaldıcılar) qu- rapdırılır.


TELEQRAF KROSU—teleqraf st.-la- rı binasında butun məftil xətləri- nin və rabitə kabellərinin giriiy his- sələrinin və elektrik muhafizə qur- qularının (bopaldıcı, qoruyucu) bir Yerə toplandıqı otaq. T.k.-nda mərkə- zi xətti teleqraf kommutatoru quraii- dırılır və sınaq aparatları olan stollar qoyulur. Rabitə kanalları- nın sayının artırılması ilə əlaqə- dar olaraq (bax Coxkanallı rabitə) əz əhəmiyyətini itirir.


TELEQRAF RABİTƏSİ—qəbul mən- təqəsində mətni mutləq yazılan hərf- rəqəm məqlumatlarının (teleqramla- rın) məsafəyə eturulməsis məftillə eturulən elektrik siqnalları ilə və (yaxud) radiosiqnallarla həyata keci- rilir. Q.r. elektrik rabitəsinin bir nəvudur. Q.r.-nin fərqləndirici xu- sUSİYYƏəti məlumatın cəld eturulməsi və onun sənədlətdirilməsidir. Əturu- lən informasiyanın təyinatına və xarakterinə gərə umumi istifadəli Q.r. (teleqram, telefon danıpıqları haqqında bildirili və s. verilitii ucun), abonent T.r., idarə (x.t.-nın muxtəlif sahələrində təqikil olunan) İ.p. və faksimile rabitəsinə: veri- lipin təiykili usuluna gərə isə simp- leks (nevbə ilə verilii) və dupleks (eyni zamanda verilii) T.r.-nə ayrı- lır. T.r.-ndə kod kombinasiyaları (bax Teleqraf kodu) muxtəlif cur ikilik sabit və ya dəyinən cərəyan siqnalları ilə əturulur.


T.r. 19 əsrin 30-cu illərində mey- dana gəlmiiydi. 1832 ildə rus alimi P. L. LMillinq elektrik T.r. ucun


əməli cəhətdən yararlı olan ilk qur-


qular dəstini yaratdı. 1844 ildə ABP1- da Morzenin teleqraf aparatla- rı ilə təchiz olunmui T.r. xətti iiiə salındı. Bax həmcinin Coxdəfəli teleqraflama. TELEQRAF RELESİ—sabit və də- yillən cərəyan teleqraf siqnalları- nı gӱcləndirmək, ayırmaq və cevir- mək uucun iplədilən həssas eləektro- mexaniki qurru. 20 əsrin 60-cı illə- rindən elektromexaniki T.r. elektron qurquları ilə əvəz edilir. Bax Rele. ELEQRAF STANSİYASI — tele- qraf kanallarının kommutasiyası ucun avadanlıq kompleksi. TQ.s.-nda rabitə prosesində teleqraf iqəbəkəsi- nin son məntəqələrinin mӱvəqqəti bir- ləpməsi əməliyyatı təpqkil edilir. Son məntəqələr əl ilə (teleqraf kom- mutatoru ilə təchiz edilmiin T.s.- nda), yaxud avtomatik surətdə (avto- matik T.s.-nda) birlətdirilir. T.s. avadanlırına avtomatik kommutasiya rypFyey (MƏC., axtarıcı, coxdəfəli koordinat birlətdiricisi), rele pa- nelləri (kommutasiya proseslərini idarə etmək, habelə teleqraf siqnal- larını cevirmək ucun), st. teleqraf aparatı, muxtəlif nəzarət-elcu ci- hazları, qəza və operativ siqnallar verən qurqular, sabit cərəyan mənbəyi, xususi korrespondensiya və yerli ra- bitə teleqraf kommutatorları və s. daxildir. Butun SSRİ ərazisində vahid rabitə pqəbəkəsinin yaradılma- sı tələblərinə muvafiq olaraq Ha- zırda elektron Q.s. (burada kommuta- siya ucun, əsasən, yarımkecirici ci- hazlar iplədilir) qurulması uzərin- də geni tədqiqat ipləri aparılır. TELEQRAF |PƏBƏKƏSİ—teleqraf rabitəsini həyata kecirmək ucun tex- niki qurqu və avadanlıq kompleksi: teleqraf muəssisəsi (rabitə qoviiaqı), onları birlətdirən rabitə kanalla-


rı və ətteleqraf stansiyalarından ibarətdir. SSRİ-də T.m.-Hə amarbı- dakılar daxildir: rabitə nazirliyi-


nin muəssisələrini əhatə edən umumi istifadə ipəbəkəsi: abonent (dəvlət mӱəssisə və idarələri) teleqraflama pəbəkəsiy, faksimileə rabitəsi ipəbəkə- si. Qli, teleqraf korrespondensiyası- nı, mӱəssisələr arasında statistik və muxtəlif rəqəm informasiyasını etur- MƏK BƏ s. ucundur. Butun SSRİ əra- zisi 16 zonaya (1976) bəlunmusidur: bunlardan hər birinin əzunun bali teleqraf qovpaqı, vil. və r-n qovptaq- ları var. Vil. və r-n qovpaqları baii qovpaq vasitəsilə T.1p.-nin digər qov- paqları ilə birlətdirilir.

TELEQRAFİYA —ӱӰeleqraf rabitəsi nin qurulması prinsiplərinin eyrə- nilməsini, teleqraf siqnallarının oturulməsi usullarının itlənməsini və onların həyata kecirilməsini tə”- min edən aparatların ipləyib hazır- lanmasını, həmcinin teleqraf kanal- ları ilə informasiya eturulməsi key- fiyyətinin qiymətləndirilməsini əha- tə edən elm və texnika sahəsi. Əsas məsələlərinə mӱvafiq olaraq T. bir elmi-texniki fənn kimi atpaqıdakı bəlmələrdən ibarətdir: teleqraf kod- ları (veriliti zamanı hərfi-rəqəmi informasiyanın elektrik siqnalları kombinasiyaları ardıcıllıqına və qəbul zamanı əksinə cevrilmə proses-


lərinin optimal surətdə aparılması)) uc teleqraf aparatları (teleqraf aparatı, transmitter və reperfo- ratorların qurulması prinsipləri, siqnalların verilipii və qəbulu usul- ları, elektron aparatlarının ii1- lənməsi): teleqraf kanalları (baha- lı rabitə xətti vasitələrindən sə- mərəli istifadə və s.):, teleqraf ppə- bəkələri sAsonentlərin BƏ VM MƏHTƏTƏ- lərinin birlətmə usullarının se- cilməsi, st.-ların ən əlveritli yer- ləidirilməsi və s.). Veriliiyin yuk- sək keyfiyyətini tə”min etmək məqsədi ilə Q.-da teleqraf siqnallarının təh- rifləri, onların yaranma qanunauy- qunluqları və səbəbləri, informasi-


yanın eturulməsi zamanı baqi verən səhvlər və onları aradan qaldırmaq usulları və s. eyrənilir. T.-da di-


gər rabitə nəvlərindən fərqli olaraq sonlu miqdarda iparələrdən (hərf, rəqəm və durqu iparələrindən) tərtib olunmut diskret mə”lumatlar iillə- nilir. Onları dapıyan siqnallar da diskretdir. T.-nın nəzəri əsasını umumi rabitə nəzəriyyəsi, informasi- ya və potensial maneəyədavamlılıq nəzəriyyələri, ehtimal nəzəriyyəsi və Bul cəbri təikil edir. T.-nın xusu- si istiqaməti tarixən onun tərgibi- nə daxil olan və faksimele rabitəsi- nin prinsipləri eyrənilən fototele- qrafiyadır.

TEHEHHHA MOMETPHƏ MƏ —öunano- qram (məs., dərinlik nasosu ilə istis- mar olunan neft quyularında) surət- lərinin alınması və ya qeyd edilmə- si. Dinamoqramların formasına gərə sistemdəki zədələnmələri apikar et- mək, quyunun debitini qiymətləndir- mək, dərinlik nasosunun tipinin tex- noloji rejimini tə”yin edən bir sı- ra digər məsələləri aydınlatdırmaq və s. olar. Dinamoqramda horizontal ox ӱzrə quyudakı dərinlik nasosunun plunjeri ilə barlı olan və irəli- geri hərəkət edən polad itanqların gediiqi, ppaquli oxu uzrə isə həmin itanqlardakı guc qeyd olunur. T. ke- diiq vericisi (GV), hər quyuda qurai- dırılan gӱc vericisi və dispetcer məntəqəsindəki dinamoskopun kəməyi ilə aparılır. GV və guc vericisin- dən gələn siqnallar gucləndiricidən muvafiq olaraq dinamoskopun elekt- ron-ipqua borusunun idarəedici ӱfuqi və ipaquli levhələrinə verilir (ekra- nında quyunun dinamoqramı gestəri-


lir). Q. sistemlərində digər konst- ruksiyalar da qətbiq edilir. TELEİDARƏETMƏ --telemexanika va-


sitələrilə həyata kecirilən məsafə- dən idarəetmə, idarəedici informa- siyanın (əmrlərin) məsafəyə verilmə- si və onun idarəolunan obyektə gestə- rilən idarəedici tə”sirlərə cevril- məsi məsələlərini cəmlətdirən tele- mexanika belməsi. Telemexanika sis- temlərində hər bir idarəolunan o6- Yekt adətən iki vəziyyətlə (məs., acıq- dır-qapalıdır) xarakterizə olundu- qundan idarəedici informasiya bir, iki bə”zən bir necə sezlu əmrlərdən ibarət olur. T. sistemlərinin əksə- riyyətində ikipilləli siqnalvermə usulu tətbiq edilir: əvvəl obyektin unvanı, sonra isə (obyektin unvanının duӱzgunluyu təsdiq edildikdən sonra) idarəedici informasiya verilir. 06- Yektin vəziyyətinə nəzarət olmadan T. cətinlətdiyindən, o telesiqnallaiqma ilə birlikdə tətbiq edilir. Bəzi


TELEMEXANİKİ PAYLAYICI


hallarda obyekt muçəyyən dəqiq pro- qram ӱzrə idarə olunur. Əgər bu pro- qramlar sadədirsə və sayı cox deyilsə, onda QT. sisteminə bu pro qramları həyata kecirən xususi avtomatik qur- qular əlavə edilir. Bu vaxt operato- run ipyi xeyli yungullətir, o, la- zımi proqramın secilməsi və sistemin haxtında ipə buraxılması funksiya- sını Yerinə yetirir. Adətən, idarə- edici informasiya kombinəedilmit T. və telesiqpallapqma sistemi ilə və ya kompleks telemexanika sistem-


ləri ilə verilir. Radio kanalları ilə həyata kecirilən T. radio- pdarəetmə adlanır.


TELEİDARƏETMƏ VƏ TELESİQ- NALLAPMA SİSTEM İ—obyektləri məsafədən idarə etmək və əmrlərin Yerinə yetirilməsinə nəzarət etmək ucun kombinə elilmin telemexaniki sistem. Belə sistemlə, həmcinin nə- zarətolunan (amma idarəolunmayan) obyektin vəziyyəti haqqında informa- siya, nəzarətolunan parametrlərin la- zımi Həddən kənara cıxması haqqında siqnallar (qəza siqnallatması), tele- mexaniki qurquların ii qabiliyyəti haqqında informasiya və s. vermək olar. Nəzarət informasiyası mnemo- HHK CXEM və ya indikator vasitəsilə dispetcer ləvhəsində təsvir olunur. SSRİ-də T. və t.s.-nə misal olaraq TME-1 sistemini gestərmək olar. Be- lə sistemdə informasiya məftil rabi- tə xətləri ilə 15 km-dək məsafəyə ve- rilə bilər: sistem 10—40 teleidarzəet- mə siqnalı və 15—45 telesiqnallaima siqlalı verilməsini tə”min edir. TELEİDARƏETMƏ, TELESİQNAL- LAYİYMA VƏ TELEƏLCMƏ SİSTE- Mİ—obyektləri məsafədən idarə et- mək, onların vəziyyətinə nəzarət et- mək və tənzimləmə əməliyyatı aparmaq ucun kompleks telemexaniki sistem. Belə sistem dispetcerin idarəetmə funksiyasının daha tam yerinə yeti- rilməsini tə”min edir. Aqreqat usul- la qurulmuli kompleks sistemdə obyekt- lərin sayı ilə əmr və nəzarət in- formasiyasının həcmi arasındakı nisbəti asanlıqla dəyiddirmək olur. Nəzarət informasiyasının həcmi bə- yuk olduqda, onu hesablayan elektron mapınlarda e”mal edirlər. TELEYIRI MAPYINI—–yıqılmıpt mətni teleqraf və ya radio ilə məsa- fəyə eturmək ucun avtomatik sətir- TƏKƏH /biFbi mamını. Perforasiyala- yıcı, eturucu və qəbuledici aparat- lardan ibarətdir: Əsasən, mərkəzi in- formasiyanın yıqılmınıd mətninin Yerli qəzetlərə gəndərilməsi ucun tətbiq olunur. Sətirtəkən tipli di. m.--nın ip prinsipi kodlatdırıl- mılp orijinalın verici məntəqədən teleqrar siqnalları vasitəsilə mə- safəyə əturulməsinə və qəbuledici məntəqədəki avtomatik sətirteəkgəi Yı- qı mapınında istifadə olunması məqsədi ilə bu siqnallara gərə tək- rarlanmasına əsaslanır. ə TELEKİNEZ—bax Parapsixologiya məqaləsinə.

TELEKİNOPROYEKTOR — kino len- ti uzərinə cəkilmii təsvirlərin (ki- nofilmlərin) televiziya ilə verilmə- si ucun aparat. Lenti dartan mexa- nizmdən və kinotəsviri videosiqpala cevirən optik-elektron qurqusundan ibarətdir. Muasir T. rəngli və ar-qa- ra verilitlər aparmara imkan verir. İppıq təsvirini verici televiziya 60-


139, c. 9


rularında videosiqnala cevirən və qacan ipqıq ləkəsi vasitəsilə təsviri acan Q. nəvləri var. : TELEKS (ing. (eyedqarh—teleqraf4- exshapre—mubadiləy) — abonent tele- qraflamasının (abonentlər arasın- da teleqraf mə”lumatlarının bila- vasitə ikitərəfli mubadiləsi) beynəl- xanr piqəbəkəsi. Dunyanın muxtəlif əlkələrindəki cTeleksə avtomatik kommutasiya st.-ları ilə təchiz olun- Myuu 100-dən artıq milli teleqraf iyəbəkəsini (20 əsrin 70-ci illəri) əzundə birlətdirir. T.-in ən muhum sahələrində tezlik teleqraflaması kanallarından istifadə edilir. TELEMAX, Telem a—Odisseyaəda Odisseyin və Penelopanın orlu: əv- vəlcə atasını axtarmaqa getmiii, son- ra Penelopaya bənd olmuit adamlara divan tutmaqda atasına kəmək et- mitpdi. .

TEHEMETPH )A—6ax Tene6nnMə. TELEMEXANİKA (ttele...-- mexani- ka)— məsafədən nəzarət və idarəetmə məqsədi ilə informasiyanın (siqnal- ların) verilməsi, qəbulu ucun metod və texniki vasitələr ipləyib hazır- layan elm və texnika sahəsi. T. in- formasiyanın məsafəyə verilməsi ilə əlaqədar baiqa elm və texnika sahələ- rindən (telefoniya, teleqrafiya, te- leviziya və s.) bir sıra spesifik xu- susiyyətləri ilə fərqlənir. Bunlar- dan muhumləri: cox yavat dəyintən ve- rilənlərin əturulməsis əlculən kə- miyyətlərin verilməsində yuksək dəqiq- lik tələb olunması: siqnalların cox gecikməsinə yol verilməməsiy idarə- etmə əmrlərinin verilməsinin e”ti- barlılıqı, informasiyanın toplan- ması və istifadəsi proseslərinin av- tomatlappdırılma dərəcəsinin yuksək olması və s. 4 Q.ə terminini ilk də- fə 1905 ildə fransız alimi E. Bran- li iplətmiaidir. İlk vaxtlar T. məfhumu hərəkətdə olan Hərbi obyekt- lərin radio ilə idarəolunması ilə əlaqələndirilirdi. 20 əsrin 20-ci il- lərində Q.-nı d.y.-nda tətbiq etməyə batpladılar. T. vasitələrilə idarəet- mə və nəzarət operatorun (dispetce- rin) yerlətidiyi idarəstmə və ya dis- petcer məntəqəsindən aparılır. İda- rəetmə obyektləri bir yerdə, bir nəza- rət məntəqəsində (NM-də) cəmlənir, ya- xud da beyuk bir ərazidə (bir necə NM-də) qrup ipəklində və ya tək-tək yerlətir. Əgər telemexanigi infor- masiyanın verilməsində radiokanal- lardan istifadə edilirsə, bu radio- telemexanika adlanır. Operatorun, obyekti məsafədən idarə etməsi və onun vəziyyətinə nəzarət etməsi ucun lazım gələn qurqular toplusu tpele- mexaniki sistem təikil edir. Q.-nın yalnız idarəetmə və yalnız nəzarət funksiyasını yerinə yetirən sistem- ləri muvafiq olaraq telendarəetmə (Tİ) və telenəzarət (TN) sistemlə ridir. Murəkkəb obyektlərin teleida- rəedilməsində alınmıiy nəzarət (yox- lama) informasiyasının milənməsi ucun Fməsləhətciə rejimində iləyən hesablayan elektron mapınlardan is- tifadə edilir. Belə telemexaniki sis- temlərə teleinformasiya sistemləri, idarəedici tə”sirləri tam avtomatik hasil edən sistemlərə isə teleavtoma- tik idarəetmə sistemləri deyilir. QN sistemində verilən məqlumat obyektin və ya onun ayrı-ayrı idarəetmə orqan- larının vəziyyətini, həmcinin obyekti


195


xarakterizə edən parametrləri keyfiy- Yətcə qiymətləndirən siqnalve rici informasiyadan (telesiqnal. nama) nə nəzarət olunan parametri kəmiyyətcə qiymətləndirən əlcmə in- formasiyasından (teleəlcmə) ibarət- dir. İdarəolunan obyektlərin əksəriy- yəti ikimovqeli vəziyyətdən birində yerlətdiyindən idarəetmə əmrləri diskret xarakter dapilyır: cippəsal- maqə—edayandırmaqə və s. İdarəolu- nan parametrin səlis dəyindirilməsi lazım gəldikdə operator fasiləsiz idarəetmə siqnalları gendərir və əzu- nun sonrakı ipini obyektdən gələn əlcu informasiyası ilə uyqunlaqidı- rır. Belə Tİ teletənzimləmə adlanır. T. nəzəriyyəsi telemexaniki siqnalla- rın formalaltması və cevrilməsi, on- ların rabitə xətləri ilə (məhdud tez- lik zolarında) verilməsi və s. məsə- lələri eyrənir. T., əsasən, elektro- energetikada, neft və qaz sənayesində, magistral boru gəmərlərində, mə”dən sənayesində, d.y. nəql.-nda və s.-Də ge- ni tətbiq edilir. T. vasitələrindən həmcinin raket və kosmik aparatla- rın ucuqunu idarə etmək, avtomatik meteoroloji st.-lar və iplar-zondlar- dan meteoroloji informasiyanın ve- rilməsi ucun istifadə olunur. TELEMEXANİKİ KANAL–bir-bi- rindən uzaq məsafədə yerləimin verici və qəbuledici məntəqələr ara- sında tqeleidarəetmə, teleəlimə BƏ telesiqnalllama informasiyasının oturulməsi ucun qurqular kompleksi, T.K. rabitə kanalının bir nevudur. TQ.k.-ın tərkibinə informasiya mən- bəyi (verici), kodlayan qurqu, ƏTY- rucu, rabitə xətti, qəbuledici, Bə kər- layan qurqi daxildir. Yerin sun”i peyklərinin və ya avtomat Ay st.-la- rının idarə edilməsi ucun olan tele- mexaniki sistem kanalını (siqnalın radio ilə verilməsilə birlikdə) T, k.-a misal gestərmək olar. TELEMEXANİKİ KOD—mə"lumatın rAbİTƏ kanalı ilə igilik və ya iki- lik-onluq kodla perilməsi ucun elek- trik və ya pnevmatik siqnallar sis- temi. T.k.-un ayrı-ayrı elementləri- nin ifadə edilməsi və eturulməsi ucun amplitud, tezlik, faza, muddət və s. əlamətləri muxtəlif olan siq- nallardan istifadə edilir. Əgər mə”- lumatın verilməsi ucun T.k.-un ele- mentlərinin butun mumkun olan kom- bipasiyalarından istifadə edilmir- sə, onda verilmiiy kod elementlərin- dəki təhrifləri (səhvləri) qəbul vaxtı aikara cıxarmara imkar verən xususi usullar tətbiq. edilir. Bu da informasiyanın əturulməsinin e”ti- barlılıqını yuksəldir. Mə”lumatın kodlama sistemi, onun eturulmə usu- lu və verilən informasiyanın dəqiq- liyini Yuksəltmək metodları, teleme- xaniki sistemin konkret in ptəraiti, obyektin muhumluyu, rabitə kapalı- NIN xӱsusiyyətləri, tətbiq edilən apa- ratlar və s.-yə gərə secilir. TELEMEXANİKİ PAYLAYICI — raditə kanalını telemexaniki sis- temin ayrı-ayrı eturucu və qəbuledi- ciləri arasında ardıcıl olaraq bir- lədirən kommutasiya qurqusu. Veri- ci və qəbuledici məntəqələrdə Q.p.- lar idarəedici siqnallara muvafiq sinxron və sinfaz ipləyirlər. Q.p.- lardan biri aparıcı, ikinci aparı- lan olur. Fırlanan və addımlı T.p.- lar tətbiq edilir,


196


TELEMEXANİKİ SİSTEM



TELEMEXANİKİ SİSTEM — ida- rəolunan obyektin vəziyyəti haqqında- kı informasiyanın və obyektə idarə- etmə əmrlərinin məsafədən avtoma- tik olaraq verilməsi ucun telemexa- niga qurquları və rabitə kanalları kompleksi. .S.-ə operatorun (dis- petcerin) yerlətdiyi idarəetmə mən- təqəsi (İM), idarəolunan obyektlərin yerlətdiyi bir və ya bir necə nəzarət məntəqəsi (NM) və İM ilə NM-ni birlətdirən rabitə xətləri daxildir. Mərkəzlətmitl (bir NM hududunda yerlətlmit), paylanmınld (bir necə NM ududunda qruplarla yerlətmitt və ya bəyuk bir ərazidə səpələnmiii) obyekt- lər ucun olan T.s.-lərə ayrılır. Mər- kəzləimin obyektlər ucun hər birin- də muəyyən sayda elektrik st.-ları və transformator yardımcı st.-ları yer- ləpmitp enerji sistemi xarakterik- dir. İdarəetmə və nəzarət siqnalları dispetcer məntəqəsi ilə elektrik st. və yardımcı st.-ları birlətdirən ra- bitə xətləri ilə eturulur. Paylanmıii T.c.-ə neft mə”dənlərinin idarəetmə sistemlərini misal gəstərmək olur: 6 sistemlərdə nəzarət və idarəetmə o6- yektləri olan neft quyuları mə”dənin ərazisində yerlətir və bir rabitə xətti onlarla quyunu dispetcer məntə- qəsi ilə birlətdirir. Kəsilməz tə”- sirli informasiyanın—əmrlərin və nəzarət olunan fiziki kəmiyyətlərin (cərəyan ipiddəti, gərginlik, guc, təz- yiq, maye və qaz sərfi və s.) qiymətlə- rinin və diskret informasiyanın— əmrlərin və idarəolunan obyektin və- ziyyəti haqqındakı informasiyanın əturulməsi ucun T.s.-lər olur. Birin- ci qrupa teleəlcmə və fasiləsiz tele- idarəetmə sistemləri, ikinci qrupa isə telesiqnallalima və diskret tele- idarəetmə sistemləri daxildir. T.s.- də elektrik rabitə kanalları (ra- diokanal və s.) və qeyri-elektrik ra- bitə kanalları (optik, akustik, pnev- matik və hidravlik) tətbiq edilir. TERHEHƏ3A PƏ T— reneMexaHHKa BACH- tələri ilə yerinə yetirilən məsafədən nəzarət, telealcmə və (və ya) telesiq- nallaima proseslərinin Həyata keci- ilməsi.

EHEHÖMYC (Telenomus)—Seelioni- dae fəsiləsindən pərdəqanadlı cu- cu cinsi. Minici-yumurtayeyəndir. Uz. 0,7—1,5 mm olub, rəngi qaradır. Kə- pənək, taxtabiti və milcək yumurtala- per parazitlik edir. İnkitafı 2 pəftədən 1,5 aya qədər cəkir. İldə 2—5, bə”zi nevləri 10-dək nəsil verir. 1 yumurtadan 1 T. cıxır. Zərərli cu=- culərin sayının əsas tənzimləyicisi- dir. Zərərvericilərə qarilı bioloji mӱbarizə məqsədi ilə laboratoriya- larda yetipdirilir. Təsərrufat əhə- miyyətlidir. CCPH-nə T. verticillatus nəvu ipam ipəksarıyanına, Q. Yaeut1i5- siy1i5 nəvu isə ə ipəksarıyana qaripı mubarizədə istifadə olunur. TELEOLOGİYA (yun. (2105, 14160:— NƏTİCƏ, məqsəd--...logiya)—məqsəd və məqsədəuyrunluq haqqında idealist tə”- lim. Canlıların nisbi məqsədəuyrun- luqu faktını (həyat pəraitinə uyrun- lapmasını) əsas gəturən T. tərəfdar- ları təbii məqsədəuyrunluqu qeyri- maddi qӱvvələrin fəaliyyəti nəticəsi hesab edir və ya səbəbini allahda gə- Rurlər. T.-nın ən ardıcıl numayən- dəsi X. Volfa (1679— 1754) gərə, 1pey- ləri allah cinsan məqsədi naminəər Yaratmındır (aqac ona gərə yatpıl-


dır ki, gəzə xeyri var, qaramal yara- dılmınqdır ki, insan yesin və s.). T. elmin inkitafı ilə təkzib olunur. Əd. Frolov İ. T., Qenetika i dialektika, M., 1968, yenə onun, Or- qaniceskin determinizm, teleoloqiceskin


i pelevoİ podxod vn issledopvanii, € Bonpo- sı filosofiiz, 1970, Nə 10.


TELEƏLCMƏ, telemetriya telemexaniki vasitələrlə məsafədən əlcməyz telemexanikanın bir bəlməsi. Bu bəlməyə əlcu informasiyasının mə- safəyə verilməsi və onun operatorun bilavasitə qavraması, idarəedici ma- itına daxil edilməsi və ya avtomatik qeydiyyat ucun əlveripli pəkildə təs- viri daxildir. Əlcu informasiyası idarəetmə və ya nəzarət məntəqəsinə əl- cu ceviricilərindən (nvericilərdən) fasiləsiz və ya dəvri, bə”zən də caqı- rıtpa gerə (operator əlcuӱləcək para- metrin unvan kodundan ibarət xususi siqnal—sorqu gəndərdikdən sonra) ve- rilir. Fasiləsiz verilitdə əlculən kəmiyyət nəzarət məntəqəsində kvantla-., nır: idarəetmə məntəqəsində o, analoq formasında (əqrəbli cihazın gestə- ricisi .kimi) və ya rəqəm formasında təkrarlanır. Əlcu informasiyası T. sistemləri, həmcinin kombinəli T. və telesiqnallatma sistemləri və ya da kompleks telemexanika sistemləri va- sitəsilə ƏTYPY/IYD.

TELEƏLCHCMƏ VƏ TELESİQNALLA İ1- MA SİSTEMİ —obyektlərin vəziy- yətinə nəzarət etmək və onların para- metrlərini məsafədən əlcmək ucun kombinəli telemexaniki sistem. Əl- culən kəmiyyətin təsvir olunma YCyT- larına gərə teleəlcmə qurquları ana- loq və rəqəmli nəvlərə ayrılırlar. Sistemin sinfindən asılı olaraq teleəlcmənin əsas xətası Ü,25—476 təpkil edir. Enerji sistemlərinin və birləmmələrinin avtomatladı- rılmıizy dispetcer idarəsi sistemi (ac Telekompleksə, SSRİ) hər birinə 80 teleelcmə və 736 telesiqnallatma siqnalları daxil olan 32 nəzarət edi- lən məntəqədən ibarətdir. İnforma- siyanın iilənməsində hesablayan elek- tron mapından istifadə olunur. TELEƏLCMƏ CHCEVİRİCİSİ —tele- əlcmə sistemində istifadə olunan ce- virici. İki nəevu olur: vericinin siqnalını rabitə kapalına əturulən siqnala cevirən verici T.c.: qəbul- edicidən siqnalı əlcmə cihazına verən (və ya əlcmə nəticəsini gestərən indikatora olan tə”sirə cevirən) qə- buledici T.c.

TELEPATİYA (tele...-- yun. ra(hoz— hiss, qavrayıti)—hiss orqanlarının itpptirakı olmadan fikir və hisslə- rin məsafəyə eturulməsini bildirən termin. Bax Parapsixologiya. TELES GƏLU, Altınkol, Qı- zıl gəl—RSFSR-in Altay əlkə - sində, Altay d-rında gel. Altıntau və Korbu silsilələri arasındakı tektonik cəkəklikdədir. Sah. 223km?, uz. 78 km, eni 5,2 km-ə, dərinliyi 305 m-ə qədərdir. Gələ 70-dən cox cay tə- kulur. Gəldən Biya cayı axır. Balıq ovlanır. Turist bazası var. TELESİQNALLAYNYMA — tqelemexanı- ka vasitələri ilə həyata gecirilən mə- safədən siqnallatmıma:q nəzarət edilən obyektin vəziyyəti haqqında informa- siyanın məsafəyə eturulməsi usulla- rını və texniki vasitələri əhatə edən telemexanika bəlməsi. Məs., ccərəyan var—cərəyan yoxdurə, cacıqdır—qapa-


lıdırh vəziyyətləri haqqında, nəzarət edilən fiziki kəmiyyətlərin hədd qiy- mətlərə (minimum, maksimum, qəza) catması haqqında siqnal verilir. T. cox vaxt teleidarəetmə ilə birlikdə tətbiq olunur. Bəzən T. vasitələrin- dən diskret informasiyanın (məs., buraxılmınq mə”mulatın, yuklənmipi vaqonların, qopulmuplt generatorla- rın sayı haqqında) verilməsi ucun də istifadə edilir. Dispetcer mən- təqəsində siqnallar optik indikator- larda təsvir olunur və bə”zən akustik siqnallarla mutpayiət olunur. -

TELESKӦP (ttele...4-yun. skop€6 — baxıram)—gəey cisimlərinin muiya- hidəsi ucun optik cihaz. Sxeminə gə- rə uc nəvdur: Guzgulu T. (reflektor), linzalı T. (refraktor) və KYAKY/Y- linzalı T. Fotoelektrik, spektral, fotoqrafik və vizual mutpahidə ucun iplədilir. Vizual T.-un optik bəe- yӱtməsi S = E// dusturundan tapılır (E və / obyektivin və okulyarın fr- kus NECAD Dunyada ən beyuk teleskoplardan biri Xuşusi Astro- fizika rəsədxanasında (KY3ƏKYECYHYH diametri 6 m) nisbətən kiciyi isə ///a- maxı Astrofizika Rəsədxanasında (guzgusunun diametri 2 mm) qurulmun-


dur.

TELESKOP (var. Telescopium)—xeiyH Cənub yarımkurəsində burc. Ən par- laq ulduzu 3,5 vizual (ulduz olculu- “ə Azərb.SSR-də qismən gərunur (bax Ulduz xəritəsi). TELESKOPUN AYIRDETMƏ QA- BİLİYYƏTİ—teleskopun gey sfera- sında iki yaxın ulduzun xəyallarını ayrı-ayrılıqda mutpahidəetmə qabi- liyyəti. Teleskopda ayrı-ayrılıqda gerunə bilən iki ulduz arasındakı cox kicik bucaq məsafəsinin tərs qiy- məti ilə əlculur. Teleskopun nəzəri ayırdetmə quvvəsi obyektivin kənarın- da ipıqın difraksiyası ilə təyin edilir. Obyektivinin diametri D mm olan teleskop A mm dalra uzunluqlu pquada parlaqlırı eyni olan iki ul- duzu E, = 251600 1/O (bucaq saniyəsi)


məsafədə ayırd edir. Spektrin geru- nən oblastında X = 0,000555 mm və


(bucaq saniyəsi). Bu, Yer at-


=


D mosferindən kənar mutpahidələr ucun


dəqrudur. TELESKOPUN NUFUZETMƏ QUV- VƏSİ—zenitdə teleskopla mutpahidə zamanı muppahidə edilə bilən ən zəif ulduzların uulduz əlcusunun qiyməti. Vizual teleskop ucun T.n.q.


m, — 5,5--2,5 lg D 4 2,5 18 .


RYCTyDPY Hnə hecafnanpıp (D—o6/eKTHB Yarırının santimetrlərlə diametri, u isə teleskopun bucaq beyutməsidir). Fotoqrafik teleskop ucun opti- mal ekspozisiya muddətində T.n.q.


tu = 22" --2,5 12 E—2,5 19 (A”)—7,5


dusturu ilə hesablanır (burada E— sm-lərlə teleskopun fokus məsafəsi, A”—bucaq saniyələri ilə xəyalın dia- metridir). Bu dusturlar təqribidir. TELESTEZİYA — bax LParansixolo- giya məqaləsinə.

TELETAYP (ttele...--ing. (ure—ma- kinada yazmaq)—teleqrafda istifadə olunan hərf cap edən klaviaturalı qəbuledici-eturucu start-stop apa- ratı(s klaviaturası Yazı makinasında olduqu kimidir. Məlumatı uzaq mə-


Ed


safəyə rabitə kanalları ilə teleqram, 25 pəklində əturmək ucun, ha- belə hesablama texnikası qurquların- da giriyi-cıxınn pe nim (terminal) kimi iplədilir. Qəbul zamanı mə”- lumat avtomatik surətdə rulon kaqıza Yazılır (cap eilir). TELETƏNZİMLƏ MƏ — telemexanika vasitələri ilə məsafədən tənzimləmə: tənzimlənən parametrin cari qiyməti haqqında əlcu informasiyası teleəlc- mə kanalı vasitəsilə idarəetmə mən- təqəsinə əturulur. İdarəetmə məntə- QƏSİNDƏ informasi Ya bu parametrin verilmiiy qiyməti ilə muqayisə edilir, muqayisə nəticəsində alınan uyrun- suzluq siqnalı isə teleidarəetmə ka- nalı ilə nəzarət olunan məntəqəyə verilir və burada o, idarəedici tə”- sirə cevrilir. Bu vaxt operator tele- elcmə qurqusu vasitəsilə idarəolu- nan parametrin qiymətindəki dəyitik- liyi izləyir. Parametrin cari qiyməti verilmiii qiymətə bərabər olduqda, operator idarəolunan obyektə edilən tə sirlərin saxlanması haqqında əmr gəndərir. Beyuk miqdarda parametrlə- də nəzarət edən T. sistemi də olur. ELEUTLAR — altaylıların etno- qrafik qruplarından biri. TELEFON (tele... --yun. rhӧpe—səs) —1) Elektrik rəqslərini səs rəqslə- rinə cevirmək ucun elektroakustik cihaz. Cevirmə prinsipinə gərə elek- tromaqnit, elektrodinamik və pyezo- elektrik T.-lar vardır. Konstruksi- yasına gərə butun muasir T.-lar kap- sulludur (buteəv qapalı pqəkildədir): bu da onların elektroakustik xarak- teristikalarının stabilliyini tə”min edir, nəmdən yaxtı qoruyur və sıra- dan cıxdıqda onları asan dəyittdir- məyə imkan verir. Cox yayılmın elek-


a


Cə | Telefon kapsulu- | | Ӱ/ nun(TA-4. SSRİ) qurulupu: 1– plastik kӱtlədən gəvdə| 2—de- pikli ranar, 3—

membran, 4—qutb

ӱstluyus 5—elektromaqnit dolaqrı: 6—sar- Rac karkasıs 7—sabit maqnit, 8—plas- TİK kӱtlədən aralıq qatı.



N 8 | €” y//4 7,


tromaqnit T.-unun əsas elementləri sabit maqnit, mis məftil dolaqlı maqnitləndirilən qutb ustluyu BƏ MEM- brandır (ppək.). T.-dan telefon apara- tı, telefon kommutatoru, muxtəlif radiotexniki qurqularda və s.-də isti- fadə edilir. 2) Məipətdə telefon aparatının qısaldılmın adı. 3) Telefon rabitəsinin hamı tərəfin- dən qəbul edilmiti, qısaldılmın adı. TELEFON APARATI —qelefon ra- bitəsində nitq informasiyasını ətur- mək və qəbul etmək ucun aparat. Q.a.- nda danıtıq (mikrofon, telefon, transformator), caqrırınd cihazları (nəmrəyıqan, zəng) və kommutasiya qur- qusu — aparatın caqırıptq hissəsini danıtıq hissəsinə birlətidirmək ucun cevirgəc vardır. Kommutasiya siste- minə gərə əl ilə birlətdirilən və avtomat (nemrəyıqanlı) Q.a.-na, nəm- rəyıqanın tipinə gərə isə diskli və duyməli T.a.-na ayrılır. Taksofon, ucadandanıpan T.a., videotelefon Ucun aparat, duyməli-yaddatilı aparat və s. Q.a.-nın xususi nəvləridir. TELEFӦN İNDUKTORU —bax İn- duktor.


TELEFON STANSİYASI


TELEFOӦN KABELİ —alcaqtezlikli simmetrik rabitə kabeli: iqəhər və kənd telefon iptəbəkələrində abonent rabitə xətti cəkmək ucun tətbiq edi- lir. T.k. diametri O,3—0,9 mm olan izolyasiya edilmitil coxlu miqdarda mis məftil (damar) cutlərindən (3600- dək və daha cox) ibarətdir. Hava-ka- qız, polietilen və ya penopolietilen izolyasiyalı olur. T.k.-nin ӱzərinə metal (qurqutun, yaxud nazik polad) və ya plastik kutlə ərtuyu cəkilir. Xarici diametri 75 mm-dən cox olmur. T.k. cəkilərkən standart diametrli (100 mm) boru kəməri icərisinə salı- nır. T.k.-ndən yalnız bir kanallı ra- bitə ucun istifadə edilir. TELEFӦN KOMMUTATORU—mux- təlif telefon xətlərinin (abonent, birlətdirici və tiəhərlərarası te- lefon rabitəsi xətlərinin) əl vasi- təsilə birlətldirilməsipni tə”min edən qurqu. T.k. telefan stansiyaların- da qurapdırılır. T.k. xətti KOM- plekt (XK) adlandırılan komplekt- lərdən, qaytan cutlərinin cihazla- rından (QC) və telefoncunun ipi Ye- rindəki cihazlardan ibarətdir. XK- lərin sayı T.k.-na daxil olan xətlərin sayından, QC-nin sayı isə eyni zaman- da verilmiti danıttıqların orta sa- yından asılı olur (adətən T.k.-nda 100—140 XK və 15.—20 QC olur). İpi yerində telefoncunun abonentlə danı- tppıqını tə”min edən cihazlar (o cum- nənən ball telefonu və mikrofon) və xəttə carırınq siqnalları gəndərmək ucun cərəyan mənbəyi olur: sorqu-ca- qırıpq acarları ilə bu cihazları QC-ndən hər hansı birinə qopmaq olur. Qaytan tipli T.k.-ndan əlavə qay- tansız T.k.-ndan da istifadə edilir. TELEFOӦN RABİTƏSİ—nitq infor- masiyasının məsafəyə eturulməsi: məftillə yayılan elektrik siqnalla- rı ilə və ya radiosiqnallarla həyata kecirilir. T.r. elektrik rabitəsi- nin bir nəvӱ olub, əməli olaraq bir-birindən istənilən uzaq məsafə dəki adamlar arasında pifahi da- nhıppıq aparmara imkan verir. T.r. ilə səs rəqsləri danıtan abonentin tele- fon aparatının mikrofonunda elek- trik siqnallarına cevrilir, həmin siqnallar telefon rabitə kanalları ilə əturulur və cavab verən abonen- tin telefonunda əksinə səs rəqsləri- nə cevrilərək nitq canlandırılır. T.r.-də hava, kabel, radiorele və ya peyk iv xətlərindən istifadə edi- lir. Q.r. kanallarının kommutasiya- sı telefon stansiyalarında (əsasən avtomatik ppəkildə) yerinə yetirilir. Telefon aparatının (TA) ixti-


-ra edilməsi (1876, A. Q. Bell) və ilk


telefon st.-nın (1878, ABPT, Nyu-Hey- ven) yaradılması ilə T.r.-nin bai1- lanqıcı qoyuldu. Rusiyada ilk pqəhər telefon st. 1882 ildə Peterburq, Mos- kva, Odessa və Riqada fəaliyyət ges- tərmitidi. T.r.-nin sonrakı inkiia- fı aparatların texniki təkmilləil- dirilməsi, abonent sayının artımı, rabitə məsafəsinin artırılması və onun avtomatlapdırılması dərəcəsi- nin yӱksəldilməsi ilə xarakterizə edilir. 1893 ildə rus ixtiracısı M. F. Freydenberq (S. M. Berdicev- ski-Apostolovla birlikdə) avtomat telefon st.-nın (ATS) maketini du- zəltdi. İlLk ATS 1896 ildə (ABPT, Oqasta 1p.) itpə duppdu. 20-ci əsrin 40- cı illərində koordinat ATS, 60-cı


197


illərində kvazielektron, 70-ci illə- rində isə elektron ATS-lərin ilk nu- munələri yaradıldı. Azərb.-da T.r. 19 əsrin 80-cı illərinin əvvəllərində meydana gəldi. 1911 ildə Bakı-Tif- lis T.r. xətti iə duiidu.


TA-nın artımı T.r.-nin inkila- fının əyani gəstəricisidir. 1890 ildə dunyada 233 min TA, ildə


təqr. Z0 mln., 1958 ildə 118 mln., 1974 ildə isə 330 mln.-dan artıq TA ol- mutidur. Rusiyada 1885 ildə 1704 abo- nent, 1917 ildə 223 min, SSRİ-də 1940 ildə 1 mln,-dan artıq, 1965 ildə 6,4 mln., 1975 ildə 17,2 mln., 1983 ildə isə 27,8 (umumi TA-nın sayı 34,1) mln., o cumlədən Azərb.SSR-də 1940 ildə


21,2 min, 1975 ildə 225,5 min, 1983 ildə isə 410,9 min TA var idi. TELEFON RELESİ–-telefon st.-


larında iiylədilən rele. İdarəolu- nan və digər aparatlar quraidırıl- masında, həmcinin telefon rabitə kanallarının kommutasiyasında tət- biq edilir: məs., 10 min nəmrəsi olan dekad-addım sistemli telefon st.-nda təqr. 70 min reledən istifadə olunur. Elektromaqnit T.r. daha cox yayıl- mıpdır. Bax Rele.

TELEFӦN STANSİYASI—telefon miəbəkəsi rabitə kanallarının kommu- tasiyası ucun texniki vasitələr kom- pleksi. T.s.-nda telefon danıpıqları mӱddətində muəyyən telefon kanalla- rı—abonent və birlətdirici rabitə xətləri birlətpdirilir və danıntıq- lar qurtaranda onları bir-birindən ayırırlar, bu məqsədlə telefon mə”- lumatları axınlarını rabitənin is- tiqamətləri uzrə birlətdirir və pay- lapdırırlar. Əl ilə kommutasiya edilən T.s. (ƏTS) və avtomat T.s. (ATS) vardır. ƏTS telefon kommu- tatorları ilə təchiz edilir: kom- mutasiyanı operator-telefoncu apa- rır. İplədilən kommutasiya qurqula- rının nəvundən asılı olaraq marın və dekad-addım, koordinat, kvazi- elektron və elektron kommutasiya qur- qulu ATS-lər vardır. Telefon ippəbə- gələrində fəaliyyət gəstərən muxtəlif tipli ATS-lər həm strukturuna, həm də ip alqoritminə gərə xeyli ərq- lənir. 70-ci illərin ortalarından batplayaraq telefon pəbəkələrinin bə- yuk əksəriyyəti ATS-lərlə təchiz olun- mulidur, yalnız pəhərlərarası ipəbə- gələrdə ATS ilə yanapı ƏTS-dən də istifadə edilir. ATS-in tərkibinə kommutasiya sistemi (KS) və idarəet- mə qurqusu (İQ), telefon rabitə xət- tini KS-nə qotan giritt qurqruları, elektrik təchizetmə qurrusu və kemək- ci (ventilyasiya, isitmə və s.) qurqu- lar daxildir. KS-nin kəməyi ilə İQ- nun idarəsi altında ATS-in giriiilə- ri ilə onun cıxıtpları arasında bir- ləpdirici rabitə yolları yaranır: bu yollar telefona caqırılan abo- nentin nəmrəsi əsasında carıran abo- nentin telefon aparatından ATS-ə daxil olan informasiyaya əsasən seci- "HD. Q.s.-larının inkipafında bait- lıca təmayӱl ondakı kommutasiya pro- seslərinin tamamilə avtomatlatdı- rılmasıdır. Bu da SSRİ-də rabitə- nin vahid avtomatlapdırılmıin sis- teminin yaradılması tələbləri cər- civəsində (universal qurquların kv- məyi ilə butun informasiya nəvləri- nin, məs., telefon, teleqraf informa- siyasının eyni bir rabitə kanalları ilə eturmək ucun) həyata kecirilir.


198


TELEFON HƏBƏKƏCH



TELEFOӦN |YYƏBƏKƏSİ — menedboun rabitəsi çcun texniki qurqu və ava- danlıq kompleksi, telefon qoviyaqı, telefon stansiyası, telefon rabitə xətti və telefon aparatlarından iba- rətdir. T.p.-ndə hava və kabel rabitə xətlərindən, radiorele, optik (lazer) və peyk rabitəsindən istifadə edilir. SSRİ-də Tli, (o cӱmlədən bir cox əlkələrin T.pi.-ləri də analoji ola- raq) funksional və struktur əlamətlə- rinə gerə yerli (kənd və :pəhər), zo- nadaxili, zona, iqəhərlərarası və beynəlxalq T li.-lərinə bolunur. Adə- tən əlkənin ərazisi ipərti zonalara (SSRİ-də 160) ayrılır (1975). Hər bir zona dairəsində 1 və ya 2 piəhər- lərarası avtomat telefon st. (PATS) və onlara xidmət edən yerli T li. st.- ları fəaliyyət gəstərir (zonadaxili T.m.). 3ona T.mu.-Hə yerli və zonada- xili T.pp.-ləri daxildir. 1Pzhərlər- arası Tp.-nə butun zonaların PQATS, avtomat kommutasiya qovpaqları və onları əz aralarında birlətdirən abitə xətləri daxildir. Beynəlxalq

li. beynəlxalq PATS, avtomatik tranzit qoviyaqları və onları əz ara- larında birlətdirən rabitə xətləri- nin məcmusudur (bax iək.). Hazırda telefon texnikasında cikroelektro-










yeni texniki vasitələr kompleksi ya- radılır.

T. nəzəriyyəsi elektroakustika, umumi rabitə nəzəriyyəsi, elektrotex- nikanın nəzəri əsasları, kӱtləvi xid- MƏT nəzəriyyəsi və s.-yə istinad edir. TELJANOV Kanapiyə Teymurbulat oqlu (d. 1.5.1927, Omsk vil.-nin Bay- kudık aulu)—qazax sovet boyakarı. SSRİ xalq rəssamı (1978). SSRİ Rəs- samlıq Akademiyasının m. uzvu (1967). 1961 ildən Sov.İKP uzvu. Qazax.SSR Rəssamlar İttifaqı İdarə Hey”ətinin sədri olmuqidur (1965—68). İ. Y. Re- pin ad. Leninqrad Boyakarlıq, Hey- kəltəraplıq və Me”marlıq İn-tunda oxumutdur (1947—53). T. qazaxların məitətini təsvir edən poetik səhnə- lər, tarixi və muasir məevzularda umumilətdirilmiti simvolik monu- mental tablolar yaradır. Əsərləri: cJamalı (1955), “Batlanqıcə tripti- xi (1967), *Mahnız (1967: hamısı Tretyakov qalereyasındadır, Moskva), c“Dombra səsləriə (1958), FKəkparı (1960), *Sukunətə (1954), *V. İ. Leninə (1974), *Qələbəq (1975), “Qazaxıstanın xam torpaqlarındaq (1977) və s. SSRİ Ali Sovetinin (6—7-ci caqırın) de- putatı olmutdur. 2 ordenlə təltif edilmitidir.


AQ 2 API RATS af 4 Telefon pyəbəkəsinin | sadələtdirilmiyt ə - sxemi: AQ—abonent = qu). b2—oç : rypryey, US, QS, "a məə m İs: NATS İT 2 M.S—kənd ptəbəkəsi- ” Q — x. / | == MT 2- nin ucqar, qovptaq və . ə DH ə zz “A ? BIYATSca mərkəzi stansiyala- Co — = ADR | /ON 2 ah , 2507 = ar kı vtomat telefon = RATS . əN AL 2 oı.- ə stansiyası: RATS — Kale Kə (ov —roN ZON U— pəhər ptəbəkəsinin qan yx DATS | “uku rayon avtomat tele-

part, ATS-na 44 fon stansiyası:GMQ,

| | MT 125 U MT—-ıpnı nƏ qbi- i İMT Bz OATS-na , XIII MƏ“Lumat qovtpaq- AHT 2- AİT 2-h ları, AKQ-1, AKQ-2


— 1-ci və 2-ci sinif


avtomat kommutasiya qovpaqları: TTATS —təhərlərarası avtomat telefon stansiya-


sı: BİATS—beynəlxalq YPATS, Sxemdə


nazik butev xətlərlə yerli :pəbəkənin ra-


bitə xətləri, ikiqat xətlərlə zonadaxili ptəbəkənin. butəv qalın xətlərlə pəhər- lərarası ptəbəkənin, ptrixpunktir xətlərlə beynəlxalq pqəbəkənin, punktir xətlər- lə isə kəndələn rabitə xətləri gəstərilmitdir.


nika vasitələri və elektron idarəetmə mapınları tətbiq olunur.

TELEFONİYA — qtelefon rabitəsi- nin cəkilməsi prinsiplərini eyrənən və onu həyata kecirmək ucun vasitələr imləyib hazırlayan elm və texnika sa- həsi. T.-ya bir elmi texniki fənn ki- mi alaqıdakılar daxildir: səs sa- həsinin xassə və xarakteristikaları- nın eyrənilməsi: verilən parametrli (həssaslıqlı, amplitud və tezlik xa- rakteristikalı və s.) ceviricilərin və telefon aparatlarının hesablan- ması və duzəldilməsis, coxkanallı telefon rabitəsinin texniki vasitə- lərinin iplənilməsisz telefon stan- siyalarının kommutasiya və idarəet- mə aparatlarının hesablanması və duzəldilməsi|z telefon :iəbəkələrinin layihələndirilməsi və s. Telefon tex- nikasının təkmillətdirilməsi cox- kanallı sistemin yaradılması, ha- belə avtomat telefon st. ucun cəld- HİTTƏ ƏH kommutasiya və idarəetmə aparatlarının tətbiqi ilə baqlıdır. Hazırda elektronika və hesablama tex- nikasının nailiyyətləri əsasında te- lefon rabitəsinin yuksək effektli


TELİNQANA USYANI (1946—50)— Telinqanada (Hindistanın Heydərabad hakimliyi r-nunda) kəidli usyanı. Heydərabad hakiminin (nizamının) taxılın cartıqınınə kəndlilərdən alınması haqqında əmri usyapın ba:i- lanmasına səbəb oldu. Kortəbii bapiq- lanan ӱsyana kommunistlər və 4 Andh- ra-Mahasabhaə demokratik təqikilatı rəhbərlik edirdi. Usyancıların si- lahlı dəstələri meydana gəldi. 1948 il ərəfəsində Telinqananın boyuk bir ərazisində Yerli əzunuidarə orqanla- rı yaradıldı, aztorpaqlı və torpaq- sız kəndlilərin xeyrinə 1200 min akr mulkəda torpaqı mӱsadirə olundu, xalq məhkəmələri, xalq milis dəstələ- ri təpkil edildi, icbari ibtidai təh- silə kecildi. 1948 ildə Hindistan İttifaqı qopunları Telinqanaya da- xil olub usyanı yatırmaqra baiiladı- lar. Buna baxmayaraq, partizan hərəka- tı 1951 ilədək davam etdi və yalpız elkədə ilk çmumi seckilər ərəfəsin- də vəziyyəti sabitlətdirmək ucun Hin- distan Kommunist Partiyası MK-sı- nın caqırını ilə dayandırıldı.

TELİNQATER Benedikt Rafaelovic


(Ben o) (1876, Odessa—1964, Batumi) —sovet qrafiki. Gurc.SSR əməkdar incəsənət xadimi (1956). Odessa Rəs- samlıq Məktəbini bitirmidir (1894), Əvvəllər Tiflisdə, 1908—30 illərdə isə Bakıda yaptamıtdır. İnqilabdan əvvəl Bakıda cıxan cZənburə, €MH- parə, *Cigitə və b. satirik jurnal- lar, sovet hakimiyyəti illərində isə 4 Molla Nəsrəddinə, 4“ Yeni kəndə, “ PQLərq qadınıqə jurnalları ucun ka- rikatura və illustrasiyalar, siyasi və tapziqat plakatları cəkmiildir. TEH)A3HMO3nRAP (Thelazioses)—The- lazia cinsindən olan nematodların tərətdiyi heyvan və insan helmintoz- ları. Avropa, Asiya, Afrika, PTima- li və Cənubi Amerikada yayılmıt- dır. SSRİ-də T.-ın k.t. heyvanların- da parazitlik edən 7, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 4 novu qeydə alınmıiq- dır. Xəstəliyi milcəklər yayır.Əla- mətləri: gezlərin sulanması, KƏ- zun selikli qipasının ptipməsi, hi- peremiyası və s. Xəstəlik heyvanın korluqu ilə nəticələnə bilər. M u a- licəsivə profilaktika- sı: heyvanın gəzunu borat turiusu- nun zəif məhlulu ilə yumaq, milcək- ləri məhv etmək və s.

TELL (TeP) Vilhelm—14 əsrdə xal- qın Habsburqlara qartı mubarizə- sini əks etdirən İsvecrə xalq əfsa- nəsinin qəhrəmanı. T. Habsburq foq- tu (kilsənin mulki vəzifəli pqəxsi) tərəfindən əz oqlunun bapına qoyul- mutp almanı oxla vurub salmara məc- bur edilmitdi. Bu, qeyri-adi sınaq- dan muvəffəqiyyətlə cıxan T. foqtu qayalıqda oxla vurub avldurmuit, həmin Hadisə xalq usyanı ucun siqnal olmuii- du. Q. haqqında son tarixi tədqiqatlar bu əfsanənin tarixi gercəkliklə səs- ləpidiyini gestərir. PQillerin eyni adlı dramı T.-ə həsr olunmutdur. TELLUR (lat. TePiaqyap), Te—kimyə- vi element. Elementlərin dəvri sis- teminin UT qrupundadırq at.n. 52, at.k. 127,60-dır:z ən nadir tapılan səpələnmii elementlərdəndir. Gumu- ipqu-aq kevrək metaldır, qızdırıldıq- da plastiklətpir: 450"S-də əriyir, 990 :1,02S-də qaynayır: 20*S-də sıxlı- qı 6,25 q/sm?-dir. Təbiətdə 8 sabit izotop ptəklində rast gəlir (kutlə ədədləri 120, 122—126, 128 və 130). Ən cox yayılanlar :28Te (31,79) və (30 Qe-dur (34.4892 ): sun”i radioaktiv izotopları :27Te və 129 Te niptanlan- MbiHI atom kimi iplədilir. T.-u ma- car mӱhəndisi F. Muller kəpif et- min (1782) və alman kimyacısı M. H. Klaprot bu kəifi təsdiq edərək onu ctellurə (lat. (ePiz, te|Ӧvpq15— Yer) adlandırmıtndır. T. yarımkecirici- dir. Birlətmələrində oksidlətimə dərəcəsi —2, 4-4, 4-6, az-az hallarda --2 olur. T. kukurd və selenin kimyə- vi analoqudur, lakin metallıq xas- sələri daha aydın nəzərə carpır. Ha- vada adi temp-rda oksigenlə tellur 2-oksid TeO, tellur 4-oksid TeO, və tellur 6-oksid TeO, əmələ gətirir. Təbiətdə telluridlər ptəklində və kulcə halında tapılır. Sənayedə mi- sin elektrolizi tullantılarından (mis plamları) istehsal edilir. T. metallurgiyada qurqupqun, mis, T0- lad ərintiləri istehsalında (aiqac kimi), Yarımkeciricilər texnikasın- da, qəhvəyi və qırmızı pqullnə alınma- sında, lateks qarıtptıqlarının vul- kanlapdırılmasında, V:|, Qez və Sb, Teş


termogeneratorlarda, S4Te gӱnə batareyalarında və s. itlədilir.

. bitki və heyvan toxumalarının daimi tərkib hissəsidir. İnsan qi- da və su vasitəsilə gundə 0,6 mq-a ya- xın T. alır: orqanizmdən, əsasən si- DİK vasitəsilə cıxır.


| Ədə Kudrivpev A. A., Ximil i texnoloqili Selena i tellura, 2 izd., M., 1968: Xalıkoqenidı, v. 3, Kiev, 1974:


zakin C. İ, ə MAL ar , Obidal i neorqaniceskal TELLURİ (nar, tellus, telluris—7ep)— Yerin Gunət ətrafına illik hərəkə- TİNİN VƏ ez oxu ətrafında gunluk fırlanmasının əyani təsviri ucun cihaz. T.-də Yeri təsvir edən kicik kӱrə Guӱnəti təsvir edən bəeyuk kurə ətrafına dolanır, həm də əz mərkə- ZİNDƏN Gecən və maili vəziyyətini dəyİNMƏYƏN ox ətrafında fırlanır. T.-də Ayı təsvir edən daha kicik kurə Yer ətrafına dolanır.

TELMAN (Thaytapp) Ernst (16.4.1886, Hamburq—18.8.1944, Buhenvald həbs dutərgəsi) — Alma- . ———.— niya və beynəlxalq | fəhlə hərəkatı xa- dimi. Yeniyetmə yapplarından fəhlə ipləmitpdir. 1903 ildə Almaniya S.- F. Partiyasına (ASDP), 1904 ildə nəql. fəhlələrinin həmkarlar ittifa- qına daxil olmuipq- dur. Birinci dunya muharibəsi devrun- | də beynəlmiləlci məvqe tutmupdur. 1915 ildə ordu sılararına ca- qırılmıt, orduda inqilabi fəaliy- yətinə gərə tə/qiblərə mə”ruz qalmın- dır. Beyuk Oktyabr sosialist inqila- bı T.-ı qəti olaraq inqilabi fəhlə hərəkatına baqladı. T. Almaniya Mus- təqil S.-D. Partiyası (AMSDP) sol cinahının tərkibində Noyabr inqi- labında (1918) fəal iptirak etmii- dir. 1920 ilin sonunda AMSDP-nin sol cinahı AKP ilə birləidiyi zaman T.-ın 1919 ildən bacısı olduqu Hamburq təpkilatının beyӱk əksəriy- yəti AKP-yə daxil oldu. T. 1920 ilin dekabrından AKP Hamburq təkila- tının sədri olmuii, 1923 ilin Tərə da AKP mərkəzinə (sonradan MK) se- cilmitdir. 1921 ilin yayında Komin- ternin 3-cu konqresinin numayəndəsi kimi SSRİ-yə gəlmit, Moskvada V. H. Leninlə gərutmulidu. Hamburq usya- nında (1923) rəhbər rol oynamıpiq, 1925 ildə AKP MK-nın sədri secil- midir. 1924 ilin mayından reyxstaq- da AKP-ni təmsil etmii, 1025 və 1932 illərdə Almaniya prezidentliyi- nə namizəd gestərilmiidi. 1924 ildən Kominternin İcraiyyə Komitəsinin uzvu və onun sədr muavinlərindən bi- ri olmuztidur. T. Almaniya iəraitində marksizm-leninizmin Yaradıcılıqla tətbiq edilməsində beyuk rol oynamıil, millətciliyə qariqı qətiyYYƏTLlə MHbİX- mıi, vahid antifaiyist xalq cəbhəsi- nin yaradılması uqrunda mubarizə aparmımdır. Almaniyada faitist dig- taturası qurulduqdan (1933) sonra giz- li fəaliyyətə kecmitl, 1933 il martın 3-də gestapocular tərəfindən ələ Ke- cirilmitidi. Həbsdə olduqu muddətdə (1933—44) AKP MK ilə muntəzəm əlaqə saxlayaraq imperializm və faitizmə qariı mӱbarizəni davam etdirmiiydir.



TEMBENCİ


1944 ilin avqustunda Buhenvald həbs dutərgəsinə gətirilmiti, Hitler və Himmlerin birbata gestəriti ilə əl- durulmutidur. Berlində 1.-ın muzeyi yaradılmıtidır (1980). Halle (ADR) i1,.-ndə T.-a abidə qoyulmutpdur (1981).

Bir qrup adlı-sanlı Bakı neft- cisinin 1935 il mayın 1-də T.-a yaz- dıqı həmrə”ylik məktubunda deyilir- di: v...İnqilabi quvvələrə mubariz baxıti gunu olan bu gundə hamının nəzəri sənə dikilmiidir...?.

zərb.SSR-də ad, KYHƏ, və s. var,

Əsərləri: İzbrannıe stathi i re- ci. K istorii qermanskoqo raboceqo dvi- jenil, t. 1—2, M,, 1957—58, Pishma iz torhmı rodnım i blizkim (1933— 1937 rr.), M., 1968.

Əd. Davidovic D. S., Telıman. Straniçı jizni i borhbı, 2 izd., M., 1971, Camofnon /İ. C., Jiznh v borhbe, M., 1977, Parnov E, İ., Sekretnıg uz- nik, 2 izd., M., 1978, Ərnst Telhıman. Bioqrafil, per. s nem., M., 1984, TELMAN DUİYƏRGƏSİ—RSFSR-in Voronej 11. yaxınlıqında ust Paleo- LİT devrunə aid arxeoloji abidə. Qa- zıntılar zamanı daiy alətlər (ləvhə- ciklər, tərəfləri kutləidirilmii ucluqlar, ditpəkli və gəzli ləvhəcik- lər, qapovcuqlar, kəsici alətlər) və fauna qalıqları aikar olunmudur.

Ədəa TpuropbehB I, IL, Bepxunü paleolit, v c6.: KameHHbili BEK Ha TEPDpH- torii SSSR, M., 1970 TELӦM (yun. :0105—son)—dixotomik budaqlanan, yarpaq və gəvdəyə ayrıl- mayan ilk ali bitkilərin gəvdəsinin uc hissəsi. T. sporlu və vegetativ olur. T. ali bitkilərin əsas orqanlarının baplanqıc formasıdır. TELOMERLƏİYMƏ—doymamıntn bir- ləptmələrin (monomerlərin) reaksi- Ya zəncirini tamamlayan (telogen) maddələrin zəncirvari reaksiyası. T. nəticəsində molekul kutləsi mux- təlif olan məhsul qarhıpıqı (telomer- pər) əmələ gəlir, bu zaman molekulu M. monomer hissələrdən qurulur, kə- nardakı qruplar isə A və V telogen molekulu fraqmentlərindən ibarət olur: ə

AB--nM ir A(—M—Y),V


T.—polimerlətmənin bir halıdır.

T. ucun istifadə olunan monomer- lərdən etilen, a-olefinlər, vinil- xlorid, vinilasetat, perfluoretilen, allil və akril birlətmələri, dienlər və onların tərəmələri daha cox eyrə- nilmipdir.

T.-Yə əsaslanan proseslərdən mak- rosikl laktonlar (ətirli maddələr) və s-aminturaular, irimolegullu kar- bon turpuları və s.-ip alınmasının tətbiqi əyəmiyyəti var.


KO/XO3


TELOFAZA – bax Mitoz. TELUQU DİLİ, telunqu, te- nuqu, tenunqu — teluquların


dili. T.d.-ndə təqr. 55 mln. adam da- HbilHibip (1980). İki nəvu (arxaik aqranthikaqt (hərfən—kitab) və umum- iilək cvyavaharikam (hərfən — ii- lək, 15 əsrdən)| var. *“*Vyavaharikaə ın. dialektlərinə əsaslanır. Rayalasim, telenqan və 11M.-pii1. dialektləri də se- cilir. İlk epiqrafik yazı abidələri 7 əsrə, bədii ədəbiyyat 11 əsrə aiddir. Əd. Petruniceva Z. N., Lzık teluqu, M., 1960, Azıki Azii i Afriki, kn. P., M., 1978, TELUQU ƏDƏBİYYATI—teliqula- rın ədəbiyyatı. 9—10 əsrlərdə təpək-


199


kul tapmıtppdır. İlk mə”lum abidəsi aMahabharatanın Nannaya Bhatta tərəfindən edilmiiy tərcuməsidir (11 əsrin əvvəli). 12— 16 əsrlərdə poeziya- da kasta sistemi və brahmanizm əley- hinə etiraz əksini tapmındır (So- manatha, Alasani Peddana və 6.). 15—16 əsrlərdə milli və dunyəvi noe- ziya inkipqaf etdi əə -Timmana, Kriprnadevaraya, inqali Suranna və b.). Humanist pair Vemana icti- mai bərabərlik ideyalarını təbliq etmipdir. 19—20 əsrin əvvəlində yeni, demokratik ədəbiyyat təpəkgul tapdı (Qurazada Apparao, Kandukuri Viresalinqam və b.). Unnava Lakimi- narayana, Vitvanathi Satyanarayana və b. realist romanlar, PTriranqam İPQrinivasa, Arudra, Dasarathi inqi- labi-romantik pe”rlər yazmınlar. S.


Satyanarayana, R. Ramamoxan Rao, V. Bhaskararao, T. Qopicand, A. Soma- sundar, R. V. PPastri, Buccibabu


və b. muasir yazıcıların əsərlərin- də zəhmətketlərin həyat və mubari- zəsi əksini tapmıtpdır.

Əd. Qurov N., Petruniceva Z., Literatura teluqu, M., 1967, Sovre- mennıe prozaiki teluqu, M., 1979,


TELUQULAR, andhralar—Hin- distanın cənubunda Andhra-Pradetp itatında, həmcinin Mədrəs və Maysur itatlarının ona qonpu r-nlarında yappayan xalq. Təqr. 55 mln. nəfərdir (1980). Teluqu dilində danınırlar. Etnogenezlərində əsasən, andhra, ka- linqa və teluqu tayfaları iitirak etmitdir. E.ə. 1-ci minilliyin orta- larına yaxın andhra və kalinqalar Pimali Hindistandan c.-a kecmur, e.ə. 2—eramızın 3 əsrlərində T.-la qarıpıb vahid xalq əmələ gətirmiip- lər. 4 əsrdən erkən feodal Qupta im- periyasının tərkibində olmuiilar, Bu dəvrdə T. arasında hinduizm məh- kəmlənmitdir. Muasir devrdə T.-ın milli mədəniyyətləri inkilaf etmək- dədir.

Əd:z Balaramamurti İ., Krat- kan istoriln naroda andxra, per. s teluqu, M., 1956: Zarubejnan Aziil, GYjnan Azii, M., 1982 (seril fStranı i narodı).


TELFER (ing. Ke1rheq, iyn. tele — uzaq--rheqo—aparıram)— yukqaldıran qurqu, bucurqaddan və əl ilə iiilə- dilən, yaxud elektrik intiqallı ge- diit hissəsindən ibarətdir. Birrelsli asma yolla hərəkət edir. T.-dən sex- daxili nəql. vasitəsi kimi istifadə edilir. Yukqaldırma qabiliyyəti 1—5 t olan elektrik T.-i daha cox yayıl- mhıpidır.

TELİYYAY— Lit.SSR-də məhəp. Tenm- yay r-nunun mərkəzi. D.y. st. Triko- Tax f-ki, hesablayıcı mapqınlar və Yar z-dları: tətbiqi incəsənət texni- kumu, elkəpqunaslıq muzeyi, xalq teat- rı var. Tikinti materialları və mey- və-tərəvəz konservi istehsal olunur. TEMA (Tema)—Tanana məhəp. Əh. 61 min (1970). Qvineya kərfəzi sahilin- də port. D.y.st. Aluminium, polad- tekmə z-dları, kimya, toxuculuq, Ye- Yinti sənayesi, avtomobilqayırma və neft e”malı muəssisələri var. Balıq ovlanır.

TEMBE—1Pərqi Afrika xalqlarında məskən tipi. Bir-birinə bititik duz- bucaqlı, yastıdlamlı və divarları gillə suvanmınt evlərdən ibarət olur. TEMBENCİ—RSFSR-in Krasnoyarsk əlkəsində cay. Kocecum cayının (Ye-


200



nisey həvzəsi) saq qolu. Orta Sibir yaylasındadır. Uz. 571 km, həvzəsi- nin sah. 21,6 min km?, Astanalıdır. Oktyabrdan mayadək donmuti olur. TEMBR (fr. sipbqe—səsin tonu)— səsin keyfiyyəti (ccalarıqz, cxarak- teriə), muxtəlif calqı alətlərində və muxtəlif adamlar tərəfindən ifa olunan eyni ucalıqlı səslərin fərq- lənməsi. səs mənbəyinin—musiqi alətinin vibratorunun hazırlandıqı materialdan, onun formasından (sim, plastinga və s.), eləcə də rezonator- larından asılıdır. T. musiqinin əsas ifadə vasitələrindəndir. T. səs rəqslərinin mӱrəkkəb xarakteri ilə baqlı olub, əsas tona qarılan ober- tonların hansı səs spektri sahəsin- də dapa guclu olmasından asılıdır. YPifahi pitqdə sait və s. sonor səs- lər T. ə gərə fərqlənir və bu fərq- lənmədə birinci və ikinci formant- lar əsas rol oynayır. Əsas ton tezliyi- nin formaptlar və harmonik oberton- larla əlaqəsi danınyanın fərdi nitq xӱsusiyyətlərini muəyyənlətdirir. Danınıq intonasiyasında T.-ə gərə emosiyaların butun mumkun olan ca- larları (sevinc, kədər, narazılıq qorxu və s.) ayırd edilir. TEMZA (Thape5)—B. Britaniyada cay. Uz. 334 km, həvzəsinin sah. 15,3 min km?-dir. Kotsuold yӱksəkliyindən baii- lanır. PQimal dənizinə təkuldur. Ya- qıip suları ilə qidalanır. Gəmicili- yə yararlıdır. Kanallar onu Bristol kerfəzi və İrlandiya dənizi ilə əla- qələndirir. London, Oksford və Re- dinq iy.-ləri T. sahilindədir. TEMH P—Tasax.CCP Aktubinsk vil.- ndə pəhər. Temir r-nunun mərkəzi. Temir cayı sahilindədir. Yar z-du: sovxoz-texnikum var. TEMİRKANOV Yuri Xatuyevic (d. 10.12.1938, Nalcik)—sovet dirijoru. SSRİ xalq artisti —- -—. (1981). SSRİ Dev- : lət mӱkafatı lau- reatı (1976). Diri- jorların YuyM- ittifaq musabiqə- CHHHH laureatı (1966, 1-ci muka- fal). 1968—76 il- lərdə Leninqrad filarmoniyası sim- fonik ork.-nin di- rijoru olmusdur. 1978 ildən S, M. Kirov ad. Leninqrad Opera və Balet Teatrının bat dirijorudur. London filarmonik ork. və Filadelfiya ork. ilə də cıxıi edir. Q.-un repertua- rına İ. Brams, Q. Maler, R. PPtraus, K. Debussi, P. Caykovski, İ. Stra- vinski, C. Gertvin, S, Prokofyev, R, Pedrin, A. Petrov və b.-nın əsər-


bəli



ləri daxildir. Sovet musiqisinin təbliqində xidməti var. Lenin ordeni ilə təltif edilmiidir.


TEMİR-KOMU 3—barmaqla calınan dilli qırrız musiqi aləti. Q, metal varqanın bir nəvudur.

TEMİRTAU (1945 ilədək Səmərqənd qəs.)—Qazax.SSR Qaraqanda vil.-ndə iləhər. D.y.st. ƏH. 223 mii (1983). Qa- raqanda metallurgiya, sintetik Kay- cuk, mexaniki-tekmə z-dları: kimya- mexanika və ipiaat texnikumları, tibb və musiqi məktəbləri və s. var. TEMİRXANOV Hacı Əlimurad or- lu (d, 8.7.1918, Bakı)—neftci, So- sialist Əməyi Qəhrəmapı (1959), Azərb.



TEMBR SSR neft ustası (1960). 1953 ildən


Sov.İKP uzvu. Bə- yuk Vətən muhari- bəsi iptirakcısı.


Əmək fəaliyyətinə


1937 ildə Bakı neft mə”dəplərində balilamı1i, qazı-


ma ustası, qazıma kontorunun direk- toru vəzifəsində calımıtadır.1963 ildən səhhətinə gə- rə pensiyadadır. Lepin ordeni və medallarla təltif edilmiiydir. TEMİR-XAN-İYURA (Teymurxan- II y p a) — Har.MCCP-nə Bufuakeck ur.- nin 1922 ilədək adı.

TEMİSAL, diuretin—kompleks dərman preparatı: qan damarlarını, xususilə urəyin tac damarlarını genəldir. Urək fəaliyyətinin dekom- pensasiyasından və beyrək xəstəliyin- dən tərənən eədemlərdə sidikqovan maddə kimi itlədilir. Mikstura və toz halında hazırlanır. TEMNİKOV — Mordva MSSR-də ipə- hər. Temnikov r-nunun mərkəzi. Mok- pa cayı sahilindədir. Quru sud, kər- pic, asfalt, kəndir z-dları, meypə kombinatı, kaqız f-ki: k.t. texniku- mu, tibb məktəbi, əlkəpqunaslıq muze- yi, Yaxınlıqında Mordva qoruqu var. TEMTH (uran. tempo, zar. tempus— vaxt)—1) Hərəkətin, iptin icrasının tezlik dərəcəsi. 2) İdmanda eyni hə- rəkətlərin ahəngdar təkrarlanma tez- liyi (məs., qacıtda, Yeripdə addım- ların T.-i).

TEMP, musiqidə — vəznin olcu vahidlərinin hərəkət (dəyitmə) sur”- əti. T. musiqi əsərinin ifasında mutləq sur”əti muəyyənlətidirir. T. musiqinin xarakteri ilə sıx baqlı- dır. Əsərin, yaxud onun hissəsinin daimi T.-i notda 17 əsrdən xususi italyan terminləri ilə ipyarə olunur. Əsas T.-lər: larqo, lento, adajio (aqır, sakit), andante, moderato (mu- layim), alleqro, vivace (vivo), presto (iti, surqətli), Bu terminlərin bir qismi əvvəllər, həmcinin musiqinin umumi xarakterini də bildirmitdir (məs., alleqro—hərfi mə”nası citən ə): bəqzisi bu xususiyyətini indi də sax- lamaqdadır. Terminlər əsas sozun mə”nasını gӱcləndirən və ya zəiflə- dən əlavə səzlərlə də iplənir (məs., molto—ccoxəş ma non troppo—clakin o qədər də yox?) və b. Əsərin dəqiq T.-H metronom vasitəsilə muçəyyənləi- dirilir. Q.-in dəqiqliyi, rəvanlıqı ÖƏİYK pema Yatə malikdir. Lakin əsə- rin ayrı-ayrı fraza və passajının bədii ifadəliliyi, cox zaman əsas Q.- dən yayınmarı tələb edir (bax Aqogi- ka). T.-də sur”ətin tədricən artması- nı (accelerando, strinjendo, piu mo- sso) və azalmasını (rallentando, ri- tenuto, meno mosso) bildirən xususi terminlərdən istifadə olunur. İlkin T.-ə qayıdıti tempo primo səzləri ilə gəstərilir.

Ədə NazankinskiNn muzıkalhınom tempe, M., 1965. TEMPERA (ital. tempera, temperare —rəngləri qarımpdırmaq)—boyakarlı- qın texniki ӱsullarından biri, bu usulla iplənmiiy rəsm əsəri. T.-na rənglərin yapıqldırıcı maddəsi su və yumurta sarısından, həmcinin yar ilə (yaxud yaq və lak ilə) qarıdı-


B. Va I


rılaraq suda həll edilmiiy bitki, ya- xud heyvandan alınan yapıqtqandan ibarət olur. Qədim Misirdə mə”lum idi. Orta əsrlərdə T. dəzgah boyakar- lıRının əsas texniki usulu olmuit, bə”zən də binaların divar rəsmlərin- də istifadə edilmiitdir. Q. ilə ii1- lənmii tabloların rəngi və tonu yar- lı boya ilə cəkilən əsərlərə nisbətən ətraf muhitin tə/sirinə daha cox da- vamlı olur, ilkin təravətini uzun muddət saxlayır.

TEMTEPAMEHT (var. temperamentum — hisslərin muəyyən nisbəti)—tpəx- siyyətin psixi fəaliyyətində dinamik cəhətlərin xarakteristikası:y insanın fərdi psixi xassələrindən biri. T. haqqında ilk fikri Hippokrat seylə- midir. O, T. adı altında insanın anatomik, fizioloji, psixoloji xu- susiyyətlərini bata dutur və belə hesab edirdi ki, T. bədəndə olan 4 mayenin nisbətinin pozulması ilə mӱəyyənlətdirilir. Bu mayelər: qan (lat. csanqvisə), selik (yun. vfleq- maz), ed (yun. cxole9ə) vəqara əd- dӱr (yun. cmaylenxoleə). Hippokrata gərə, həmin 4 mayenin qarıpıqında qan ustun olduqda—sanqvinik, əd us- tun olduqda—xolerik, selik ustun ol- duqda—fleqmatik, qara əd ustun ol- duqda— melanxolik T. alınır.

Akad. İ. P. Pavlov ali sinir fəa- liyyətinin tipləri haqqındakı tə”- limində T.-in fizioloji əsasları- nın elmi izahını vermindir. İ. P, Pavlova gərə T. sinir sisteminin tip- lərindən asılıdır. O, sinir sistemi- nin 4 tipini muəYYən edərək gestər- mipdir ki, Q.-in fizioloji əsasın- da Hippokratın irəli surduyu 4 maye deyil, sinir sisteminin umumi tipi durur. T.-in 4 ən”ənəvi tipinin (me- lanxolik, sanqvinik, fleqmatik, xo- lerik) əsasını insanın sinir siste- minin ӱmumi tipi (1. Quvvətli, mu- vazinətsiz, 2. Quvvətli, mӱvazinətli, hərəki, Z. Quvvətli mӱvazinətli, inert və 4. Zəif) təiqkil edir.


Əd.: Umumi psixologiya, B., 1982) Simonov P. V., Ertomi İl M., Tev- perament. Xarakter. Licnostı, M., 1984,


TEMTEPACM)A (nar. temperatio — mӱtənasiblik, qariılıqlı əlaqə), musiqidə—səs “sistemi pillələ- ri arasındakı interval nisbətinin tarazlapdırılması. Q.-nın mahiy- yəti intervalların (əsasən kvintala- rın) həcminin onların dəqiq akus- tTİK səslənininə nisbətən cӱzi dəyi- ipikliklərə məqruz qalmasındadır. Bu dəyipikliklərin nəticəsində acıq, xalis musiqi keku enharmonik bərabər musiqi səsləri olan qapalı musiqi kəkunə cevrilir. T.-lı musiqi kəekun- də səslər arasındakı komma həcmli fərq aradan geturulur, oktava 12 bə- rabər yarımtondan ibarət olur. 12 pilləli Q.-lı kəkun catıtimayan cə- hətlərini aradan gəturmək ccun okta- va daxilində 24, 36, 48, 53 pilləsi olan kəklər yaratmaqa cəhd gostəril- mi, lakin onlar əzunu doqrultma- mıipdır. Yaradıcılıqa və ifacılıq sənətinə hərtərəfli imkanlar acdırı ucun 12 pilləli T. geniit tətbiq olu- nur (bax həmcinin Kok, Səs sistemi). TEMPERATUR (lat. (epreqaqiqa — dӱzgӱn nisbət, mӱtənasiblik, normal hal)—makroskopik sistemin termodi- namik tarazlıq halını xarakterizə edən fiziki kəmiyyət. Termodinamik



TENDRYAKOV


201



tarazlıqda olan izolə edilmipt siste- min butun hissələrinin T.-u eynidir. İzolə edilmii sistem tarazlıqda ol- madıqda isti və soyuq hissələr arasın- da enerji (istilik) mubadiləsi nəti- cəsində muəyYƏN mӱddətdən sonra T. 6ə- rabərləpir. T. sistemi təkil edən zərrəciklərin enerjiyə (Boltsman statistikası), sur”ətə (Maksvell pay- lanması) gərə paylanmasını, ionlaii- ma dərəcəsini (Saha dusturu), taraz- lıqiqualanmanı—pualanmanın spekt- ral sıxlırqını (Plank qanunu), iqça- lanmanın tam həcmi sıxlırını (Ste- fan—Boltsman qaninu) və s.-ni tə/yin edir. Temperatur Boltsman paylanma- sında həyəcanlajtma, Maksvell pay- lanmasında kinetik, Saha dusturunda ionlaitma, Stefan— Boltsman qanunun- da radiasiya T.-u adlanır. Qazların kinetik nəzəriyYƏəsində və statistik mexanikanın baliiqa bəlmələrində T.- un ədədi qiyməti zərrəciklərin 3/2 kT-yə bərabər olan irəliləmə hərəkə- tinin orta kinetik enerjisindən tapılır (k—Boltsman sabiti, T— temp-rdur). T. umumi halda enerji- nin entropiyaya gərə tərəməsi kimi tapılır. Kinetik enerji musbət ol- duqundan bu qayda ilə tapılan T. hə- mipə musbətdir və mutləq T. (termo- dinamik temp-r pipkalasına gərə T.) adlanır. Beynəlxalq vahidlər siste- mində mutləq T. kelvinlə (K) əlcu- lur. Selsi iikalası ilə tə yin edil- mip temp-rla (2) mutləq T. (T) ara- sında əlaqə 1= T—273,15 K dusturu ilə ifadə olunur. T. anlayıtından həmcinin tarazlıqda olmayan sistemi xarakterizə etmək ucun istifadə edi- lir. Məs. astrofizikada KƏ) cisimlərinin parlaqlıqı—parlaq- lıq T.-u, iqualanmanın spektral tər- kibi (rəng T.-u) və s. gəstərilir. Cid- di muəyyənlətdirilmint T. anlayıtpı tarazlıqda olan sistemə aiddir. TEMPERATUR İNVERSİYASI (at- mosferdə)—atm.-in hər hansı tə- bəqəsində hava temp-runun yuksəkliyə gərə artması. Atm.-in Yerə yaxın təbə- qəsində və sərbəst atm.-də mullahidə edilir. Yerə yaxın təbəqədə T.i. cox vaxt guclu gecə soyuması nəticəsində əmələ gəlir. T.i.-nın qalınlıqı Yuz- lərcə m.-ə catır. İnversiya təbəqəsin- də temp-r 15—20*2S-yədək arta bilir. Azərb.SSR-də T.i ən cox Nax.MSSR- də yaranır. .

TEMPERATUR TİKİİYİ —material- da temp-r deformasiyası nəticəsində yaranan daxili gərginlikləri kənar


etmək ucun intaat konstruksiya və qurqularını ayrı-ayrı təcrid olun- muti hissələrə ayıran bopluq, yaxud konstruksiya və qurqular arasında


saxlanılan araboiluqu. T.t. bu hissə- lərin bir-birinə zərər yetirmədən ge- niplənməsinə imkan verir. Qikiiydən konstruksiyaya su gecməməsi ucun ona cox vaxt asfalt təkurlər.

TEMPERATӰR İYKALASI —tempera- turu ifadə edən ardıcıl ədədi QİY- mətlər sistemi. Temp-r termometrik maddənin hər hansı bir xassəsinin temp-rdan asılı dəyitməsinə gərə TƏ - yin edilir. Termometrik maddə və onun xassəsi, baplanrıc hesabat nəeqtəsi və temp-.-r pahidi—dlərəcə secilərək "ii. təyin edilir. Qlp. nda bəsit maddə- nin iki tarazlıq fazasına uyqun nəq- tələr (reper nəqtələri və ya sabit nəq- tələr) qeyd edilir. Onlar arasındakı məsafə ikalanın əsas intervalı adla-


nır. Reper nəqtələri olaraq suyun uc- luk nəqtəsi, su, hidrogen və oksigenin qaynama temp-ru, gӱmu1i, qızıl və s.- nin bərkimə nəqtəsi geturulur. Məs., lsi pkalasında reper nəqtələri olaraq suyun bərkimə (buzun ərimə) və qaynama temp-ru gəturulur. Bu nəqtə- lər arasındakı əsas interval (n — 100) bərabər hissəyə bəlunur.

Tli, temp-rui birqiymətli və mo- noton funksiyası olan fiziki gkə- miyyətin qiymətlər ardıcıllırı sis- temidir. Qli, secilmini termometrik maddə (qaz, maye, bərk cisim) və onun xassəsinə (istidən genitlənmə, temp- ra gərə elektrik muqavimətinin də- yipməsi və s.) gerə mӱxtəlif olur. Tai. reper nəqtələrinin ədədi qiymə- ti ilə fərqlənir. Məs., Selsi (?S), Reomyur (R) və Farenheyt (*E) iikala- larında normal pəraitdə suyun donma və qaynama nəqtələrinin ədədi qiyməti muxtəlif gəturulur. Bir ipqkaladan digərinə kecid belədir: ”*S=0,8t”2K = (1,8n 4327 F.

Termometrik maddəsi qaz (azot, hidrogen, helium) olan T.pi, ideal qaz ucun Avoqadro tərəfindən veri- lən nəzəri Tlp.-na yaxın olur. Mut- ləq sıfrı fiziki xassənin sıfrına uyqun ikala mutləq T.i. adlanır.

Tlp.-nın prinsipial catıtmazlı- qı onun termometrik maddədən asılı olmasıdır. Termodinamikanın ikin- ci qanununa əsaslanan termodinamik Tp.-nda (Kelvin tikalası) bu nəqsan yoxdur. Bu iikala Karno tsiklinə gerə qurulur (cisim T| temp-runda O: qədər istilik miqdarı alır, Tə


temp-runda isə (), qədər verir:


O,



nisbəti itici cisimdən asılı


9 olmur). lcu və cəki ӱzrə 10-cu Baiy kon-

frans termodinamik T li.-nda reper nəqtəsi olaraq suyun 273,16 K uyqun gələn ucluk nəqtəsini qəbul etdi. Sel- si ipqkalasında bu nəqtə 0,012S-yə uy- qundur. Termodinamik T.p.-nda temp-r kelvinlə (K) əlculur:

TK=10S4-273,159K, nK=pəsS,

1927 ildə Beynəlxalq praktik T.11. (BPTPP) qəbul edilmipdir. Bu mka- la təcrubədə əldə edilən dəqiqliklə termodinamik Tip. ilə ust-ustə du- mün Temp-ru əlcən butun cihazlar BİTYİP-ya gərə dərəcələnmiidir. TEMPERATUӰR İYXALANMASI — bax İstilik iqualanması. TEMTRET (rx. templet, template— ulgu, lekal, model)—1) aparat, cihaz, mapın, THKHHTH TOnlmarbi BƏ )a KOHCT- ruksiyanın iki 6ZüYZİY, miqyaslı yastı fotomodeli. Steid, pult, dəz- gah və s.-nin iplənilib hazırlanma- sında, elmi-tədqiqat və sənaye qurqu- larının, bina və s.-nin layihələn- dirilməsində istifadə edilir. T.-in tətbiqi keyfiyyəti artırır, qrafik itlərinin miqdarını və layihələmə muddətini azaldır. 2) Metaliqunas- lıqda—mə”mulatın mikrostrukturunu appkar etmək və əyrənmək ucun metal mə”mulat və ya pəstahdan kəsilib ayrı- lan yastı numunə. Bunun ucun T.-i pardaqlayır, sonra turpiqu və qələvilə- rin məhlulları ilə attılayırlar. TEMRYUK-RSFSR Krasnodar el- kəsində pəhər. Temryuk r-nunun mər- kəzi. Dəniz portu. Kuban cayında gə- mi dayanacaqı. D.y. st. Yeyinti sənaye-


CH, Təupyöə-MexaHVKa 3-Ny, THKMI f-ki:y elkəpqunaslıq muzeyi var. TEMӰKO (Təeptpiso)—Cilidə ipəhər. Kautin əyalətinin inz.m. Əh. 157 min (1978). D.y. qovpaqı, K.t. r-nunun ti- carət mərkəzi. Aəac e”malı, yeyinti səpayesi, tarix-etnoqrafiya muzeyi var. 1881 ildə salınmıtdır. TEN (Tale) İppolit Adolf (21.4. 1828, Arden, Vuzye—5.3.1893, Paris)— fransız filosofu, estetik, yazıcı, tarixci. Fransa demiyasının u3- vu (1878). Naturalizm nəzəriyyəsinin, mədəni-tarixi məktəbin banisidir. c“Tənqidi-təcrubələrə (1858), Fİngilis ədəbiyyatı tarixiz (1863— 64), *İncə- sənətin fəlsəfəsiz (1865—69) əsərlə- rinin, O. Balzak və Stendal haqqın- da etudlərin mӱəllifidir. Bədii )a- radıcılıqında xalq həyatına biganə munasibət nəzərə carpır. “Pireney sə- fəri. (1855), “İtaliyaya səyahətə (1866) ocerk kitabları, 4“Paris adət- ləri...ə (1867) satirik povesti var. T.-in estetik gərutləri 20 əsr Azərb. ədəbi tənqidinə də muəyyən tə sir gəs- tərminidir.

Əsərləri: Filosofil iskusst= va, M., 1933: İstoril əstetiki. Pamatniki


mirovon əsteticeskov mısli, t. 3, M., 1967.


TENARDİT (fransız kimyacısı L. J. Tenarın (Q.. Y. Thepaq4, 1777—1857) adından |—sulfatlar sinfinə aid mineral. Yataqları SSRİ (Qarabo- qazqol kərfəzi və s.), AB1P, Kanada və s. yerlərdə var. Əsasən, soda səha- yesində və iqliə istehsalında xammal kimi iplədilir. TENDER (ing. sepdeq, (epd—xidmət etmək)—1) adətən parovoza qopulan Z, 4 və6 oxlu qoiqu, icərisində su, yanacaq və kəməkci qurqular olur. 2) Birdorlu kicik yelkənli gəmi. Əvvəllər yelkənli donanmanın kicik hərb gəmiləri də Q.adlandırılırdı. TENDOVAGİNİT (yeni lat. tendo— BərTəp -- vagina— arTar)—BəTəp )aTaFbiHbiH kəskin, yaxud xronik iltihabı. Əsasən əl nahiyəsində, mil-bilək, apıq-bal- dır oynaqında olur. İnfeksion və catırtılı T. ayırdedilir. İnfek- sion T. infeksiyanın vətər yYataqı- na duiməsindən, catırtılı isə vətər yataqının aseptik iltiha- bından bap verir. Mualicəsi: immobilizasiya, fizioterapiya, anti- bakterial mualicə: irinli T.-də cər- rahiyyə əməliyyatı. Profilagk- tikası: infeksion QT.-də mikro- travmaları vaxtında mualicə etmək, Əd.: Spravocnik prakticeskoqo vra- qa, non red. A. İ. Vorobvheva, M., 1982.


TENDR YAKӦV Vladimir Fyodorovic (5.12.1923, Volsqda vil., Verxovajsk ə, Makarovskaya kK.—ə.8. 1984, oskva)—rus sovet yazıcısı. 1948 ildən Sov.İKP uzvu. Muasir sosial və mənəvi-əxlaqi problemlərə həsr olunmuit “İvan Cuprovun iflası (1953), “Sərt duyunə (1956), *E”cazkar? (1958), “Məhkəmə. (1961), “Qısa qa- panmaq (1962), “Nefertiti ilə gerup” (1964), *Qapıntıq (1965) “Bahar ku- ləklərik (1973), cBuraxılıqdan son rakı gecəə (1974) və s. povest və ro- manların. hekayə, ocerk pyes və sse- narilərin muəllifidir. Bir, sıra əsəri ekranlaidırılmınidır. 2 orden və medallarla təltif edilmiidir. Əsərləri Sobr soc., 1 1—4, M., 1978—80, Pacnnara. Ilonecru, M., 1982.


202


TENEZMLƏR


TENEZMLƏR (yun. Keypeztlov—mə”na- sız caqrırı:=nn, (et1pb–guc verirəm), gucənmələ r—defekasiyaya, ya- xud siyiməyə aqrılı, yalan caqırıit- lar. Sidikliyin və duz baqırsaq əzə- lələrinin tonik yıqılmasından batp verir. Əsasən, dizenteriya, duz ba- qırsaqın, yaxud sidikliyin, habe- lə ona yaxın orqanların (proktit, sistit) patoloji proseslərində tə- saduf edilir. Mӱalicəsi: T.-i teərədən əsas səbəbi aradan qaldır- maq, vanna, mikroimalələr, antispas- tik preparatlardan hazırlanmıi Pam- lar və s.


Əd. Liolhko A. V. Volkov L. hskal A. E.,


N. s ol kan |is , Kien, “983, R Pistitı TENERİFE (Tenerife) — Atlaptik


okeanında, Kanar a-rı qrupunda vul- kanik ada. İspaniya ərazisindədir. Sah. 1946 km2. ƏH. 500 mindən cox (1970). Bazaltlardan təikil edil- mipdir. Hund. 3718 m-ə qədər. İqli- mi tropikdir. İllik yaqıntı 300— 350 mm. Həmitəyatıl kolluqlar və mepələrlə ertuludur. Tropik əkinci- lik (banan, sitrus bitkiləri, tutun, uzum və s.) inkipaf etmipdir. Balıq- cılıqla məpqul olunur. Əsas ipəhəri Santa-Krus-de-Tenerifedir. İqlim ku-


Eu3o8i

ENZOVERİCİ (lat. (epzbiz—gərgin, dartılmın--verici)—bərk cismin de- formasiyasını elektrik siqnalına ce- virən cihaz. Muqavimət T.-sinin (ten- zorezistor) ili metal məftilin (və ya folqanın) deformasiya (dartılma və sıxılmay zamanı elektrik muqavi- mətinin dəyitiməsi xassəsinə əsasla- nır. T. konstruksiyaca məftildən (M1, Mo, Re əsaslı ərintilər, kons- tantan, nixrom) hazırlanmınq pəbəkə- dən, ya da folqa və ya yarımkecirici levhədən ibarətdir. Q. tədqiq olunan detalın ustunə yapıpidırılır. Detal yuk altında olduqda ipqəbəkə və ya levhə dartılır (sıxılır). Dartılan- da məftilin elektrik muqaviməti ar- tır, sıxılanda isə :azalır. Q.-lərdə əmələ gələn tenzoeffekt, onun tenzo- həssaslıq əmsalı ilə xarakterizə olunur: məftil T.-nin tenzohəssaslıq əmsalı 2—2,5, yarımkecirici T.-nin- ki isə 200-ə qədər olur. TENZOMETR (lat. (Kepziz—gərgin --... metr)—mapın detallarında, konst- ruksiya və qurqularda, habelə materi- alların mexaniki sınaqlarında de-


formasiyaların paylanmasının təd--


qiqi ucun iplədilən cihaz. Mexani- ki və elektrik T.-lər vardır. Mexani- ki T. hesablama və qeyd edən qurquları olan linglər kombinasiyasından iba- rətdir: əsasən, elastik materialların mehkəmlik xarakteristikalarının tə”yinində iplədilir. Elektrik T.- inin əsas elementi tenzorezistor ve- ricisidir (bax Tenzoverici). Elek- trik T.-i mӱrəkkəb ipəraitdə (aqressiv muhitdə, yugsək və ya alcaq temp-rlar- da və s.ӱstatik və dinamik deforma- siYanı əlcməyə imkan verir. TENZOR-bax Tenzor hesabı. TENZOR HESABI –riyazi nəzəriyyə: tenzorların xassələrini və onlar uzə- rindəki əməlləri eyrənir. Qenzor (lat. Qep5mı5—gərgin, dartılmıin) məf- humu 19 əsrin ortalarında Yaranmıii və iki məqnada iplədilir: 1) xususi nəv gəmiyyətlərin xususi qanun uzrə dəyipnməsi ilə izah edilir, 2) mexa-


nikada, xӱsusən elastiklik nəzəriyyə- əl:


sində sinonim kimi x vektorunu F.x vektoruna cevirən xətti operator olan F simmetrik a inordur. F-in simmet-


— —

rikliyi (u, F:x) skalyar hasilində x BƏ u vektorlarının yerini dəyiidik- də bu hasilin dəyinməməsi ilə izah olunur. Burada tenzor elastik defor- masiyada yaranan kicik dartılma (sı- xılma) ilə əlaqədardır və sonralar mexanikanın batqa sahələrinə kecu- rulmutidur. Məs., deformasiya tenzo- ru, gərginlik tenzoru, ətalət tenzo- ru və s.

T.h. vektor hesabı və matris nə- zəriyyəsinin inkipafı və umumiləi- məsi olub, diferensial həndəsə, Ri- man fəzaları, nisbilik nəzəriyyəsi, elektrodinamika və b. elm sahələ- rində tətbiq edilir. Tenzor hər koor- dinat sistemində bir necə ədədlə (tenzorun komponentləri) tə yin olu- nur, batqa sistemə gkecdikdə onların dəyitimə qanunu vektor komponentlə- rinin dəyitimə qanunundan murəkkəb- dir. T.H. koordinat sisteminin seci- lipindən asılı deyil, batipqa səzlə be- lə sistemdə tenzor komponentlərinin verilməsi, onların digər sistemdə ve- rilməsini təyin edir. Duzbucaqlı uc-


əlculu koordinat sistemində 3" sayda

Rul. 2, Z) ədədləri ilə ve- ik

rilmit və (x4, xə, xz) koordinat sis-

temindən (x,, Xə, Xa) sisteminə kec-

DİKDƏ


ə iq İş ə Lo

Ru... und” cı yə (1) dusturu ilə dəyitən kəmiyyətlərə ten- zor kəmiyyətlər (bə”zən tenzorlar) de.


İnnup, burada a1=s05 (x, xə). Bunları


təyin edən ədədlər sisteminə duzbu- caqlı koordinat sistemində tenzorlar, k ədədi tenzorun valenti (ranqı), Pisi, ədədləri isə komponentləri (ko-


ordinatları) adlanır. Fəzada istə- nilən əlculu tenzor analoji verilir. Məs., a vektorunun komponentləri a,


(1, 2, 3) olarsa, a, ədədləri birvalent- li tenzordur. İxtiyari a=|a, | və f— = (I) vektorlarına R,.=a,b, kompo-


iy 1 nentli tenzor uyqun tutulur və bu, diad adlanır. a (x1, X,, Xi) vektorlar meydanıdırsa, bunun hər nəqtəsinə

a q 1 =: | R, i .. "7 3: komponentli tenzor uyqun tu


y ıb əb

tulur və buna az la)) vektorunun t=

m (xu, X,, X)) vekto, una gərə torəmə- —ir


dir


Pu olarsa, R, simmetrik, R,, =--R.


olarsa, cəpsimmetrik tenzor adlanır. Simmetrik tenzorun altı, cəpsimmet- rik tenzorun uc asılı olmayan kom- ponenti var. Ətalət və gərginlik ten- zorları və vahid tenzorlar simmet- rikdir. Hər tenzorun simmetrik və cəp- simmetrik tenzorlara Yeganə ayrılı- pı var. a(t) vektoru elastik cisim hissəciyinin kicik deformasiyada yer-


) imi yazılır. R..= si deyilir və kimiy r )


— r


simmetrik hissəsi deformasiya tenzo-


dəyiimə vektorudursa, vektorunun


zən Ricci hesabı da deyilir. ..


pyHa uyqundur, potensial meydandır-


sa, = simmetrik tenzordur. Tenzor at

komponentlərinin funksiyaları gkoor-

dinat sisteminin secilitindən asılı

deyilsə, onlara tenzor invariantları

deyilir. Tenzorun PidPiş Pi H3H HH-


dr izi a(t) vektor meydanının divergen- siyasıdır. Bir afin koordinat sis- teminin digərinə nəzərən vəziyyəti


Ay və V1 ədədlər sistemi ilə verilir.


varianta misaldır. tenzorunun


F A 1-lər e, bazis vektorlarının kəhnə e, bazislərinə gərə komponentləridir


və ey=Ahe, olur. Bİ-nəp b, bazisləri- nin e, bazislərinə gerə komponentlə- ridir və e, = Bİ ey Dəyitimə qanunla- rına Aİ daxil olan tenzor kovariant,


Vu, daxil olan kontravariant, hər iki-


si daxil olan isə qarınıq tenzor adlanır. Tenzorlar çzərində əsas derd əməl ədənilir: toplama, vurma, iki və ya daha cox indekslərə gərə tenzorun bukulməsi və tenzorda indekslərin yer- lərini dəyiimək. Q.H.-nda kifayət qə-


dər diferensiallanan əyrixətli xi

koordinatlarına da baxılır. Hər nəq-

tə ətrafında həmin koordinatlar afin

koordinatlarla, afin koordinatların

bazis vektorları isə R nəqtəsindəki

q ko” uk... XY.YCH TƏPƏMƏCH r


olan — =e, vektorları ilə əvəz edi- dx" lir.

T.H.-nın yaranması 19 əsrdə cəb- ri forma və diferensial kvadratin forma nəzəriyyələrinin inkitafı ilə baqlıdır. Kvadratik forma sa- həsindəki tədqiqatlar səthlər hən- dəsəsi (K. Qauss) və coxelculu met- rik fəza Həndəsələri ilə əlaqədar- dır (B. Riman). T.H.-nın muasir 1p0- kildə olmasında italyan riyaziyyat- cısı Q. Ricci-Kurbastronun beyuk rolu olmutdur. Ona gərə T.H.-na bə”-


ideyaları ilgin vaxtlarda geni yılmamıldır, A. Eyniteyn çmumi nisbilik nəzəriyyəsini yaradandan sonra T.H.-na maraqdaha cox artdı (bu nəzəriyyənin riyazi hissəsi T.H.-na əsaslanır).

Əd. RaptevskinNn P. K., Rimano- va qeometrin i tenzornın analiz, 3 izd., M., 1967: Sokolınikov İ. S., Ten- zornın analiz, per. s anql., M., 1971, P o- bedralB. E., Legini po tenzornomu ana- lizu, M.,


TENİİDOZLAR — insan və heyvan helmintozus, sestodozlar qrupuna da- xildir. eərədiciləri baqırsaqda pa- razitlik edən teniid fəsiləsindən lentiəkilli qurdlardır. Ən cox te- nioza və teniarinxoza təsaduf edilir. Teniozun terədicisi donuz teni- yasıdır (Taepya zohip), uz. 1,5—2 m-ə qədərdir. Teniya surfələri—sisti- serklər donuzun əzələ va toxumasında parazitlik edir. İnsanlara bu xəstə- LİK donuz ətindən yoluxur. T. mə”də-ba- qırsaq (urəkbulanma, qarında aqrı və s.) və sinir pozeunluqlarına (tez-


TEODOLİT


203



yorulma, əsəbilik və s.), bə”zən qanaz- lırına səbəb olur. Teniarindxo- zun tərədicisi əkuz teniyasıdır (Taeniarhynchus saginatus), ya. 6—7 s- dir. Yoluxması teniozda olduqu kimi- dir. Mualicəsi: fenasal, erkək ayıdəəyi ekstraktı, qabaq tumu, sis- tiserkoz zamanı operasiya,. Pro- filaktikası: əhaliyə satılan ətə baytar-sanitariya nəzarətini ar- tırmaq, otlaqların ifrazatlarla cirklənməsinin qariısını almaq, əha- li arasında sanitariya maarifi iili- ni gӱcləndirmək və s.

Əd.: Tropiceskie bolezni, pod red. E. P. PTupvalovov, M., 1979. TENİOZLAR, heyvanların tenioz u—helmintozlar qrupu, te- niya (Taepqa) cinsinə aid 40 nəvdən artıq sestodun parazitlik etməsindən batı verir. Teniyalar lent mərhələ- sində muxtəlif yırtıcı məməlilərin, bəzən vəhtii və balıqyeyən qutiların baqırsaqlarında parazitlik edir. Pa- razitin aralıq sahibi gəmiricilər və gəviəyənlərdir. Xəstəliyin aqırlıqrı parazitin miqdarından və xəstə hey- vanın umumi vəziyyətindən asılıdır. Heyvan xəstəlikdən ələ bilər. M u a- licəsi" sestoda qarpı preparatlar- la dehelmintizasiya. TENİRS (Tepqeq5) David Kicik (15. 12.1610, Antverpen—25.4.1690, Brus- sel)—flamand boyakarı, Rəssamlıqı atası David T. Beyukdən eyrənmiti- dir. 1651 ildən Brusseldə ershersoq Leopold Vilhelmin saray rəssamı və pəkil qalereyasının direktoru ol-


| = əd


D.T-


mupdur. Antverpen Rəssamlıq Akade- miyasının yaradılmasının Temə6öyc- cusudur. Məmiət səhnələri, dini tab- lolar, yumoristik səhnəciklər, port- retlər və s. əsərlər yaratmıtdır. (*Meymunlar mətbəxdəə, 4“ Dar mənzərə- siəm, 1640, “Qarovulxana 1642, cKənd- də ,bayramə, 1646, * Kəndli toyYuə, 1652: hamısı Ermitajdadır, Leninqrad). TENGİZ, Dengiz—Qazax.SSR-də, Qazaxıstan xırda təpəliyində acı- ipor gəl. Sah. 1590 km”, uz. 74 k.m, eni 40 km, dərinliyi 8 m-ə qədərdir. Su- yunda mirabilit (duzluluq 3—1320o) var. Gelə Nura və Kulanutpes cayla- rı təkulur:-

TENNANTİT (|ingilis kimyacısı S. Tennantın (5. Teppap1: 1761—1815) adından|— falers qrupundan mineral Kimyəvi tərkibi Si tyAzZz Kubik


nirs.



6 Kənddə bayram tənliyizn. Luvr. Paris.


sinqoniyada kristallapır. Tetraed- ritlə izomorfdur. Sərtliyi 3—4, sıx- lıqı 4600 kq/m?. Rəngi poladı-boz, dəmiri-qara. Hidrotermal məniləli- dir. Mis filizidir.

TEHHECCH (Tennessee )— ABİII-na na). Ohayo cayının sol qolu (Missisipi sistemi). Appalac d-rının q. yamac- larından axan Holston və Frenc-Brod caylarının birləməsindən əmələ gə- lir. Uz. 1470 km, hevzəsinin sah. 104 min km?, Gəmiciliyə yararlıdır. SES-lər var. Noksvill, Cattanuqa və Florens 11.-ləri T. sahilindədir. TENNESSİ (Teppezzee)— ABPQ-ın c.- unda titat. Sah. 109 min km”. Əh. 4,6 mln. (1980). İnz.m. Naiqvill i,-dir. Ərazisinin 1i, hissəsini Appalac d-rı, q.-ini Missisipi ovalıqı tu- tur. İqlimi subtropik kontinental- dır. Orta temp-r yanvarda 3,5—5”S, iyulda 25*S-dir. İllik yarıntı 1100—1200 9. MyhyM cayları: Ten- nessi, Kamberlend. Sənaye-aqrar ita- tıdır. Elektrik st.-ları kompleksi (Tennessi cayı dərəsində), kimya, atom, əlvan metallurgiya, matınqa- yırma, arac emalı, toxuculuq, poli- qrafiya sənayesi və s. var. Kəmur, fosforitlər, sing, mərmər cıxarı- lır. Qaramal, donuz saxlanır. Əsa- sən, tutun, soya becərilir. Muhum ptpə-


hərləri: Natvill, Memfis, Noks- vill, Cattanuqa. TENNİS, laun-tennis (ing.


Yazup—cəmənlik -|- tennis, cox guman ki, fr., (epetq—budur, sizə catacaq, gəturun sezundən)—hHundurluyu 91 sm olan torla iki bə- rabər hissəyə bə- lunmuyp meydancada (kortda) top və ra- ketka vasitəsilə idman OİYHY, OİYH- cular topu tor uzə- rindən elə əturmə- yə calınırlar ki, rəqib onu duzgun qaytara bilməsin. 13—14 əsrlərdə İtaliya, Fransa, İngiltərədə T.-ə bənzər oyun olmupit, topa əl ilə zərbə vurulmulidur. 16 əsrin əvvəllərin- dən raketkalar tət- biq edilmiiddir. Muasir T. B. Bri- taniyada meydana gəlmii, 1875 ildə bu oyuna laun-ten- nis adı verilmiyl- dir, həmin il tennisin yaranması ili hesab edilir. 1912 “ildə Pa- risdə Beynəlxalq T. Federasiyası ya- radılmınidır. Uimbldon turniri (18/ 7 ildən) və Devis Kuboku yrpyu- da komanda yarıtları (1900 ildən) Q. uzrə ən bəyuk beynəlxalq yarıi- lardır.

Rusiyada T. 19 əsrin 70-ci illərin- də Yayılmaqa baiylamıtidır. T. uzrə SSRİ-nin ilk cempionatı 1924 ildə gecirilmitdir. 1923 ildə yaradılmıi


Umumittifaq Bəlməsi 1956 ildən SSRİ:T. Federasiyası ad. lanır.


Azərb.SSR-də T. 20-ci illərin axırı—30-cu illərin əvvəllərindən Yayılmaqra batlamın, 1970—8( illər- lə daha cox inkipaf etmitdir. Azərb. tenniscisi S.. A. Lixacov Q, uzrə


qopa yarıplarda dəfələrlə SSRİ və Avropa cempionu olmutdur. TEHHO (yaponca hərfi mə”nası— ilahi hekmdar) — Yaponiyada impe- rator titulu. Ədəbiyyatda, xususilə Yaponiyadan kənarda yapon impera- torları mikado da adlanır. TENOR (ital. tenorc, lat. (epoq—sax- layıram)—1) yuksək kipi səsi. Dia- pazonu birinci oktavanın do səsin- dən İKİNCİ oktavanın lya səsinə qə- dərdir. Lirik “((epoqe 41 qa2la) və dramatik ((Kepoqe 41 Eoqqa) nəvləri var. Lirik T. ucun yumtpaq tembr, melo- diklik, oynaqlıq, yungulluk səciyyə- vidir. Dramatik T. butun diapazon boyu səslənmənin guӱcu və genitliyi ilə fərqlənir. Lirik-dramatik T. və altino Q. da olur. 2) əfəslə calı- nan musiqi aləti. Adətən eyni erӱpa mənsub orta registrli bə”zi mӱsiqi alətləri də T. adlanır (T. saksofon, T. dombra və s.). 3) Orta əsrlərdə (12 əsrdən) təsi iki əsərlərdə əsas melodiyanın pəri olunduqu əsas səs (partiya). | | TENOCTİTLAN (TeposhıIap) — 14—16 əsrlərdə Mexiko vadisində iləhər, asteklər dəvlətinin paytaxtı. Əfsanələrə gerə, 1325 ildə Teskoko gəlunun q. hissəsindəki adada salın- mıtidır. 1982 ildə asteklərin baip məbədi (arxeoloji axtarınlara 1979 ildə baplanılmıildı) və b. maddi mə- dəniyyət numunələri aiykar olunmui1- dur. İspan ipqealları devrundə T. ta- mamilə darıdılmınq, yerində Mexiko iz. salınmıtqdır. . TENTAKULİTLƏR (Tentaculita) — nəsli kəsilmiii dəniz molyuskları sinfi. Silur—Devon dəvrlərində ya- pamınpdır. Canaqı konustəkillidir (uz. 3—7 sm). Eninə kəsiyi dairəvi, amar və ya naxınlı olur. Qabıq bopluqu eninə aragəsmələrlə kamera- lara bəlunur. Ən beyçk (qabaq) kame- rada molyuskun bədəni yerlətir. De- von cekuntulərinin stratiqrafiyası cun əhəmiyyətlidir.

EOBROMİN, Z,7-dimetilksan- ti n—purin əsasları qrupundan al- kaloid. Kakao paxlasının tərkibində olur. Tac damarları genəldir, urək fəaliyyətini stimulə edir, sidik if- razını artırır, kofeinə nisbətən mərkəzi sinir sisteminə yungul oya- dıcı tə”sir gəestərir. Koronar (tac damarlar) fəaliyyətin catınmazlı- qında, beyin və ӱrək damarlarının spazmasında ilədilir. TEODİSEYA (fr. theodicte, İyH. the- ӧs—allah--41gGe—ədalət)—callaha haqq qazandırmav, hər ipeyə qadir, mӱdrik və mərhəmətli allaha inam ilə dun- yadakı ipər və ədalətsizliyin məvcud- luqu arasında barınmaz ziddiyyətlə- rin olmasına hər vaəch ilə haqq qazan- dıran dini-fəlsəfi traktatların adı. 17—18 əsrlərdə muxtəlif T.-lar fəlsəfi ədəbiyyatın butəv sahəsi ol- mulidu. Leybnitsin T.-sı (1710) daha məphur idi: onun ideyaları Volterin c Kandidg (1759) satirik fəlsəfi ro- manında istehza obyekti olmundur. Sosial mahiyyətinə gərə T. istismar- cı cəmiyyətdəki bəla və ədalətsizliyə haqq qazandırmaq cəhdidir, indi də bu məvzuda coxlu teoloji əsər Ya- zılır.

TEODOLİT—ufuqn bucaqları əlLC- mək ucun geodezik alət. Əksər T.-lər- lə meyl bucaqlarını da elcmək mum- kundur. Bu məqsədlə onlarda iaquli


204


dairə olur. Konstruksiyasına gərə T. HKH HƏBAYD, təkrari T. və sadə T. Tək- rari Q.-də limb və alidada dairələri əz oxları ətrafında sərbəst fır- lanır və eyni bucaq limbin muxtəlif hissələrində əlculur. Sadə T.-də isə limb dairəsi dayaqa bərkidildiyindən fırlanmır. SSRİ-də sadə T. hazır- lanmır, 1972 ildən e”tibarən dev- lət standartına gərə bucaqəlcən dai- rələri iqupədən olan optik T. hazır- lanır. Kehnə teodolitlərə nisbəqən optik T.-in eəlculəri kicik, cəkisi az (futlyarda 6,5 kq), ondan hesabat gə- turmək isə xeyli asandır. Devlət stan- dartına gərə dəqiqliyi 0,5”-dən Z0”-yə qədər olan T.-lər buraxılır.

Əd. Əliyev M. H., Geodeziya və topoqrafik rəsmxətt, B., 1961 (baptkiuala- rı ilə birgə), Bakanova V. V., Qeo- dezil, M., 1980, TEODOLİT-TAXEOMETR — iaqul dairəsi, məsafəəlcəni və bussolu olan teodolit .

TEODORAKİS (Theödorakes) Mikis (d. 20.7.1925, Xios a.)—yunan bəstəka- ay” maqa rı, ictimai və si- yasi xadim. Yuna- — HblcTaH Kommunist partiyasının uzvu. a“ Xalqlar arasında sulhu məhkəmlət- məyə gərəzə Beynəl- xalq Lenin mukafa- tı laureatı (1983). Umumdunya Sulh PQurası Rəyasət Hey ətinin uzvu (1977 ildən). Muqa- ən simət Hərəkatı iptirakcısı. T.-in 1-ci simfoniyası (1951), Z-cu simfoniyası (1981), * Həlak olmutt qardajın nəqməsir (1962), c Mə- ləklər məhəlləsiq (1965) operaları, c Teruelli sevgililərə (1958) və 4“ An- tiqonaə (1959) baletləri yunan xalqı- nın azadlıq mubarizəsinə, Yunanıs- tandakı vətəndati mӱharibəsinə, “Kan- to Generalə (1973: 2-ci redaksiyası 1981) oratoriyası Cili vətənpərvərlə- rinin azadlıq mubarizəsinə həsr olun- mupdur. Bir sıra mahnı və rəqsləri ona ӱumumdunya ppehrəti qazandırmıpni- dır (4 Mərsinə, “Nar aracıə, € 3ƏHK- lər səslənəcəkə mahnıları, c Yunan Zorbaz filmindəki “Sirtakiə rəqsi və s.). Rəhbərlik etdiyi instrumental ansamblla batqa əlkələrdə qastrolda olmutpdur. T. Umumittifaq enin komsomolu mukafatı (1967), Tələbə və gənclərin 6-cı Umumdunya festiva- lının (1957, Moskva, 1-ci mukafat) laureatıdır. Fələstin Azadlıq Təi- kilatı himninin muəllifidir. T.-in 7-ci simfoniyası (“Bahar simfoniya- sız) 1984 ildə


mupdur. TEODORİX, Boyuk Teodorix,


ar... ”



Teonepnx (Theodoricus, Theode- rich) (rərp. 454, Hannonn)la — 26.8. 226, Ravenna) — ostqotların kralı


1493—526)|. “488 ildə İtaliyaya so- xulmut, Odoakrı devirdikdən son- ra hakimiyyəti ələ gecirmiil, ostqot- lar dəvlətinin əsasını qoymuyidu. Devlət idarəciliyi və qanunverici- liyində Roma tə”sisatlarını saxla- mıiy, mərkəzi hakimiyyətin guӱclənmə- si, əgincilik və ticarətin, elm və incəsənətin Yuksəliii ucun ipqərait ya- ratmılidı.

TEOKRATİYA (yun. (heokqana, həp- fi mə”nası — allahın hakimiyyəti:


SSRİ-də ifa olun-


TEODOL İT-TAXEOMETR


(heoz—allah --Kqakozv — hakimiyyət) — siyasi və dini hakimiyyətin ruhani- lərə məxsus olduqu dəvlət forması. Hazırda Vatikanda və bə”zi PPərq əlkələrində (İran, Kuveyt və s.) mev-


cuddur. : TEOLFGİYA (iy. theologia, theös— allah--...logiya), ilahiyyat muəyyən dini təqlimin sistemə salın- ması. Xristianlıq T.-sı batilıca ila- hiyyata, ehkamcı ilahiyyata, əxlaqi ilahiyyata, kilsə haqqında tə”limə və b.-na bəlunur. İslamda ehkamla sistemi Xilafət devrundə kar etmitp feodalizm cəmiyyəti yarandıq- dan (9—12 əsrlər arasında) sonra mey- dana gəlmiitdir.

T.-ya ifrat ehkamcılıq, avtori- tarlıq və sxolastika xasdır. Elm ilə T.-nın uyqunluqunu subuta calı- HraH dini fəlsəfə T. ilə birləpqir. T.-nın tənqidi elmi ateizmin ayrıl- maz hissəsidir. . TEOPEM (iyu. theörema, theör66— gezdən kecirirəm, tədqiq edirəm)— deduktiv nəzəriyyənin (bax Deduksi- ya) isbat vasitəsilə verilən təklifi. İki Hissəyə ayrılır: T.-in ipərti


və heəkmu. Məs,., rəqəmlərinin cəmi doqquza bəlunən ədəd doqquza bəlunur: burada rəqəmlər cəminin doqquza


belunməsi iqərt, ədədin bəlunməsi həkmdur. Bir T.-in ipərti digəri- nin hekmudursə və əksinə, belə T.- lərə qarpılıqlı tərs T.-lər deyi- lir. Məs., ədəd doqquza bəlunursə, rəqəmlərinin cəmi də doqquza bəlu- nur T.-i yuxarıdakı T.-in tərsidir. Bir T.-in iərti və həkmu verilmiiz T.-in hekmunu inkar edirsə, bu, ve- rilmiii Q.-in əks T.-i adlanır. Məs., rəqəmlərinin cəmi doqquza be- lunməyən ədəd doqquza bəlunmur T.-i yuxarıdakı T.-in əksidir. TEOSİNTE—taxıllar fəsiləsinin evxləna (Eish1aepa) cinsindən bitki nevu. Ən cox Meksika evxlenası- nı (E., texysapa) T. adlandırırlar. Hund. 3 m-dək olan birillik bitki- dir. Erkək sunbulcuklər supurgəvarı cicək qrupunda toplanmıipdır, dipti sunbulcukğlər yarpaq qoltuqlarında yerlətqir. Meyvəsi dənmeyvədir. Mek- sikada bitir (qarrıdalı əkinində alaqdır). PPimali Amerikanın c.-un- da və 4 r-nlarda qaramala yapıl yem kimi verilir, bə”zən dənli bitki kimi becərilir. TEOSӦFİYA (yun. (Heӧz— allah -- vor- Hta—mudriklik, bilik)—1) geni mə”- nada—xususi “ilahi sirləriə acmaq iddiasında olan hər hansı mistik tə"lim: 2) mӱrtəce dini-fəlsəfi tə”- lim. T.-da intuisiya ilə allahı dərk etməyin mumkunluyu fikri irəli su- ulur. Allah haqqında, tpeylərin ila- i mahiyyəti haqqındakı təsəvvurlər T.-nın nəzəri əsasını təkil edir. Mistika və sehrkarlıqda əz ifadəsi- ni tapmıtdır. Rus yazıçısı Y. P. Blavatskayanın 1875 ildə Nyu-Yorkda amerikan polkovniki Q. Olkolt ilə birlikdə yaratdırı T. cəmiyyəti (1879 İLLƏ onun Mərkəzi Hindistana keəcu- rulmuli və indi də fəaliyyətdədir) əsl Q. cəmiyyəti sayılır. T. celmiəv metədlarla ilahi hikməti dərk etməyi, onu iqəxsiyyətə catdırmaqı və nəticə də insanı elumundən sonra “ccənnəta Yetirməyinı mumkunluyunu iddia edir. Buna, fərddə ruhi-ilahi mahiyyəti atkar etməklə yalnız gizli bilik sa- hibləri— Q. custadlarız nail ola


bilər (bax Okkultizm), Qərb və PTər- qin muxtəlif dini və idealist sis- temlərini (əsasən buddizm və hind fəlsəfi cərəyanlar nı) eklektikcə- sinə birlətdirən TQ. dunya və insan haqqında qeyri-elmi mistik-fantastik təsəvvurlərin qarıpıqıdır.

Əd. Paxnovic M. İ., Sovre- Rə mistika v svete Hayk, M.—/.,


TEOTMYAKAH (Teotihuacin) —rənnM Meksikada ipəhər. Mexiko vadisin- də (indiki Mexiko itatının ərazi- si) erkən sinfi cəmiyyətin ən beyuk mərkəzlərindən olmuidur. Ehtimala gərə, e.ə. 2 əsrdə salınmıtdır. Era- mızın 3—6 əsrlərində T. mədəniyyəti Meksika və Qvatemalanın digər xalq- larının mədəniyyətinə beyuk tə”sir kəstərmipndir. 7 əsrin ortalarında iplm.-dan gəlmiii tayfaların basqını NƏTİCƏSİNDƏ Darıdılmı1i və yandı- rılmıptdır. Asteklər dəvrundə T.-ın xarabalıqı yaxınlıqında kicik ya- iayıti məskəni olmutidur. T. xaraba- lıqının sahəsi 15 km?-dən artıqdır. Əsas me”marlıq abidələri “Olulər yoluə adlanan yolun yaxınlıqrında- dır. c“Əlulər yolumnun im. qurtaraca- qında “Ay ehramıznın və onun ətəyin- də mə"bəd binaları kompleksinin, cƏkincilik mə”bədiənin (freskalar- la), “Tlalog mə”bədiənin, €Ciyuane- laqnın (v Kesalkoatl mə”bədiə) xara- balıqları qalmındır. “Əlulər yo- nyeHnaH m.-nə eKyHəu era (e.ə. 2 əsr—eramızın 9 əsri), Q. vadisində San-Aqustin monastırı (1539—60) yer- ləiyir. Q. arxeologiya muzeyi yaradıl- mınpdır. .

TEOFİLLİN, 1,3-dimetilksan- tin — purin əsasları qrupundan al- kaloidu az miqdarda cay yarpaqların- da var. Farmakoloji tə”sirinə gərə teobrominə yaxındır: ondan daha tə”- sirli sidikqovucu xassəyə malikdir. Xrək əzələsini tonuslandırır, bronx- ları genəldir, mərkəzi sinir siste- mini oyadır. Toz və tpam halında hazırlanır.

TEPLİTSE (Ter1:se) (kecmiti Tep- litse-|Panov, Terhse-Zapou)— CSSR- də Cexiya Sosialist Resp.-sının P1i- mali Cexiya vil.-ndə ipəhər. D.y. qov- iatı. Əh. 54 min (1981). Mapınqa- yırma, iqipə-keramika, toxuculuq, ti- kip, kimya, yeyinti sənayesi var. T. r-nunda qonur kemur və polimetal fi- lizlər cıxarılır. Balneoloji gu- rortdur.

EPLӦV Boris Mixaylovic (21.10. 1896, Tula—28.9.1965, Moskva)—sovet psixoloqu. RSFSR Pedaqoji EA-nın həqiqi uzvu (1945). RSFSR əməkdar elm xadimi (1957). İnsanın germə və epitmə duyquları, fərdi-psixoloji xususiyyətləri problemlərinə dair tədqiqat ipləri aparmıtdır. Psixo- logiya tarixinə dair əsərlərin, psi- xologiya uzrə dərsliklərin muəlli- fidir. Qırmızı Əmək Bayraqı orde- ni və medallarla təltif olunmuidur.

Əsərləri: Psixoloqil, 5 izd., M.. 1951: Problemı individualınıx raz- licii, M., 1961. TEPLOVOӦZ (rusca teplo—istilik -- voz—aparan: Yə”ni istiliklə hərəkətə gətirilən)—porpenli daxiliyanma muc- hərriki ilə hərəkətə gətirilən logo- motiv: əsas elementləri—teplovoz mu- hərriki, quvvə eturucusu və minik hissəsidir. T.-un maptın bəelməsində yerləpdirilən muhərrik yandırılan


TEREQULOV


205


rs... KB əəə əə ——..........0..9c.———,—


Yanacaqrın istilik enerjisini mexa- NİKİ VƏ Ya elektrik enerjisinə cevi- rir, bu enerji də mexaniki, hidro- mexaniki və ya elektrik guc eturu- cusu vasitəsilə təkər cutunu hərəkə- tə gətirir.

Lokomotivdə istilik enerjisin- DƏN istifadə etmək ideyası 19 əsrin axırında meydana cıxmındır. İlk magistral T.-u SSRİ-də 1924 ildə Y. M. Qakgelin layihəsi ilə yaradılmıni- dır. Elektrik eturuculu T. daha ge- ni Yayılmındır.

Ədə Drobinskif V. A.. Equ- nov P. M., Kak ustroen Hn rabotaet tep- nono3, 3 man., M., 1980.


TEPLOVOZ MUӰHƏRRİKİ—teplopo- zun daxiliyanma muchərriki (dizel). Qatarın kutləsi, yolun profili, iq- lim ppəraiti və bir sıra digər sə- bəblərdən asılı olaraq T.m.-nin iti rejimi, stasionar və gəmi muhərrik- lərindən fərqlənərək, cox muxtəlif və dəyipnkəndir. Magistral teplovoz- larında T.m.-nin gucu 4400 xem-a (=6000 a.q.-nə) catır, artırılıb 6000 (kvt-a (=8100 a.q.) catdırılması sa- həsində ip aparılır. T.m.-nin xususi effektiv yanacaq sərfi 204—230 z/ kvt.saat)-dır |150—170 q/(a.q.saat)|. Xususi kutləsi (effektiv gucə ce- virdikdə) Z,3— 22 kq/kat (2,4—16 kqya.q.). Dirsəkli valının maks. fır- lanma tezliyi 750—1500 deəavrydəq. T.M. 1-ci əsaslı tə”mirədək 35 min saatadək iplləYƏə bilir ki, bu da mə- safə ilə ifadə edildikdə, təqr. 1,2 mln. km-dəkdir.

TEPLOXOD (rusca teplo—istilik 4- xod—hərəkət, gediti) — daxiliyanma muhərriki ilə hərəkətə gətirilən gə- mi. 20 əsrin əvvəllərində ilk dəfə Rusiyada yaradılmıtidır (1903: 4“Van- dalə tankeri). Əsas su nəql. vasitəsi- dir. Q. paroxoda nisbətən cox qənaətli və sur"ətlidir. Qabariti və xususi yanacaq sərfi nisbətən kicik, hərəkət zaqlıqrı beyukdur.

QEPSEN--USSR Krım vil.-nin Plan- yorskoye qəs. yaxınlıqında 8—10 əsr- lərə aid məskən Qalıqları olan təpə. Qazıntılar zamanı bir necə xristian mə”bədinin bunevrələri, Yatayılip ev- ləri, Saltovo-Mayatsk tipli qab qı- rıqları, dəyirman daiları, qəlib formaları, məptuliyyət və qicarət əlaqələrini xarakterizə edən ərəb və Bizans sikkələri apyjkar edilmitidir.


TERAİ— Himalay d-rının c. ətək- lərində, Hindistan və Nepalda ba- taqlıq ərazilər. 900 m-dək Hund.-də


eni 30—50 km olan zolaq əmələ gəti- rir. Rutubətli tropik mepqələrlə ər- tuludur. Səthinin xeyli hissəsi lil- li sahələrdir. Bəzi Yerləri quru- dulmuti və ppumlanmındır.

TERAPİYA (yun. (heqareta—qayqı, Qul- luq, mualicə)—1) konservativ usul- larla—dərmanlarla (farmakoterapi- ya), antibakterial (kimyaterapiya, an- tibiotikoterapiya), hormonal (hormo- noterapiya) maddələrləs serum BƏ vak- sinlərlə, muxtəlif ionlatdırıcı pqualarla: iqlim iqəraiti ilə, palcıq- la, mineral sularla, masaj, elektrik və Samra fiziki amillərlə və s. mua- licə, 2) daxili təbabət,da- xili xəstəliklərin kli- nikası — daxili xəstəliklərin əmələgəlmə səbəbini (etiologiyasını), inkitpaf mexanizmini (patogenezini), apkarolma ӱsullarını (diaqnostika- pəyə di MYa/HHƏCHHH (HIya BƏ cərrahiy-


yə mӱalicəsindən batpqa) və profilak- tikasını eyrənən klinik fənn. Daxi- li orqanların—qan devrapının, tə- nəffusun, həzm sisteminin, beyrəklə- rin, qanın, daxili sekresiya vəzilə- rinin, maddələr mubadiləsinin pato- logiyası daxili xəstəliklərə aiddir.

T.-nın tarixi 19 əsrə kimi tibb tarixi ilə tamamilə uyqun gəlirdi. Əsrlər boyu T. cərrahlıq və mamalıq kimi tibb petpələri ilə məhdudla- mpırdı. Orta əsrlərdə həkimə, yə/pi terapevtə tibb alimi, pepəkar cərraha terapevt kimi baxırdılar. Buna mu- vafiq Qədim Yunanıstanın və Roma- nın, PTərqin, Renessans dəvru Avropa- sının ən bəyuk həkimləri ( Hippokrat, Qalen, İbn Sina, Parasels və 6.) həm də T.-nın inkitafında ən muhum sis- temlərin, məktəblərin və istiqamətlə- rin əsasını qoymutilar. Sovet tera- pevtlər məktəbinin banilərindən M. P. Koncalovski əsərlərində T.-nın umumi məsələlərindən bəhs etmiit, qa- nın və həzm orqaplarının patologiya- sını, revmatizmi, Q. F. Laiq qan dəvranı sistemi xəstəliklərinin təs- nifatını, D. D. Pletnyov kardiolo- giyanın klinik-eksperimental usul- larını, N. D. Strajesko, V. P. O6- raztsovla birlikdə miokard infark- qının klassik izahını ipləyib ha- zırlamıtilar. Muasir T.-nın prob- lemləri patologiyanın xarakterinin dəyitməsi, diaqnostika məqsədi ilə laboratoriya ӱsullarının genipt tət- biqi, dərman Q.-sının xususiyyətləri və s. ilə izah olunur. T. butun ali tibb məktəblərində əsas tibb fənni kimi tədris olunur. Umumittifaq Te- rapevtlər Cəmiyyəti 1922 ildə təpkil olunmusidur. Rusiya Terapevtlər qu- rultayı ilk dəfə 1909 ildə Kiyevdə kecirilmindir.


Əd. Abdullayev C., Daxili xəs- təliklər, B., 1967, Boqolobon M., Vnutrennie bolezni, M., 1983.


TERATOLOGİYA—bax Eybəcərlik.

TEPATOMA (iyH. teras, teratos—€ 6ə- cər --..omay) embrioma, di- zembrioma — insan və heyvanlar- da toxumanın embrional inkipaf poz- qunluqlarından tərəyən (imi, Əsasən, utaq və ya gənclərdə təsaduf edilir: cinsiyyət vəzilərində, bə”zən orqan- larda və bədənin Hissələrində olur. TERBİUM (lat. TeqIit), TI—kim- yəvi element. Elementlərin dəvri sisteminin Tİ qrupundadır: at.n. 65, ar.K. 158, 9254-ayp, nadir-torpaq ele- mentlərindəndir: lantanoidlərdən biridir. Acıq-boz rəngli metaldır, 1353:C-nə əriyir, 30412S-də qaynayır: sıxlıqı 25"”S-də 8,234 q/sm?-dir. Ok- sidlətmə dərəcəsi --3-dur. Kutlə ədə- di 149—164 olan izotopları mə”lum- dur. **1 TI izotopu sabitdir. İsvec kimyacısı K. Q. Mozander kəpf et- miidir (1843), adı da İsvecin İtter- bu (U neqIu) k.-nin adından geturul- muppidur. Yer qabıqrında miqdarı 1,5. .10—2*96 -ə yaxındır. Sənayedə mona- SİT, KSENOTİM VƏ evksenit mineralla- rından alınır. T. polimorfdur, kim- yəvi cəhətdən aktivdir, havada sur”ət- lə oksidlətir, elementlərlə ərinti və birlətimə əmələ gətirir. T. maq- nit materialların hazırlanmasında,


oksidləri və duzları isə adio- elektronikada tətbiq olunur, həmci- nin kristallofosfor və luminofor


kimi itlədilir.


Əd.Saviipkin E. M., Terexo- va V. F., Metallovedenie redkozemelv- nıx MeTannon, M., 1975, Savipkin E.M..Burxanov T. S., Redkie metal- lı i splavı, M., 1980,


TEPBOPX (Terborch, Ter Borch) Ke- rard (dekabrın sonu, 1617, Zvolle— V.12.1681, Deventer)—holland boyaka- rı. Harlemdə oxuna (1633—35), hap- lem, Amsterdam, Əpolle (yaxud Kampen, 1650—54) nə Deventerdə (1654 ildən) itləmipndir. Yaradıcılıqının er- kən caqında ipıq-kəlgə effektinin yumpaqlıRrı ilə: diqqəti cəlb edən məitət səhnələri cəkmiit (vFBıcaqiti- ləyənin ailəsiə, Berlin-Dalem PTəkil Qalereyası), cicəklənmə dəvrundə isə iəhər varlılarının Həyatını təsvir edən qablolar yaratmındır (c“ Musiqi



KG. Terborx. cBir


qədəh limonadk. Ermitaj. Leninqrad.


dərsiz, A. S. Pupjkin ad. Təsviri Sə- nət Muzeyi, Moskva, c“Nəzakətli za- bitə, təqr. 1662, Luvr, Paris, “Ata nəsihəti, təqr. 1655, “Konsert, təqr. 1672—75—hər iki əsər Berlin-Dalem |Pəkil Qalereyasındandır). TEREBOVLYA, Trembovlya — USSR Ternopol vil.-ndə ipəhər. Te- rebovlya r-nunun mərkəzi. D.y. st. Qu- ru sud z-du və 6. yeyinti sənayesi muçəs- sisələri, yolka bəzəyi f-ki, Lvov a“Proqressə ayaqqabı firmasının fi- lialı var.

TEREQULOV Hənifə (Məmmədhəni- fə) Həsən oqlu (7.11.1877, Tiflis— 18.12.1942, Bakı )— Azərb.-da Sovet ha- kimiyyəti uqrunda mubariz, mutənnİi, teatr xadimi. Əmək qəhrəmanı (1927). 1905 ildən Sov.İKP uzvu. Rori muəl- limlər seminariyasını itirmiiy (1899), Erivan qub.-nın Aptarak k.- ndə və Bakıda muçəllimlik etmipdir. 1903—04 illərdə Bakı fəhlələri ara- sında inqilabi iiy aparmıiy, 1905— (7 illərdə Bakıda məktəbli gənclər arasında inqilabi hərəkatın, s.-D. qrup və dərnəklərinin təpkilatcısı və rəhbərlərindən olmutdur. Tatar fəhlələrini inqilabi mubarizəyə cəlb etmək məqsədilə 1917 ildə Bakıda “Birlikə təpkilatını yaratmın və ona bapcılıq etmitpdir. 1918—20 il- lərdə Həptərxan və Orenburqda par- tiya ili aparmıt, Uralda əksinqila- bi qiyamın (Dutov qiyamı) yatırılma-


206


TEPEK



sında fəal iptirak etmitdir. 1920— 42 illərdə AK(b) P MK-da pe”bə mu- dirinin muavini, Azərb.SSR XKS İN- cəsənət idarəsinin rəisi, Azərb. Bapp Mətbuat İdarəsinin rəisi, Azərb. Foto-Kino İdarəsinin (AFKİ) rəisi (T. həmcinin AFKİ-nin təpkilatcı- larındandır) ipləmitdir. T. opera xorunun təpkilatcılarından və ilk opera tamapalarının əsas ifacıla- ra olmuti, Azərb. opera səhnəsində ofəl, Məstavər, keptti (“Leyli və Məcnunı, “Pah Abbas və Xuriidba- nuə, cƏsli və Kərəmə, U. Hacıbəyov), Aslan pah (“1Pah İsmayılə, M. Ma- qomayev) və s. rollarda cıxıi et- midir. – TEREK—PQimali Qafqazda cay. Uz. 623 km, həvzəsinin sah. 43200 km?, Ba:i Qafqaz, yaxud Suayırıcı silsilənin yamacından, Zilqaxox d.-ndakı buz- laqdan baplanır. Əvvəlcə 30 km-lik məsafədə Bai Qafqaz və Yan silsilə- lərin arası ilə axır. Sonra IM.-a dənərək Yan, Qayalı silsilələri və Qara d-rı kəsib kecir. Orconikidze it, yaxınlıqında darətəyi duzənliyə cıxır: Gizeldon, Ardon, Urux, Mal- ka qollarını qəbul edir. Da ca- yının mənsəbindən coxlu ada, burun və dayazlıq yerləri olan məcra ilə axır. Sunja cayının mənsəbindən aqparıda qol və axarlara parcalanır. Delta (sah. təqr. 4000 km?) əmələ gə- tirərək Xəzər dənizinin AqQraxan kərfəzinə təkulur. Qarılıq mənbədən qidalanır. İyul— avqustda cogsulu- dur. Orta su sərfi Orconikidze it. yaxınlıqanda 34 m?/san, mənsəbinin 16 km-liyində 305 m?/san-dir. Lilliyi 400—500 q/m?-dir. Balıqla zəngindir. Suvarmada istifadə olunur: Terek— Kuma, Lenin ad. və kanallar cə- kilmitdir. Ustundə SES-lər var. Or- conikidze, Mozdok, Qızlar ip.-ləri T. sahilindədir. Hərbi Gurcustan yolu qismən cayın dərəsindən kecir. TEREK SOVET RESPUBLİKASI — 1918 ildə Terek vil. xalqlarını bir- lətdirən sovet resp.-sı. Terek xalq- larının 2-ci qurultayında (Pyati- qorsk), RSFSR-in tərkib hissəsi kimi eqlan olunmutdur. Qurultay RSFSR XKS-nin hakimiyyətini tanıdı və rəsmin ali hakimiyyət orqanı olan erek Xalq Sovetini secdi (kabarda, balkar, cecen, inqui xalqlarının, Te- rek gazaklarının numayəndələri və b. daxil idi). Xalq Sovetinin təikil etdiyi XKS-yə bolteviklər, beynəlmi- ləlci menpeviklər, sol eserlər daxil oldular, XKS sosialist dəyitiklik- ləri haqqında dekretlər verdi. P1i- mali Qafqaz Sovetlərinin 1-ci qurul- tayı (iyul) vahid PPimali Qafqaz So- vet Resp.-sı yaratmaqı qərara aldıq- dan sonra T.S.R, dəvlət qurumu kimi fəaliyyət gəstərmindir. 1919 ilin fevralında aeqvardiyacılar revp.- nın ərazisini tutdu. 1920 ilin mar- tında burada Sovet hakimiyyəti bərpa olundu və Daqlılar Muxtar Sovet Sosialist Respublikası yaradıldı. TEREKTI SİLSİLƏSİ — Mərkəzi Altayda daq silsiləsi. Uz. təqr. 120 km. Maks. hund. 2820 m. Əsasən, kristal- lik iyist və effuzivlərdən təqiigil olunmutidur. Yamacları sidr və ipam mepələri, seyud kolluqları, alp cə- mənləri və daq-tundra bitkiləri ilə ertuludur. | TERENİN Aleksandr Nikolayevic (6.5.1896, Kaluqa—18.1.1967, Moskva)


— sovet fiziki, kimyacı. SSRİ EA akad. (1939: m. uzvu 1932). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1966). SSRİ Devlət mukafatı laureatı (1946). Əsas əsər- ləri ipıqın tə”siri ilə maddədə baiy verən fiziki-kimyəvi proseslərin təd- qiqinə aiddir. Buxar halında olan duz molekullarının ipıqın təsiri ilə parcalanmasını kəif etmiii, ӱzvi birlətmələrdə və qeyri-ӱzvi yarımke- ciricilərdə fotoelektrik hadisələri- ni əyrənmiii, spektral tədqiqatlar me- todikasını xlorofilin və onun ana- loqlarının fotokimyəvi reaksiyala- rına tətbiq etmit, enerjinin triplet- triplet kecurulməsi hadisəsini kəif etmimdir (V. L. Yermolayev ilə bir- likdə). Fizika və kimya sahəsində elmi məktəb yaratmındır. S. İ. Vavilov ad. qızıl medal almıtdır (1953). 4 dəfə Lenin ordeni, 2 bapqa orden və medallarla təltif edilmitdir. TERENSİ Publi (Publius Terentius) (e.ə. təqr. 195—159)—Roma dramatur- qu. Əsli karfagenlidir. Qul kimi Ro- maya gətirilən T.-ni Terensi Lukan almı1i və sonralar azad etmiiidir: adı da bununla baqlıdır. cYeni yu- nanə komediyasının (Menandr Bə 6.) sujet və maskalarından istifadə etsə də, humanist məzmunlu, yuksək bə- diiliyi, psixoloji dərinliyi ilə se- cilən gr lər yazmındır (4 Andros- lu qızə, 166, *Əz-ezunu cəzalandıranə, 163, *Formionə, 161: 4“Xacəə, 161: eTapnanınap?, 160, “Qayınanaəm, 160). Yaradıcılırı Avropa dramaturgi- yasının inkipafına tə”sir gestər- midir.

Əsərləri: Komedii, M., 1934: Devuplka s Androsa, v kn.: Anticnal dra- ma, M., 1970, Samoistizatelı, vn kn. An- ticnani literatura. Rim. Xrestomatild,


M,, 1981 Ədə Sultanlı Ə,, Antik ədəbiy-


yatı tarixi, B., 1958.


TEREFTAL TURİYUSU — n-dran turpusuy, benzoldikarbon turpusunun uc izomerindən biri. Bax Ftal tur- “uları.

TEREİYKOVA Valentina Vladimirov- na (d. 6.3.1937, Yaroslavl vil. Tyra- Yevr-nunun Maslen- =

nikovo k,)—SSRİ təyyarəci -kosmonav- tı. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1963), texnika elmləri na- mizədi (1976), pol- KOBHHK - muhəndis (1970), dunyada ilk kosmonavt qadın. 1962 ildən Sov, İKP uzvu. Kolxoz- cu ailəsində doqul- mutidur. Yaroslavl – | Yungul Sənaye Texnikumunu (1960), N. Y. Jukovski ad. Hərbi-Hava Mu- həndisləri Akademiyasını (1969) bi- tirmindir. 1955—60 illərdə Yaro- slavlın c Krasnı Perekopu texniki parca kombinatında ipləmiidir. Ya- roslavl aeroklubunda parapqut idmanı ilə məpqul olmutidur. 1962 ildən kos- monavtlar dəstəsindədir. 1963 il iyu- nun 16—19-da “Vostok-bə gəmisində (V. F. Bıkovski ilə birlikdə) kos- mosda ucutda olmuit, 70 saat 41 dəq mӱddətində Yer ətrafına 48 devrə vur- Myuriyp. T. 1968 ildən Sovet Qadın- ları Komitəsinin sədri, 1969 ildən Beynəlxalq Qadınlar Federasiyası- nın vitse-prezidenti, uUmumdunya Sulh





PTurasının uzvudur, SSRİ Ali Sove- tinin (7—11-ci tarii deputatı- dır. 1971 ildən Sov. İKP MK və 1974 ildən SSRİ Ali Soveti Rəyasət Hey"- ətinin uzvudur. T. bir sıra sosialist əlkəsinin qəhrəmanıdır. Lenin orde- ni, Oktyabr İnqilabı rl ni, F. Jo- lio-Kuri ad. "Qızıl Sulh medalıı, K. E. ak neni ad. qızıl medal və bir cox xarici əlkə ordenləri ilə təltif olunmudur. T. SSRİ və xa- rici əlkələrin 15 pəhərinin fəxri vətəndatıdır. Ayın arxa tərəfindəki kraterlərdən biri onun iyərəfinə ad- landırılmıtqdır.

T. FAzərbaycan qadınız jurnalı- nın 50 illiyi munasibətilə Bakıda kecirilən pənliklərdə iptirak et- mipdir (1974),

Əsərləri: okean, M., 1964, ZdravstvuV, Vselennal|, M., 1964 (sovm. s V. F. Bıkovskim),

Ədə Borisenko İ. Q., Regəord- nın polet a“CaVkiə, M., 1906), Hara. lov V, A., Rebrov M. F., Kosmonav- tı SSSR, 3 izd., M., 1980,


TERJOLA—Kurc.SSR-də urr. Tepoxo- la r-nunun mərkəzi. Mahud, cay f-k- ləri, ipərab, konserv və limonad 3-d- ları var. TERİLEN—B. Britaniyada, Avstra- liyada, AFR-də və bə”zi baa əlkə- lərdə istehsal edilən polnefir lif- lərinin ticarət adı. TERİODONTLAR (Theqqodopba)—mə- məlikimilər yarımsinfinin nəsli kəa- silmip surunənlər yarımdəstəsi, Ust Permdən Orta Triasadək yapamıidar. T.-ın məməlilərlə yaxın əlamətləri var: kəsici, kəpək və azı diillər, ikinci damaq, uz hissəsi bir qədər qı- sa olan kəllə və s. Q.-ın əsas qrupu olan iktidozavrlar, ehtimal ki, məmə- lilərin yaxın əcdadı olmupplar. T.- ın qalıqları Cənubi Afrikada və SSRİ-nin Avropa hissəsində daha cox rast gəlir. TERYAN Vahan (təxəllusu: əsl adı və familiyası Vahan Sukiasovic Ter-Qriqoryan) (9.2.1885, indi- ki Gurc.SSR, Boqdanov r-nunun Qan- dzani g.—7.1.1920, Orenburq)—erməni sovet pairi, ictimai xadim. 1917 il- dən Sov.İKP uzvu, 1906 ildə Moskvada Lazerev Pərq dilləri in-tӱnu bitir- midir. cQurub xəyalları (1908) ad- lı ilk ppe”r kitabında kədər və tənha- lıq əhvali-ruhiyyəsi əksini tapmıip- dır. Sonralar yaradıcılıqrında so- sial motivlər guclənmitdir (“Nairi əlkəsiz ppe”r silsiləsi, 1915). Beyuk Oktyabr sosialist inqilabını alqı1- lamıdır (c“Səni vəsf edirəmə, *Xalq- lar aq gӱnə cıxdız və s. ipe rləri). V. İ. Leninin “Dəvlət və inqilabə, “Karl Marksə əsərlərini ermənicəyə tərcumə etmipdir. 3—4-cu Umumrusi- ya Sovetlər qurultayında U mumrusiya MİK-in uzvu secilmiidir.

Əsəri: Stixotvorenil, L., 1980,


TERM (lat. (heqpae, yun. (heqtdӧz—is- ti, qaynar)—Qədim Romada ictimai hamam: eyni zamanda ictimai, əyləncə və idman muəssisəsi idi. T. coxlu yer- ləpgəyə malik muxtəlif tikililərdən ibarət mӱrəkkəb kompleks olmundur. Simmetrik planlı əsas binada fri- gidari, tepidari və kaldari (soyuq, ilıq və isti hamamlar) va onların ətrafında 2 qrup eynitipli yerləil- gələr (vestibul, soyunub-geyinmə otaq- ları, yuyunmaq, massaj və buxarda


Vselennad—otkrıtın


TEPM İKİ QAZIMA


207



tərləmək ucun 0. vardı. Burada, eyni zamanda idman hərəkətləri ucun zal yerlətirdi. T.-lərin mehtəptəm da- xili otaqları beyuk taqlar və gunbəz- lərlə ərtulur |Romada Karakalla T.-inin (Z əsrin əvvəli) əsas binası- nın əlcusu 216x112 m, gӱnbəzin dia- metri 35 m idiy, mozaika, divar rəsm- ləri, heykəltərattlıq əsərləri və s. ilə bəzədilirdi. T.-lər dəpəmənin al- tında və divarlarda qurulmupt kanal- larla verilən isti hava ilə qızdırı- lırdı, cox vaxt 1200 (yer- altı isti sular) istifadə edilirdi. TERMAL SULAR (fr. thermal, yun, (heqpe—isti)—Yer qabıqının 20”C və daha yuksək temp-rlu yeraltı su- ları. İsti bulaqlar, qeyzer və buxar iırnaqları pəklində təzahur edir: kimyəvi və qaz tərkibi, minerallai- ması muxtəlif olur. T.s.-dan qədim- dən mualicə məqsədi ilə istifadə edilmitpdir. SSRİ-də T.s.-dan Be- lokurixa, Kuldur, Pyatiqorsk, Je- leznovodsk, Yessentuki, Soci-Masesta kurortlarında istifadə olunur. Bal- neologiyada T.s. ilıq (20—372*S), ter- mal (37—422S) və hipotermal (4226 dən yuksək) sulara bəlunur. İtaliya, İslandiya, SSRİ, ABPT və s. əlkə- lərdə T.s.-dan enerji qurqularında və isitmə sistemlərində istifadə edi- lir (Reykyavik (il, tamamilə T.s.-ın istiliyi ilə qızdırılır). T.s. Azərb. SSR-də Kəlbəcər, Astara, Lənkəran, Masallı, Dəvəci, Quba r-nlarında və Abteron y-a-nda var. TERMEZ—Əzb.SSR-də pqəhər. Surxan- dərya vil.-nin mərkəzi. Əfqanıstan- la sərhəddə, Surxandərya cayının Amu- dəryaya təkulduyu yerdədir. D.y.st. Beynəlxalq cay portu. min (1983). Pambıqtəmizləmə, kərpic z-dla- rı, dəmir-beton mə-mulatı və konst- ruksiyaları, ət-sud kombinatları: pe- daqoji in-t, initaat, k.t., bədən tər- biyəsi texnikumları, tibb və musiqi məktəbləri, musiqili dram teatrı, əlkəpqunaslıq muzeyi, ətrafında ar- xeoloji və me”marlıq abidələri var. T. ərazisində yapayıntq yeri Eneo- lit devrundən mə”lumdur. PTəhər KH- mi Yunan—Balx padiahlıqı dovrun- də (e.ə. 3—2 əsrlər) formalatmınn- dı. Kuman padıimahlıqı zamanı ci- cəklənmə dəvru gkecirmindir. 7 əs- rin sonunda T.-i ərəblər iiqal et- miplər. 9—12 əsrlərdə iri feodal iəhərinə cevrilən T. inz., və ticarət mərkəzi idi. 1220 ildə T.-i monqol- lar darıtmındılar. 13 əsrin 2-ci yarısında yenidən bərpa olunmur, 18 əsrdə tərk edilmipdir. T. yaxın- lıqında, Budda məbəd kompleksinin tapıldıqı Qaratəpədə arxeoloji qa- zıntılar aparılır. TERMENVOKS (ixtiracının adın- dan--lat. xox—səs)—elektrik musiqi aləti. 1920 ildə sovet muhəndisi L. S. Termen icad etmipdir. T.-da mu- siqi səsinin alınması ucun səs tez- liklərinin elektrik rəqslərindən is- tifadə olunur. generatoru rəqslə- rinin tezliyi və amplitudunu dəyiit- MƏK ucun pqaquli cubuq-antenadan isti- fadə edilir: antena qəvsiəkilli me- Tan uyöyra bərkidilir. İfacı T.-u əllərinin Hərəkəti ilə (antena ara- sında məsafəni dəyinməklə) nlara edir. T.-un terpsiton və coxsəsli 1. kimi nevləri var. TERMİDOR (fr. (heqpydoq, Yun. (heqa- ppe—isti 4-4oqop—hədiyyə)— Fransada


1793—1805 illərdə fəaliyyət gestər- mipi respublika təqvimi uzrə ilin 11- ci ayı. İyulun 19/20—avqustun 17/18- nə qədərki dəvrə muvafiq gəlirdi.

TERMİDOR CEVRİLİİYİ (1794) —— Fransada 1794 il iyulun 27/28-də (resp. təqviminin 2-ci ili termidor ayının 9-u) yakobin diktaturasının suqu- tuna səbəb olmutiq əksinqilabi cev- rilip,. T.c. nəticəsində M. Robesp- yer və tərəfdarları e”dam edildi, inqilabi-demokratik nailiyyətlər nəFB


olundu, iri burjuaziya hakimiyyət mppına gəldi. TERMİDORCULAR — əksinqilabi


Termidor cevriliminin (1794) itti- akcıları. Direktoriya dəvrundə mu- um rol oynamıdidılar. Sar və sol T.-a ayrılırdı. M. Robespyerin və onun silahdatlarının e”damından sonra saq T. sol T.-ı hakimiyyətdən kənar etməyə bapladılar, Jerminal usyanından (1795) sonra isə onların qruplaqmasını tamamilə darmadaqın etdilər,

TERMİK ANALİZ–istilik ayrıl- ması və ya istilik udulması ilə ge- dən proseslərin (məs, kristallaima, ərimə) baplama temp-runun tə”yini usulları. Vizual usulda tədqiq edilən maddəni soyutduqda və ya qız- dırdıqda ilk dəyitikliyin (məs., kristal cəkməsinin, bulanıqlıqrın itməsinin) bali verdiyi temp-r əlcu- lur. Daha umumi ӱsul vzaman-temp-rx əyrilərinin (qrafiklərinin) qurulmasıdır. Bu halda czaman” ab- sis oxunda, stemp-rə isə ordinat OXYH- da gəturulur. Ən dəqiqi diff e- rensial usuldur. Bu usulda analiz ediləcək maddə eyni ippəraitdə, təcrubə zamanı dəyitilməyən etalon maddə ilə birgə qızdırılır (və ya soyudulur), eyni qrafikdə gəturulmuin maddə ilə etalonun həm “zaman—temp-rə, həm də ezaman—temp-rlar fərqi* əyriləri alınır. Temp-ru əlcmək ucun butun termometr nəevlərindən, adətən, termo- elektrik vericilərindən, 2000— 2500" S-dən yuksək temp-rlarda isə optik vericilərdən istifadə edilir. T.a. ucun iplədilən qurqular avtomatlat- dırılmıpt murəkkəb aparatlardır. T.a. fizika, kimya, geologiya, metal- lofizika və metallurgiyada tətbiq edilir.

TERMİK DAVAMLILIQ — odada- vamlı və digər kӧvrək materialların qızma və ya soyuma zamanı istilik də- yitməsi nəticəsində meydapa gələn termik gərginliyə daqılmadan muqavn- mət gəstərmə qabiliyyəti. T.d. materia- lın istidən geninlənmənə istilikke- cirmə əmsallarından, elastikğlik nə digər xassələrindən, həmcinin mə”mu- latın forma və əlculərindən asılı olur. Praktikada Q.d. numunə (mə”mu- lat) catlayanadək və ya daqılanaldək (qismən, yaxud tamamilə) onun tab gə- tirdiyi istilik dəyitimələrinin (qız- ma və soyuma devrlərinin) sayı ilə, yaxud numunə catlayan apdakı temp-r qradiyenti ilə əlculur:.

TERMİK DİSSOSİASİYA—təempe- raturun yӱksəlməsi nəticəsində maddə- lərin parcalanması ilə gedən dənər kimyəvi reaksiya. Bu zaman bir maddə- dən bir

N.O, x 2 NO, STə2

və ya bir necə sadə maddə

2 N.O2S 2 H, Oz, SaSO, 2 SaO -- SO, alınır. T.d.-nın tarazlıqı kutlə-


lərin tə”siri qanununa əsasən yaranır. O, tarazlıq sabiti və ya dissosiasiya dərəcəsi ilə muəyyən edilir. .Le PPa- telye-Brain prinsipinə əsasən qızdı- rılma T.d.-nı gӱcləndirir. Su buxa- rının və karbon qazının parcalan- ması, bə”zi karbohidrogenlərin Hid- rogensizlətdirilməsi (homogen reak- siyalar), karbonatların, sulfidlərin dissosiasiyası (heterogen reaksiyalar) istilik texnikasında, kimya və metal- lurgiya sənayesində proseslərin əsa- sını təpkil edir.

TERMİK EKVATOR, istilik ekvatoru—1) Yer səthində ən yuk- sək orta temp-ra (aylıq və ya illik) malik yerləri birlətidirən xətts coR- rafi ekvatora nisbətən bir qədər (im,- da yerlətir. 2)Ən yuksək orta temp-ra (aylıq və ya illik) malik en dairəsi. TERMİK E"MAL, metalların termik e"malı—metal və ərin- tilərin strukturunu və xassələrini dəyit"idirmək məqsədi ilə aparılan istiliklə e”mal prosesi. Bunun ucun metal muəyyən temp-radək qızdırılır, həmin temp-rda bir qədər saxlandıq- dan sonra muəyyən surətlə soyudulur, T.e. mapın detalları və digər mə”- mulat istehsalının texnoloji prose- sinin muhum mərhələlərindən biridir. T.e.--dan metalın texnoloji xassələ- rini (məs., təzyiqlə, kəsmə və s. ilə e”malolunma) yaxtılaqtpdırmaq ucun aralıq əməliyyat kimi, mə”mulatda la- zımi xarakteristikaları tə”min et- mək məqsədi ilə ona mexaniki, fizi- ki və kimyəvi xassələr kompleksi apyı- lamaq ucun isə son əməliyyat kimi is- tifadə edilir. Əsas T.e. nevləri bun- lardır: tabalma, tablama, tabək- siltmə, :“normallaqdırma, metalla- rın kəhnəlməsi, termomexaniki eӱmal, kimyəvi-termiki e”mal, poladın so- yutmaqla e”malı, elektrotermik e”mal, patenxtirləmə.

Bə”zi T.e. nəvlərindən istifadə cox qədim dəvrlərə aid edilir. Məs., metal yumpaldıcı tabalma prosesi e.ə. 5-ci minilliyin sonunda, suda tabalma prosesi isə e.ə. 2-ci minil- liyin sonu və 1-ci minilliyin əvvəl- lərində tətbiq edilmiidi. TERMİK SOBA—metallurgiya və Ma- itınqayırma sənayesində metal mə”mu- latların termik e”malı əməliyyatla- rını aparmaq ucun soba. T.s.-lar devri (məs., vannalı soba, kameralı soba) və fasiləsiz (induksiya qızdı- rıcı qurqusu, gecid sobası və s.) miləyən nevlərə ayrılır. TəYinatına və texnoloji əlamətlərinə (tablama, sementləmə sobası və s.), qızdırılma usuluna (məs., elektriklə, alovla), ii fəzasının muhitinə (hava, qaz və ma- ye muhitli) və konstruksiyasına (məs., kameralı, vannalı) və s. gərə MYXTƏ- lif T.s. tipləri vardır. Bax həmci- nin Karusel sobası.

TERMİKİ QAZIMA—mə“dən suxur- larına səsdən sur”ətli, Yuksək temp-r- lu qaz axını və ya plazma ilə (bax Plazma ilə qazıma) tə”sir etməklə qu- yu qazıma usulu. T.q.-da iplədilən alət reaktiv muhərrik prinsipinə gərə ipləyir. Yanma kamerasına vuru- lan yanacaq burada oksidləndirici (adətən, oksigen və sıxılmıt=n hava) ilə qarıpıb yanır. Yanma məhsulla- rı odpuskurəndən beyuk sur”ətlə (san- də 1500— 2000 m) cıxaraq quyu di- bini 2400— 2700 K-ə qədər hərarətlə qızdırır, nəticədə quyudibinin mucəy-


208



yən hissəsi əriyir. Quyu dibinə vurulan su ani olaraq ərimiti suxuru soyudur: ərimipq suxur bərk dənəciklərə cev- rilərək massivdən ayrılır və quyudan qaz axıpı ilə cıxarılır. Bəzən əri- mi suxuru hava ilə, ya da həm Hava, həm də su ilə soyudurlar. T.q. 20 əs- rin 40-cı illərində ABPQ-da meydana gəlmitidir. SSRİ-də 50-ci illərdən tətbiq edilir. T.q.-dan kvarslı suxur- larda (məs., dəmirli kvarsitlərdə) is- tifadə etmək daha effektlidir. Cox baha bala gəldiyindən neft (qaz) qu- yularının qazılmasında, dərin qa- zımada tətbiq edilmir. TERMİKİ NEFTCİXARMA neft laylarına istilik (elektrik enerji- si, yeraltı yanma, buxar, qızdırıl- mıp su) verməklə neftin Yer səthinə qaldırılması usulu. T.n.-dan, əsa- SƏN, KİCİK təzyiqli və yuksək ezluluk- lu nefti olan layların iiplənməsin- də istifadə olunur. Bax Təkrar is- tismar usulları. TERMİN (nar. terminis—hənm, cəp- həd)—elmin, texnikanın, incəsənətin xususi anlayıtqlarını, təbiət və cə- miyyətdə bapl verən Hadisələri, is- tehsal proseslərini dəqiq ifadə edən səz və ya səz birləməsi. T. adi səz- lər kimi kontekstlə deyil, anlayı1- lar sistemi—muəyyən bir terminolo- giya sahəsi ilə baqlıdır. T. aid ol- duqu sahədə yalnız bir mə nada HüLTƏH- məlidir: bunsuz T.-in, ӱmumiyyətlə, el- mi dilin dəqiqliyini tə min etmək mumkun deyil. T. çmumitlək səzlərə, umumitplək səzlər isə T.-ə cevrilə bi- lər. Q.-lər adi sezlərə əlavə mə”na verilməsi, ana dilinə məxsus və alın- ma səzlərə muxtəlif sezduzəldici pəkilcilər artırılması, iki və daha artıq seəzun birlətdirilməsi, xalka və abreviatura yolu ilə yaradılır. Əd.: bax Terminologiya məqaləsinin ədəbiyyatına. TERMİNATOR lat. Keqpypo—hədd qoyuram, ayırıram)—planetin (peykin) diski ӱzərində xətt: onların ipıqlı və qaranlıq yarımkurələrini bir-bi- rindən ayırır. Atmosferi olan pla- netlərdə refraksiya və alaqaranlırın tə siri nəticəsində Q. yerini gecə yarımkurəsinə tərəf dəyitir (bax Ayın səfhələri). TEPMMHOROKM)A (mepxmuu “...no- giya)—elmin, texnikanın, incəsənə- tin, istehsalın, ictimai fəaliyyətin muəyyən bir sahəsinə məxsus terminlə- rin məcmusu (texpiki T., ədəbiyyat Q.-sı, musiqi T.-sı, ictimai-siyasi T.), dilciliyin terminoloji leksika- nı, onun inkipyaf qanunauyqunluqla- rını eyrənən belməsi. T. dilin luqət tərkibinin daha sur”ətlə inkitaf edən hissəsidir. Hər bir terminolo- ji sistem elm və texnikanın, iqti- sadiyyat və mədəniyyətin muasir HHKH- laf səviyyəsinə uyqun olmalıdır. Ona gərə də T. ӱnə ə ğasiya edilir və standartlatidırılır. T. luRətci- lik obyektidir. ."HblH TƏKMMnnƏMNLİH- rilməsi yollarıpdan biri ikidilli, coxdilli izahlı terminoloji lurət- lərin tərtibidir. T. ali və mapınla tərcumə, informasiya-axtarızi sistem- lərinin iplənilməsi, sənədlətdirmə və s. məsələlərlə baqlıdır. SSRİ-də Q, problemlari ilə SSRİ EA Elmi- Texniki Terminologiya Komitəsi və SSRİ Devlət Standartları Komitə- si, Azərb.SSR-də isə Azərb.SSR EA Terminologiya Komitəsi məiquldur.


TERMİKİ NEFTCİXARMA


Ədə Qasımon M. İPT,, Azərbaycan


dili terminologiyasının əsasları, B., 1973, Pebopmarecknü A. A., Cto takov termin i terminoloqin, M., 1959,


Danilenko V. P,., loqin, M., 1977,


TERMİSTOR Quqermo.,. --(rezi)stor|), termorezis tor—yarımkecirici cihaz: belə cihazda yarımkeciricinin elektrik mӱqavimətinin temp-rdan ası- lılıqından istifadə edilir. Əlcu- ləri kicik (bir necə mm-ə qədər), i11- ləmə muddəti beyukdur (bir necə min saat). T. istiliyə nəzarət sistemlə- rində, gucəlcən, maqnitometr və s. qurqularda temp-r dəyitmələrini qeyd etmək ucun tətbiq edilir.

TERMİT (yun. (Heqtla—istilik),ter- mit qarıpıq— aluminium me- talı, yaxud maqpezium tozu ilə bə”zi metal (dəmir, nikel və s.)“oksid to-


Russkal termino-


zunun qarılnıqı. Fitil qarıpqıqı- nın kəməyi ilə alınır və intensiv ekzotermik reaksiya gedir, nəticədə


aluminium, yaxud maqnezium oksidlə- izir və eyni zamanda oksidin metalı reduksiya olunur. Bu proses zamanı bəyuk miqdarda istilik ayrılır, temp-r 2000*S-dən yuxarı olur. Də- mir aluminium T. daha cox tətbiq olunur (relslərin qaynaq edilməsin- də, iri detalların təkmə iplərin- də). Bu T.-in alınma temp-ru 1300”S- dir (fitil qarıtnıqınınkı 80092S). ... texnikada Q. yandırıcı tər- kib kimi iplədilir. Bax Alumino- termiya.

TERMİT QAYNAREI—qaynaq usulla- rından biri. Bu usulda qaynaqlana- caq detalları qızdırmaq ucun termit- dən (aluminium, yaxud maqnezium ilə dəmir Z-oksid ovuntuları qarıntmıqın- dan) istifadə edilir. T.q. polad və cuqun detalları (relsləri, boruları), telefon, teleqraf məftillərini və s.- ni birləpdirmək ucun tətbiq olunur. TERMİTLƏR (Qeoreeqa)—həpərat (cu- cu) dəstəsi. Yuyruklərə (tarakanlara) və dəvədəlləyilərə yaxındır. 1 larda bir necə yuzdən mln, fərdə qədər cailəq halında yatayırlar. Ailədə cinsi Yetkinliyə catmıti erkək və di- ipidən, yaxud onları əvəz edən neote- HHK cinsi fərdlərdən bailqa cəsgərı və cipcix fərdlər də var. Q.-də po- limorfizm kəskin təmsil olunmutdur. Ana ərk mayalandıqdan sonra 15 mln.- dək yumurta qoyur. c-İpiciqk fərdlərin uz. 2—15 mm, vəsgərələrin uz. isə 20 mm-dək olur. T.-in əsas qida mənbəyi oduncaqdır. Bə”ziləri yalnız kif gəbələkləri ilə qidalanır. Qermit yuvaları forma və elcusunə gərə mux- təlifdir. Bə”zi tropik nevlərin yu- vasının Hund. 15 m-ə catır. Dunyada 6 fəsiləyə aid 2600, SSRİ-də 7, o cumlədən Azərb.SSR-də 2 novu yappa- yır. Zaqafqaziyada ziyaikar T. (Reti- culitermes pucifugus), Orta Asiyada isə Turkustan T.-i (Asap(hokeqtez biq- kestanicus) yayılmıtidır. Oduncaqı və ba:iqa materialları korlayırq Af- rikada və Hindistanda k.t. bitkilə- rimnə zərər vurur. TERMLƏR—termal sular terminipin siponimi. TERMO.,,.. (yun. (Heqqle—isti)—isti- liyə, temperatura (məs., termodina- mika), yuksək temperatur vasitəsi ilə ə mala, istehsala (məs., termo- fosfatlar), istilikdən istifadəyə (məs., termoterapiya) aidlik bildirən mӱrəkkəb səzlərin tərkib hissəsi.


nənhə: 2—əry- T. yuva- rucu linglər:


TERMOANEMOMETR (termo... -- anemometr)—maye və Ya qaz axını- nın sur”ətini əlcmək ucun cihaz. İspt prinsipi axının sur əti ilə axında yerlətdirilib elektrik cərəyanı ilə qızdırılan məftilin istilik verməsi arasındakı asılılıRa əsaslanır. TERMOANTRASİT S(termo... -H an- trasit)—termik e”mal edilmiiy an- trasit. yu məqsədlə antrasit 1150— 14007S temp-radək tədricən qızdı- rılır, NƏTİCƏDƏ onun termik dəzuӱm- luluyu və məhkəmliyi artır və tər- kibindəki kukurdun miqdarı azalır. Domna sobalarında və vaqrankalar- da koks əvəzinə iplədilir. Q.-dən elektrod da hazırlanır. TERMOBAROKAMERA — bax Baro-


kamera. TERMOBATAREYA H(mep4o...--öama- reya)—ardıcıl Və lin in bir necə termoelementdən ibarət termo- elektrik qurqru. Q.-da generasiya olu- nan gӱc (termoelektron generatorun- da) və ya vahid zaman ərzində ayrı- lan istiliyin miqdarı (termoelek- trik soyuducuda) termoelementlərin sayına mӱtənasib olaraq artır.

TERMOQRAF (termo... -- ...qraf) — Hava, su və s.-nin temp-runun dəyiyi- məsini fasiləsiz qeyd edən cihaz. T.-na həssas element kimi bimetal


ləphədən, mayeli və ya muqavimət ter- mometrlərindən istifadə olunur. Me- teorologiyada ən cox həssas elementi bimetal levhə (temp-r dəyitildikdə uqrayır) olan


deformasiyaya T.-dan


Termoqraf: 1|—bimetal


—qol: 4—ba- raban,



istifadə edilir. Bimetal levhənin (1) deformasiyası qola (3) əturulur, o da barabapa (4) dolanmıt .kaqız lent uzərində əyri xətt cızır. T.-ın ipinə civəli termometr vasitəsilə nəzarət edilir.

TERMOQRAFİYA (termo... --...qra- fiya) — genipt mə”nada obyektlərin istilik sahəsinin, yə”ni infraqırmı- zı (İQ) pualanma sahəsinin muxtə- I usullarla qeydə alınması (məs., infraqırmızı fotoqrafiya, istilik- lə germə). Dar mə”nada əlyazma, cap materialı və digər nev ittrixli ar- qara materialların surətinin opera- tiv cıxarılması və coxaldılmasın- da tətbiq olunan usul. Usulun mahiy- Yəti belədir: orijinalı İQ iqua tə”- sirinə mə”ruz qoyduqda, onun acıq yer- ləri İQ iquaları zəif udduqu ucun tund yerlərinə nisbətən az qızır: orijinal ӱzərinə kip qoyulmuii su- Dzətcıxarma materialının uyqun sa- ələripdə orijinalın muxtəlif yer- ləri eyni qaydada qızmadırından, muxtəlif cur dəyiikliklər bap ve- rir. Cox vaxt belə dəyitpikliklərə su- rətcıxarma materialının tərkibində- ki metal (məs., dəmir) duzları səbəb olur. Metalın pisbətən cox QIZDIRI (orijinalın tund rəngli sahələri


TERMOELEKTRİK ƏLCMƏ Cİ HAZI


209



ilə toqqutduqu) yerlərdə reduksiya bali verdiyi ucun həmin yerlər tӱndlə- iqir. Usulun ustun cəhəti surətcıxar-


manın tez və asan baha gəlməsi- dir. TERMODİNAMİK DƏNƏRLİK —


sistemin. duz istiqamətdə getdiyi bu- tun aralıq hallardan (ətraf muhit- dəki cisimlərdə Hec bir dəyipiklik əmələ gətirmədən) əks istiqamətdə ardıcıl olaraq baplanqıc Hala qa- yıtması prosesin. Denən proses siste- min termodinamik tarazlırını təyin edən parametrlərin (sıxlıq, təzyiq, temp-r və s.) sonsuz yavayi dəyipməsi ilə xarakterizə olunur(kvazista- tik proses). Kvazistatik proses də- nərlik xassəsinə malikdir, onun Hər aralıq halı tarazlıqda olan sistem olduquna gərə prosesin duz və ya əks istiqamətdə getməsinə həssas deyil, halı isə tamamilə xarici parametrlər (di), bə, 0, . 2 4,) və tempr-la (t) tə”yin


olunur. Belə proses zamanı xarici qӱvvələrə qariı gərulən ipi X A.40,


(A—umumiləmin xarici quvvə) dus-

turu ilə verilir. Deənən proseslər

ucun termodinamikanın ikinci qanu-

nunun riyazi ifadəsi Tds — dE —- n

SB 4 A:Vaydir. Bu tənliyi inte- 1—=

qralladıqda sistemin entropiyasının

a


dəyitməsi ucun tə Hər — İ = YER dE -L ZA, da,

m İ r

Butun qapalı depən proseslər ucun

Q =az=o-ir. Yəqin dairəvi də-



ifadəsi alınır.


nən proses gədə zaman sistemin en- tropiyası dəytimir. Deməli, entro- iyanın dəytinməməsi qapalı sistemdə termodinamik proseslərin dənərlik elcusudur. Butun kvazistatik istilik pro- sesləri, konservativ qӱvvələrin tə - sir etdiyi sistemlərdə baipl verən proseslər denəndir. Real hadisə ta- mamilə dənən olmur. Fiziki hadi- sələrin dənən olması nisbi xarak- ter datıyır. TERMODİNAMİK TARAZLIQ—ki- fayət qədər beyuk zaman fasiləsində ətraf muhitdən izolə edilmiyi siste- MİN Əz-ezudə aldıqı termodinamik hal, bu zaman sistemin parametrləri zamana gərə dəyinmir. Sistemin izo- lə edilməsi muhitlə muəyyən nev əla- qənin, məs., termostatla istilik əla- qəsi, maddələr mubadiləsi və s. olma- sını tam aradan qaldırmır. T.t. ha- lında sistemdə butun dənməyən iro- seslər (istilikkecirmə, diffuziya, kimyəvi reaksiya və s.) dayanır və onun butun daxili parametrləri Xa- rici parametrlərin (həcm, elektrik nə maqpit sahələri gərginliyi və s.) və temp-run funksiyası olur. Dina- mik tarazlıqda sistemin termodina- mik parametrlərinin tarazlıq QiyMmət- ləri zamana kərə ciddi fiksə olunmur və mikrohəcmlərdə əzlərinin orta Qiy- mətlərinə uyqun gəlir. Belə prosesdə parametrlər fluktuasiyaya mə ruz qalır. Sistem qapalıdırsa və Q.t. Ya: ranıbsa, onda sistem əzbalınla bu (aldan cıxa bilməs (1.t.-ın daya- nıqlıq xassəsi). Digər tərəfdən Q.t. zamanı sistemin butun hissələrinin


ASE—11, c 9


temp-ru eyni olur (T.t.-ın traizitiv- lik xassəsi).

Termodinamikanın ikinci qanunu- na gərə O (daxili enerji), M (hissə- ciklərip sayı), U və 4, (həcm və xa-


rici parametrlər) parametrləri ilə xarakterizə olunan və adiabatik izolə edilən sistemin tarazlıq halı en- tropiyanın maks. qiymətinə (İ =sop56, a,=sop5), izotermik sistemdə (1


— const, U=sop5() sərbəst enerjinin minimum halına, temp-r və təzyiq sa- bit olan sistemdə termodinamik poten- sialın minimum halına uyqundur. Fiziki cəhətdən bircins olan bir komponentli sistemin dayanıqlı ta-


R. dr razlıq ipərtləri Ş =0, ə |. 4 ()


olur. K komponentli ” fazadan iba- rət olan sistemin tarazlıq iqərti bu- tun fazaların kimyəvi potensialının bir-birinə bərabər olması ilə ifa- də olunur:


ib) =...bə) tt, Zu)


Termodinamik potensialların bir necə ekstremumu (entropiyanın bir necə maksimumu) ola bilər. Bunlar- dan ən beyuyunə (entropiya) və ya ki- ciyinə (sərbəst enerji və s.) uyqun olan hallara stabil hal, balpqalarına isə metastabil hal deyilir. TERMODİNAMİKA— enerji cevril- məsinin umumi qanununu əyrənən elm. T.-da adətən hər hansı bir cmaiyı- nınə—qurqunun enerjini bir nəvdən digərinə cevirməsindən bəhs edilir. Bu cmatını tarixən insan Yaratsa da, T.-nın qanunları universal xarakter datıyır və prosesin harada getməsin- dən asılı deyil. Q.-nın əsas qanunla- rı eksperimental faktlara əsaslanan postulat kimi qəbul edilir. Muasir elmdə T. uc hissəyə ayrılır: a) ta- razlıqda olan sistemin T.-sı. Bu, va- hid nəzəri sxemlə bir sinif denən proseslərin fenomoloji nəzəriyyəsini eyrənir. Tarazlıqda olan sistemin T.-sı uc postulata əsaslanır: Q.-nın birinciqanunu—qapalı sistemdə ener- jinin saxlanması (ekvivalent miq- darda bir nəvdən batqa nəvə cevril- məsi)y T.-nın ikinci qanunu—istili- yin tiə cevrilməsində ona qoyulan məhdudiyyət (entropiya qanunu) T.-nın ucuncu qanunu—mutləq sıfrın alın- masının mumkun olmaması. T.-Hbiu qapunlarını maddənin atom və ya mo- legulyar quruluila malik olması ba- xımından əsaslandırmaq olar. Elmin bu bəlməsi statistik fizika adla- nır. T.-nın qanunları cox ӱmumidir və sistem haqqında edilən hec sir sa- dələidirmələrdən asılı deyil. b) ta- razlıqda olmayan sistemin T.-sı. Bu, vahid bir nəzəri sxemlə cox genii sinif dənməyən proseslərin fenomo- loji nəzəriyyəsini əeyrənir, v) quru- lupun, dayanıqlıqın və fluktuasi- yanın T.-sız T.-nın bu belməsi elmin son nailiyyətlərindəndir. Bu sistem termodipamik tarazlıqdan uzaqlai1- dıqda pizamlı qurulu(iların əmələ gəlməsini tədqiq edir. Bu baxımdan T. muasir elmin butun sahələrində (fizika, kimya, biologiya və s.) MY- Hum rol oynayır.


Əd: Fermi Ə., Termodinamika, arhkon, 1969, Landau L. D., Lif- i ii E. M., Teoreticeskal fizika, M., 1976, Əbelinq V., Obrazovanie struk-


tur pri neobratimıx propessax, M., 1979: Klemantovic NƏ. L,, Statisticeskal fizika, M., 1982, TERMODİFFUZİYA—temp-r qradi- yentinin (AT) tə”siri ilə qaz qarı- ippıqının və ya məhlulların kompo- HEHTNƏPHHHH dapınması. DT =sop5g ol- duqda T. nəticəsində qarınıqın həc- mində sıxlıq qradiyenti (As) əmələ gəlir. Bu, həmcinin sistemin bir- cinsliyini bərpa etməyə calıpnlan adi diffuziyanı yaradır. Stasionar mə- raitdə As=sop56 olduqda, T. adi dif- fuziya ilə tarazlapır və həcmdə sıx- lıqlar fərqi yaranır.

Təzyiq, qradiyenti və xarici quvvə- lər olmadıqda qazların binar qarı- plıqında tam diffuziya seli y =


T = — pOu ədş Ur AT dusturu


ilə ifadə olunur (O, 2—diffuziya əmsalı, rӱ–T əmsalı, —vahid həcm-

py dəki qarıtıq atomların sayı, €, ə 1-ci komponentin (1=1, 2,...) zərrə- ciklərinin konsentrasiyası, K, =


D


Ə12


hasili ilə mutənasib olan T. əmsal- ları nisbətidir. Stasionar ipərait- də sıxlıqrın paylanmasını /, = 0 iyər-


tindən tapmaq olar: K Ds. = pi AT. T



komponentlərin sıxlıqları


T.-nı alman alimi K. Ludviq məh- lullarda kətif etmiit, isvec alimi İ1. Sore tədqiq etmii, qazlarda isə inkilis alimi S. Cepmen və isveCc ali- mi D. Enskoq nəzəri olaraq irəlicə- dən seyləmi, S. aaa F. Dutson təcrubədə təsdiq etmiinlər.

Bə”zi elektrolitlərdə, metal ərin- tilərində (RI—5 p və s.), bərk məh- lullarda (e, — Ac) və s. T. eyrənil-


mipdir. Metallarda və yarımkeciri- cilərdə termoelektrik hadisələri yuk dapıyıcıların T.-sı ilə izah edi- lir. Bu, qazlarda molekullararası qӱvvələri tədqiq etməyə imkan verir. TERMOELEKTRİK DEFEKTOSKb- PİYA—bax Defektoskopiya. TERMOELEKTRİK GENERATORU— istilik enerjisini bilavasitə elek- trik enerjisinə cevirmək ucun qur- qu. Termoelementlər əsasında hazır- lanır. Murəkkəb yarımkecirici bir- ləirmələrdən istifadə etməklə hazır- lanmı Q.g.-nun guӱcu onlarla vӱt-a qədər, f.i.ə. 2096 -—ə (termoelementlə- rin isti və soyuq lehim birləmə- lərindəki temp-r duptgusu 1000 K ol- duqda) catdırıla bilər. T.g. raket mӱhərrikləri, nuvə reaktorları, dom- na sobaları və s.-nin ipi zamanı ay-


rılan istilikdən istifadə zamanı xususilə səmərəli olur. TERMOELEKTRİK ƏLCMƏ CİHA-


ZI—bir və ya bir necə termoceviri- cidən və maqnitoslektrik əlcucudən ibarət əlcmə cihazı. T.əe.c. geniiy tez- lik diapazonunda (yӱzlərlə LThs-ə qə- dər) sabit və dəyitən cərəyan amper- metrləri, yaxud voltmetrləri (30 v-a qədər) kimi istifadə edilir. Gəstə- ricisinin cərəyan iliddəti və ya gər- gkinlik əyrisinin formasından asılı olmaması, beyuk yuklənmələrə Yol ve-


210


TERMOELEKTRİK SOYUDUCU



ilməməsi, gestəricilərin ətraf MY- itin temp-rundan asılılıqı və s,


T.e.c. ucun xarakterikdir. Əlcmə hədə


dini geniiləndirmək ucun pqunt və əlavə muqavimətlər, bə”zən də fotoguc- ləndirici və ya yuksək tezlikli cə- rəyan transformatorları tətbiq edi-


lir. TERMOELEKTRİK SOYUDUCU — soyuducu qurqu: soyuqluq iki MYXTƏ- lif materialın kontaktından elək- ə cərəyanı kecdikdə alınır (bax eltye hadisəsi). T.s.-nun iipləmə muddəti demək olar ki, qeyri-məhdud- dur, kӱtləsi və əlculəri kicikdir. Fizikada, tibdə, biologiyada, vakuum texnikasında tətbiq edilir. TERMOELEKTRİK HADİSƏLƏR— metal və yarımkeciricilərdə isti- lik və elektrik prosesləri arasın- dakı qariılıqlı əlaqəni ifadə edən 27 hadisələr toplusu. Zeyebek, eltye və Tomson Hadisəsi T.H.-dir. Zeyebek hadisəsi muxtəlif kecirici- lərdən duzəldilmiiy və toxunma yerlə- rinin temp-ru eyni olmayan qapalı dəvrədə termoelektrik hərəkət quvvə- sinin (termo e.H.q.) yaranmasıdır. Tam termo e.h.q. kontaktlardakı T, Bə T, temp-rlar fərqindən və materia- lın təbiətindən asılı olub kicik temp-r intervalında (T/— Q.) ilə duz mӱtənasibdir: E=a (Ti—T.), T—mutləq temp-r, a—xususi termo e.H.q.-dir. Peltye hadisəsi iki muxtəlif na- qilin kontaktından elektrik cərəya- nı kecdikdə istiliyin udulması və ya ayrılmasıdır. Ayrılan istilik miqdarı (O) kontaktdan kecən cərə- yan iiddəti (7) və onun gecmə muddə- TH (tf) ilə mutənasibdir: O, = 1111


(burada P—keciricinin materialla- rının təbiətindən və temp-rundan asılı olan əmsaldır).

U.,. Tomson a və P əmsalları ara- sında termodinamik munasibət yarat- mıtidır: P=aT. Tomson hHadi- səsinə gerə cərəyanlı naqil bo- yunca temp-r dutjusu varsa, adi Co- ul-Lents istiliyindən baptha cərəya- nın istiqamətindən asılı olaraq ya əlavə istilik miqdarı ayrılır, ya da udulur: O =t (T,—Q.) (burada t— Tomson əmsalıdır). T.h. termometr, termoelektrik generator, soyuducu qur- qular və s. cihazların yaradılması- na imkan verir.

Ədsə Kalapni kov S. Q., Elek- trik bəhsi, B., 1968, İoffe A. F., Po- luprovodnikovıe termozlementı, M.—L., 1307 Smit R., Poluprovodniki, M., 1982.


TERMOELEKTRON EMİSSİYASI, Ricardson effekti — ge- 3ƏDMHHI cisimlərin vakuumda və Ya mӱxtəlif muçhitlərdə elektron burax- ması. İngilis fiziki O, U. Ricard- son tədqiq etmitdir (1900—01). Sər- bəst elektronun metaldan cıxması ucun onun kinetik enerjisi (E,) ro-


tensial cəpərin dərinliyindən, yəni elektronun metaldan cıxı1q iiindən (ef) beyuk olmalıdır (EL -eq). Ama -


qı temp-rlarda belə enerjili elek- tronların miqdarı azdır. Temp-r art- dıqca onların sayı artır və T.e. da bəyuyur. Q.e.-nı iki elektrodlu ici boll lampada muttahidə etmək olar. Bu elektrodlardan biri cərəyanla gezərdilən məftil (katod), ikincisi termoelektronları yıqan soyuq elek-


ə, zi DA ğı. Yə br af" 3/ 5 2 4 | | | | | 1 0 U: Hər. 1.


trod(anod)-dur. T.e. zamanı (O, = O)


katoddan cıxan elektronlar onun ət- rafında mənfi yuklu bulud (fəza yuku) əmələ gətirir. Fəza yuku diodda potensialın paylanmasını dəyijl di- rir və elektronların hərəkət sur”əti-


ni gicildir. (U,-nın kicik mӱsbət


qiymətlərindən fəza yuku buludundakı elektronların konsentrasiyası, onun tormozlayıcı tə”siri azalır və anod cərəyanın piddəti Boquslavski— Lənq-


mur qanunu ilə (4, – 192) dəyitir (pək. 1, 0123 əyrisi). Anod gərginli- yinin muəyyən qiymətində (O) katod- dan cıxan (butun elektronlar anoda catır, cərəyan ipiddəti maksimum 1, (doyma cərəyanı) olur. £


ӱ "İN qiyməti gərginliyin sonrakı artmasından asılı olmur (iək. 1, 0125, 01236 və s. əyrilər). Doyma cərəyanının sıx-


LIRI (Ed katodun emissiyasını xa-


rakterizə edir və katodun təbiətin- dən, onun temp-rundan asılıdır. Va- kuumda bircinsli katodun /, doyma cərəyanı sıxlıqının temp-rdan ası- lılıqı Ricardson— Deiyman dusturu ilə ifadə olunur:


4=40 (1—/ )T2exr|—ef(T)/gT1 (1) Burada A—katod sabiti (metallar


| a — uyH A —120 4—=J" r ə * sm? dər" )" təlif enerjili termoelektronlar ucun potensial cəpərdən əks olunma əmsa: lıdır. Əksər diodlar ucun məlum olmaYan A və q kəmiyyətlərini atdıq- da (1) dusturu

(2)


ya = Au Tzexr |—eF, (TukT| iəklini alar. ef,(T) cıxınnı iti ka- todun həqiqief (T) cıxıi ipindən az


HCƏ MYX-


y (a-sm)

o

(2 | 10 250 20 40

5,0

-z 6.0 10 ə mi qır ağı k

0 4 1200 72000 2800 TH

PLək. 2,


fərqlənir, /, və T-nin təcrubədə Əl- culən qiymətlərinə gərə tə yin olunur, ef, (T) katodun termoemissiya xassə-


sinin Yeganə xarakteristikasıdır və Ya (T)-ni tə”yin etməyə imkan verir (iqək, 2).

(2)-dən gerunur ki, ef-nin azalma- sı emissiyanı kəskin artırır. ef-nin qiyməti katod səthinin vəziyyəti və qurululpundan asılıdır. Katodların emissiya qabiliyyətini və xidmət mud- dətini artırmaq, iici temp-runu aHa- qı salmaq ucun onların səthi qələvi torpaq metal (barium, stronsium, kal- sium) oksidi təbəqəsi ilə ertulur.

T.e. hadisəsindən elektron lam- palarında, elektron iqua boruların- da və s.-də istifadə olunur.


Ədə Xerinq K., Nigolıs M., Termozlektronnan əmissil, per. s anql., M., 1950: FomenkoV Əmission- nıe snonNstva materialov, Kiepv, 1970.


TERMOELEKTRӦN GENERATORU, termoelektron enerji ce- viricisi — istilik enerjisini birbapa elektrik enerjisinə cevirən qurqu, qızdırılmı1,i metalın elek- tronlar buraxması hadisəsinə əsasla- nır. Q. g.-nda cərəyan iiddəti elek- tron buraxan elektrodun emissiya cə- rəyanının iqiddəti ilə məhdudlanır. Elektrodun qızma temp-ru artdıqca f.i.ə. də artır. T.g.-nun tətbiqi az- guӱclu (onlarla vt), kicik qabaritli elektrik qurqularında daha perspek- tivlidir.

TERMOELEKTRON CEVİRİCİSİ, termoelektron enerji ce- viricisi—bax Termoelektron ge- neratoru. TERMOELEMENT—iit prinsipi ter moelektrik hadisələrinə əsaslanan muxtəlifcinsli keciricilər və ya ya- rımkeciricilərdən ibarət elektrik dəvrəsi (və ya dəvrənin bir hissəsi). T. vasitəsilə Həm istilik enerjisini birbata elektrik enerjisinə, həm də əksinə, elektrik enerjisini istilik enerjisinə cevirmək mumkundur. T. əlcmə texnikasında (termocut kimi), həmcinin termoelektrik generataru, termoelektrik soyuducu, kondisioner


və s.-nin hazırlanmasında tətbiq edilir. , TERMOZİT—posa sӱngərinin bali-


qa adı.

TERMOİZOLYASİYA MATERİAL- LARI--bax İstilik izolyasiyası materialları.

TERMOİON EMİSSİYASI — ke- zərmiyi cisimlərin ionlar buraxması. Kimyəvi cəhətdən mӱrəkkəb cisimlə- rin (mineral, duz, pquiiə və s.) T.e. metalların T.e.-ndan fərqlənir. Kim- yəvi mӱrəkkəb cisimlərin T.e. murək- kəb xarakterlidir. Metalların Q.e. metalın ionlarının (məxsusi T.e.), Ya da metalların tərkibinə və səthinə aiqar kimi duitən maddələrin ionla- rının buraxılması hesabına gedə bi- lər. Səthdən gedən T.e. daha ətraflı eyrənilmiyidir.

TERMOKAMERA əsasən, icərisində- ki Havanın temp-ru muəyyən qanun uzrə dəyipdirilə bilən rezervuardan iba- rət sınaq qurqusu. Bax həmcinin Ba- Frokamera.

TERMOKARST, termik karst (yun. (heqte-isti = karsi)— yeraltı bu- zun əriməsi və donmusi qruntda donun acılması nəticəsində yeraltı bo0i1- luqların, batıq və cəkək relyef for-


TEPMOMETP


211



malarının əmələgəlmə prosesi, İQli- min istiləiyməsi, qruntda istilik re- jiminin dəyməsi və s. səbəblərdən bati verir. Coxillik donuiluq su- xurları zonasında yayılmındır.

TERMOKAUSTİKA (termo... -- yun. KaizKozv—yandırıcı)— yuksək temp-r- la daqlamaq usulu. Muasir tibb təcru-


bəsində, əsasən, qalvapokaustikadan istifadə olunur. – TERMOKİMYA —umumi halda fiziki


kimyanın, xususi halda isə kimyəvi termodinamikanın bəlməsi. Reaksiya- ların istilik effsktini, faza ge- cidlərinin (məs., buxar əmələ gəlmə- sinin) və baqiqa proseslərin istilik miqdarını əlcmək və hssablamaq, isti- lik tutumlarını, maddələrin və fi- əngi-kimyYəvi sistemlərin entalniya və entropiyasını, həmcinin bu kəmiy- yətlərin temp-rdai asılılıqlarını eyrənməklə mətqul olur. Q.-nıi təc- rubi usulu kalarimetriyadır. Termo- kimyəvi əlcmələr kalorimetrlə aparı- lır. İstilik effektləri və istilik tutumlarını eəyrənməyin zəruriliyini ilk dəfə M. V. Lomonosov gəstərmiit- dir (1752— 1754). Termokimyəvi əlcmə- lərlə 18 əsrin 2-ci yarısında C. Blek, A. Laviazye və P. Laplas məii- qul olmuqilar. 19 əsrdə H. İ. Hess, P. Bertlo, V. F. Luqinin və 6.-nın inlə- rində kalorimetrik elcmələrin texni- kası xeyli təkmillədirilmizdir. Bir sıra proseslərin istilik ef- fektləri Hess qanunu ilə hesablanır. Hesablamalar ucun muxtəlif maddə- lLərii staipdar1t əmələgəlmə istilik-


lərindən (AN sa). uzvi maddələrin


qarlpılıqlı təsirində isə onların stapdart yapma istiliklərindən isti- fadə olunur. Kimyəvi reaksiyaların


AN, -i baiqa temp-rlarda Kirxhof


təpliyi ilə hesablanır. Termogimyəvi tədqiqat nəticəsində alınan məqlumat və muəyyən edilmiiy qapunauyqupluqlardan texnoloji pro- seslərin istilik balansını duzəlt- mək, yanacaqrın istilik yaratmaq qa- biliyyətini hesablamaq, maddələrin epergetik xarakteristikaları ilə tərkibi, qurululu, davamlılıqı və reaksiyaya girmək qabiliyyətləri ara- sındakı əlaqələri muəyyən etmək ucun istifadə olunur. Məhlulların ter- mokimyası (istilik tutumunu, həll- olma istiliyini, qarıtima və buxar- lanma istiliklərini və s. tə yin et- mək) kepiti ipkinmaf etmiidir. T.- nın usulları kalloid kimyada, bio- loji proseslərin eyrənilməsində və s. tədqiqatlarda tətbiq olupur.


Ədə Skuratov S. M., Kole- lon V. P. Varob hev A F.. Termoxi- min, c. 1—2, M.. 1964—66, Bepson S. Termoximiceskan kinetika, per. s anql., M., 1971: Manaxona A, M., Fizi- ceskan i kolloidnan ximin, Minsk, 1981,


TERMOKİMYƏVİ QAZ ANALİZA- TORU—bax Qaz apalizatoru.

TERMOGEN—hipotetik istilik mad- dəsi (cəkisiz maye): 18 əsrdə və 19 əs- rin əvvəllərində istilik hadisələri- pi (istilik mubadiləsi, cisimlərin qızması, istidəp genilənmə və s.) izah etmək ucun imtlədilirdi. T.-in cəkisiz və baiqa maddələrə nisbətən daha mӱtəhərrik olduqu və buna gərə də maddənin kicik məsamələrinə daxil olaraq onları geniiləndirə bildiyi qəbul edilirdi. İstilik hadisələri-


14*,



“ 8


nin atom və molekulların hərəkəti nəticəsində Yarandıqı subut olunduq- dan sonra (19 əsrin əvvəlləri) bu ideyadan imtina edildi. TEPMOKEH BAKTEPH/AHRAP (mep- MO... “- İYH. gen6s — TepəHəH)—66)/yMə prosesində xeyli istilik ayıran bak- teriyalar. T.b.-a yuksək temp-rda in- kipaf edə bilən bakteriyalar aid- dir (Bax Termofil orqanizmlər). TERMOMAQNİT EMALI —termik e”malın bir nəvuş metal və ərintilər- dən hazırlanan məmulatları maqnit sahəsində soyutmaqla, onların bə”zi maqnit xassələrini yaxitılaqdırmaqa imkan verir.

TERMOMAQNİT ƏRİNTİLƏR-—di- gər maqnit materiallarından fərqli olaraq maqnit induksiyası temp-r də- yipməsi ilə demək olar ki, xətti su- rətdə dəyitən metal ərintiləri. T.ə.- in uc əsasqrupu məqlumdur: mis-nikel (30—4096 Si), dəmir-nikel (3094 Ni) və xrom (1496 -dək), aluminium (1,596 - dək), manqanla (296 -dək) legirlənmiiy dəmir-nikel (30—38 94, MC1) ərintilə- ri. Kalmalloy, termalloy və kompen- satorlar bu qrupların tipik numayən- dələridir. T.ə.-dən maqnit-elektrik cihazlarında sabit maqnitlərin temp-r xətalarını azaltmaq ucun ipunt kimi istifadə olunur. Ərintilərin ill temp-rları diapazonu—50 ilə 1702S arasında dəyitir. TERMOMAQNİT HADİSƏLƏR—tem- peratur qradiyentinə malik kecirici- lərin və yarımgeciricilərin elektrik və istilik xassələrinə maqnit sahəsi- nin tə”siri ilə yaranan hadisələr: hə- rəkət edən yuklu zərrəciklərə maqnit sahəsinin tə”siri nəticəsində baii ve- rir. Maqnit sahəsi hərəkət edən yuk- lərin trayektoriyasını əyir, elektrik cərəyanını və onunla barlı istilik selipi əvvəlki istiqamətindən dəidə- rir (bax Lorents quvvəsi). Nəticədə elektrik cərəyanının və istilik se- linin maqnit sahəsinə perpendikulyar istiqamətdə toplananı meydana cıxır. T.h. maqnit sahəsinin iptensivliyi (N), keciricidəki temp-r qradiyenti (AT), istilik selinin sıxlıqrı (U/) və əlcӱulən əmsal istiqamətinə paralel vektorların (CM) qarlpılıqlı vəziyyə- tinə gərə iki sinfə bəlunur. İlkii temp-r qradiyentintə perieidikulyar və ya paralel istiqamətdə əmələ gələn T.H.-ə uyqun olaraq epipə və uzununa T.H. deyilir. Əsasən, dord (iki eninə, iki uzununa) termomaqpit hadisə var- dır. Eninə Nerist— Ettinqs- hauzen hadisəsi: N və UU vek- torlarına perpepdikulyar istiqamət- də potensiallar fərqinin: Riqi—Le- dug hadisəsi), N və M/ vektorlarına perpendikulyar istiqamətdə temp-r fərqininu, uzununa Nərnst— Ettinqs- hauzen hadisəsi numunə boyunca əlavə potensiallar fərqinin (termo e.H.q.- pip maqnit sahəsində dəyitməsi), Ma- ci—Riqi—Leduk hadisəqi isə numunə boyunca əlavə temp-rlar fərqinin əmə- lə gəlməsindən (istilikkecirməpin maqnit sahəsində dəyitməsi) ibarət- dir. Eninə Nernst— Ettinqshauzen Ha- disəsində elektrik sahəsinin yaranma- sı mexanizmi belədir: nӱmunədə temp-r qradiyenti olduqda, isti ucdan hərə- kət edən Yukdapıyıcıların sur”əti əks istiqamətdə ərəkət edənlərin sӱrqətindən beyuk olduruna gərə maq- nit sahəsinin tə”"siri ilə onların qart səthlərə yənəlməsi eyni olmur


və qərarlatimızll halda eninə poten- siallar fərqi yaranır. və" Smit R., Poluprovodniki, M.,


TEPMÖMETP (utermo...4-...metr) — maddələrin fiziki xassələrinin də- yipməsinə əsasən temperaturu əlcmək ucun cihaz. T.-lər əz xassələrinə və tətbiq sahələrinə gərə bir-birindən fərqlənir. Temp-ru əlcmək çcun həm- cinin təzyiqin, elektrik muӱqaviməti- nin, maqnit qavrayıcılarının, ter- moelektrik hərəkət quvvəsinin və s.- lin temp-ra gərə dəyidnməsindən isti- fadə edilir. QTermometrik maddələ- rə, onların xassələrinə, tətbiq sahə- lərinin spesifik xususiyyətlərinə gə- rə muxtəlif T.-lər var. Mayeli T.., qaz T.-i, mӱqavimət T.-i, termoelekt- rik T. daha genin yayılmımdır. Ma- yeli T.-lərdə (—200–-- 750*S) termome- trik cisim kimi muxtəlif mayelərdən istifadə olunur. Mayeli T.-in bir hissəsi maye ilə doldurulmuli odada- vamlı ipəffaf pqutiə boru və ona yapılidırılmıit rezervuarlardan iba- rətdir. Borunun ӱzərində, əlcmə in- tervalından asılı olaraq, bərabər hissələrə bəlunmuiq iqkala var. Prak- tikada mayenin həcminin temp-ra gə- rə dəyinməsindən istifadə edilir. Mayeli T.-də termometrik maddə kimi kerosin (—204-- 300*S), toluol (—80 -- 100*2S), civə (—35--7502S) və s. i11- lədilir. Yaxitı təmizləndiyinə, iqu- pəni islatmadıqına, doymui buxar təzyiqinin kicik olmasına gərə civə- li T.-lər geniti yayılmındır. Lakin mayeli T.-lərdə temp-r tikalası muçəy- yən dərəcədə termometrik cismin xas- sələrindən asılıdır. Termometrik maddə kimi qızdırıldıqda eyni tərz- də genitilənən seyrəklətdirilmiin qaz- lardan (M., N,, Ne) istifadə olunur. Bu T.-in həssas elementi qazla dol- durulan rezervuardır. Muəyyən miq- darda geturulmuti qazın həcmi (R = =s0P5() və ya təzyiqi (U—sop56) temp-r- dan xətti asılı olduqruna gərə ter- modinamik temp-r bu asılılıqdan beyuk dəqiqliklə tə yin olunur. Qaz T.-i temp-ru 25-1800 K intervalında


3:10—9—2-10—2 həssaslıqla elcur, maqnit sahəsinin tə”sirinə mə”ruz qalmır.

Qaz T.-ləri muxtəlif tədqiqatlar- da, stapdartla:tidırmada istifadə edilir. Qermoelektrik Q.-lərdə ter- mometrik maddə tətbiq sahəsinə və tə- ləb olunan həssaslıqa gerə secilir. Termoelektrik Hərəkət quvvəsinin əl- culməsinə gərə temp-ru təyin etmək ucun empirik dustur və cədvəldən is- af olunur. Termoelektrik T. cox yӱksək və cox alcaq temp-rları 0lc- məyə imkan verir. Qəmiz metal, ərin- ti və yarımgeciricilərin elektrik mӱqavimətinin (K) temp-rdan asılı olaraq dəyinməsinə gərə də temp-r tə”- yin edilir (muqavimət T.-i). Termo- Merrik maddə belə T.-lərdə də T.-in tətbiq sahəsinə gərə secilir. Kimyəvi cəhətdən tə”sirsiz və muqaviməti sa- bit olduquna gerə platin muqavimət T.-i (—263-- 10632S) geniiy tətbiq olu- nur. Platin T.-indən baiyqa mis, ni- kel, gumuli T.-ləri, tunc T.-ləri, Se, 5, və Ze yarımkecirici T.-ləri daha geniti yayılmıtddır. Alcaq temp-rla- rı əlcmək ucun kondensasiya 1.-i, akustik T., maqnit T.-indən də isti- fadə olunur.


212


Meteorologiyada havanın və torpa- qın, hidrologiyada suyun temp-ru, əsa- sən, mayeli (civəli, spirtli) T.-lərlə əlculur. Tibdə maks. temp-r prinsipi ilə ipləyən civə T.-i geniiy Yayıl- mıdır. Bədən temp-runu əlcmək ucun tibb T.-indən baiqa, elektrotermo- metrdən, habelə termoqrafdan da is- tifadə edilir (bax həmcinin Təmnə- ratur :ikalası).

Əd. Popov M. M., Termometril i kalorimetril, 2 izd., M., əd, Ca- nenbeBB. M., Eypc oömeiflt fiziki, t. 2, M., 1982,

TEPMOMEXAHHKH E”MAH (TME)— metal və ərintilərdə muxtəlif ardı- cıllıqla aparılan plastik deforma- siya, qızdırma (termik e”mal) və so- yutma əməliyyatları məcmusu. TME nəticəsində metalın son strukturu, buna muvafiq olaraq da onun xassələ- rinin formalaiması plastik defor- masiyanın yaratdırı yuksək sıxlıq və qurulunl catımimazlıqının opti- mal bəlutidurulməsi iəraitində baii verir. Yuksək temp-rlu və alcaq temp-r- lu TME-a bəlunur. Plastik deforma- siya poladın alcaq temp-rlu TME- da austenitin yenidən kristallaima temp-rundan apaqı temp-rda, yuksək temp-rlu QTME-da isə adətən polimorf cevrilmənin yuxarı bəhran nəeqtəsin- dən yuksək temp-rda aparılır. Plas- tik deformasiya və termik emal əmə- liyyatlarının aparılması ardıcıl- lıqına gərə QTME nəvləri 4 sinfə ayrılır: deformasiya termik e”mal- dan əvvəl aparılır: termik emal prosesində deformasiya edilir, de- formasiya termik emaldan sonra ye- rinə yetirilir: material həm termik eqmaldan əvvəl, həm də sonra defor- masiya edilir. TME materialların konstruktiv məhkəmliyinin yuksəldil- məsi yollarından biridir. TERMONUVƏ REAKSİYALARI — cox yuksək temperaturlarda (107 K və daha yuksək) yunguӱl atom nӱvələri ara- sında gedən sintez örpəəuqəl HYBƏ reaksiyaları. Yungul nuvələrin XY- susi (bir nuklona duttən) rabitə ener- jisi orta cəkili nӱvələrin xususi rabitə enerjisindən az olduqundan, yuӱngul nӱvələr birlətərək nisbətən vrır nӱvə əmələ gətirdikdə (sintez etdikdə) kulli miqdarda nӱvə enerji- si (reaksiyada alınan və zərrəciklə- rin kinetik enerjisi ipəklində) ayrı- lır. T.r.-nın getməsi ucun atom nuvə- ləri bir-birinə kifayət qədər (nuvə quvvələrinin təsir radiusu tərtibin- də =10:3 sm) yaxınlamqmalıdır. La- kin atom nӱvələri musbət elektrik yuğunə malik olduqundan, onlar ara- sında elektrostatik kulon dəfetmə quvvəsi məvcuddur. Bu onların bir- birinə yaxınlamasına mane olur. Atom nuçvələri beyuk kinetik enerjiyə malik olduqda, bu quvvəyə ustun gəlib bir-birinə kifayət qədər yaxınlata bilər. Bunun ucun atom nuvələrindən ibarət sistemin (plazmanın) cox yuğ- sək temp-radək qızdırılması tələb olunur. Kainatda Q.r. ulduzların da- xilində, Yer pəraitində isə guclu qaz bopalmaları, sur”ətli zərrəciklərin intensiv dəstəsi, lazer pqualarının guclu impulsu və Ya guclu nuvə part- layhipiları vasitəsilə alınmıiyq H0X yuğsək temp-rlarda gedə bilir.

Heliumun *Ne izotopunun nuvəsi digər yungul nuvələrə nisbətən bəyuk xususi rabitə enerjisinə malik oldu-


TERMOMEXANİKİ E”MAL



Cədvəl | Ayrılan “No Reaksiyalar pal Ye Reaksiyalar enerji K, (MeB) | (MeB) E- : : : R ———K———,.XVv.v.,..,. 1 rrəOze yd 2,2 8 T-T-Ne-2p 11,3 2 p3D-3He-?y 55 9 PO:zNe--“Necr 18,4 3 r-Tə*Ne--t 19,7 10 8He4-3He 9*Ne- 2r 12,8 4 D-:D-T-p 4,0 11 n-:“Li“HeoT 4,8 5 D:D-.He:n 3,3 12 p-7Li-——“He-“He “7 17,3 6 D:3D-."Hee7 24,0 13 — D4"Li--“He4“He 224” 7 D-4T--“Hein 17,6 14 D::7Li-“He-“Heinİl 15.0


-— — — — — —————......—...,.—,.,,.,,,,—,.,,————,”,”—.


qundan, T.r.-ında enerjinin ayrılma- sı, əsasən, dərd protonun (hidrogen nu- vəsinin) birlətərək *Ne nӱvəsi siptez etməsi nəticəsində ayrılır. T.r.-nda hidrogenin aqır izotopunun nuvəlsri deytron (O), triton (T) və s. yungul nӱvələr iptirak edir. Cədvəldə əsas T.r. və bu reaksiyalarda ayrılan enerji verilmiitdir.

r. ulduzların yaranması pro- sesində və ulduzlar daxilində gedən proseslərdə kimyəvi elementlərin atom nuvələrinin sintezinin əyrənilməsinə imkan verir.

Kainatda T.r. ulduzların enerji mənbəyi və kimyəvi elementlərin sinte- zi kimi iki muhum rol oynayır. Nor- mal homogen ulduzlar, o cumlədən Gunət ucun əsas enerji mənbəyi dərd protonun Helium *Ne nuvəsinə və iki pozitrona cevrilməsi prosesidir. Bu proses iki yolla gedir:

1) proton-proton x(rr) zənciri və ya hidrogen sikli:


pEDpəD He” kv, ey ə ə 2: r —- D— He Tı, 3Ne--*Neə*Ne-- 2r.

NƏTİCƏDƏ

Ar-“Ne-- 267 4- 26,72 Mev


alınır. 2) Karbon-azot (SC) və ya karbon sikli:


p4-12C-ə 3N “-yy 13N93C He” 4-v) p 3C”—”N-Evy, pc 1N”—50 Hy, 150-955N--e” vi p4-:19N”712C “He,

Nəticədə


4r — “Ne -- 267 -- 25,03 -- (1,70) Mev alınır. Burada **S nuvəsi kataliza- tor rolunu oynayır.


Cox yuksək temp-r və sıxlıqa malik olan ulduzlarda helium və neon sikli də məvcuddur. Bunlardan baiqa ul- duzların daxilində 3 *Ne ə 0 4- çu, £4C-L 4He—66O -Hvy, 18O 4- *Ne — 29Ce-- cu və s. Q.r. da gedərək kimyəvi element lər sintez olunur.

Gunəi və ulduzların kutlələri cox Ok olduqundan, Kainatda T.r. nın getməsi ucun isti plazmanın sax lanması və termoizolyasiyası qravi- tasiya hesabına əldə edilir. Yer ilə- raitində isə buplar cətinlik tərə- dir. Buna gərə də Yer iqəraitində be- yuk miqyaslı Q.r.-nın alınması və onun enerjisindən istifadə olunma- sı, hələlik Yalnız hidrogen bomba- sının partlayını ipəklində mumkun- dur. Hidrogen bombasının partla- ması ucun əvvəlcə onun daxilində olan atom bombası partlayır, cox Yuksək temp-r alınır, sonra isə T.r. gedir, hidrogen bombası partlayır. Hidro-


gen bombası partladıqda ayrılan enerjinin miqdarı (-102* erq) Yer ku- rəsində bir həftədə hasil olunan elek- trik enerjisi qədərdir. Hidrogen bombalarında, əsasən, cədvəldə veril- mi 4: 5: 7 və 12 T.r.-ndan istifadə olunur. Ən effektiv T.r. 7 reaksiya- sıdır.

Yer təraitində T.r.-nın enerji- sindən dinc məqsədlərlə istifadə et- mək ucun idarəolunan T.r. almaq la- zımdır. Burada əsas cətinlik cox yuk- sək temp-rlu plazmanın alınması və onun termoizolyasiyasıdır. İdarəolu- nan T.r. alınmasının tədqiqinə dair bir cox usullar və qurqular təklif edilmipdir. Bunlardan ən MYİYMY, sovet alimlərinin yaratdıqı cQoka- makə qurqularıdır. cQokamakə qurqu- larının daha da təkmillətdirilməsi sahəsində sovet və həmcinin, xarici əlkə alimləri geni tədqiqatlar apa- rır. İdarəolunan T.r. alınması ucun, əsasən, cədvəldəki 7: 5 və həm- cinin 4 və 12 reaksiyalarından isti- fadə edilir. 4 və 11 T.r.-ndan nadi HYBƏ yanacaqı olan 3H nuvəsinin (T) alınması ucun də istifadə olunur. T.r.-ndan sur”ətli neytron selinin mənbəyi kimi də istifadə edilir. İdarəolunan T.r.-nın gedə biləcəyi reaktorların yaradılması gələcəyin energetika məsələsinin həllində mu- hum rol oynayacaq.

Ədq Arpimovic L. A., Uprav- llemır termoldernır reakini, 2 izd.,, M.. 1963: Oraevski N V. N., İdernal onerqetika, Kiev, 1978, Pirokov 10. aa n N. P., İdernal fizika, M.,


TERMOPLASTLAR qəlibləmədən sonra Yenidən təkrar e mal oluna bi- lən plastik kӱtlə. Ən geniiy yayıla- nı "olivinilxlorid, polistrol, po- liet(l n tərkiblilərdir. TERMOREZİSTOR—bax Termistor. TERMOS (yun. (Heqqlӧəzv—ilıq, isti)— ərzaq məhsullarını sabit temp-rda saxlamaq ucun ikiqat divarlı qabd| Duar qabının bir nevu. Temp-ru 24 saata qədər sabit saxlaya ilir. Məpiətdə (həcmi 0,25 l-dən 2 l-dək) və ictimai iaiyə mӱəssisələrində (həc- MH 30 l-ə qədər) iilədilən (məhsulu saxlamaq və ya dapımaq ucun) T. nev- ləri var. Yeyipti məhsullarının sax- lanması ucun kisə pəklində hazır- lanmınn T.-lar da olur. TERMOSTAT (mepo...--iyH. statos— durqun, tərpənməz) — hududlanmın həcmdə temp-ru sabit saxlamaq ucun cihaz. İstilik izolyasiyası ilə xa- rici muhitdən təcrid edilmiiy boru (qab) ipəklindədir. Q.-da temp-run sabitliyi ttermotənzimləyici və Ya muəyyən temp-rda baiq verən faza Ke-


TERPENLƏR


213



cidi (buzun əriməsi, suyun qaynaması və s.) ilə tə min edilir. 60" S-dən 500*S-yə qədər temp-rlar intervalı Ucӱn mayeli Dpirtli, sulu, yarlı, duzlu).T., 5900”S-dən 1200"S-yədək temp- rlar ucun elektrik sobaları tətbiq edilir. 0*S-dən altarı temp-rlar ucun olan T.-lar kriostat adlanır. T. fiziki-kimyəvi, bakterioloji və s.


tədqiqatlarda, radioelektronikada, kinofototexnikada və s.-Də tətbiq edil


ir. TEPMOCOPEP—6ax Atmosfer. TERMOTERAPİYA, istilik mua- licəs i—fizioterapevtik mualicə usulu: orqanizmə istilik tə siri ges- tərən muxtəlif fiziki vasitələrin mualicə məqsədi ilə tətbiqi. Ev ilə- raitində su və elektrik isidicilərin- dən, habelə isidici kompreslərdən, təpitmələrdən istifadə edilir. Tibb mӱəssisələrində T. parafin, torf, mӱalicə palcıqları, ozokerit, isti qum, yerli və umumi vannalar, eyni zamanda gunəi pquaları, muxtəlif elektrik lampaları, yuksək və infra- yӱksəktezlikli elektrik və s. vasi- tələrlə həyata kecirilir.

.-nın orqanizmə umumi təqsiri reflektor yolladır: istiliyin tə si- rindən dəridə yerlətən sinir ucları qıcıqlanır, qıcıq mərkəzi sinir sisteminə nəql olunur. Nəticədə qan və limfa devranı yaxtılaqrır, mad- dələr mӱbadiləsi sur”ətlənir, bir sıra bioloji fəal maddələr yaranır, aqrılar azalır, iltihab sorulur. Sinir xəstəliklərində (radikulitlər, nevritlər, nevralgiyalar), hərəkət-is- tinad sistemi (artritlər, miozitlər və s.), qarın bopluqu orqanları, ha- belə bir sıra ginekoloji xəstəlik- lərdə və s. istifadə edilir. Kəskin iltihabi və irinli xəstəliklərdə, ya- man ppiplərdə, vərəm, aqır urək-da- mar xəstəliyində, həmcinin hiperto- niyada T.-dan istifadə etmək olmaz.

Əd. Pasınkov Y. İ., Umumi fi- zioterapiya, B., 1980.


TERMOTƏNZİMLƏ YİCİ—bina, qab boru kəməri, soba və s. obyektlərdə temp-ru lazımi səviyyədə avtomatik saxlamaq ucun qurqu. T. temp-run də- yipməsi ilə parametrləri dəyiiyən əlcmə ceviricisi (verici) və icra- edici orqandan ibarətdir. İiy prin- sipinə gərə verici (bax Dilatometr), termoelektrik və s. tipli Q.-lər var. TERMOFİL ORQANİZMLƏR (əzler- MO...-kİiyH. phil66--ceBHpəM), T € D M O- dq Hn n Ə p—45”C-nən İyxapbı TEMH-p4a yaayan orqanizmlər (əksər orqanizm- lər ucun məhv olma temp-ru). Bəzi ba- lıqlar, muxtəlif onurqasızlar (qurd- lar, cuculər, molyusklar) və mikro- orqanizmlər (ibtidailər, bakteriya- lar, aktinomisetlər, gəbələklər, yo- sunlar), bə”zi ayıdeiəyikimilər, ci- cəkli bitkilər T.o.-dir. T.o. isti bulaqlarda, termal sularda, torpaqın ust qatında, termogen bakteriyaların fəaliyyəti nəticəsində uӱuzvi maddələ- rin (nəm ot topası, torf, peyin) qız- dırdıqı yerlərdə yapayır. T.o. tro- piklərin sakinidiry həmcinin homo- yoterm heyvanların bədənində yatayan saprofitlər və parazitlərdir.

TERMOCEVİRİCİ — termoelektrik hadisələrinə əsaslanaraq dəyiiyyən cə- rəyanı sabit cərəyana cevirən qurqu. Əsasən, termoelektrik əlcmə cihazla- rında istifadə edilir. Dəytilən cə-


rəyan elektrik qızdırıcısından və termoelementdən (termocut) ibarətdir. İszlilik itkisini azaltmaq və T.-nin həssaslıqını artırmaq ucun T.-lər coxelementli qurulur və vakuumda yerlətidirilir.

TERMOCUT—əz aralarında birləit- dirilmii (lehimlənmiyi) iki muxtə- lifcinsli elektrikkecirici element- dən (adətən, metal keciricilərdən, bə”zən yarımkeciricilərdən) ibarət temp-r vericisi. Q.-un ipi Zeyebek hadisəsinə əsaslanır, Əgər lehimlər (kontaktlar) muxtəlif temi-rlarda yerlətdirilərsə, onda T. dəvrəsində THİMƏTH €HCTHP BƏ €COİYT?P KOHTAKT/a- rın temp-rlar fərqindən və kecirici- lərin materiallarından asılı olan e.h.q. yaranır.T. temp-ru əlcən qurqu- larda, muxtəlif avtomatlatdırıl- mıtl idarəetmə və nəzarət sistemlə- rində tətbiq edilir.

TERNİ (Teqp:) — İtaliyada ipəhər. Terni əyalətinin inz.m. Nəql qoviyarı. Nera cayı sahilindədir. Əh. 113,1 min (1979). Qara metallurgiya, matınqa- yırma, kimya sənayesi, toxuculuq, 1182- kər, dəri, mebel, cut mӱəssisələri, yaxınlıqında SES-lər kaskadı (Ve- lino cayında) var.

TERNOPOL, kecmipdə Tarnapol (adı geyəm tarlalarından gəturuӱl- mupdur)—USSR-də iəhər. Ternopol vil.-nin mərkəzi. Seret cayı (Dnest- rin qolu) sahilindədir. D.y. və avto- mobil yolları qovpaqı. Aeroport. Əh. 168 min (1983). Yeyinti, yungul, mapınqayırma, elektrotexnika və me- tal emalı, tikinti materialları sə- nayesi, cini, mebel muəssisələri, in-t, teatr, filarmoniya və s. var. 1540 ildən məqlumdur.

TERNOPOL VİLAYƏTİ—USSR-də vil. 1939 il dekabrın 4-də təpkil edilmindir. Sah. 13,8 min km”, ƏH. 1162 min (1983, 1 yanvar). 16 r-nu, 16 iəhəri, 15 iltq var. Mərkəzi Terno- pol i1.-dir.

Təbiət. T.v.-nin ərazisi Podol yuk- səkliyinin q. hissəsini tutur. Maks, hund. 443 m. İqlimi mulayim konti- nentaldır. Orta temp-r yanvarda c.-da —4,62S, 1im.-da —5,72S, iyulda muva- fiq olaraq 19,4 və 18,3” S-dir. İllik yaqıntı 600—680 mm. Ən bəyuk ua) Dnestrdir. Coxlu nohur var. Əsasən, qara torpaqlar yayılmımdır. Ərazi- nin 2/3-sindən coxu iumlanır. Meilə- lərə (vələs, goӧyruli, cəkə, palıd, ipam, fıstıq və s.) rast gəlinir. Tul- ku, boz dovian, porsuq, cəldonuzu, samur, ərdək, qaz, durna və s. var.

Əhali. Ukraynalılar, ruslar, pol- yaklar yatayır. Orta sıxlıq 1 km? də 84,2 nəfərdir. P1əhər əhalisi 3576 - dir. Muhum ipəhərləri: Ternopol, Kremenets, Cortkov, Terebovlya və s.

Təsərrufat. Yeyinti, yupgul, ma- iınqayırma və metal emalı, tikinti materialları, menə, aqac e”malı və selluloz-kaqız sənayesi inkipyaf et- miidir. Vil. elektrik enerjisini, əsasən, Dobrotvor DRES-indən (Lvov vil.) alır. Yeyinti sənayesi iyəkər, spirt, sud, pendir, yar-pendir, tu- tun-fermentasiya, gonserv BƏ €. MYƏC- sisələrdən ibarətdir. Mapınqayır- ma və metal eymalı sənayesi Ternopol, Cortkov və s. ipəhərlərdə cəmləiimin- Tikinti materialları istshsal


dir. olunur. Ən beyuk yungul sənaye muəs- sisələri: pambıq-parca kombinatı


(Ternopol), tikii f-kləri (Ternopol,


qrəmanı (27.2.1945), R


(Cortkov), ayaqqabı f-ki (Terebovlya), sun”i dəri z-du (Ternopol) və s. Me- bel mucəssisələri var. Bueda, arpa, qa- rabaqiaq, qarqıdalı, dənli-paxlalı bitkilər, 1pəkər cuqunduru, uzunlif- li kətan, kartof, tərəvəz becərilir. Meyvəciliklə mətqul olunur. Qara- mal, donuz, davar saxlanılır. D.y., avtomobil və hava nəql. var. Dnestr cayından gəmicilikdə istifadə edi- lir. T.v. Lenin ordeni ilə təltif olunmutidur (1967),

Mədəni quruculuq. Vil.-də Z ali məktəb, Lvov politexnik in-tunun fi- lialı, muzeylər, musiqili-dram teat- rı və s. var. tiran dilində 4V/l- ne jityaə (Azad həyatə, 1939) və €Po- vesnikə (1939) vil. qəzetləri cıxır. Yerli radio və televiziya veriliit- ləri Ukrayna və rus dillərində apa- rılır. Moskva və Kiyevdən radio və televiziya verilitləri retranslyasi- ya olunur.

TEROFİTLƏR (yun. (Heqoz—yay--rhu- (ӧp—bitki)—ilin əlveripsiz vaxtı- nı (soyuq, yaxud quraq) toxum halında kecirən birillik bitkilər. T.-in ək- səriyyəti Aralıq dənizi sahilboyu ərazisindədir, bunlar (xaccicəklilə- rin coxu, xatxatkimilər və s.) səh- ra, yarımsəhra və Pimal yarımkurə- sinin c. cəlləri ucun xarakterikdir. Mepə zonasında, əsasən, alaqlarla təmsil olunmupdur (məs., yarranotu, cilikburnu).

TER-OHANOV Arsen Aramovic (d. 28. 11.1925, Bakı)—Sovet İttifaqı QəhHh-


ə”. .. Hə ə





polkovnik. 1941 il də Sovet Ordusu- na caqrırılmınn- dır. Beyuk Vətən ie hayndər ap PTi- mali Qafqaz, Uk- rayna, Moldaviya uqrundakı deyuin- lərdə, Rumıniya, Polpa və Almani- yanın azad olunma- sında iptirak et- mipdir. Sovet qo- " iqunlarının Politsa cayını məvqe tutmalarında, Visla və


gecib ƏH Oder arasında gedən vuruimalarda qəhrə- manlıq gəstərmitdir. 1946 ildə ordu-


buraxılmıtidır. 1952 ildə M. Əzizbəyov ad. Azərb.Səpaye İn-tunu bi- tirmindir. Həmin ildən SSRİ Silah- lı Quvvələrində xidmət edir. 1-ci də- rəcəli Vətən muharibəsi ordeni və medallarla təltif olunmuidur.

TERPENLƏR—molekulu izopren his- sələrindən S.N, qurulmuzi, yə"ni tər- kibi (SN,), olan karbohidrogenlər


(i— 2, 3, 4,...). İzoprenoidlərə aiddir. T. molekulundakı izopren hissələrin sayına gerə monoterpenlərə Sl,Nta (T. adlanır), seskviterpenlərə (birya- DbiM T.), CişFlşa, AHTEpT€HTƏPƏ C,, Həq triterpenlərə S:, Nu, və s. bəlunur. T.-ə bitkilərdə (efir Yaqrlarında, skipidarda, qatranlarda, balzamlarda və s.) rast gəlinir. T. terpenoidlər adlanan oksigenli terəmələri (spirt- lər, efirlər, aldehidlər, ketonlar, turipular və s.) halında tapılır. Monoterpenlər rəpgsiz, xarakterik iyli mayelərdir (150— 1902 S-də qayna- yır), seskviterpenlər rəpgsiz, əzlu maye və ya asan əriyən, kristal mad- dələrdir (230—300” S-də qaynayır), iyləri monoterpenlərin iyindən zəif


dan


214


TEPHEHTHH


—4“H1:. ”. cll—L” CU ”tbhhthhkhtblhHiıt(dadÖdÖdıIA K —....—.,.,.,.,.,x-xQ,x.K


BƏ davamlıdır. Diterpenlərin tərə- mələrinə kanifolun tərkibində olan qatran turiquları (abiyetin, levopi- mar və s.), xlorofilin tərkib Hissə- si olan fitol (spirt) aiddir. Tri- terpenlərdən skvalen nərə balıqrının qaraciyərində tapılmındır. Sterin- lər və hormonlar (məs., xolesterin) triterpen qurululpludur.

T. suda həll olmur, qeyri-polyar uzvi həlledicilərdə yaxtı həll olur, asan oksidlətir, halogenlətir, izo- merlətir, polimerləpir. Sənayedə terpenoidlər asan bapa gələn T.-dən alınır. Məs., skipidarda olan (9595 -ə qədər) T. və terpenoidlər ətriyyatda, yeyinti essensiyalarında və tibdə i11- YR TERPENTİN-iynəyarpaqlı aqacları cərtdikdə zədələnmiii yerdən sızan qatranlı maddə. PTam, sidr, kuknar və qarapam aqaclarının oduncaq his-


səsində ermti qatran yolların- da olur. Q. aqacın qabıqrı uzərində bərkiyərək, oduncarqı qabıqyeyən bəe-


cək, gəbələk və s.-dən qoruyur. T. kani- fol və skipidar almaq ucun əsas xam- maldır. SSRİ-də adi iam (Rӱpiz 511ue5(q15) T. almaq ucun ən əlverini- li arac sayılır. Hər atqac ildə Ü,9— 20 kq T. verir. PQam T.-i xot iyli, ippəffaf mayedir. Tərkibi ucucu His- sədən (skipidar), ucucu olmayan qat- ran turitularından (kanifol) və su- dan ibarətdir. E”mal ucun z-da gəti- rilən T.-də təqr. 7596 skipidar, 1896 kanifol və, 6926 su olur. TERPENTİN YARI—bax Skipidar. TERPİQOREV Aleksandr Mitrofa- novic (21.11.1873, Tambov—V8.11.1959, Moskva) — mə”dən ipləri sahəsində sovet alimi. SSRİ EA akad. (1935). SSRİ Devlət mukafatı laureatı (1943). Peterburq Mə”dən İn-tunu bn- tirmitdir (1897). 1922 ildən Moskva Mə”dən İn-tunun prof. (1933—36 illərdə oranın direktoru), 1038— 59 illərdə isə SSRİ EA-nın Mə”dən İpləri İn-tunda :pe”bə mudiri ol- mupdur. Əsas tədqiqatları faydalı qazıntı yataqlarının yeraltı iytplən- MƏCH, MƏ” nəH HELTƏDHHHH mexanikləint- dirilməsi (ilk dəfə eyni adlı kursu ipləyib hazırlamınmd və dərs proqra- mına daxil etmitdir) və avtomatlai1- dırılması, mə”dən elminin inkiiYa- fı və s. problemlərə aiddir. 3 dəfə Lenin ordeni, 2 Qırmızı Əmək Bay- raqı ordeni və medallarla təltif olunmupdur.

Əd. Melhnikodv N. V., Qornıe injenerı..., M., 1974, TERPİNEOL, a- terpineol S.,N.O terpenlər sırasına aid spirt, yasəmən iyli rəngsiz kristal. 33—382S-də əriyir. Əsasən, terpin- hidratdan alınır. Ətriyyatda ətirli maddə, əlvan filizlərin zənginləi-


dirilməsində gəpukləndirici kimi inlədilir. TERPİNHİDRAT — bəlqəmgətirən


dərman maddəsi: skipidardan alınır. Xronik bronxit xəstəliyində toz və tablet halında iplədilir. Beyrəyi xəstə olanlara T.-dan istifadə etmək olmaz.

TEPTCMXÖPA (Terpsichora) — iymnaH mifologiyasında 9 muzadan biri, rəqs himayəcisi. TERRA-AMATA-–-Cəpub-TPərqi Fran- sada, Nitsa it, ərazisində Paleolit dutərgəsi. Arxeoloji tədqiqatlar za- manı aipyəl dəvrunə aid alətlər ( uor-


perlər, coppinqlər, əl capacaqları və qəlpələr), həmcinin yaqtayıtı tikili- ləri tapılmılidır. Dupptərgənin mə- dəni təbəqəsinin bir hissəsində Pa- leolit adamının sar ayarının izi ai1- kar edilmitdir. Onui əlcusunə gərə insanın boyunun 1,56 m olduqu muəyyən- ləpdirilmindir.

Ədə BorisovskiN P. İ., Drev- nentee proploev celopscestva, L., 1979.


TERRAZİT—dekorativ suvaq ucun ni?- mentlərlə boyanmıtı quru əhəng, se- ment və doldurucu (təbii və ya sun”i qum) qarıpıqı. Z-dlarda hazırlanır, istifadə yerində su ilə qarımdırı-


lır.

TERRAKOTA (ital. (eqqa so((a, lat. Seqqa—Yer, torpaq, gil-Eital. COtta— bitirilmiti)—rəngli, məsaməli saxsı Bə ondan hazırlanmınn pirsiz kera- mika məmulatı. Bədii və əməli əhə- miyəti vardır (qabqacaq, vazalar, hey- gəltəriplıq əsərləri, oyuncaqlar, kəalpı, uzləmə tavaları və me”marlıq detalları). Yandırıldıqdan sonra T. əzupə məxsus xarakterik rəng (acıq sa- rıdan qırmızı-qəhvəyi və qara rəngə- dək) və faktura (cod dənəvərlikdən tamam, yaxud qismən hamarlıadək) alır. Bədii T. Neolit devrunun ki- cik plastika əsərlərində, Qədim Yu- nanıstanda, etrusklarda, Qədim Cin, Qədim Hindistan və Amerikanın hey- gəltəratlıq fiqurları, sarkofaqlar, heykəl və heykəl qruplarında, qədim məbədlərin me”marlıq detallarında, Orta Asiya və Azərb. me”marlıqının katpı bəzəklərində, İtaliyanın Renes- sans devru bust-portretlərində əksini tapmıtidır. Muasir dəvrdə T.-dan daha cox kicik formalı plastika əsər- lərində istifadə edilir. TERRAMİSİN—bax Oxsitetrasik-


lin.

TEPPACHAP (dbp. terrasse, lat. (eq- qa—yer, torpaq)—dərə yamacları, gəl və dəniz sahillərinin pilləvarı rel- yef formaları. Hay, gel, dəniz və qa- rhıipıq məniləli T. var. T.-ın hər bir nəvundə səth, cıxıntı və kənar his- sələr ayrılır. Formaca akkumulya- tiv T. (alluvial, dəniz, gəl və ya gəl- buzlaq cəokuntulərindən təppkil olun- Myuı T.), erozion T. (koklu suxurlar- dan təpqkil olunmuli və səthi nazik alluvial qatla ertulmuti T.), tacva- rı T. (aaqı qatı cay, gol və ya dəniz cəkuntulərindən, yuxarı qatı isə KƏKLU ouxurlardan tətpigil olunmuii tacdan ibarət T.), kəklu T. (erozion T.-ın eynidir) məvcuddur. T.-dan əkin yerləri, yolların cəkiliiyi və s. məq-


sədlər ucun istifadə olunur. TEPPEHKYP (öp. terrain—iep, cahə -- alm. Kihq — mualicə), gəzinti


ilə mualicə — mucalicə-profi- laktika məqsədi ilə xususi marirutlar uzrə dozalalidırılmın piyada gəzin- ti. Ən cox sanatoriya-kurortlarda tət- biq edilir. Bu usuldan urək-damar xəstəliklərinin erkən dəvrundə bir sıra mubadilə pozqunluqlarında (piy- lənmə və s.), cumumi zəiflikdə, sinir- əzələ sisteminin bir sıra xəstəlik- lərində mucalicə və profilaktika məq- sədi ilə genin istifadə edilir. Hə- kim nəzarəti ilə aparılır. T. Azər- baycanın sarqlamlıq zonalarında da tətbiq edilir.


Əd. Huseynov Ə., Umumi fizio- terapiya, B., 1966: Pasınkov Y.İ Umumi fizioterapiya, B., 1980.


..


siqidə—1) uc pərdə


TEPPMKÖHHK (öp. terri conique, ter- ri— HMNƏ İapaMağ)aH eyxyp Hza)ybl --conique —konusitəkilli)—filiz mə”dənlərin- də iaxtalardan yer səthinə cıxarılan bol suxurları yıqmaq ucun konus- iəkilli qurqu. Suxur T.-in təpəsinə skivn və Ya bvaqonetdə Qaldırılır. TERRİKEN CƏKUNTULƏR (lat. (eqqa—yer4c-yun. şepev —yaranmıtn)— qurunun denudasiyası hesabına yaran- mı, əsasən, mӱxtəlif suxur və MH- neral qırıntılarından ibarət qırın- tı cəkuntulər. Dəniz hHevzələrində, həm də yerustu iəraitdə əmələ gəlir. TERROR AKTI—devlət xadimləri- nin, yaxud ictimai xadimlərin həya- tına qəsd, yaxud onlara digər forma- da zorakılıqq siyasi məqsədlərlə edi- lir. Sovet cinayət huququ T.a.-nı da- ha təhlukəli dovləti cinayətlərdən biri hesab edir və T.a.-na gərə ciddi cəza tədbirləri nəzərdə tutur. Muasir beynəlxalq huquq dəvlət" və Hhekumət baicılarını, diplomatik numayəndə- lik ӱzvlərini əldurməyi, Yaxud onlara qariqı digər qəsdləri, xarici .diplo- matları oqurlamaqı, silah tətbiq et- məklə təyyarələri qacırmarı və s.-ni T.a. (terrorculuq) hesab edir. EPCET (uran. terzetto, nar. tertius— ucuncu), musiqidə—1) 3 ifa- cıdan (əsasən vokalist) ibarət an- sambl. 2) 3 ifacı ucun yazılmın mu- siqi əsəri. T. vokal ansamӧl nəevu ki- Mİ cox zaman opera, kantata, orato- riya və operettanın tərkibinə daxil


ə

TEPCM)A Tunar. tertia divisio—caaTbiH ucuncu bəlgusu (dəqiqə və saniyədən sonra)|—sistemdənkənar kəhnəlmiyt za- man vahidi. 1 T. =1/60 san = 16,66667 msan.

TEPCM)A (var. tertia—yuyHuY), M y- əcmində in- terval. 3 rəqəmi ilə ipyarə olunur.


Beyuk T. (2 ton ), kicik T. R “ TOH),


artırılmın t.(25 ton), əksildil- mi T. (1 ton) olur. 2) Diatonik səs duzumunun 3-cu pilləsi. 3) Akkor- dun T. səsi (tonu).

TERSKEY ALATAUSU, Terskey Alataosu—Tyantanda dar silsi- ləsi. İssıkkul cəkəkliyindən c.-da- dır. Uz. 375 km, maks. hund. 5216 m. Buzlaqlar var. Buzlapmanın umumi sah. təqr. 1080 km?-dir. Əsasən, qranit, metamorfik ipist və əhəngdatılardan təiqkil olunmutdur. PTm. yamacında kuknar mepələri, yuksək daqlıq cəmən və cəmən-cəl bitkiləri var. TEP-XAHATY POB Arkadi Ambarsumo- vic (d.4.8.1928, Bakı)—informasiya- əlcmə və hesablama texnikası sahə- sində sovet alimi. Texnika e.d. (1973), prof.(1977). SSRİ Dəvlət mukafatı laureatı (1983). 1955 ildən Sov.İKP uzvu. 1975 ildən AzNKİ-nin infor- masiya-əlcmə və hesablama texnikası kafedrasında iiləyir. Əsas iləri neft sənayesi obyektləri ucun olan elcmə sistemləri, qurqu və elementlə- rinin strukturu və qurulma prinsip- lərinin iplənib hazırlanmasına aid- dir. Yuksək ixtisaslı kadrların ha- zırlanmasında xidməti var.


Əsərləri: Teledinamometriropa- nie qlubinonasosnıx skvajin, B., 1963 (sovm. s T. M. Aliepzım i İ. A. Nabie- vım): İzmeritelınıe informaiionnıs sis- temı v neftanon promınlennosti,M.,1981,


TETHC


215

1::Z-“HNut““—— —,.,” .—. ...“€— -————=——-=—————===========================—============= ===" itin ini iki ——————


(sovm. s T. M. Alievım i A. M. Melik- PQaxnazarovım). TECE (Theusets), T e a e y|—Afinanın əfsanəvi qəhrəmanı və padpiahı. An- tik ən”ənəyə gərə T. amazonlarla mu- haribədə, arqonavtların yuruçiqundə iptirak etmii, quldur Prokrust və Marafon əkuzu YESƏM Rə qələbə qazan- mı, Afinanı Kritin hegemonluqun- dan azad etmii, Attikanı birlə- dirmiit, İstm oyunlarının və s. bay- da tə sisatcısı olmupdur. ESLA (Tezya) Nikola (10.7.1856, Smilyan, kecmitt Avstriya-Macarıs- tan, indiki YSFR—7.1.1943, İy- York)—elektrotexnika və radiotexni- ka sahəsində ixtiracı. Qrats Ali Tex- niki Məktəbində və Praqa un-tində oxumuttdur (1875—80). 1882—84 illər- də Parisdə Edisonun kompaniyasında, sonra isə AB11-a muhacirət edib (1884) Edisonun və Vestinhauzun z-dlarında inləmitdir. 1888 ildə T. fırlanan maqnit sahəsinin mahiyyətinin elmi iərhini vermiil (Q. Ferrarisdən bir qədər əvvəl), coxfazalı elektrik mapınlarının və coxfazalı dəyipən cərəyan vasitəsilə elektrik enerjisi- nin eturulmə sistemlərinin ixtirası ucun patent almıtqdır. 1889 ildə yuk- səktezlikli elektromexaniki genera- torların ilk nӱmunəsini hazırlamınn Və yuӱksəktezlikli transformatoru (Tesla transformatoru) ixtira etmin- dir. 1896—1904 illərdə T. siqnalla- rın məftilsiz əturulməsinə dair ii1- lər aparmıldır. 1900 ildən sonra texnikanın muxtəlif sahələrindəki ixtiralarına (elektrik sayəacı, tez- likəlcən, radioaparatlarında və bu- xar turbinlərində bir sıra təkmil-


lipdirmələr və s.) gərə patentlər almhıpipdı


TESLA Beynəlxalq vahidlər siste- mində maqnit induksiyası vahidi: 1 m? səthdən 1 veber maqnit seli kecdikdə yaranan maqnit induksiyasına bəra- bərdir: tl ilə iplarə olunur. N. Tes- lanın ppərəfinə adlandırılmındır. TESLAMETR (?tesla --...metr)—teyri- ferromaqnit muhitdə maqnit sahəsinin gərginliyini və ya induksiya sahəsini əlcmək uçun cihaz. İnduksiyalı T.- lərdən m züra ferrozond, Holl effek- tinə əsaslanan, atomdaxili hadisələ- ə əsaslanan T.-lər də var. ESNYAKLAR, sıx sosialist- lər — marksist məvqelərdə duran bolqar s.d.-larının 1903—19 illərdə dapıdıqları ad. Bax Bolqarıstan Kommunist Partiyası məqaləsinə. TECCMTY PA (uran. tessitura, həpdin MƏ”HaChi —THapua, (ezzeqe—toxumaq)— musiqi əsərlərində səslərin yuksək- lik vəziyyətinin mutənni səsinin, YAa- xud musiqi alətinin diapazonuna mu- nasibliyi. Vokal əsərdə T.-nın mutən- ni səsinin xarakterinə, instrumental əsərdə isə həmin alətin texniki im- kanlarına uyqunluqu ifacılıq sənə- tində bədiiliyin (təbiilik, sərbəst- LİK, səslənmənin gӧzəlliyi və s.) əsas ptərtlərindəndir. TESTLƏR (ing. (e5—sınaq, yoxlama), psixologiya vəpedaqogi- kad a—tədqiqat metodlarından biri. T. sınaqdan gecirilən ppəxsin (uita- qın) psixoloji və iqəxsi keyfiyyətlə- rini, həmcinin bilik, bacarıq və vərditlərin səviyyəsini muəyyən etmə- Yə imkan verən standart tapipırıq- lardır. T. ilk dəfə 1864 ildə B. Brit.-da C. Fiqer tərəfindən tətbiq


edilmitdir. Burjua psixoloqları- nın yeganə metod kimi istifadə et- dikləri T. vasitəsilə utaqların in- tellektual inkitpaf səviyyəsini yox- lamaq cəhdləri və əldə etdikləri nə- ticələrin pərhi elmi prinsiplərə əsaslanmır. Sovet psixologiyasında T.-dən muəyyən sahələrdə (psixo-pato- loji diaqnostika, iqəxsin peyləyə yarar- lıqRıNnı və s. yoxlamaq ucun) istifa- Hə Eu

TESTOSTERON (lat. (e5I5—kipti gu- cu --yun. 5(eqebb—guclu edirəm, meh- kəmləndirirəm) — sintez usulu ilə alınan kipi cinsiyyət hormonu. Kipi cinsiy yət orqanlarına stimuləedici tə sir gestərmir, yalnız orqanizmdə catınqmayan təbii kipi cinsiyyət hor-


monu olan androgeni əvəz edir. Kiti cinsiyyət orqanlarının zəifliyində (impotensiya, hipogenitalizm, kipi


klimaksı), eləcə də qadın cinsiyyət orqanlarının xəstəliyində (klimaks, ulpaqlıq qanaxmaları), həmcinin :1pi11- lərin bə”zi nevlərində ipllədilir. TEST-FİLM (ing. (e5—sınaq, yoxla- ma--film)—kinosurətcıxarma və gi- noproyeksiya aparatlarının hazırlan- ması, istifadəsi, yoxlanılması və tə”miri zamanı onları sınaqdan ke- cirmək və tənzimləmək ucun yoxla- ma filmi. T.-f.-də sınaq cədvəl- ləri, nəzarətedici fotoqrafik və ya maqnit fonoqramları və s. olur. Filmlərdən surət cıxardıqda T.-f. vasitəsilə təsvirlərin aydınlıqı və dayanıqlıqına nəzarət edilir: proyek- siyalanan təsvirin ekrana nəzərən və- ziyyəti, kinoproyeksiya aparatlarının Dinamik keyfiyyətləri, ayırdetmə qa- biliyyəti və s. tə”yin edilir. TETANİYA (yun. (esapo—qıcolma, donma)—orqanizmdə kalsium mubadilə- sinin pozqunluqundan baqi verən qıc- olma. Qalxanabənzər ətraf vəzilərin funksional pozqunluqundan, yaxud ta- mamilə funksiyadan duӱptməsindən, ha- belə ishal (mə”də-baqırsaq T.-sı), qusma və s. nəticəsində orqanizmin coxlu su itirməsindən bai verir. Q., əsasən, tonik əzələ qıcolmaları, hərə- kət və hissi sinirlərdə elektromexa- niki oyanmaların yӱksəlməsi, daxili orqanların funksional pozeunluqla- rına səbəb olan vegetativ sinir siste- minin yuksək oyanmaları ilə təzahur edir. Gizli T. zamanı tutmalar muəy- yən amillərin (infeksiya, intoksika- siya və s.) tə”sirindən baiq verir. Mualicəsi: hormonal və kalsium preparatları və s.


di aniləri zamanı tə”cili yardım, 197


TETAHYC (nar. tetanus, iyH. tetanos— qıcolma, donma), doviancıq xəstəliyi — gəskin infeksion xəstəlik. Qərədicisi sporlu anaerob T. cepləridir. Əzələlərdə tonik və klonik qıcolmalarla təzahur edir. Xəstəlik acıq yaradan T. cəpunun


orqanizmə duiiməsi ilə baiy verir. Q.


cəpləri peyində, insan nəcisində tə- saduf edilir və torpara ayuəpək xəc- təliyin Yayılmasına səbəb olur. İn- kubasiya dəvru 4—14 gundur. Əla - mətləri: bapaqrısı, temp-r, yor- qunluq, coxlu tərləmə, yara ətrafında aqrı, gərginlik, əzələlərin gərilmə- si, skelet əzələlərinin tonik və klo- nik qıcolması vəs. Mualicəsi: yaranı təmizləmək. T. əleyhinə serum vurmaq, narkotik maddələr, neyrople-


gik preparatlar vermək və s. Pro- filaktikası: acıq zədələnmə- lər zamanı anatoksin vurmaq, yaranı mikroblardan təmizləmək, antisepti- ka qaydalarına riayət etmək və s.

TETANUS, fiziologiyada — kicik fasilələrlə aralanmılpl bir sıra ardıcıl sinir impulsunun tə”si- rindən baiq verən və bir-birinin da- lınca gələn (tək təqəllus dalqaları- nın zaman yekunlanmasına əsaslanan) uzunmuddətli əzələ təqəllusu (yıqrıl- ması). Dipqli və hamar T. ayırd edi- lir. Dipiqli T. zamanı əzələ əvvəl- ki təqəllusdən hələ tamamilə bopal- mamız yenidən gələn (ikinci, ucuncu və s.) qıcolmalara cavab olaraq YIRI- lır, ha mar T. isə nisbətən daha sıx qıcıq tə sirindən əmələ gəlir və hər bir sonrakı stimul, əzələnin qı- salma fazasına dupqur. Tetanik təqəl- lus amplituda (hundurluk) və mud- dət etibarı ilə tək təqəllusdən xey- li ustun olur. T.-un xarakteri nəv- bəti qıcıqın əzələ oyanıqlıqının hansı fazasına dultməsi ilə muəyyən edilir. T.-un kəmiyyətcə əzələnin oya- nıqlıq səviyyəsindən asılı olduqunu ilk dəfə N. Vvedenski gӧstər- mipdir. O qeyd etmipdir ki, qıcı- qın sıIxlıIqı artdıqca əvvəlcə T. maksimum amplitudaya catır (opti- mum), sonra isə T.-un amplitudası kəskin surətdə aparı enir (pessimum). Tetanik təqəllus edən əzələ lifləri ucun xarakter cəhət onun nisbətən tez yorulmasıdır, belə ki, T. əzələ- nin kulli miqdarda enerji ehtiyatı- nın sərf olunması ilə muttahidə edi- lir. Elektrofizioloji metodlarla muəyyən edilmipdir ki, onurqa beyni- nin hərəki neyronlarının (motoney- ronların) aksonları ilə skelet əzə- lələrinə gələn sinir impulslarının sıxlıqı T. verən impulsların sıx- lıqından bir necə dəfə azdır.

TETA-FUNKSİYAYLAR — nisbəti el- liptik funksiya olan (bax Xususi


funksiya) tam funksiyalar. Əsas iki HƏBY


Ül(z) c 221 əsin z — 2479 sin dz -- — 2q754 sin 3z..., Yə 14 9/4 09.(2) = 24 " so5q -- 2247 cos 3z -- -- 2q7514 cos öz - ə


nrəknnHnəanp (1q1x1). zdi ucun bu funksiyalar—1 qiymətini, 2--lt ucun uyqun olaraq —M, M qiymətini alır — “nin — — —2İK

(q € , Ng” e ,

TETEPEB—YCCP-nə cay. Dneprin saq qolu. Uz. 365 km, hevzəsinin sah, 15100 xm?. Dneprboyu yӱksəklikdən balplanır. Kiyev su anbarına təku- lur. Əsasən, qar suları ilə qidala- nır. Noyabrdan aprelədək donmut olur. Muhum qolları: Quyva, Zdvij. Gəmiciliyə yararlıdır. Atac axı- dılır. Jitomir, Korostıpev və Ra- domıtil it.-ləri T. sahilindədir. TETİS Qqədim yun. dəniz ilahəsi Fe- tidanın (The) adından|— Kembri- dən əvvəlki deəvrun axırı—Paleozo- yun əvvəlində muasir Avrasiya materi- kinin Yerində əmələ gəlmiit, HİM. BƏ c.-dan qədim platforma sahələri ilə əhatələnmiii qədim okean həvzəsi. At- lantik okeanı ilə Sakit okeanı bir- ləpdirmitdir. Guman edilir ki, Aralıq dənizi, Qara dəniz və Xəzər dənizi Q.-in qalıqlarıdır.“ Q.ə ter-


TETOBO


216 — — ——


minini 19 əsrdə E. Zuss təklif et-


mitidir.

TETOVO— Yuqoslaviyada, Makedoniya Sosialist Resp.-sında ipəhər. D.y. st. Əh. 40 min (1974). Tetovo cekəkliyin- də k.t. r-nunun mərkəzi. Yun parca kombinatı, dəri, tutun, konserv mu- əssisələri və s. var. Yaxınlıqında xromit cıxarılır.

TETRA (Quqiqiz)—tetralar fəsilə- sindən quli cinsi. Erkəklərin sukan lələkləri uzun və əyilmiiy olur. nevu məqlumdur: Adi T. (Q. Keblx) Avropa və Asiyanın meiyə və meylə-cel zonalarında yayılmıntndır. -rkəyinin uz. 53—57 sm, cəkisi 1,2-—1,8 kq-dır. Diitisi kicikdir, tund ləkələri var.


Torpaqda qazıdıqı yuvaya 4—14 yumur- ta qoyur.


19—25 gun kӱrt yatır. Zoq,



Tetra: a—diptpisiy 6—ergkəyi. giləmeyvə, cicək, toxum və s. ilə qi- dalanır. Qıtda cənuba tərəf əcr: Qiymətli ov qupudur. Qafqaz Q.- cbi (L, mlokosievviczi) Bəfyk Bə Krunk Qafqazın, o cumlədən Azərb.SSR-in endemik qupudur. Dar MEHATƏDİHİRƏ yapayır. Sayı azaldıqından muhafi- zə edilir. | TETRA..., tetr... (yun. (esqa—dərd)— derdluk bildirən mӱrəkkəb səzlərin tərkib Hissəsi (məs., tetralogiya). LTLETRAQONAL SİNQONİYA —kris- talloqrafiyada təsnifat vahidi: or- ta kateqoriyalıdır. Bir-birinə per- pendikulyar uc kristalloqrafik ox- la xarakterizə edilir. x və (/ oxla- rının eelcu vahidləri eyni, 2 oxu- HyHKy isə fərqlidir: a=)—==922-4= = f5=s.

T.s. kristallarında elementar əzək oturacaqı kvadrat olan duz prizma- dır. 7 sinfi var. Siniflərin hər bi- rində bir ədəd dərdluk simmetriya oxu olur.

TETRAEDR (yun. tetraedron, tetra— dərd 4-He4qa — oturacaq, uz) — duzgun coxuzlulərdən biri: duzgun ucbucaq- lı piramida. 4 ucbu- caqlı uzu, 6 tili və 4 təpəsi (hərəsində 3 til gəsittir) var. Həc-


Mu V = u5 v 2/12 -



“ 0,118 a?, səthi isə 5 = 1,773 a? dusturu ilə hesablanır (a—tilin uzunlu-


qudur).

TETRAEDRİT—falers qrupundan mi- neral. Kimyəvi tərkibi Siəb49z. Qa- tıppıqlardan (Ar, No, 7p, Ee, C1t) asılı olaraq muxtəlif nəvlər əmələ gətirir. Kubik sinqoniyada kristal- lapır. Adətən, tennantitlə izomorf qatızpıq təplgkil edir. Hidrotermal mətpəlidir. Mis filizidir.


TETPAETMRTYP FYLIYH (C,H,).Pb—


rəngsiz, yaqlıtəhər, ucucu maye. Sıx- lıqı 1,65 q/sm?-dir, 195*S-də parca- lanmaqla qaynayır. T. etilxlorid


S.N,S1 və qurqutunun natriumla ərin- tisinin RICa (1096 Na) qaripılıq- lı təsirindən alınır. T. etil ma- yesinin tərkibində antidetonator ki- mi karburatorlu daxili yanma muhər- riklərində iilədilir. T. zəhərlidir.

orqanizmə tənəffus yolu və zədə- lənmiiy dəri vasitəsilə daxil olur. Zəhərlənmənin ilk əlamətləri: kəskin San aqrısı, zəiflik eyforiya, qan təzyiqinin, temp-run azalması, nəbzin zəifləməsi və s. Yungul formaları asteniya və vegetativ pozulma, arır- ları isə intoksikasiyalı psixoz 1pək- lində olur. Mualicəsi mə"də- nin yuyulması, yuxugətirən və urək-


dinə əx ə BƏ s. TETRAKONX (tetra...-Hkonxa)—mər- kəz tipli məbəd. Belə tikililərdə


dərd, planda yarımdairəvi apsida mər- kəzi fəzanın (adətən gunbəzaltı) yan- larında simmetrik ipəkiddə qrupla- iır. T. 6 əsrdən məqlumdur (erkən xristian me”marlıqında). 6—7 əsrlər- də Azərb. (Ləkit məbədi, 6 əsr), Er- mənistan və Gurcustanda yayılmıntdı. TETRALAR (Tesqaop:aae)—toyuqkimi- lər dəstəsindən qui fəsiləsi. Bədə- ninin uz. 30—110 sm-dir. Cəkisi (),4- dən 6,5 kq-dək olur. Mahmızı yoxdur. Əlcusunə və rənginə gərə erkək fərd- lər diptqilərdən fərqlənir. Avropa, Asiya və PPTimali Amerikada 18, SSRİ-də 8, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 1 nəvu var. Əsasən, meytə qutları- dır. Coxu poliqamdır. Torpaqda, bəziləri aqacda duzəltdiyi Yuvaya 4—16 yumurta qoyur. Bitki ilə qi- dalanır. Qiymətli ov quplarıdır. TETPAHHH, 1 , 2, 3, 4,.—T eT pa h Hn z- ronaftalin—rənksiz, naftalin iyli maddə. 207,62S-də qaynayır, sıx- nbirbi (20”C-nə) 0,970 q/sm?-dir, suda həll olmur, uzvi Həlledicilərdə həll olur. Sənayedə naftalinin ka- talitik hidrogenlətməsindən alınır. Lak-boya sənayesində həlledici, motor yanacarına əlavə kimi itlədilir. TETRALӦGİYA (tetra...4-...logiya) —bir mӱəllifin sujet xətti, ideya məzmunu, əsas qəhrəmanları vəhdət təpkil edən 4 əsəri (T, Mannın cİosif və qardapilarız, V. Kataye- vin “Qara dənizin dalqalarıq T.-la- rı və s.)., TETRAMİSA—Kurc.SSR-də, Kutaisi


it, yaxınlırında son Neolit dəzru dulpərgəsi. 1924—32 illərdə P. İ. Cabukiani tədqiq etmiidir. Q.-dan


yapayınl evlərinin divarlarına vu- rulmuyi gil suvaq qırıqları, əkinci- liyə aid əmək alətləri (toxa, dən dai1- ları, dəstək, yırma oraq dilləri), pazpəgilli baltalar, qaovlar, bı- caqvarı levhələr, silahlar (ox ucla- rı), mergel dapından qolbaq və ko- bud gil qab qırıqları tapılmındır. TETRAPLFİD—bax Loliploid.

TETRASİKLİNLƏR — xususi nev iqualı gəbələkdən alınan antibio- tiklər. Muxtəlif nӧvləri var. Qram- musbət və qrammənfi bakteriyala- rı, spiroxetləri, leptospirləri, sa- də və iri virusları, rikketsiyaları, mikoplazmaları məhv edir. Pnevmo- niya, septik endokardit, bakterial və amyeblu dizenteriyalarda, gey əskurək, angina, skarlatina, sӱzənək, irinli meningit və s. xəstəliklərdə iyilədi:


lir. Tablet və məlhəm (gəz ucun) halında hazırlanır. TETRAFLXORETİLEN, perf- luçoretilen, SE,= SER, —rəngsiz və iysiz qaz) suda həll olmur, Y3BH həlledicilərdə həll olur, —76,3"S-də mayelətir. Asan polimerləir və bir cox monomerlərlə (məs., viniliden- fluorid, heksafluorpropilen, tri- fluorxloretilen, etilen) kopolimer- ləpir. Sənayedə T. 650—800"S-də və atmosfer təzyiqində difluorxlorme- tanın pirolizi ilə alınır. T. zəi zəhərlidir, havada yol verilən qatı- lıqı 20 mqym?-dir. Politetrafluo- retilen istehsalında tətbiq olunur (bax Fluorplastlar).

TETRAXӦRD (yun. tetrachordon, tet- qa—dərd--shoqde — sim), musiqi- də — kvarta həcmində dərdpilləli səsduzumu. T. qədim Yunan musiqisin- də məqamların, eləcə də butun səs du- zumunun əsasını təpkil etmiidir. Qədim yunan diatonik Q.-larının adları (ionik, frikik, dorik, lidik və s.) muasir musiqi nəzəriyyəsində də tətbiq olunur. Azərb. məqamları 5 nəv T.-un 4 usulla (zəncirli, ayrı, orta yarımton və orta ton vasitəsilə) birləptməsindən yaranmındır. TETRİL — 2, 4, 6—trinitrofenilme- tilnitroamin S,N,.C.:Ol,, ipıqda sara- lan aq kristaldır, 129,52S-də əriyir, sıxlıqı 1,73 q/sm”-dir, suda Həll Ol- mur, benzolda, asetonda və dixloretan- da yaxtı həll olur. M—metil və Ya M, M—dimetilanilinin, ya da 2,4-di- nitro—C—metilanilinin sulfat du- zunu nitrolatdırmaqla alınır. T. brizant partlayıcı maddədir: sıxlı- qı 1,63 q/sm? olduqda detonasiya sur”- əti 7500 m/san-dir, partlayıli zamanı 4609 kc/gq (1100 kkalykq) istilik ay- rılır. Kapsul-detonatorlar və ara- lıq detonatorlaz kimi iplədilir. TETPHCKAPO—Kypu.CCP-nə məhəp. Tetriskaro r-nunun mərkəzi. Trialeti silsiləsinin c. yamaclarında, Mar- neuli d.y. st.-ndan 33 km q.-dədir. Kon- serv z-du var. Pendir istehsal edilir. TETROD Qtetpra...4- (elektruod|—ga- toOD, anod, idarəedici və ekranlayıcı torları olan elektrodlu elektron lampası. Yuzlərlə M.s-ə qədər tezlik- lərdə qəbuledici-kucləndirici lampa və ya generator lampası kimi istifa- də edilir.

TETUAN, Tatuvan (el yar, gəli) — Məraketin iim.-q.-ində ipəhər. Te- tuan əyalətinin inz.m. ƏH. 137,1 min (1973). Yeyinti, aqac emalı, kimya, me- tal emalı, toxuculuq, semept sənayesi, me”marlıq abidələri, muzeylər (17 əsr) və s. var. 9 əsrdə salınmındır. TETURAM, antabus, disul- fira m—alkoqolizmin mualicəsin- də iilədilən dərman. Alkoqolun ok- sidlətmə prosesini pozur, spirtli ickilər icdikdə orqanizmdə sirkə aldehidi toplanır, nəticədə tənəf- fusun cətinlətməsi, urək deyuӱnməsi, qorxu hissi və s. əlamətlər mutpahidə olunur. T. stasionarda tablet halında mӱalicə məqsədi ilə iilədilir. TEUANTEPEK (Tehlap(eres)— Meksi- kada bərzəx. Atlantik okeanı ilə Sa- kit okean arasındadır. Eni 215—240 km. Sahilləri alluvial-dəniz ova- lıqlarından ibarətdir. Mərkəzi His- sədə hund. 650 m-ə catan yӱksəkliklər var. Tropik meipələr və savannalar- la ertuludur. Faydalı qazıntıları: kukurd, neft və qaz. T., adətən, Mər-



TEXHHKA


217



kəzi Amerikanın ipərti pimal sər- hədi kimi qəbul edilir.

TEUHEJ Suq (Tahir) Əliyevic 115. V.1855, Qabukay (indiki " Adıge MV., Teumeğjabl) aulu—26.1.1940, Pone- jukay aulu | —adıge sovet ppair-aqpı- rı. itkin ie”rlərində zulm və istismar əleyhinə mubarizəyə ca- qırmıpdır. Sovet dəvru əsərlərində Q“Vətələ (1939) poeması, €Xoni6əxrT- likə, €Kəhnə və yeniz, “Staxanovə və s. ie”rləriy Adıgeyada sosializm quruculuqu tərənnum olunur. “Knyaz- lar və ə"yYanlarla muharibəə (1938), “Urısbiy Mefokok (1939) tarixi poe- maları var. Qırmızı Əmək Bayraqı ordepi ilə təltif edilmiidir.


Əsəri: İzbr. proiza., M., 1956,


TEFİYA— Saturn planetinin peyki. Diametri təqr. 1000 km, onun mərkə- zindən orta məsafəsi 295 min km-dir. Fransız astronomu C. Kassini kəiif etmiidir (1684).

TEFLON—ABPQ-da istehsal olunan politetrafluoretilenin ticarətdə iit- lədilən adı.

TEXAS (Texaz) — AB1P-ın itat. C.-da Meksika kerfəzi ilə əha- Hir. Sah. 692 min k.m? (ərazisinə gərə PT-da Alyaskadan sonra 2-ci Yerdədir). ƏH. 14,2 mln. (1980). İnz. M. Ostin 1ip. Səthi cox yerdə plato (Eduards və Lyano-Estakado) və dəniz- Yapı ovalıqdır. Hund. q.-də, Kordil- yer d-rında 2665 m-ə qədərdir. İqli- Mİ C.-İ1.-də isti, subtropik, Q.-də kon- tipentaldır. İri cayları: Red-River, Tripiti, Brazos, Kolorado, Rio-Qran- de. Q. sənaye-aqrar iitatıdır. Neft, təbii qaz və s. cıxarılmasına, pam- bıq, duyu istehsalına, mal-qaranın sayına gərə ABP1-da 1-ci yerdədir. Mədən, neft e"malı, kimya, aerogos- mik, əlvan metallurgiya sənayesi in- kipaf etmiidir. Yeyinti, yupgul, mapınqayırma sənayesi var. K.t.-nda əkincilik əsas Yer tutur. Buqda, qar- qıdalı, tərəvəz, meyvə (o cumlədən sitrus) və s. becərilir. Əsas dəniz portları: Hyuston, Bomont, Port-Ar- tur, Korpus-Kristi.

Avropalılardan T. ərazisinə ilk dəfə ispanlar soxulmutqlar (16 əsrin 1-ci yarısı). 17 əsrdən Yeni İspaniya mustəmləkəsinin, 1821 ildən isə Mek- sikanın tərkibinə daxil idi. 19 əs- rin əvvəllərindən Amerika plantasiya sahibləri T.-a soxularaq burada kə- ləliyin əsasını qoydular: 1835 ildə isə qiyam qaldırdılar və 1836 ildə Q.-ı ABİPQ-ın c“himayədarlıqıq altın- da mustəqil resp. e”lan etdilər. T.- ın 1845 ildə ABYP tərəfindən ilhaq edilməsi Amerika— Meksika muharibə- sinə (1846 —48) səbəb oldu, Meksika Q.-ı ABPQ-a kӱzəmtə getməyə məcbur oldu. ABİ1-da Vətəndaiq muharibəsi devrundə (1861– (65) T. Cənubi quldar ipptatları konfederasiyasının tərgi- binə daxil idi.

İrqi ayrı-seckilik və zorakılıq .-In ictimai həyatının xarakter cəhətləridir. ABPQ prezidenti C. Ken- nedi 1963 ildə T.-da əldurulmuddur. TEXHECMYM (nar, Technetium), Te— radioaktiv kimyəvi element. Element- lərin dəvri sisteminin Uİİ qrupun- Ddadır: at. ni. 43, at. k. 98,0062-dir: DƏyӱlə bilən, plastik, gӱmuiqu-boz me- taldır: 2200 50*2S-də əriyir, 4700”S- DƏ qaynayır: sıxlıqı 11,487 q/sm2-dir. Havada rəngi yavaq-yavati tutqunla-


c.-uida


urbıp. T. sun”i yolla alınmıily ilk kimyəvi elementdir (yup. (eshpe(65— sun”i deməkdir). Onu 1937 ildə ital- yan alimləri E. Seqre və K. Perrye molibden atomunun nӱvəsini deytron- larla bombardman etməklə almınlar. T.-un, kӱtlə ədədləri 92-dən 108-ə qə- dər olan radioaktiv izotopu var, prak- tik əhəmiyyətlisi 9*Ts və 9*9”–Ts-dir. Sabit izotopu isə yoxdur. Birlətmə- ləripdə — dəi --7-yə qədər oksidləir- mə dərəcəsi gostərir. Oksidləimə də- rəcəsi 7 olan birlətimələr daha davam- lıdır. T. və ya olun birlənmələri oksigenlə reaksiyaya girdikdə suda həll ola bilən Ts.O, və QsO,, xlor və fluorla reaksiyaya girdikdə QsHb, TsH,, TsH. tipli halogenidlər, bə”- zən də TeOz H tipli oksihalogenidlər əmələ gəlir (burada H —halogendir). TşO,-pin suda məhlulunu buxarlan- dırdıqda tund-qırmızı kristallar mpəklində pertexnetat turpusu NTsOxl alıpır: onun duzlarına (məs., KTsO,, S:TsO) pertexnetatlar deyi- lir. Q. xlorid turiusu ilə reaksi- yaya girmir, lakin oksidlətdirici turpularda—pitrat turpusunda, zər- həldə, qatı sulfat turtusunda, eləcə də hHidrogepn-peroksiddə həll olur. Molibden, sirkonium, inobium, titan, skandium, hafnium zə s, metallar ilə ərintiləri alınmınqdır. Q. və onun molibdenlə əriptiləri ifrat- keciricidir. Ammonium-pertexpetat duzu CN,.TsO, korroziyaya qarı yax- pı inhibitordur. *?Ts izotopundan ra-


diasiya diaqiostikasında standart beta-iqualar məpbəyi kimi istifadə edilir.

Əd. Spippdın V. İ,, Kuzina


A. F., Texnepin, M., 1981,


TEXNİKA (yun. techinike—mahrp, tech- pe—sənət, ustalıq, bacarıq)—istehsal proseslərinin yerinə yetirilməsində və cəmiyyətin istehsalla əlaqədar ol- mayan tələblərinin edənilməsində is- tifadə ucun yaradılan vasitələr məc- musu. İctimai istehsalın rənkiia- fı boyu bətəriyyətin əldə etdiyi təc- rubə və bilikləo 7.-da əz maddi tə- cəssumuiu tapməpipdır. TQ.-pın əsas vəzifəsi—insai əməyini yungulləii- dirmək və əmək məhsuldarlıqrını yuk- SƏLTMƏK MƏQSƏDİ İLƏ onun istehsal funksiyalarını qismən və ya tamami- lə əvəz etməkdir. T. təbiət qanunla- rıpın dərk olunması əsasında insan əməyinin effektipliyini yӱksəltmək və onun məqsədəuyqun əmək fəaliyyətin- gkeptimiləndirmək


dəki imkaiplarını ucun pərait Yaradır. Q.-pın kӧməyi ilə təbii sərvətlərdən səmərəli (kom-


ileks tərzdə) istifadə olupur, yerip dərinlikləri, Dunya oksapı, hava və kosmik fəza məqimsəlilir. İstsehsalın iqkipafı və yepi əmək alətlərinin meydapa cıxması ilə əla- qədar Q. ardıcıl surətdə pisapın fi- ziki və zehni əməklə baqlı olan is- tehsal funksiyalarını ez ӱzərinə gӧo- turur. Maddi və mədəni ne”mətlərin yaradılmasında əmək predmetlərinə təsir gəstərmək| enerji əldə etmək, onu cevirmək və əturməks təbiətin və cəmiyyətin inkitaf qapunlarını təd- qiq etmək: rabitə yaratmaq: informa- siya toplamaq, saxlamaq, emal etmək və eturməku cəmiyyəti idarə etmək: məmiət xidməti gəstərmək: muharibə aparmaq və mudafiəti tə”mip etmək və s. ucun T.-dan istifadə edilir.


Funksional təyinatına gərə T, istehsal T.-sı (matınlar, alətlər, texnoloji proseslərin və maqınla- rın idarəsi ucun aparatlar, energe- tika matpınları, binalar və tikili- lər, yollar, kərpulər, kanallar, nəql., kommunikasiya və rabitə vasitələri, nəzarət-idarə və hesablama matpınla- rı və s.) və istehsalla əlaqədar olma- yan T. (kommunal mapınlar, soyudu- cular, televizor və maqnitofonlar, hərəkət T.-sı, idman T.-sı, mədəniy- yət və maarif T.-sı, hərbi T. və s.) kimi təsnif olunur. Hələlik T.-nın universal təsnifatı yaradılmamıit- dır. Bə”zi hallarda təsnifatda T.- pın ayrı-ayrı sahələrinin təbii-el- mi əƏsaslarına da istinad olunur (məs., nӱvə T.-sı, soyuducu T., heca6- lama T.-sı).

Tarixən T. ibtidai insanın bəsit əmək alətindən baitlayaraq muasir is- tehsalın mӱrəkkəb avtomatik mapın- larınadək uzun inkipqaf yolu kecmiii- dir. İctimai istehsalın inkipafın- da muəyyən texnoloji və nəql. funk- siyalarını yerinə yetirən iy ma:pın- ları boyuk rol oynamınydır. 18 əsrin sonu və 19 əsrin əvvəllərində ixtira olunmui toxuculuq və buxar maın- ları sənaye cevrilityinə səbəb olmuit, mapufaktura istehsalatından matın- lı istehsal usuluna kecilmitndir. Muxtəlif əeturucu mexanizmlərin tək- millətdirilm1id buxar mapını ilə birgəistifadəsi (bir necə ii maı- nıpın bir buxar mapını ilə hərəkətə gətirilməsi) genili pyaxəli mexaniki sistemlərin yaradılmasına səbəb oldu. Yeni matın, mexanizm və materialla- rın meydana gəlməsi kutləvi (sənaye) istehsalın yaradılması zərurətini doqurdu. 19 əsrin sonlarında buxar mapınları tədricən daxiliyanma muӱ- hərrikləri ilə sıxıpidırılıb cıxa- rıldı. Daxiliyaima muhərrikləri ye- ni Tipli 111 və nəql. mapınlarının (avtomobil, traktor, təyyarə və s.) yara- dılmasına səbəb oldu. Enerji cev-

ilməsinin yepi usulları (buxar və idraplik turbinlərin elektrik cə- rəyapı keperatorlarına birlətdiril- məsi nəticəsində) tapıldı. 20 əsrin 1-ci yarısında təkmillətdirilmini elektrik muhərrikləri ti mapiqınla- rının intiqalları kimi geniii yayıl- dı. 20 əsrin ortalarında kiberne- tika elminin meydana cıxması və onun muxtəlif iaxələrinin inkipafı nə- ticəsində insanın zehni əmək fəaliy- Yətindəki imkaplarını daha da geniit- ləidirən pə məhsuldarlıqını artıran Yeni Q. yarandı.

Q.-nın pikipafı elmi-texpiki tə- rəqqi ucun muhum iərtdir. Muasir T.- pın ən boyuk nailiyyətləri təbiətiqu- paslıqın muhum kəiflərinə əsasla- nır. Əgər kecmində T., əsasəi, əmək vasitələrinə akkumulyasiya olunmulnd empirik biliklərdən və təcrubədən ibarət idisə, hazırda T. daha artıq dərəcədə elmi biliklər in maddiləii- məsi (PpƏKLİNDƏ Ə3YHY K tərir.

T.-nın əsas gestərici. əri: məhsul- darlıq, etibarlılıq və istismarda qənaətlilikdir, Məhsuldarlıq vahid zamanda hazırlanan (və ya e/mal olunan, daptınan və s.) məhsulun miq- darı ilə muəyyən olunur. E"tibar-


lılıq Q.-nın imtinasız olaraq tələb olunan miqdarda keyfiyyətli


məhsul verməsi, yaxud da lazımi mud- dət ərzində əz texnoloji vəzifəsini


218


yerinə yetirməsi ilə xarakterizə olu- nur. Q.--nın istismarda qəna- ətliliyi xammal, material, yana- caq və enerji sərfinə, habelə T.-dan istifadə ucun normal ipəraitin yara- dılmasından ətru zəruri olan kəmək- ci vasitələrin (bunevrələrin, isteh- salat meydancalarının və s.) qiymət- lərinə gərə muəyyən edilir. Məhsul- darlıq, e”tibarlılıq və istismarda qənaətlilik Q.-nın əsasən moderin- ləmpdirilməsi (yə”ni icra or- qanlarının, əturmə mexanizmlərinin təkmillətdirilməsi, həmcinin ti proseslərinin avtomatlatidırılması və s.) yolu ilə yuksəldilir.

Muasir T. erqonomika, texniki estetika və ekologiya tələblərinə də cavab verməlidir. Elmi nailiyyətlər əsasında inkipaf edən T. əz nənbə- SİNDƏ elmin inkitafı ucun stimul olub qaritısında yeni vəzifələr qo- yur, elmi fəaliyyət vasitələrini tək- millətdirir. T.-nın inkipafı ic- timai istehsal sistemi ilə sıx bar- lıdır. Texniki tərəqqinin .sur”ətini sosial-iqtisadi ptqərait muəyyən edir. T.-nın inkiafı ucun kommunist is- tehsal usulu daha boyuk imkanlar Yaradır, cunki bu usulda butun elmi- texniki nailiyyətlər istehsal quvvə- lərinin inkipafına, cəmiyyətin mad- di və mədəni tələblərinin odənilmə- sinə sərf olunur. Halbuki kapitalist cəmiyyətində TQ.-nın tətbiqi, matın sənayesinin yaratdıqı tərəqqi sosial ziddiyyətlərin kəskinləiməsinə səbəb olduqundan gəliri artırır və nəticə- də Xırda əmtəə istehsalcılarını if- lasa uqradır, fəhlə sinfinin istis- marını gucləndirir və inflyasiya əmələ gətirir.

Muasir devrdə T.-nın inkipafı modernlətdirmənin sur”əti, istehsa- lın texniki vasitələripin daha tək- milləri ilə əvəz olunması, yeni ma- HIbIH Tap nomenklaturunun genitlən- dirilməsi, mə“mulaqlarıpn maksimal standartlatdırılması və unifika- siyası, elektronika, radiotexnika, kimya texnologiyası, aviasiya və kos- mik T.-nın, nӱvə T.-sı, avtomatik idarəetmə və tənzimləmə sistemləri- nin, lazer və hesablama T.-sının və s.- nin intensiv inkipafı ilə xarakte- yu olunur. 20 əsrin 2-ci yarısında

.-nın inkipafında ən muhum isti- qamətlərdən biri kombinəli maiınla- rın Yaradılmasıdır. Belə matınlar- da texnoloji ardıcıllıqla yerləintən muxtəlif aqreqatlar avtomatik olaraq əmək predmetipə tə”sir gəstərir. Sə- nayedə kombinə edilmənin və apvtomat- lapdırmanın inkipafı isə ən yuksək iqtisadi səmərəyə malik avtomat xətlə- rin, avtomat sexlərin və aptomat zavod- ların yaranmasına gətirib cıxarır.

Q.-nın inkipafında xarakterik istiqamət—zehni əməyin yungulləaidi- rilməsi və onun məhsuldarlıqının yӱksəldilməsi ucun effektiv texniki vasitələrdən istifadədir. Elektroni- ka və kibernetikanın inkipafı, ha- belə hesablayan elektron mapınların təkmillətdirilməsi insanın yalnız idarəetmə funksiyalarının deyil, həm də məntiqi funksiyalarının, yəni onun zehni fəaliyyətinin funksiyala- rının mapınlara həvalə edilməsi ucun zəmin yaradır. Nəzarət-idarə- etmə, informasiya və hesablama ma- iınlarının tətbiqi nəticəsində is- tehsalın planlaqidırılması və idarə


TEXNİKA EVİ 


olunması optimallatdırılır, zehni əməyin məhsuldarlıqı yuksəlir, insan bir cox cətin Hesablama əməliyyatla- rını Yerinə yetirməkdən azad edilir, bupunla da inzibati-idarəetmə apara- tına sərf olunan xərclər xeyli aqiparı dçiqur. Q.-nın digər sahələrə də tə”- siri boyukdur. Məs., hərbi texnika- nın, xӱsusən strateji vasitələrin in- kipafı dəvlətlər arasındakı mupa- sibətlərin muhum aspektlərini muəyyən edir, onların iqtisadi vəziyyətinə təsir gəstərir. Təhsil sistemi, mədə- nNİYYƏT və məiyət daima inkipaf edən T. vasitələrinin tə”siri altında də- yipikliyə uqrayır. Kino, radio və te- leviziya Yeni-yeni incəsənət nəpvləri meydana cıxarır və onları geptin xalq kutlələrinə catdırmaqla butun bətəriyyətin mədəniyyətinə dərin tə”- sir gestərir. Texniki təylim vasitə- lərinin yaranması və yayılması orta və ali məktəblərdə təhsil prosesinin effektivliyini yӱksəltməyə, proqram- lı təqlimə kecməyə imkap verir. Bədən tərbiyəsi, idman və tibbin inkipafı ucun T. stimula cevrilir. Məs., lazer- dən cərrah aləti kimi istifadə edil- məsi nəticəsində tibbin muhum sahəsi olan gəz mikrocərrahiyyəsi yarapmıni- dır. T. insanın psixologiya və dun- Yagərupqunə də beyuk tə”sir gostərir.

Bir sıra murəkkəb və baha baqpa gələn yepi T. pevlərinin ipnkipafı Yeni elmi-texniki nəticələr əldə et- mək ucun bir əlkənin deyil, bir pe- cəsinin elmi idarələrinin birlikdə sə”y və fəaliyyət gestərməsini tələb edir. Məs., televiziya sahəsində əmək- daplıq—interviziya, avroviziya kimi sistemlərin yaranmasına imkan ver- miidirq atom energetikası sahəsində elmi-texniki kooperasiya—Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi tərəfindən koordinasiya olunur, sosialist əlkə- ləri İntermetal, İnterkimya və s. ki- mi təlpkilatlarda əməkdaitlıq edirlər. Kosmonavtika sahəsində sovet-ameri- kan cSoyuze— Apollon (bax EPLAS) gəmilərinin birgə ucutpu mçvəffəqiy- yətlə baxa catdırılmıtidır (1975), c“NPnterkosmosə və digər proqramlar uzrə sosialist əlkələrinin beynəlxalq əməkdaiplıqı həyata kecirilir. Elm və Q. sahəsində beynəlxalq kooperasi- Yalar—elmi-texpiki tərəqqinin ən mu- Hum problemlərinin xun: yepəl- dilmin muhum proqramların Həyata kecirilməsi yolunda ən effsktli na- sitədir. Bax həmcinin Elmiotnexniki tərəqqi, Elmi-texniki inqilab.

Ədəa Marks K., Kapital, c. 1, B., 1060: Engels F., Apti-Durinq, B., 1067: Marks, Ənqelıs o texnikə, M., 1933: Lenin V. İ., Rusiyada kapitalizmin pingkipafı, Əsər. tam kulliyyAtı, c. Z: Puti razvitin texniki pn SSSR |1917— 1967), M., 1967, Rasinet naugi Sovetskoqo Azerbandjana, B., 1980: Rasinst azerbad- djanskoN nluki—torjsstpo leninskon na- pionalınon politiki, B., 1982, TEXNİKA EVİ, elmi-texniki təbliqat evi—sənaybs, nəql. və ya iniaatın bir, yaxud bir necə sahə- sinin fəhlə və muhəidis-texpiki 111- ciləri arasında elmi-texniki təb- liqat aparan, qabaqcıl istehsalat- texniki təcrubə mubadiləsi təpkil edən idarə. SSRİ-də 100-dən artıq T.e. fəaliyyət gəstərir. Q.e. ən son elm və texpika yeniliklərindən isti- fadə etmqclə, texniki təkmilləimə sahəsində aktual məsələlərin muzaki- rəsini təiqkil edir, alimləri, muhən -


, YİFYHUYFYHVH


dis-texniki və elmi itciləri mutə- rəqqi texnologiyanın kompleks mexa- niklətdirmə və avtomatlaidırmanın istehsalata tətbiqinə dair məsələlərin həllinə cəlb edirq, muəssisələrin texniki kabinet, kitabxana və infor- masiya burolarına metodik yardım gəstərirykonfrans və seminarlar, mə”- ruzə və mӱzakirələr və s. təpikil edir. TEXNİKİ A İZ — sənayedə is- tehlak, yaxud istehsal olunan xammal, yarımfabrikat və hazır məhsulun fi- ziki, fiziki-kimyəvi və kimyəvi ana- liz usulları. Analizin nəvu, çsulu, texnikası, ipdədiləcək reaktivlər və s. dəvlət standartı və ya texniki mərtlər ilə muəyyən edilir. Q.a. mux- təlif mərhələlərdə texnoloji proses- lərə nəzarəti əhatə edir. Belə nəza- rət texnoloji reqlamentə əsasən apa- rılır. Q.a.-ə həmcinin istehsalat tullantılarının (TYCTY qazları, iilak, toz, iilənilmini su və s.) ana- lizi də daxildir. Q.a. 3 qrupa ayrı- lır: cmarkav apalizləri—materialın kimyəvi tərkibinin həmin marka (ce- iid) ucun nəzərdə tutulmuiy tərkibə


yoxlanıldıqrı analiz- lər: ekspres analizlər—texnolo- ji prosesin gedimlində materialın


kimyəvi tərkibinə sur ətli usulla nə- zarət etmək ucun analizlər, arbit- pa x analizləri — materialın key- fiyyəti barədə mal gəendərən təiyki- latla mal alan təikilat arasında mupaqtpə bali verdikdə aparılan yox- lama (kontrol) analizləri.

TEXNİKİ BİTKİLƏR — becərilən bitkilər: sənayenin muxtəlif sahələri ucun xammal kimi istifadə edilir. Bir nscə qrupa bəlunur.Nipasta- lı bitkilərin kek yumruların- da piiasta, pməkərli bitki-


lərin gəpdəsi, meyvəkəku və cicək qrupunda ipəkər, yYarlı bitki- lərin toxum və meyvəsində bitki yaqları, efir yaqlı bitki- lərin yerustu Hissəsində, cicək,


meyvə, kək və kekumsovunda efir Yaq- ları, lifli bitkilərin gevdə, yarpaq, toxum və meyvəsində toxuculuq lifləri toplanır. Bajqa

əhəmiyyətlisi ka u-


qru" T.b.-dən ən cukavserən, quttapercal-ı,


apı, boyaq, dərman, nar- kotik və s. bitkilərdir. Bəzi T.b.-dən iki cur istifadə


edilir. Məs., gkənaf və pambıqdan həm ə həm yar, xaixaii və boyaqotudan həm tiryək, həm də dərman alınır. SSRİ- də və Azərb.SSR-də T.b.-dən kartof, gӱnəbaxan, pambıq, kənaf, tutun, dər- map bitkiləri və s. becərilir. TEXNİKİ DİAQNOӦSTİKA—maiqın- ların, qurquların, onların bənd və elementlərinin (texniki sistemlərin) vəziyyətini xarakterizə edən əlamət- lərin muəyyən edilib vyrənilməsi (Siti rejimində onların paramstrlərində- ki mumkun olan meylləri qabaqcadan bilmək ucun), habelə onlardakı qu- surların aikar edilib lokallayqdı- rılması ucun metod və vasitələrin (normal niy rejiminin pozulmasının qariqısını vaxtında almaq məqsədi ilə) tilənilməsi. T.d. texniki obyekt- lərin etibarlılıqını təmin etmək: və saxlamaq ucun iplədilən muhum vasitələrdən biridir. .

TEXNİKİ EKSPERTİZA—bax Məh- gəmə ekspertizası.

TEXNİKİ ENSİKLOPEDİYALAR BƏ 1 Y F31T4399Ə pD—TEXHHKa (TEXHOZOXMH


avadanlıq və proseslər) və onunla əla- qədar elmlər çərə mə”lumatlar kulli- yatından ibarət sistemlətidirilmi elmi-soraq nətrləri.

E.ə. Qəsrdə Roma me”marı və muhən- disi Vitruvinin -Me”marlıq haqqında on kitabə əsəri, sonralar Renessans devru alimlərinin muxtəlif soraq kitabları T.e.-ı xeyli muddət əvəz etmitidir. . Birinqucconun “Pi- rotexnika haqqındaə (1540) və Q. Aq- rikolanın “Mə dən ipləri və metal- lurgiya haqqındaə (1556) əsərləri ilk T.e. sayılır. Əsas nəiri 17 mətn və 11 eqravuraqə (mətnlərə illustra- siya) cildindən ibarət olan fransız c Elm, incəsənət və sənətkarlıqa da- ir ensiklopediya və ya izahlı lu- qətə-inin elm və texnikanın popul- yarlapldırılmasında beyuk rolu ol- mutdur. Əsər 1751—80 illərdə Pari- sin kitab natpiri L. Bretonun TƏHIƏÖĞ- busu və D. Didronun məs”ul redak- torluqu ilə buraxılmındır. 1776—77 illərdə 4 əlavə illustrasiyalı cild, 1780 ildə 2 cild gestərici cap olun- mupdur. Rusiyada T.e. 19 əsrədək tər- cӱmə ədəbiyyatından ibarət idi. 19 əsrin əvvəllərindən “Tam təsərru- fat kitabızə (c. 1—5, M., 1813—15), aPQəhər və kənd təsərrufatı leksi- koHyə (u. 1—12, M., 1836—38), “Mə”- dən nyrəruə (u. 1—3, M., 1841—43) və s. ensiklopedik nərlər buraxıl- mıtpdır. 1911—18 illərdə ellpocsem- ipeniyeə nətiriyyatının buraxdıqı 8 cildlik FTexniki ensiklopediyaə o dəvrun elm və texnikasının ən yeni nailiyyətlərini əks etdirirdi.

SSRİ-də T.e. nətrinə Sovet haki- miyyətinin ilk illərindən baiylan- mıpt, 20-ci illərdə coxcildli c“Kimya və texnikaya aid soraq kitabıə bura- xılmındır. 1927—36 illərdə nər olunmuql 26 cildlik = Texnika ensik- lopediyasız sovet elminin o dəvrdə beyuk nailiyyəti idi. Əsərin 1937 ildə 2-ci təkmillətidirilmiii nətrinə bai1- lanmın, 1941 ilədək 14 cildi bura- xılmındır. 1945 ildən sonra SSRİ- nə c“Mapınqayırmaq (c. 1—16, M., 1946—51) ensiklopedik luqəti, “Atom enerjisiə (M., 1958), “İniaatə (c. 1—3, 1964—65), c Kosmonavtikav (M., 1968), “Kibernetika ensiklopediyası” (c. 1—2, Kiyev, 1974), “Gənc texnikin ensiklopedik luçqətiə (M., 1980), “Po- litexnik lukətə (M., 1980) və s. nər edilmindir.


CSSR-də (“Kicik texniki ensik- 1966), Mac.


lopediyaə, c. 1—2, Praqa, XR-də (“Texniki leksikonə, c. 1—3, Budapept, 1970—74), RSR-də (xPy-


ensiklopediyası, c. 1—19, Buxarest, 1957—68) və digər sosialist əlkələrində də T.e. bura- xılır. PXR-də 1966 ildən “Texnika ensiklopediyasıv seriyasından nӱvə energetikasına, tikinti texnikasına, kimyaya, avtomatikaya və texnikanın digər sahələrinə aid ayrı-ayrı cild- lər nəpr edilir.

Kapitalist əlkələrindən ABPQ-da “Elm və texnika ensiklopediyası (c. 1—15, Nyu-York, 1971, İtaliya və Fransada tərcumə nəirləri var), AFR-də “Texnika və dəqiq elmlər lek- sikonuzq (c. 1—10, Frankfurt-Mayn, 1972) və s. umumi T.e., həmcinin tsx- nikanın ayrı-ayrı sahələrinə dair s0-

aq kitabları buraxılır. TEXNİKİ ESTETİKA— insanın məz- munlu həyat və fəaliyyəti ucun sənaye


mın texnika


TEXNİKİ MƏRTƏBƏ


istehsalı vasitələrinin kəməyilə YA- radılan ahəngdar predmet mӱhitinin formalatmasında sosial-mədəni, təx- niki və estetik problemləri əyrənən elmi fənn. T.e. dizaynın nəzəri əsa- sını təinkil etməklə, onun ictimai təbiətini və inkittaf qanunlarını, bədii konstruksiyalamanın prinsip və usullarını, rəssam-konstruktorun (dizaynerin) professional Yaradıcı- lıq problemlərini eyrənir. T.e.-nın əsas bəlmələri— ӱmumi dizayn nəzə- riyyəsi və bədii konstruksiyalama nə- zəriyyəsidirr. Umumi dizayn nəzəriyyəsi dizaynın sosial mahiyyətini, meydanagəlmə iyəraitini, tarixini, mçasir vəziyyətini və inki- tpaf perspektivlərini, incəsənət və texnika ilə, habelə butəvlukdə mədə- niyyətlə qartılıqlı əlaqəsini, pred- met muhitinin estetikasını eyrənir, T.e.-nın sənaye məhsullarına təqdim etdiyi tələbləri ifadə edir, sənaye məhsulu keyfiyyətinin texniki-estetik gestəricilərinin kompleks QİYMƏT- ləndirilməsi usullarını, həmcinin ahəngdar predmet aləminin Yaradıl- ması piqərtlərini həll edən optimal əmtəə assortimentinin formalaitma prinsiplərini muəyyənlətdirir. B ə- dii konstruksiyalama nə- zəriyyəsi layihələmə prosesinin umumi strukturunda bədii konstruk- siyalamanın yerini, onun tipoloji xususiyyətlərini tə”yin etməklə bəra- bər, rəssam-konstruktorun professio- nal yaradıcı fəaliyyəti ucun vasitə və metodlar axtarıb tapır. T.e.-nın baplıca məqsədi bədii konstruksiya- lamanın nəzəriyyə və praktikası nə- ticəsində əldə olunan nailiyyətlərə əsaslanmaqla insan ucun onun yarat- dıqı əiyalar aləmində ən əlveritli ƏMƏK, MƏHHİƏT və istirahət ipəraiti yaratmaqdır. Harmonik inkiptaf et- mipp insanın tərbiyə olunmasında və onda yuksək estetik zevqun formalail- masında T.e. muhum rol oynayır. TEXNİKİ KİBERNETİKA-kiber- netik elmi ideyalar və metodlar əsa- sında idarəolunan texniki sistemlə- in tədqiqi ilə məptul olan elm sa- zəsi. Q.k., avtomatik tənzimləmə və idarəetmə nəzəriyyəsinin muasir HHKH- cı mərhələsi olub murəkkəb idarə- edici sistemlərdə informasiyanın qə- bulu, saxlanması, eturulməsi və cev- rilməsinin umumi qanunları haqqın- dakı kibernetika elminin bir istiqa- mətidir. Avtomatlmpdırılmın ida- rəetmə sistemlərində icra olunacaq funksiyaların avtomatik ipləyən qur- qularla insan arasında səmərəli pay- lanması problemi (cinsan-maınə problemi) T.k.-nın muhum problemlə- rindən biridir. Məqsəd, insanın fi- ziki və intellektual fəaliyyəti ilə avtomatikanın texniki vasitələri ara- sında muəyyən birlətmələrin əldə edilməsidir. T.k. bir sıra texniki idarəetmə sistemlərinin (məs., mətn- oxuyan avtomatların, gəmilərin və ucuti aparatlarının avtomatik idarə- olunma sistemlərinin) iilənib ha- zırlanması ucun təbiətdə olan uyqun obyektlərdəki (məs., canlılarda, bit- kilərdə) mə”lum qanunauyqunluqlar və fəaliyyət ӱsullarından istifadə edir (bionika, onun muxtəlif bəlmələri olan hidrobionika, neyrobionika və s.).


T.k.-nın Mӱstəqil istiqamətlərindən olan ob razların tanınması MmMə1ndO xXu- yan avtomatların yaradılmasında,


219


texnoloji proseslərin muxtəlif və- ziyyətlərinin bir-birindən secilməsi və analizində avtomatlaidırılmır tibbi diaqnostika qurqrularının Ya- radılmasında və s,-də bəyuk əhəmiyyə- tə malikdir. İdarəolunan obyektlərin dinamik xarakteristikalarının, onun bir sıra parametrlərinin, xarici tə”sirlərin əlculməsi və tədqiqinə əsasən təyini, həmcinin avtomatik proqnozlaiqdırıcı qurquların yara- dılması ucun aparılan tədqiqatlar da muəyyən dirəkəli T.k.-yYa aiddir. T.k. istehsalatın kompleks avto- matlaqpidırılması, nəql. və s. kimi mӱrəkkəb idarəetmə sistemlərinin ya- radılması ucun elmi əsasdır. Mua- sir hesablama qurqu və mapınların- dan istifadə etməklə muçəssisələrin avtomatlapdırılmınid idarəetmə sis- temlərinin və texnoloji prosesləri- nin avtomatlaidırılmız idarəetmə sistemlərinin yaradılması cox əhə- miyyətlidir. Muxtəlif avtomatlap- dırılmınq idarəetmə sistemlərinin yaradılmasında istehsalat proseslə- rinin alqoritmlətdirilməsi (yə”ni, idarə olunacaq obyektlərin, formal Bən və teyri-rormal evristik ipər- inin alınması), həmcinin tələb olu- nan standart texniki vasitələrin se- cilməsi, yaxud yenilərinin (məs., in- formasiyanı əks etdirən qurquların, muxtəlif idarəetmə pultlarının və s.) iplənməsi kimi mӱrəkkəb iptlər gərulməlidir. Dayanıqlıq məsələləri və insana vizual informasiyanın ve- rilməsi probleminin həlli, həmcinin idarəetmə prosesində insanın intel- lektual. fəaliyyətinin eyrənilməsi (onun fəaliyyətinin məntiqi itərhi, evristik proqramlatdırma və s.) T.k.- pın problemlərindəndir. Q.k. murək- kəb idarəetmə sistemlərinin abstrakt modellərinin qurulması və onların tədqiqi istiqamətində inkiaf edir. Bunun ucun riyazi semiotikadan, cox- luqlar nəzəriyyəsi, riyazi məntiq, eh- timal nəzəriyyəsi, abstrakt cəbr və s.- dən istifadə olunur. T.k.-da beyuk miqdarda qariqılıqlı əlaqələri olan elementlərdən (altsistemlərdən) iba- rət mӱrəkkəb sistemlərə aid məsələlə- rin həlli metodları da vacibdir (mə- sələlərin coxelcululuyu problemi). Bunun ucun dekompozisiya və aqreqat- laidırma kimi əsas iki istiqamət vardır. T.k.-da, həmcinin cinsan-ma- İPINR sistemlərinin modellətidiril- məsi məsələləri də həll olunur. T.k.- ya layihələndirmənin avtomatlayidı- rılması problemi də daxildir. Əd. Əsgərov T., Rəqəmhesabla- "yıcı mapınlar, B., 1974:Əsgəron T., Allahverdiyev N., Kibernetika


və muasir Həyat, B., 1983.

TEXNİKİ MƏKTƏBLƏR, SSR İ-də —orta məktəbi bitirən gənclər ucun texniki petpə məktəbləri. Yuksək sə- viyyəli orta təhsilli və ixtisaslı fəhlə kadrları yetitdirir. 1954 ildən fəaliyyət gestərir və azı 400 peitə ara ixtisaslı fəhlə hazırla- yır. Təhsil mӱddəti 1—2 ildir. Bax həmcinin Texniki pevqə məktəbləri, Texniki pemə təhsili.

TEXNİKİ MƏRTƏBƏ —binada MY- həndis avadanlıqı və kommunikasiya- nın yerlətdirilməsi ucun mərtəbə. T.m. binanın ayparı (texniki zirzəmi), yuxarı (texniki cardaq) və orta hissə- sində yerlətdirilə bilər. Bə”zi hal- larda bir necə Q.m, tikilir. T.m.-də


220


TEXNİKİ NORMALLİDİRMA



isitmə sistemi, su kəməri və kanali- zasiya boru gəmərləri, havaəturəplər, enerji təchizatı qurquları və ma- gistral ipəbəkələri, liftlərin matın ite”bələri və s. yYerlətdirilir. T.m. çoxmərtəbəli yatayınl binalarında, ictimai binalarda, həmcinin muhən- dis kommunikasiyaları sıx olan, ha- va mӱhitinin parametrlərinin stabil- liyi tələb olunan sənaye binaların- da qurulur. TEXNİKİ HOPMAHALIAbIPMA, əməyin texniki norma- lapdırılması–-texniki cəhət- dən əsaslandırılmızn vaxt (hasilat) normalarının muəyyən edilməsis bax Əməyin normalaidırılması. TEXNİKİ PARCA — kimya, rezin, ayaqqabı, avtomobil və s. sənaye sahə- lərində mapın, qurqu və texniki mə”- mulatların detallarının hazırlap- masında əsas və ya keməkci material kimi istifadə edilən toxuculiq par- cası. Pambıq parcalardan kord, bel- tinq—avtomobil iinləri, konveyer lentlərinin hazırlanmasında, kirza isə dərini əvəz edən material kimi istifadə edilir. Kətan T.p: olan bre- zentdən yanqınsendurən iqlanqlar, yun T.p.-dan araqatı, sӱzgəc və s. hazır- lanır. İpək T.p., əsasən, ələk ucun, asbest T.p. sӱzgəc və mӱxtəlif oda- davamlı məmulatlar hazırlanmasın- da tətbiq edilir. Kimyəvi liflərdən (lavsan, kapron, xlorin və s.) hazır- lanmızn T.p.-lar da geni yayılmıp- dır. Kalka, mӱqiməmbə, araqatı hazır- lanmasında istifadə edilən mitkal və tənzif də T.p.-lara aiddir. TEXNİKİ PEİYƏ MƏKTƏBLƏRİ— SSRİ-də 1958 ildən texniki peiə təhsilinin mӱxtəlif tipli və pro- filli məktəbləri. Kənd Bə məhəp T.p.m, səkkizillik və umumi orta təhsil əsasında x.t. ucun 1400-dən cox pepə uzrə ixtisaslı fəhlə ha- zırlayır. 70-ci illərdə yaradılmıil orta T.p.m. pagirdlərə fəhlə ixti- sası ilə yanapı, umumi dk təhsil də verir. SSRİ-də 7500 Q.p1.m.-ndə, o cӱmlədən orta təhsil verən təqr, 5 min Q.p.m.-ndə isə 4 mln.-dan cox, Azərb.SSR-də 199 T.p.m.-ndə, o cumlə- dən orta təhsil verən 112 Q.p.m.-ndə 110 mindən cox ipagird. oxuyur (1984). Bax həmcinin Texniki peə təhsili. TEXNİKİ PEYYƏ TƏHSİLİ, SSRİ -də—x.t. ucun ixtisaslı fəh- lələr hazırlayan texniki təhsil for- ması, xalq maarifi sisteminin tər- kib hissəsi. 1919 ildə RSFSR Xalq Maarif Komissarlıqrı Yanında T.p.t. belməsi yaradılmıt, 1920 il yanva- rın 29-da (Azərb.-da 1920 ilin avqus- tundan) Ba Petpə Təhsili Komitə- sinə cevrilmitdir. 1921 ildə Fabrix- Zavod Pyagirdliyi məktəbləri (FZİYF) haqqında əsasnamə qəbul edildi. 1940 ildə SSRİ Dəvlət Ehtiyat Əmək Quv- vələri sistemi yaradıldı: FZİT mək- təblə i sənət, dəmiryol və Fabrik- Yavod Təhsili məktəblərinə (FZT) fevrildi. 90-ci illərin ortalarında K.t.-nı mexaniklətdirmə məktəbləri, orta təhsil verən texniki məktəblər Yaradıldı. 1958 ildən Dəvlət EhHti- yat Əmək Quvvələri sistemi /leBnəT Texniki Pepə Təhsili sisteminə cev- rildi, əhər və kənd texniki peptə məktəbləri, axiam kursları və s. ya- radıldı.

Sov.İKP MK və SSRİ Nazirlər Sovetinin, muvafiq olaraq AKP MK


və Azərb.SSR Nazirlər Sovetinin 1969, 1972, 1975, 1977 və s. illərdə texniki peə təhsilini daha da in- kipaf etdirmək haqqında qəbul et- dikləri qərarlar bu sahədə muhum rol oynamılmldır. Sov İKİ MK-nın aprel (1984) plenumunda bəyənilmin və 11-ci carırınq SSRİ Ali Sovetinin birinci sessiyasında qəbul olunmui cUmumtəhsil və petpə məktəbi islaha- tının əsas istiqamətləri) xalq maa- rifinin, o cӱmlədən texniki peppə təh- silinin dovrun tələblərinə uyqun tək- millətdirilməsi sahəsində boyuk so- sial-siyasi əhəmiyyətə malik sənəddir.

İstehsalat muəssisələri ilə uzvi əlaqə sovet T.p.t. sisteminin xarak- terik cəhətidir.

Q.p.t. sistemində FElytiyat Əmək Quvvələriq Umumittifaq Kepullu İd- man Cəmiyyəti (1943 ildən), SSRİ XTNS-də “Texniki petə təhsiliə pa- vilyonu (1959 ildən) fəaliyyət kostə- rir, 5*Professionalno-texpiceskoye ob- razovaniyeə aylıq jurnalı buraxılır. TEXNİKİ SƏNƏDLƏR — istehsala- TIN TƏMKİLİNDƏ VƏ yaradılmasında, bina və muxtəlif tikililərin tə”mi- ri və istismar itlərində, həmcinin məhsulları sınaqdan kecirmək və s.

cun istifadə edilən sənədlər toplusu. .S.-İN əsas nəvləri bunlardır: in- tpaatda layihə və ipci səpədləri, sə- nayedə konstruktor və texnoloji, elə- cə də normativ-texniki səpədlər. TEXNİKİ SUR"ƏT—d.y. nəqliyya- tında qatarın orta hərəkət surəti: vahid zaman ərzində qət edilən məsafə ilə (km) ifadə olunur. T.s., qatarın iyə salındırı andan batlayaraq təd- ricən artan sur”əti və dayanacaqlar qarilısında tədricən azalan sur”əti nəzərə aldırı ucun, qatarın adi yol sur ətinə nisbətən kicik olur. SSRİ- də qatarların orta Q.s.-i saatda 47— Ə0 km-dir. Halbuki yol surəti: yuk- lu qatarlar ucun—90, yuksuz qatarlar ucun—100, sərnittin qatarları ucun 120—140 km/saat muəyyən edilmitdir. Bunlardan əlavə, d.y. nəql.-nın ilpini xarakterizə edən konstruksiya sur "əti (lokomotivin əlveritili iqəramtdə mumkun olan maks,. sur”əti) vəkommersiya sur”əti (ara- lıq st.-lardakı bompdayanmalar da nə- zərə alınmaqla iki depo st. arasın- dakı sur”əti) adlanan sur”ət gəstəri- ciləri də məvculdur. TEXNİKİ TƏRƏQQİ—bax Elmi-s-tex- niki tərəqqi, Tərəqqi, Texnika, “TEXNİKİ TƏRƏQQİ UERUNDA:— 43A TEXHHHECKM HPOTPECC?-—ai- lıq elmi-texniki jurnal. 1961 ildən Azərb.SSR Nazirlər Soveti Dovlət Elmi-Tədqiqat İtplərini Əlaqələndir- mə Komitəsi və Azərb.SSR Xalq Tə- sərrufatı Purasının, 1970 ilin noya- brından— Azərb.SSR Nazirlər Sove- ti Dəvlət Plan Komitəsinin nəpri. Azərb. və rus dillərində cıxırdı. 1981 ilin yanvarından yeni adla (“Azərbaycan xalq təsərrufatır—cNa- rodnoye xozyaystvo Azerbaydjana) Azərb.SSR Dəvlət Plan Komitəsinin aylıq iqtisadi-istehsalat jurnalı kimi nətri (yenə də 2 dildə) davam etdirilir. Jurnalda resp. k.t.-nın inkitafı, texniki tərəqqi, iqtisadiy-


"


Yat, planlapdırma və idarəetmənin aktual məsələləri ipıqlandırılır.


Tirajı 1600 nusxədir (1984). TEXNİKİ TƏHSİL, SSRİ -də— sənaye, tikinti, nəqliyyat, rabitə, k.t.,


mepə təsərrufatı ucun muhəndis və texpiklərin hazırlanması sistemi (x.t. ucun ixtisaslı fəhlələr texxi- ki pemə təhsili sistemində hazırla- nır). Xususi, Yardımcı və ӱmumi T.t, movcuddur. Yardımcı T.t. ali məktəb və orta ixtisas məktəbi tələ- bələrinə elm, maarif və mədəniyyətin bir sıra sahələrində tətbiq olunan mapınların, mexanizmlərin, aparat- ların, avtomatlaidırılmın idarə- etmə vasitələrinin eyrənilməsi və on- lardan istifadə edilməsi ucun tex- piki bilik və vərdiilər verir. Umumi T.t. tpakirdlərə orta umum- təhsil məktəblərində əmək təlimi, politexnik tə”lim prosesində verilir (bax Politexnik təhsil). Xususi T.t. sisteminə geologiya, mədən, ener- getika, metallurgiya, mapınqayırma, cihazqayırma, radioelektronika, kim- ya-texnoloji, texnologiya, initaat, geo- deziya, metpə mӱhəndisliyi, hidrome- teorologiya, nəqliyyat və rabitə sahə- ləri daxildir. Politexnik və sənaye ip-tlarında, sahə ali texniki məktəb- lərində, bir sıra un-tlərin texniki fakultələrində, həmcinin ali texniki hərbi məktəblərdə ali T.t.-li mutə- xəssislər (bax Ali təhsil), orta ixti- sas məktəblərində texniklər (bax Or- ta ixtisas təhsili) hazırlanır. El- MH-TEXHHKH inqilab pəraitində bilik sahələrinin sur”ətli inkipafı ilə əlaqədar Q.t.-ə ixtisası təkmilləi- dirmə sistemi də daxil edilmin-


dir.

TEXNİKİ XİDMƏT STANSİYA- SI—avtomobillərə texniki xidmət gəstərən və onların cari təmiri ilə məpqul olan muəssisə. Universal və ixtisaslatmıtpi nəvləri var. Birin- cilərdə — muxtəlif markalı və mo- delli avtomobillərə, ikincilərdə isə muəyyən bir modeldən olan avtomobil- lərə kompleks texniki xidmət gestə- rilir. Cox vaxt avtomobil z-dları- nın əz T.x.s. (servis avtomərkəzi) olur və orada həmin z-dun buraxdıqı avtomobillər ucun, nəzərdə tutulan profilaktik xidmətdən əlavə, zəmanət tə miri yerinə yetirilir, onların aqreqatları yeniləri ilə əvəz edilir, mapınlar rənglənir və s. Universal tipli T.x.s.-nda xidmət nevlərinə (diaqnostika xidməti, yaqrlama və s.) gərə mustəqil postlar təikil olunur. Postlar qaldırıcı qurqular, quraii- dırma və sekmə vasitələri, mӱxtəlif alətlər və s. ilə təchiz edilir. İxti- sasla:imısi T.x.s.-nda avtomobillərə profilaktik xidmət z-dlarda, cari tə”mir ipləri isə ayrıca zonalarda Yerləiən sahə və ya sexlərdə gəstəri- lir. SSRİ-də T.x.s. eynitipli layihə- lər əsasında tikilir. Belə st.-lar 6, 11, 15, 25 və 50 postlu olur. Bəzən T.x.s.-nda əzunəxidmət sahələri DƏ olur ki, bunlarda da mapın sahibləri st.-nın alətlərindən istifadə etməklə tə"miri əzləri yerinə yetirirlər. TEXNİKİ İYƏRTLƏR—mcəhsulların konkret tiplərinə, marka və artikul- larına qoyulmult texniki tələblər kompleksini muəyyən edən normativ- texniki sənədlər. Texniki tələblər mə mulatların əsas parametr və əlcuӱ- lərini, xassələrini və ya istismar Xa- rakteristikalarını, məhsulların key- fiyyət gestəricilərini və s.-Nİ TƏ - yin edir. Qli. muvafiq dəvlət stan- dartları və onlara edilən əlavələr əsasında milənilib hazırlanır.


TEHRAN


221


TEXNİKİ-İQTİSADİ GƏSTƏRİ- CİLƏR—mçəssisənin (birliyin) mad- di-istehsal bazasıpın pə resurslardan kompleks istifadəni xarakterizə edən gəstəricilər sistemi. İsltehsdlın nə əməyin təpikilipi, texniki səviyyəsi- ni, məhsulup keyfiyyətini, əsas və dəh- riyə fondlarından, əmək ehtiyatla- rından istifadəni plaplatidırmaq və təhlil etmək ucun tətbiq olulur. Mu- əssisənin texniki-sənaye-maliyyə pla- nının tərtibində, mӱtərəqqi texiiki- iqtisadi norma və normativlərin mu- əyYəƏn edilməsində əsasdır. Butun mu- əssisə və sahələr ucun vahid və ayrı- ayrı sahələrin xususiyyətlərini əks etdirən spesifik T.-i.g. var. TEXNİKİ-İQTİSADİ nnAHnRALI- DIRMA–—–bax Əsvoddaxili planlaiı- dırma. : TEXNİKİ-SƏNAYE-MALİYYƏ PLA- NI—bax L/uəssisənin texniki-səna- Ye-maliyyə planı. TEXNİKUM--SSRİ-də və bir sıra xarici əlkələrdə ortatəhsilli mutə- xəssislər hazırlayan məktəblərin əsas qismi. İlk T.-lar 18 əsrdə Almaniya, İsvecrə və digər Qərbi Avropa əlkə- lərində yaradılmıldır. İlk orta texniki petpə məktəbləri Rusiyada 18 əsrdə, Azərb.-da 19 əsrin QOXU DR da acılmı, lakin konkret c“Q.g ad: lanan məktəblər 1910—15 illərdən fəaliyyət kestərmitdir. SSRİ-də 1920 ildən x.t., səhiyyə, mədəpiyyət və maa-


rifin muxtəlif sahələri ucun mu- təxəssislər hazırlayan xususi orta təhsil muçəssisələri T. adlanırdı


(sənaye, tibb, pedaqoji, teatr, mədəni- maarif və s. T.-lar). 1937 ildən, əsa- sən, texniki profilli orta ixtisas məktəbləri (sənaye, iniyaat, nəqliyyat, rabitə, k.t. QT.-ları), həmcinin orta ixtisas təhsili verən statistika, ma- liyyə, ticarət məktəbləri T. adlanır. Bax həmcinin Orta ixtisas məhcu- li, Orta məktəb məqalələripə. TEXNOLOJİ VƏRƏQ, texnolo- jpi xəritə --texnoloji sənədlə- rin bir forması. Burada məqmula- tın butun e”mal prosesləri, butun əmə- liyyatlar və onların tərkib hissələ- ri, tipllədiləcək materiallar, isteh- salat avadanlıqı, alət, texnoloji rejim, mə”mulat hazırlamaq ucun la- zım olan muddət və s. gestərilir. TEXNOLOJİ ƏMƏLİYYAT –texno- loji prosesin bir Hissəsiz bir ii yerində bir və ya bir necə pici tərə- findən, habelə adamların tpptirakı olmadan, -yaxud onların nəzarəti al- tında (avtomatlapdırılmıin istehsa- latda) yerinə yetirilir. T.ə. istehsal obyektinin və avadanlıqının dəyiit- məzliyi ilə xarakterizə olunur. Q.ə. məhsuldarlıqın tə”yini və avadanlıq yӱğlənməsinin planlaidırılması ucun, həmcinin əməyin texniki nor- malaipdırılması ucun əsas hesablama vahididir. TEXNOLOJİ PROSES-istehsalat prosesinin bir hissəsi, istehsal əi1- yasının dəyinməsi və sonrakı e malı əməliyyatlarından ibarətdir. Məs., qaynaq T.p.-inə hazırlıq, quraidırma, detalların qaynaqı və qaypaq qovila- qının təmizlənməsi iləri daxildir. T.p. nəticəsində emal olunan obyekt keyfiyyətcə dəyitir. T.p.-lər texniki sənədlərə daxil olan texnoloji və Ya mariqrut vərəqlərində (cədvəllərində) ptərh edilir. Muəyyən mə”mulat tiplə- ri ucun standart (tipik) və Ya qrup-


lar ucun T.p. ipləyib Hhazırlayır- lar, bu da yeni mə”mulatın eypi za- manda bir pecə muçəssisədə istehsalı- pa hazırlıq tiplərini sur”ətləndir- məyə imkan verir. TEXNOLOJİ SƏNƏDLƏR—cəhsul hazırlanmasının texnoloji proses- ləripi tə”yin edən qrafiki və məti səpədləri. Buraya əsas istehsalatda istifadə edilən opexnoloji vərəq, mayrlarut vərəqi, tə”limat, əməliyyat certyojları və s. sənədlər, həmcinin konstruktor sənədləri, sifarit siya- hıları, material, yarımfabrikat, alət pə s. sərfinin normasını gestə- rən sənədlər aid edilir. TEXNOLOJİLİK, texnoloji əlveritlili g—mə”mulatın is- tehsal və istismar tələblərinə uyqun- luqu. T. məqmulatın konstruksiyası iplənib hazırlandıqda muəyyən edi- lir. Texnoloji cəhətdən əlperitli olan mə”mulatın konstruksiyası və tərkib elemeitləri məhsulun istismar keyfiyyətlərini təqmin etməli və vpe- rilmtin seriyalı istehsalatda - mini- mal əmək və material sərfi ilə ha- zırlanmalıdır. Qexnoloji əlveriyi- li konstruksiya quratqdırılma usu- lunun sadəliyi, formalarının mukəm- məlliyi ilə xarakterizə olunur. Onun elementləri elə, yerlətməlidir ki, yıerılması və təmiri asan bata gəl- sin. T.-ə nail olmaq ucun yeni detal konstruksiyalarında ondan əvvəl ha- zırlanmıqi mə”mulatlardakı detal- lardan və yıqma (quraidırma) vahid- lərindən, habelə normalaidırılmınp və standart detallardan genii isti- fadə olunmalıdır. TEXNOLOGİYA (yun. (eshpq—sənət, ustalıq, bacarıq-E...logiya)—1) is- tehsalat prosesində hazır məhsul al- maq ucun indədilən xammal, material və ya yarımfabrikatların e”malı, hazırlanması, aqreqat halının, xas- sələrinin, formasının dəyitdiril- məsi metodlarının məcmusuy xammal, material və Ya yarımfabrikata muva- fiq istehsal alətləri ilə təsir gəs- tərmə usulları haqqında elm. T.-nın iplənilib hazırlanması istehsalat sahələri uzrə (məs., mapınqayırma T.-sı, cihazqayırma T.-sı, kimya T.- sı) həyata kecirilir. Texnika inki- tpaf etdikcə daima muxtəlif isteh- salat Q.-ları Yenilətidirilir və də- yipdirilir (bax Texnoloji proses). Bir elm kimi T. daha tə”sirli və iq- tisadi cəhətdən sərfəli istehsalat proseslərini muçəyyən etmək və onlar- dan praktikada istifadə etmək məqsə- di ilə fiziki, kimyəvi, mexaniki və digər qapunauyqunluqları aikara cı- xarmaq məsələlərini eyrənir. Məs., mapınqayırma Q.-sında texnoloji proseslərin . layihələndirilməsinin əsasları, mə mulat səthlərinin mexa- niki emal usulları, muçəyyən tip ne- talların hazırlanması prosesləri və s. tədqiq edilir və inlənilir. 2)Kosmik texnologiya— kosmik fəza ptəraitində materialla- rın alınması və onların ezlərini necə aparması haqqında elm. Kosmik T.-da, əsasən, kosmik fəza ipəraiti: nin, yəni temp-run, vakuumun, kosmik iqualanmanın və cəkisizlik iləraiti- nin materialların xassələrinə birgə təsiri eyrənilir. Bu sahədə dunyada ilk eksperiment 1969 ildə “Soyuz-bə sovet kosmik gəmisində (bax cSoyuzə) həyata kecirilmitdir. Kosmik T.-da


materpalların qaypaqı pə kəsmə pro- sesləri, metallurji itlər, bərk mad- dələrin sintezi, monokristalların yetipdirilməsi, kompozit materialla- rıp, iluiyə və s.-nin alıpması tədqiq edilir. Bu tədqiqatları həyata gecir- mək ucun hazırda Yerətrafı orbit- lərdə kosmik T. laboratoriyaları ya- radılır. Kosmik T.-nın ipnkitafı kosmosda muxtəlif konstruksiyalar qurmaqa, Yer pəraitində istifadə et- mək ucun xususi saf metallar alma- qa və qabaqcadan verilmiyi xassəli gey- fiyyətcə yepi materiallar istehsalına imkan verir. Bax həmcinin cSalyutə,

Ədə Qritin S. D. i dr., Kocmm coskal texnoloqin i proiznodstno, M., 1978: Epic A. F., İndustrild v kosmose, M., 1978, Barta C, ii dr., Kosmiceskan texnoloqin: rojdenie kristallop p nevs- 0 vokn.2 Nauka i celonecestvo, M.,


TEXNOLOGİYA İNSTİTUTU, Azərbaycan Texnologiya İn-t u—resp.-da texnoloq kadrları hazırlayan ali təhsil muəssisəsi. 1981 ildə Kirovabadda yaradılmıid- dır. 3 fakultəsində (mexanika, yeyin- ti istehsalının texnologiyası: to- xuculuq və yungul sənayenin texnolo- giyası) 10 ixtisas uzrə mӱtəxəssis ha- zırlanır. Əyani, qiyabi BƏ axımaM imə"- bələri, 21 kafedrası, muasir avadan- lıqla təchiz olunmunq laboratoriya- ları, fənn kabinetləri, tədris e”ma- latxanaları var. Təhsil muddəti 5 ildir. İstehsalatla əlaqənin məH- kəmləndirilməsi ucun Kirovabadın bir sıra iri sənaye mӱəssisələrində in-tun muvafiq kafedralarının fi- lialları acılmıtdır. İn-tun Azərb, və rus bəlmələrində təqr. 3000 (o cum- lədən əyani ipe”bədə 1732 nəfər) tələ- bə təhsil alır, 180 muəllim dərs de- yir (1983 84). Azərb. və rus dillərin- də coxtirajlı “ Texnoloqə qəzeti nəir edilir (1983 ildən). TERPAH (viy) —HpanbıH Tayraxrtr. Əlkənin əsas siyasi, iqtisadi, tica- rət-maliyyə və mədəniyyət mərkəzi. Mər- kəz ostanının inz.m. D.y., avtomobil və hava yolları qovpaqı. Elbursun en- dar hissəsində, Dəmavənd d. ətəyində, 1100—1300 m Hund.-dədir. İqlimi sub- tropik kontineptaldır. Orta temp-r Yanvarda 22S, iyulda 29,42S-dir. İl- lik yarıntı 240 mm. Sah. təqr. 250 km?, ƏH. təqr. 7 mln. (ətrafı ilə, 1982). PQəhər idarəciliyini əhalinin sec- diyi 1Pura Həyata kecirir. 1 əsrdə (batpiqa məlumatlara gərə 12 əsrdə) İranın qədim paytax- Tbi Pe) m. yaxınlıqında salınmın- dır. 13 əsrdə monqollar Reyi daqıt- dıqdan sonra T. tədricən beyuməyə bailadı. 1785 ildə İranın paytax- tı elan edilmitdir. Tkinci dunya muharibəsindən (1939—45) sonra in- tensiv inkitpaf etməyə batilamıdır. 1943 ildə Q.-da uc muttəfiq dəvlətin —SSRİ, ABİT və B. Britaniyanın he- kumət bapcılarının konfransı keci- rilmitdir (bax Tehran konfransı (1943)|. T. 1978—79 illərdə İranda antimonarxiya, antiimperialist inqi- labıq əsas mərkəzlərindən olmupdur: 1979 il fevralın 12-də inqilabcılar silahlı usyan nəticəsində T.-da mah- lıq usuli-idarəsinə son qoydular. iri sənaye mərkəzidir. Əlkənin sənaye istehsalının təqr. 1/3-ini ve- rir. Mapınqayırma və metal e”malı (avtomobil və təyyarəquratlidırma 3-d-


TEHRAN KONFRANSI



= =. “


E 9 - də zad 205”) va—” “Ayk: Yalı ağam Ri ləli,



m vn Bul Bİ


Tehran. 1. Hləhəpnən önp xəepyuym., 2: dbnpnenci MelnaHıı, 3. Barrm-Mnnu xapna3acbı,


177


-


“ail | əl ". YR ə



4. PPəhər parkında,


ları, radio aparatları, televizor, soyuducu və s. istehsalı), kimya, neft eqmalı, metallurgiya, poliqrafiya, tikinti materialları, yungul, yeyinti sənayesi var. Kustar sənətkarlıq in- kipaf etmitidir.

T. 1870—72 illərdə yenidən qurul- muli kəhnə ipəhərdən və 20 əsrin 30- cu illərindən tikilən yeni itəhərdən ibarətdir. T.-ın iqəhərsalma qurulu- punda duzbucaqlı itəbəkə əmələ gəti- rən kucələr, meydanlar, baqlar, fəv- varələr, muasir Qərbi Avropa me”mar- lıqrı ruhunda tikilmiiy coxmərtəbəli mehmanxanalar, banklar, inzibati bi- nalar, mulk-kotteclər və 10—12 mər- təbəli yapayıti evlərindən ibarət mə- həllələr (19—20 əsrlər) ustun yer tu- tur. Pəhərin Abbasabad r-nunda 1990- cı illərədək tikilməsi nəzərdə tutu- lan ipəhər icərisində ipəhərədə əsas həkumət idarələri və inzibati bina- lar, həmcinin səfirliklər yerləitə- cəkdir. Me”marlıq abidələri: Gulus- tan sarayı (18 əsrin sonu—19 əsr), Sipəhsalar və PQaH məscidləri (19— 20 əsrlər) və s. cAsiyav kinoteatrı (20 əsr), Məclis binası (1959), T. ya- xınlıqındakı Hilton-otel (1962) muasir İran me”marlırının diqqətə- layiq numunələrindəndir. İranın 2500 illik yubileyi (1971)-ilə əlaqədar ge- nipq miqyasda iqəhərsalma və tərtibat ipləri gərulmutdur.

T.-da un-t və in-tlar, əlkənin bo0- yuk elmi idarələri və kitabxanala- rı, arxeologiya, etnoqrafiya muzey- ləri və s. muzeylər, muxtəlif teatr- lar fəaliyyət geəstərir.


Əd. İvanov M. S., Ocerk is- toriin İrana, M., 1952:


lm ə ə əl Yəadə ab də OD ə mə


ə mi ə nə Zi ssa, Les problemes sociaux de İla ville de Teheran, Teheran, 1984, A h r e n s P.G., Die Entvvick- lung der Stadt Teheran, Oplanden, 1966.


TEHRAN KONFRANSI (1943) — İkinci dunya muharibəsində uc mut- təfiq ön nm SER, ABII və B. Britaniya həkumət bacılarının, diplomatik mutpavirlərin və hərbi qərargahların nӱmayəndələrinin ii1-


tirakı ilə 1943 il noyabrın 28-i— dekabrın 1-də Tehranda gecirilmiyln konfransı. Konfransda ikinci cəb- hənin acılması ilə əlaqədar məsələ əsas yer tuturdu. ABPT və B. Brita- niya nӱmayəndələri bildirdilər ki, La-Maniq boqazından amerikan-ingi- lis qompunlarının Avropaya cıxarıl- masını nəzərdə tutan € ÖBEp/OD AP ƏMƏ- liyyatı 1944 ilin mayında baiplana- caq və Cənubi Fransada desantın kə- məyi ilə həyata geciriləcəkdir. İ. V. Stalin bildirdi ki, alman qopunla- rının Qərb cəbhəsinə gəndərilməsinə mane olmaq ucun sovet qopunları hə- min vaxtda hucuma bapqlayacaqlar. So- vet tərəfi həmcinin Avropada hərbi əməliyyatlar qurtardıqdan sonra Yapo- niyaya qarı muharibəyə baplayacaqrı barədə təəhhud geturdu. Konfrans bir sıra digər məsələləri də nəzərdən kecirdi. Kəniqsberqin (indiki Kali- ninqrad) Sovet İttifaqına verilməsi haqqında qərar prinsipcə razılai1- dırıldı. Polia və onun sərhədləri haqqında məsələyə də baxıldı. 1943 il dekabrın 1-də qəbul edilmiii 4 Uc devlətin bəyannaməsi9midə gəestərilir- di ki, əldə olunmu razılıq xalq- lar arasında məhkəm sulhu təmin edəcəkdir. “*İran haqqında bəyannaməq- də uc dəvlət baqicısının bu əlkənin tam mӱstəqilliyini, suverenliyini və ərazi butəvluyunu qorumaq arzusu təs- diq olundu. :

Əd.: Perepiska Predsedatela SopeR Ministrov SSSR s prezidentami SİA i premıer-ministrami Velikobritanii HO nreml VelikoN OtecestvennoV nöfHbi 1941— 1945 qq., 2 izd., t. 1—2, M., 1976: Sovet- skiN Sooz na mejdunarodnıx konferen- pinx perioda VelikoV Otecestvennoİ von- nı 1941—1945 qq., Teqeranskan konferen- pin trex spoznıx derjav—SSSR, SİYA i


Velikobritaniin. 28 nonbra—1 dekabra 1943 q., Sb., dokumentov, M., 1978. TEHRANTUT — tut sortu. Azərb.-da


xalq seleksiyası yolu ilə alınmı1- dır. Moqiz ayfa nəevunə aiddir. Hund. 20 m-dək, gəvdəsi acıq-palıdı, budaq- ları acıq-bozumtul olur. Yarpaqları tutqun-yapıl, butəv, ovalpəkillidir, uz. 14sm, eni 10 sm-dir. Ar, itirin: uzunsov, oval formalı meyvəsinin uz. 3.5—4 sm olur: tərkibində 16,996 mə-


kər, 0,176 turpu, 21,696 s vitamini var. PQirə cıxımı 67,826 -dir. Mey- vəsi yeyilir, qurudulur, ondan ilirə, mӱrəbbə və s. hazırlanır. | TECON, Tecjo n— Koreyada məhəp. Cxuncxon-Namdo əyalətinin inz. M, di qovipaqı. Əh. 507 min (1975). Mu- hum kaqrız sənayesi və ipəktoxuma is- tehsalı mərkəzidir. Pambıq parca, yeyinti, mapınqayırma muəssisələri var. Yaxınlırında volfram filizi cıxarılır. TELIEHMT (Hazırda Cexoslovakiya (Tebp— Teptin) və Pola (Slezqup—Se- ilin) sərhədində yerlətmin iyəhərin alm. (Tezshep— Tepen) adından)—tam kristallik tund rəngli Hipabissal qələvi suxur. Əsasi plagioklaz, augit və analsimdən ibarət olur. Tərkibində həmcinin hornblend və b. zeolitlər də iiytirak edə bilər. Adətən, diabaz quruluqiludur. Kicik massivlər, day- ka və sillər əmələ gətirir. SSRİ-də Qafqazda və Cənubi Sibirdə yayıl- mhpipdır. T. qəpəng uzluk dapıdır. TEYYİ K-TAİY — Ozb.SSR Surxandər- ya vil.-nin Baysuntau d.-nda Paleo- lit dəvrunə aid maqara dupərgəsi (bax Demikdai4).

TEİYT— Azərb.-da məittətdə iplədilən genaqızlı, dayaz mis qab, murəbbə, doənpab və s. bitirmək ucun istifadə edilir. Bəzən paltar yumaq, ulaq ci- mizdirmək ucun də ipnlədilirdi. Hələ qədimdən Qafqaz, Yaxın PTərq əlkə- lərində də yayılmındır.

TƏBDİL (ər. .)-d2—dəyitdirmə) —bir muəllifin əsərinin umumi ruhunu, məzmununu saxlamaqla, bapt verən hadi- sələrin məkanının, vaxtının, surətlə- rin adlarının və s. dəyitidirilərək yerli pəraitə uyqunlatdırılması | məs., N. Vəzirovun c Arakərimxan Ərdəbiliəz komediyası Molyerin cXə- sisə əsərindən T. edilmiytidir. TƏBƏQƏ —layın bir hissəsi. TƏBƏQƏ KONSTRUKSİYALAR—tə- bəqə və ya vərəq piəklində olan metal- dan (polad və ya aluminium ərintilə- rindən) hazırlanmı konstruksiya- lar, muxtəlif maye, qaz və dənəvər materialları dapımaq və saxlamaq ucun istifadə edilir. Məs., rezer- vuar, qazholder, bunker, bəyuk dia- metrli boru kəməri, ventilyasiya və tustu boruları, neft və kimya sənaye- si aparatları və s.—T.k.-dır. Onlara səmərəli forma verdikdə metal, əsa- sən, dartılmaya itlədiyi ucun məh- gəmliyindən tam istifadə olunur. T.g. cox vaxt nazikdivarlı qabıq kon- struksiyalara aid edilir. T.k.-da alu- minium ərintiləri daha cox iplədi- lir. Cəkisinin azlıqrı zəruri olan elementlərdə (məs., asma divar və ta- vanlar, dam ərtukləri və s.), səthi gərilmiii fəza "və mӱstəvi konstruk- siyalarda da T.k. geniii tətbiq olunur. TƏBƏQƏ POLAD, vərəq polad— yayma stanlarıpda slyab və ya gӱlcə- lərdən qızmar və soyuq yayma usulla- rı ilə hazırlanan polad təbəqə (vərəq) və ya zolaq. T.p. nazik (qalın- lıqı 4 mm-ə qədər) və qalın (qalın- lıqı 4—160 mm) olur. T.p.-dan elek- trotexnika, gerpuqayırma BƏ KƏMHTA - yırmada, əymə və pitamplanmıpq pro- fillərin hazırlanmasında, binala- rın dam əertuklərində, butəv en kə- sikli konstruksiya sistemlərində (MƏC., THD, CYTYH, HəpuHnə), pesepByaDp, boru və s. istehsalında istifadə edi- lir. Nazik T.p. səthinə bəzən korro-


TƏBHƏT


223


————esG —BLLKk—— kk s ə ə hə


ii ertuk (nun, qalay, r , aluminium və s.) cəgilir. 75 BƏƏLİK--bax Vətəndailıq. b TƏBƏRZİN (far. 23 x1 x—baltaç- .zӱ—yəhər)— kecmitdə Yaxın İTərq əl- gələrində, o cumlədən Azərb.-da soyuq silah nevu. Q.-i suvarilər yəhərə bar- layır və əlbəyaxa dəyuti zamanı isti- fadə edirdilər. Zaqafqaziyada daha cox tapıldıqından elmi ədəbiyyatda cZaqafqaziya T.-lərik də adlanır. E.ə. 14—9 əsrlərdə genip yayılmıii- dı. 16—17 əsrlərdə Avropada da ya- Yıl mı ipDdI. dən yalnız piyada əsgərlər istifadə edirdi.


Tunc tə- bərzin. Asəp6 CCP Xanlar ra- yonunun Ketiku kəndi. E.ə.


əsrlər.


58 2= 7”


Aki"




Arxeoloji qazıntılar zamanı Azərb.-dan (PTQamxor, Xanlar, Mingə- cevir, Quba, Talıpq və s.) coxlu tunc T. nӱmunələri və onları duzəltmək


ucun muxtəlif daiq qəliblər tapıl- mıtdır.


Ədə Aslanov Q., Azərbaycanın tunc təbərzin baltaları, B., 1982,


TƏBƏRİ (en), Əy Hədbəp Məhəmməd ibn Cərir ət- Təbəri (838- və ya 839, İranın Amol ip1.—923)—ərəb tarixcisi, ila- hiyyatcı. Coxcildli “Tarix ər-rəsul və -l-mulukə (*Peyqəmbərlərin və hekm- darların tarixiə) əsəri Yaxın PTərq əlkələrinin qədim və orta əsrlər ta- rixinin əyrənilməsində muhum mənbə- dir. Əsərdə ərəblərin Azərb.-ı ippeal etməsi, xӱrrəmilər, Babək hərəkatı, Məzyədilər və Sacilər dəvləti və s. haqqında da geniii məlumat veril- mipdir. T.-nin 30 cildlik 4Cami əl-bəyan fi təfsir əl-Quran (€Typa- nın təfsiri ucun izahlar toplusuə), cildlik - Kitab ixtilaf əl-fuqəhaə (4“Fəqihlərin ixtilafları haqqında kitabə) və s. əsərləri ilahiyyata həsr olunmutdur. Onun ərəb poeziyası, qrammatika, riyaziyyat, tibb və s. elm sahələrinə aid də əsərləri var.


Əsəri:

“ Y “r iy əlyz € —1 AD. AL ə Yə-L dəb Əd. Bunimnltov Z. M., Obzor is-


tocnikov po istorii Azerbaidjana (is- tocniki arabskie), B., 1964.


TƏBƏPH (,..) Ehcan (x. 1917, Mazandaran ostanı, Sari (.)—İran pairi, yazıcı və ictimai xadim. İran Xalq Partiyasının (İXP) mu- əssislərindəndir. İXP-nin MK, MK Siyasi heyqətinin uzvu, MK katibi olmutdur. İXP qadaqran olunduqdan sonra muhacirətdə yapamıqpdır (1950 —80). 1980 ildə İrana qayıtmıpt, 1983 ildə həbs olunmuttdur. İran zəhmət- ketplərinin azadlıq mubarizəsi bədii Yaradıcılıqrının əsas məevzusudur (“Mehriqan nəqməsiə, *İran Xalq Par- tiyası haqqında mahnız, “Gecəə, c Xalq qəhrəmanları mahnısız, 4 Məhkəməə,


Avropa ordularında T.-


cTufap yaxıplatmırə, “Neftci mah- nısı və s, pe”rləri). “Qızıl ulduzə, c Vladimir İlic Leninə, “ Rəhbərə, c Moskva pə s. ipe”rlərində sovet adam- larının yaradıcı əməyi, Kommunist partiyası və Sovst dəpvlətinin mudrik sulhsevər siyasəti, SSRİ və İran xalqlarının dostluqu tərənnӱm edil- midir. Bə”zi əsərləri Azərb. dilinə tərcumə olunmutdur.

TƏBMƏT-. 1) getiti mənada mopcudat, forma muxtəlifliyi olan butun aləm. T. anlayınpı bu mə”nada materiya, universum, kainat aplayıtqları ilə bir sırada durur. 2) Dar mə”pada elm obyekti, daha dəqiq desək, təbiətiqunas- lıqRıNn məcmu obyekti. T. butevlukdə obyekt haqqında umumi anlayın ol- maqla bu və ya digər konkret pred- metin aplaoılması və izahının sxe- mini verir. Bu umumi T. aplayıtı fəlsəfə və elmi metodologiya cər- civəsində hazırlanır. Son dərəcə umumi abstraksiya olan T.-in Əsas sə- ciyyəsi universallıq, qanunauyqunluq, əzəlilik, əbədilik, sonsuzluq və ka- filikdir. Muasir elm və fəlsəfə T. anlay Hıipının əvvəlki dəpvrlə rdaki məzmunundan faydalanmaqla opun mu- hum əlamətlərini əhəmiyyətli dərəcə- nə inkipaf etdirir. Məs,, Eynitey- nin nisbilik nəzəriyyəsi və T.-də o6- yektlərin məkan-zaman təpqkili haqqın- da təsəvvurlərin dəyinməsi, mikro- aləm fizikası və səbəbiyyət anlayıpı- nın məzmununun zənginlətməsi, eko- logiya və vahid sistem olan təbiətin tamlıqı prinsipi və s. 3) T.-in ən cox iplənən mə”nası insan cəmiyyəti- nin yapadıqı təbii pqəraitdir. Bu məqnada T. anlayınyı insanın T.-ə olan mӱnasibətində T.-in yeri və ro- lunu ifadə edir. T. təkcə təbii itə- raiti yox, habelə insanın yaratdıqı təraiti də (ikinci T.ə) əhatə edir. K. Marks yzır ki, insanla təbiət arasında daim Həyata kecirilən mad- dələr mubadiləsi ictimai istehsalı tənzim edən qanundur: bu cur muba- diləsiz insan həyatının əzu mumkun olmazdı (Marks K.i Ənqelhs F., Soc., t. 23, s: 96, 54).

İnsanın " T.-ə munasibətinin real əsası onun fəaliyyətidir, bu fəaliyyət həmitnə T.-də və onun materialı ilə həyata gecirilir. İnsain—təbiət muna- sibətlərində iki mərhələ pə iki for- ma vardır: 20-ci əsrin ortalarına qə- dər olan ekstensiv və ondan sonrakı intensiv mӱnasibət. Birinci mərhələ- də, istifadə edilən materialın miq- yasının giciğliyi səbəbindən T.-ə tə”- sir zəifdir, T. əzu təkrar istehsal edir və ahəngdarlıqını saxlayır. El- mi-qexniki inqilabın batilanması ilə insanların T.-dən aldıqı material və enerjinin miqdarı onların T.-də- ki ehtiyatı ilə muqayisə olunur. İn- sanın fəaliyyəti T.-in ahəngində, həm də onun maddi substratında ciddi dəyipniklik tərədir. Əgər əvvəllər təkcə insan T.-dən asılı idisə, indi T.-in əzu də muəyyən mə”nada insandan asılıdır. Muasir dəvrdə insan—tə- biət munasibətlərini tənzimləməkdə elm muhum bir vasitəyə cevrilir. Elm təbiətin əzunun təkrar istehsalını və Q.-dən insanın istifadə etməsini planlapidırmaq imkanı Yaradır. Nə- ticədə qlobal idarəetməyə əsaslanan intensiv munasibət yaranır ki, bu da T.-dən səmərəli istifadənin, T.-in saxlanması və təkrar istehsalının


proqramına əsaslanır. Q. getdikcə daha bəyuk miqyasda sospal orqaniz- mip muhum pə məqsədli idarə olunan unsurulə cevrilir.

İnsanın fəaliyyəti ilə yaradı- lan cikinci T.əj hadisələripin miq- yası T. hadisələri ilə həməlculu ol- duqda, yəqni insanın fəaliyyəti kos- mik miqyas aldıqda Q.-ə xırda praq- matik munasibət sosial-tarixi muna- sibətlə əvəz edilir ki, bunun da ba1- lıca səciyyəsi T.-ə insanın Həyat məs- gəni, mədəpiyyət yuvası kimi baxmaq, onun imkanları və tələblərini nə- zərə almaqdan ibarətdir. Bu cӱr mu- nasibət əz nevbəsində sosial və təbii,


ahəngdar və uzlapimıpl idarəstməni zərurilətidirir. Elm və texnikanın muasir inki-


pafı sahəsində T.-dən istifadə so- sial-iqtisadi qurulupun xarakterin- dən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Son məqsədi maksimum gəlir əldə et- məkdən ibarət olan kapitalizmdə T.- dən amansızcasına, vehtqicəsinə isti- fadə edilir ki, bu da ekoloji bəh- ran yaradır. Hava və su hevzələri zi- billənir və zəhərlənir, bitki zolaq- ları azalır, təbii sərvətlər tukənir. Nəticədə Q.-in ahəngi pozulur, hə- yatın mevcudluqu təhlukə qartısın- da qalır. Hələ K. Marks yazmıtndır ki, c...əgər mədəniyyət kortəbii inki- taf edirsə, pçurlu surətdə istiqa- mətləndirilmirsə,... əzundən sonra səhra qoyur (yenə orada, t. 32, s. 453). Kapitalizm qurulupqu T.-dən məqsədyənlu və səmərəli istifadə edilməsinə ciddi əngəl tərədir. Bu əngəlləri aradan qaldırmaq, T.-i el- mi əsaslarla idarə etmək ucun T.-ə burjua munasibəti məhv edilməlidir.

İctimai mulkiyyətə əsaslanan so- sializm cəmiyyətində əhalinin butun təbəqələrinin məqsəd və mənafe umu- miliyi T.-dən ən səmərəli və qoptimal istifadə etməyin zəminidir. Ətraf muhitin muhafizəsi və T.-in saxla – nılması məqsədlərinə sosialist əl- kələrində kulli miqdar vəsait sərf edilir, təbii maddə və enerjiyə əvəz- ləyicilər axtarılıb tapılır. İlİyö- həsiz ki, ekoloji problemlər sosia- lizm cəmiyyəti qarurqısında da durur. Lakin sosializm cəmiyyətində plan- lapdırma və idarəetmə orqanlarının (partiyanın, dovlətin), elmi quvvələ- rin birgə səyi nəticəsində ekoloji problemlər bəhran səviyyəsinə qalxma- dan muvəffəqiyyətlə həll edilir. So- sializmdə T. xalqın umumi sərvəti, cəmiyyətin məhsuldar quvvələrinin sur”ətlə inkitafının maddi əsası- dır, istehsal ilə təbii və sosial gercəkliyin insan naminə rasional də- yippdirilməsi vasitəsidir. Burada cə- miyyətin məhsuldaf quvvələrini inki- paf etdirmək və istehsalcıların qa- biliyyətini formalatdırmaq yolu ilə əməyin yaradıcı-dəyindirici imkan- larının T.-in qӱvvələrinin obyektiv zənginliyi və xususiyyətləri ilə ahəng- dar əlaqələndirilməsi baip verir. Hə- min prosesdə T. istehsalın muhum məhsuldar amili, insan fəaliyyətinin həyati unsuru və onun insani məvcud- luqunun əsası olur. Beləliklə, Q.-dən rasional istifadə ictimai-tarixi prosesin obyektiv qanunu kimi cıxıip edir.

Əd. Engels FR., Təbiətin dialekti- kası, B., 1966: yenə onun, Anti-Durinq, B., 1967, Lenin V. İ., Materializm və


224


empiriokritisizm, Əsər. tam kulliyya- tı, c. 1EvT Dorst J. L., Do toqo kak um- qet priroda, M., 1968, Celovek, oblİestvo i okrujakidal Sreda, M., 1973, Sen - Mark F., Sopializapnil prirodı, per. s frani,, M., 1977, Fedorov E. K., Vzaimodenstvie obipestva i prirodı, L., 1972: Qerasimov İ., Budıko M,, Aktualınıe problemı vzaimodenstvin ce- loveka i prirodı, cFKommunistə, 36 10, 1974: Celopek i mir celoneka, Knev, 1977: Tuqarinov V. P., Priroda, pivili- zamin, celovek, L., 1978, Sopializm i pri-


pona, M., 1982, U pakov E. Sopi- alıno-zkonomiceskoe razvitie i prirodo- oxrannan deltelınostı, M., 83.


TƏBİƏTDƏ MADDƏLƏR DƏVRANI — Yerdə uzvi və mineral maddələrin dəvri xarakterli cevrilmə və yerdə- yiiqmə prosesi. Təqr. 5 mlrd. il əvvəl Yer maddəsinin diferensiasiyası baiq vermin və Yer kimyəvi tərkibi, fizi- ki və termodinamik xususiyyətləri ilə fərqlənən konsentrik qatlara, yaxud geosferlərə (atmosfer, hidrosfer: Yer ni qranit, bazalt və s.) bə- lunmuttdur. Geosferlər arasında və qonların daxilində maddələr mubadi- ləsi daim davam etmitdir.

Muasir devrdə gkeosferlər apa- sında maddələr dəvranı ilaquli is- tiqamətdə Yer səthinin 10—20 km, bə”- zən 50—60 km-liyində daha fəal ge- dir. Fasiləsiz maddələr devranı at- mosfer, hidrosfer, litosfer və bio- sferdə mutpahidə edilir. Maddələr muvazinətdə olduqu termodinamik sis- temdən cıxan kimi qismən ilk vəziy- yətə kecmək ucun cevrilmələrə uqrayır. Lakin tam əvvəlki vəziyyətə gecə bil- mir. Belə təkrar olunan proseslər nəticəsində Yer səthi relyefinin sta- billiyi təmin olunur. Buna, təbiətdə suyun devranı misal ola bi- lər. Okean səthindən coxlu su buxar- lanır. Atmosferə qalxmıpq su buxa- rı oradakı qazları udur, yaqıpq ha- lında Yerə qayıdır. Burada suyun muӱ- əyyən hissəsi muxtəlif maddələrlə birlətir. Muəyyən hissəsi Yer qabıqı- nın .kevrək cekuntuləri ilə kristal- lohidrat və s. formada əlaqələnərək gemulur və uzun muddət əsas dəvran- dan cıxır. Sonralar bu su vulkanlar və s. ilə yenidən Yer səthinə qalxır. Suyun əsas hissəsi isə axan ar cəkun- tuӱlərindən suda həll ola bilən mad- dələri qəbul edir və caylarla yenə okeana axır.

Kalsiumun devranında əhəngdatı parcalanır, suda həll olan kalsium duzları caylarla dənizə axır. Hər il qurudan dənizlərə təqr. 5-108 t. kalsium atılır. İsti dənizlərdə- ki ibtidai orqanizmlər (foramini- ferlər, mərcanlar və s.) skeletlərini qurmaq ucun kalsium-karbonatdan is- tifadə edir. Həmin orqanizmlər ələn- dən sonra onların skeleti dənizin dibinə cəkur və metamorfizm nəti- cəsində əhəngdatına cevrilir.

Karbon əsas biogen elementdir: biosferin canlı maddəsinin əmələ gəlməsində muhum rol oynayır. Atmo- sferdə olan SO,-dən fotosintez pro- sesində muxtəlif uzvi birləimələr əmələ gəlir.

Azot, əsasən, atmosferdə qaz Ha- lındadır, azot biogen dəvrana iki Yolla daxil olur: atmosfer azotu elektrik və fotokimyəvi oksidləimə prosesi nəticəsində (MO,, CO, və s.) əmələ gələrək yaqıni suyunda həll olub torpaqa, okean sularına qarınqır: azot kək yumrularındakı bakteriya-


TƏBİƏTDƏ MADDƏLƏR DƏVRANI


larla, sərbəst azot bakteriyaları və s. ilə bioloji fiksə olunur.

Fosforun biosferdə mənbəyi, əsasən, maqmatik suxurlarda olan apa- titlərdir. Fosforun cevrilməsində canlı maddələr muhum rol oynayır. Orqanizmlər fosforu torpaqdan, sulu məhlullardan alırlar: heyvan sumuk- lərində fosfor xususilə coxdur. Or- qanizmlərin məhv olması nəticəsində fosfor torpaqa və dib cekuntulərinə qarınlır və yenidən biogen dəvrana qayıdır.

Kukurdun dəvranı da canlı maddə ilə əlaqədardır. Təbiətdə mik- roorqanizmlərin iptirakı ilə kukurd sulfidi oksidləiib, suda və torpaqda olan kukurd sulfatına (5O,) cevri- lir. Bitkilər sulfatları mənimsə- yir. Orqanizm qalıqları parcalanar- kən kukurd birləmələri dəyiptir. Zulallar mikroorqanizmlərin iptti- rakı ilə parcalanarkən hidrogen- sulfid (N,5) alınır. N.5-in oksid- ləiiməsi isə sulfat və ya kukurd ele- menti verir. Yenidən kukurd dəvranı balilayır.

İnsanın təbiətə tə”siri nəticə- sində biosferdə maddələr və enerji dəvranının yeni-yeni yolları Yara- nır, minlərlə yeni kimyəvi birləpt- mələr əmələ gəlir. İnsanın istifa- də etdiyi coxlu metal, fosfor, ku- kurd, azot: birlənmələri, gӱbrə eh- tiyatı, sun”i gəllər, beyuk kanallar və s. təbiətdə adi geokimyəvi proses- ləri dəyitdirir. Bu proseslərə duz- gun istiqamət vermək, ətraf muhiti qorumaq, təbii sərvətlərdən səmərə- li istifadə etmək ucun Q.m.d.-nı ey- rənmək vacibdir.


Ədə Vernadskinn V. İ., Ocerki qeoximii, 4 izd., M.—Sverdlonsk, 1934: Vilhams V. R., Sobr. soc., t. 6, kə 1951, Zavarzin Q. A., Litotrofnıe mikroorqanizmı, M., 1973: Odum KƏ., Osnovı əkoloqii, M., 1975: Pvari S. C,, Əkoloqiceskie zakonomernosti əvo- lopii, M., 1980.


TƏBİƏTİ MUHAFİZƏ CƏMİYYƏ- Tİ—SSRİ-nin butun multəfiq resp.- larında yaradılmınq kӱtləvi kəenullc təpkilatu, əsas vəzifəsi əhalini tə- biətə ehtiyatla yana:imaqa, opu sevmək ruhunda tərbiyəyə, təbiəti mӱhafizəyə, təbii ehtiyatlardan duzgun istifadə- yə və onların bərpasına, iəhər, kənd, yol və s. obyektlərin yapqlıllatdırıl- masına cəlb etməkdir. əy Tə- biəti Muhafizə Cəmiyyəti 1924 ildə təmpkil edilmisdir. Q.m.c. ardıcıl olaraq təbii sərvətlərin qorunub sax- lanması və bərpa olunması tədbirlə- rinin Yerinə yetirilməsinə nəzarət edir. Ən”ənəvi kampaniyalar—cQutlar gupuçə, “Mepə həftəsiə, c Təbiəti mu- hafizə aylıqık və s. gecirir, təbiə- tin muhafizəsinə dair yarınlar, mu- sabiqələr təikil edir. Azərb.SSR-də T.m.c. 1963 ildə yaradılmıtdır.

“TƏBİƏTİN DİALEKTİKASI — F. Engelsin fəlsəfi əsərisz ilk də- fə SSRİ-də (1925) cap olunmutdur. 1873—86 illərdəki qeydlərdən ibarət- dir. Əsərdə nəzəri təbiətiqunaslıqın muhum problemlərinin dialektik-ma- terialist anlapılması ətraflı ipərh edilir. 4“ Q.d.ə bitməmiiy əsərdir, bizə əlyazması ipəklində (2 plan layihə- si, 10 az-cox iplənmiiy məqalə, 169 qeyd və fraqmept) gəlib catmıtdır. F. Engels gkəstərirdi ki, dialektik- materialist fəlsəfə yalnız ictimai


elmlərin deyil, təbiyyat elmlərinin də muhum nəticələrinin ӱumumiləidi- rilməsinə əsaslanmalıdır və təbiyyat elmləri yalnız dialektik-materia- lizm əsasında səmərəli inkipyaf edə bilər. 4*Q.d.ə-nda tarix və təbiətiqu – naslırın muhum məsələləri dərin fəlsəfi tədqiq olunmuit, mexanisiz- min, metafizik metodun, təbiətiqunas- lıqda idealizm və aqnostisizm kon- sepsiyalarının tənqidi verilmitdir. Engels təbiətə metafizikcəsinə ba- xhiiların elmin inkitpafı ilə da- xildən sarsıldıqını və əz yerini dialektik metoda verdiyini, təbiətiqu- nasların getdikcə metafizik təfək- kurdən dialektik təfəkkurə gecməyə məcbur olduqunu gəstərmiidir. O, ma- teriyanın hərəkət formaları haqqın- da dialektik-materialist nəzəriyyəni inkitaf etdirmiit, təbiyyat elmləri- nin təsnifi prinsiplərini ippləyib hazırlamınl, 4 Q.d.ə-nın əsasını təiq- kil edən əz konkret təsnifini irəli surmutidur. Engels təbiətiqunaslıqın əsas inkipaf qanunlarını hərtərəf- li tədqiq etmit, onların dialektik xarakterini aikara cıxarmıpdır. Enerjinin saxlanması və cevrilməsi qanununun mə”nasını gestərməklə, En- gels termodinamikanın ikinci prin- sipini təhlil etmi:i, Kainatın is- tilik elumu bali verəcəyinin uydurma olduqunu aikara cıxarmındır. En- gels nəevlərin məniəyi haqqında Dar- vinin nəzəriyyəsini dərin təhlil edə- rək gəstərmitdir ki, bu tə”limin əsas məzmunu (inkitaf nəzəriyyəsi) materialist dialektikaya tam uyqun gəlir. Engels insanın formalatma- sında əməyin rolunun iplənməsinə beyuk diqqət vermipdir. O, həmcinin riyazi anlayıni və əməliyyatlar, tə- biətdəki ppey və proseslərin munasi- bətini, təbiətdə onların əz real tim- salının olmasını gestərmiiy və qeyd etmitdir ki, dəyitən həcmlərin tət- biqi dialektikanın riyaziyyata nufuz etməsidir. 4“ T.d.ə-nda Engels təsaduf və zərurətin nisbəti məsələsini araii- dırmıl, mexanistik və idealist ba- xıpiların yanlıqi olduqunu aipkara cıxarmınl və Darvin tə”liminin mate- rialı əsasında, təbiətiqunaslıqın dialektikanın muvafiq muddəaları- nı necə konkretlətdirdiyini gestər- mipdir. 4 T.d.ə-nda təbiətpiqunaslıqın xususi məsələlərinə toxunan ayrı-ay- rı təfərruatlar elmin tərəqqisi nə- ticəsində kehnəlməyə bilməz, lakin təbiətiqunaslıq məsələlərinin təhli- linə və onların fəlsəfi umumilət- dirilməsinə Engelsin dialektik-ma- terialistcəsinə yaniapması muasir devrdə də ez “əhəmiyyətini saxlamaq- dadır. Q.-d.-ndakı bir sıra muddəa təbiətiqunaslıqın inkipafını cox qabaqlamıtlddır. Əsər təbiətiqunaslı- qın murəkkəb problemlərinə dialek- tik yanaima numunəsidir. Əsər Azərb. dilində 1966 ildə nəptr olunmudur. TƏBİƏTİN MUHAFİZƏSİ, ət- raf muhitin muhafizəsi —təbii ehtiyatlardan istifadə, 01- ların saxlanmasını və səmərəli is- tehsalını tə min etmək ucun dəvlət və huquq tədbirləri sistemi. SSRİ-də, o cӱmlədən Azərb.SSR-də T.m. muӱva- fiq dəvlət orqanları, qoruqları, OB- culuq təsərrufatları və 6. muəssisə- lər tərəfindən həyata kecirilir. T.M. torparın, su ehtiyatlarının, ha- vanın sənaye tullantıları və zəhər-



TƏBİƏTİQTNASLIQ


225


ləyici kimyəvi maddələrlə cirklənmə- məsi, meiqə və otlaqların muhafizə- si, .. tapılan və nəsli kəsilmək- də olan faydalı bitki və heyvanların muhafizəsi, təbii sərvətlərdən duӱz- gun istifadə edilməsi, təbii abidə- lərin qeydiyyatı, mӱhafizəsi və bər- pası, balneoloji və iqlim ehtiyatla- rından maksimum istifadə olunması, termal və mineral mənbələrin muhafi- zəsi, həmcinin T. m. ideyası və təbiə- tin qorunmasına yenəldilmiiq tədbir- lərin İRİ VƏ S. İLƏ MƏPRULl olur. Eyni zamanda geni miqyasda tarlaqo- ruyucu metpə zolaqları salınır, tor- paqın qӱvvətləndirilməsi, meliorasi- yası haqqında tədbirlər gərulur, su və kӱlək eroziyasına qarpı mubarizə aparılır. Su ehtiyatlarının muha- fizə edilməsi ucun iplər gərulur. Dəniz və batqa su hevzələrinə tekulən axar suların zərərsizlətdirilməsi ucun xususi təmizləyici qurqular qu- rapdırılır.

T.m. eyni zamanda təbii ehtiyatla- rın saxlanılması və bərpasının umu- mi prinsipləri və metodlarının iii- lənilməsinə aid elmi fəndir. Bu fən- nin bəlmələri torpaqın, suyun, at- mosferin, bitki və heyvanat aləminin, təbii komplekslərin (landilaftın) qo- runması və s.-dən ibarətdir. İnsanın saqlamlıqı və onun rifahı ucun tə- bii sistemlərin fiziki, kimyəvi və bioloji parametrlərinin optimal sə- viyyədə saxlanılmasına yenəldilmitn ictimai-siyasi, inzibati-təsərrufat, regional, devlət miqyaslı və ynəl- xalq tədbirlər kompleksinə ətraf mu- hitin muhafizəsi (ƏMM) deyilir.

Azərb.SSR-də nə T.M. yapə Myhy əəən kecirilir. Belə ki, nadir flora, fauna və əhəmiyyətli obyekt- ləri qoruyub saxlamaq ucun diqqətə- layiq iplər gərulur, devlət qoruq- ları, yasaqlıqlar, ovculuq təsərru- fatları yaradılır.

Azərb.SSR-də 12 devlət qorurqu, 16 yasaqlıq, 2 devlət ovculuq təsər- rufatı var. T.m.-nin əsas forması təbii ehtiyatlardan səmərəli və kom- pleks istifadə etməkdir. Azərb.SSR Ali Soveti 1959 ildə “Azərb.SSR- də təbiəti mӱhafizə haqqındaz qəra qəbul etmipdir. Həmin ildə Azərb. SSR Nazirlər Sovetində təbiəti mu- hafizə idarəsi təpkil edildi (1967 ildən Azərb.SSR Nazirlər Soveti yanında Təbiəti Muhafizə Komitəsi adlanır). Bundan əlavə resp.-da su təc- hizatı, su ehtiyatlarının muhafizə- si və onlardan istifadə etmək ucun Dəvlət İstehsal Komitəsi, Dəvlət Mepə Təsərrufatı Komitəsi və s., 1963 ildə isə Azərb.SSR-də Təbiəti Muhafizə Cəmiyyəti yaradıldı. 1975 ildən “Azərbaycan təbiətiz elmi-me- todik məcmuəsi nətr olunur. CCPH- nin bir sıra un-tlərində, o cumlə- dən Azərb. Dəvlət Un-tində ə MY- hitin muhafizəsi kafedrası = var.

Huquqi problemlər. Sovet qanun- vericiliyində təbiətin huquqi muha- fənn təbii pqəraitin qorunmasına,

rpası və yaxpılapdırılmasına yev- nəldilmii hyryru tədbirlərin məcmu-


sudur.

SRİ-də T.m.-nə muhum dovlət və- zifəsi kimi baxılır. Beyuk Oktyabr sosialist inqilabından sonra dər- hal, bu sahədə bir sıra qanunverici- lik aktları qəbul edildi: onlardan ən əsası V, İ. Leninin Torpaq haq-


ASE—15, c, 9


qında dekreti idi. Sonra URMİK-in 1918 il 27 may 4 Mepələr haqqındaı, RSFSR XKS-nin 1919 il 20 mart auUmumdevlət əhəmiyyətli mualicə yerləri haqqındaqh, 1919 il 14 may cYe- rin təki haqqında və s. dekretlər qə- bul edildi.

SSRİ Konstitusiyasında gəstəri- lir ki, indiki nəslin və gələcək nə- sillərin mənafeyi ucun SSRİ-də su ehtiyatlarının, bitki və heyvanlar aləminin muhafizəsi, havanın və su- yun saflıqının qorunması, insanı əhatə edən muhitin yaxtılatidırıl- ması ucun lazımi tədbirlər geruçlur.

.m. sahəsindəki mӱnasibətlər hyryru cəhətdən mӱttəfiq resp.-ların T.m. haqqında qanunları, SSR İttifaqı və mӱttəfiq resp.-ların torpaq, su, səhiyyə, mepə haqqında qanunları və s. ilə nizamlanır. 1957—63 illərdə bu- tun resp.-larda (Azərb.SSR-də 1959 il- də) Q.m. haqqında qanun qəbul edil- mipdir. Həmin qanunlar insanı əhatə edən muhitin muhafizəsi problemlə- rinə kompleks yanatimanı tə"min edir, qadaqan tədbirləri muəyyənlətdirir, təbii obyektlərdən istifadənin bə”zi iərtlərini nizamlayır və s. 1969 il- də SSRİ Ali Soveti SSR İttifaqı və muttəfiq respublikaların səhiyyə haqqında qanunvericilik Əsaslarını qəbul etmipdir. Əsaslara muvafiq olaraq muttəfiq resp.-larda (Azərb. SSR-də 1978 ildə) səhiyyə az ka qa- nun qəbul edilmitdir: orada əhalinin əmək, məipət və istirahət ipəraitini tə”min edən (o cumlədən torpaqın ha- va və su hevzələrinin) sanitariya-gi- giyena tələbləri muəyyən olunmutdur. 1972 il dekabrın 27-də Sov İKİ MK və SSRİ Nazirlər Soveti “Təbiətin muhafizəsini gӱcləndirmək və təbii ehtiyatlardan istifadəni yaxtJvılaji- dırmaq haqqındak geniit qərar qəbul ETMHULTƏD. “Təbiətin muhafizəsini gӱcləndirmək və təbii sərvətlərdən istifadəni daha da yaxpıla:tdırmaq sahəsində əlavə tədbirlər haqqında qərar (1979), AtiBərər havasının muhafizəsi haqqında (1980) və cHey- vanlar aləminin muhafizəsi və ondan istifadə haqqında = (1980) SSRİ Qa- nunları qəbul edilmitdir.

T.m. tələblərinə riayət etməmək nə- ticəsində vurulmuii maddi ziyan ədə- nilməlidir, ətraf muhitin qorunma- sı haqqında qanunları pozan vəzifə- li ipəxslər və vətəndailar isə qanun- la muəyyən olunmuni qaydada məs”uliy- yət (cinayət məs”uliyyəti daxil olmaq- la) dapıyırlar.

Sosialist əlkələrində T.m. sahə- sində umumi qanunlarla yanaiqı, tə- bii muhitin ayrı-ayrı unsurlərinin muhafizəsi haqqında qanunlar məv- cuddur.

Kapitalist əlkələrində təbii mu- hitin pozulması təbii fəlakət xa- rakteri alır və təkrar istehsal pro- sesi ucun muhum maneə yaradır ki, bu da burjua dəvlətini T.m. uzrə təd- birlər gərməyə məcbur edir. nm etmiil kapitalist əlkələrində ətra(


muhitin pisləpməsi ilə mubarizə ucun milli proqramlar irəli su- rulur.


Əd. Əliyev H. Ə., Həyəcan təbili, B., 1983, Ələsgərov M., Təbiətin mu- hafizəsi, B., 1980: Ob oxrane okrujaqo- meh sredı. Sb. dokumentov partii i pra- viqelıstva. 1917—1981, M., 1981: Pravo- van oxrana prirodı v SSSR, M.. 1976.


TƏBİƏTİYUNASLIQ—təbiət haqqın- da elmlər sistemi, elmi biliyin uc əsas (texniki və ictimai elmlərlə ya- nalı) sahələrindən biri. T.-ın pred- meti olan təbiət insan fəaliyyətilə qırılmaz vəhdətdə arapdırılır. T.- ın vəzifəsi hərəkətdə olan materiya” nın muxtəlif nəevlərini dərk etmək, təbiət quvvələrindən insanın məna- feyi naminə istifadə etmək məqsədilə maddi aləmin qariılıqlı əlaqədə olan qanunauyqunluqlarını eyrənmək- dir. T. təbiət hadisələrinin mahiy- yətini, qanunlarını tədqiq edir və bu zəmində yeni hadisələri irəlicə- dən gərur və yaradır, həmcinin dərk olunan qanunlardan praktik istifadə imkanlarını acıb gestərir. T. təka- mul və inqilab yolu ilə inkipaf edir. İnqilabi inkitpaf prosesində T.-ın hakim nəzəri əsaslarında KƏK- lu parcalanma bali verir və onun ma- terialist məzmunu .ətrafında Sina mubarizə kəskinlətməyə baplayır.

da bir-biri ilə əlaqədar olan nəzəri, eksperimental və istehsal-tətbiqi tə- rəflər məvcuddur. T.-ın nəzəri dun- yası dunyagerupqu funksiyası ilə qı- rılmaz vəhdətdədir. Dunyageruiqu funksiyası dunyanın təbii-elmi mən- zərəsini yaradır, təbiət haqqında di- ni təsəvvurləri inkar edir. T. mate- rialist fəlsəfə ilə sıx barlıdır. V. İ. Lenin təbiətpqunaslarla filo- soflar arasında ittifaqın vacibli- yini qeyd edərək yazırdı: 4Bunsuz be- yuk təbiətiqunaslar fəlsəfi nəticə- lər cıxarmaqda və umumilətdirmə- lərdə indiyə qədər olduqu kimi yenə də tez-tez aciz qalarlar. Zira təbiət- itunaslıq elə surətlə tərəqqi edir və butun sahələrdə elə dərin bir in- qilabi dənuii mərhələsi kecirir ki,


əlsəfi nəticələr cıxarılmadan tə- nətiqunaslıq əsla gecinə bilməzə (Əsərləri, c. 33, səh, 235). T.-ın


ilə əlaqəsi fəlsəfi prin- siplər və muhum tun qanun- lar vasitəsilə əyata gecirilir. İdeologiya T.-a nufuz edərək dunya- gerupqu problemləri vasitəsilə onu kəskin ideoloji mubarizə sahəsinə cevirir. T.-ın tarixi materializmin idealizmə, dialektikanın metafizi- kaya, elmi dunyageruiqunun dinə qar- ilı mubarizəsi tarixi olmutmdur. Təbiət haqqında biliklərin rutpey- mi qədim naturfəlsəfədə yaranmıp- dı və əslində təbiətin bilavasitə seyri ilə xarakterizə olunurdu. Orta əsr- lərdə T. teologiyanın tə siri altın - da olmuidur. Lakin həmin dəvrdə təbiəti tədqiq etməyin eksperiməental metodu meydana gəlmii, təbiyyat elm- ləri xeyli inkipaf etmiiydi. Ko- pernikin dunyanın heliosentrik sis- temi haqqında tə”limi T.-da inqilabi cevriliit oldu. Q.-ın sonrakı tərəq- qisi kapitalist mӱnasibətlərinin in- kipafı ilə əlaqədardır. 16—18 əsrlərdə T. muxtəlif bilik sahələri barədə beyuk faktik material topla- dı. 19 əsrdə dialektik materializmin təbin-elmi əsaslandırılmasında enər- jinin saxlanması və itməməsi Qanu- nu, canlı orqanizmlərin huceyrə Qu- rulutu nəzəriyyəsi, C. Darvinin təkga- mul təlimi beyuk nəzəri ӱumumilət- dirmə rolunu oynadı. Sonralar isə təbiətin dialektikasını daha dolRrun aikar edən birləimələrin kimyYəvi qurulullu nəzəriyyəsi (A. M. Butle- rov), elementlərin devri sistemi (D.


ideologiya


226


TƏBİİ BORATLAR



İ, Mendeleyev), elmi fiziologiyanın əsasları (İ, M. Secenov), ipqıqın elektromaqnit nəzəriyyəsi kimi kəif- lər edildi. Lakin təbiyyatiqunaslar təbiətin dialektik inkipafını təs- diq edən kəpflər etsələr də, metafi- ziKk tərzdə dӱpqunməkdə davam edirdi- lər. 19—20 əsrlərin ayrıcında T.-da, əsasən, fizikada (Q. R. Herts tərə- findən elektromaqnit daləalarının kəpfi, V. K. Rentgenin kəiif etdiyi qısadalqalı elektromaqnit pqualan- ması nəzəriyyəsi, T. C. P. Tomsonun


elektron tə limi, M. Plank tərəfin-


dən kvant ideyasının daxil olması, A. Eyniteynin nisbilik nəzəriyyəsi, E. Rezerford və F. Soddinin kəif etdikləri radioaktiv parcalanma, A,

Popov tərəfindən radionun kəpfi və s.) bali verən cən yeni inqilabə ma- teriya, onun qurulupqu, xassələri, hə- rəkət formaları haqqında metafizik təsəvvurləri iflasa uqratdı. Lakin ideya irticası dəvrundə idealistlər T.-dakı inqilabdan materializmə qar- pı mubarizədə istifadə etmillər.

Marksist partiyalılıqı prinsip- lərini əsas tutan V. İ. Lenin T.-da- kı cən yeni inqilabıq dərindən təh- lil edərək, o devrdə fizikada batp vermill behranın mahiyyətini acıb gestərmindir. V. İ. Lenin yazırdı: aMuasir fizikadakı bəhranın ma- hiyyəti ondan ibarətdir ki, kəhnə qanunlar və əsas prinsiplər tamamilə pozulur, pquur xaricindəki obyektiv reallıq rədd edilir, yə ni materia- lizm idealizmlə və aqnostisizmlə əvəz olunurq (Əsər. tam kӱlliyyatı, c. 18, səh. 285). O, əzunun 4 Materializm və empiriokritisizmə əsərində T.-da bap vermiyl fundamental kəifləri əsl elmi dialektik materialist metodolo- giya mevqeyindən izah etmək yolunu ipləyib hazırlamımndır.

20 əsrdə T.-da qazanılan nailiyyət- lər elm tarixində baqi vermiit kəif- lərlə mӱqayisədə misilsiz hadisə ol- mulidur. Atomlar aləmində baqi verən proseslərdən praktiki istifadə olun- manın əyrənilməsi (nӱvənin bəlunmə- sinin kəifi sayəsində atom enerji- sinə nail olmaq, hesablama texnika- sının yaradılması, kibernetikanın meydana gəlməsi), Kainatın uzaq o6- yektlərinin əyrənilməsi və insanın yaxın kosmosa cıxması təbiətin dərk edilməsində nəhəng sıcrayıtip oldu. Kvant mexanikasının meydana gəlməsi makromiqyaslarda (məs., lazer, ifrat keciricilik) kvant hadisələrinin təs- viri ucun geərkəmli olan bir sıra təbiyyat elmlərinin inkipafına baza oldu. Əgər 20 əsrin ortalarına qədər T.-ın mərkəzində fizika dururdusa, hazırda bununla yanapı təbiyyat elm- ləri qrupu— biologiya (xususilə gene- tika, molekulyar biologiya), kimya (xususilə makrokimya, polimerlər kimyası) aparıcı rol oynay r. Ast- ronomiyada baiq verən inqilab kosmo- sun eksperimental tədqiqinə imkan verir. Atom enerjisinin praktik tət- biqi T.-ın bəyuk nailiyyətidir. Ekolo- giya, ətraf muhiti mӱhafizə problem- ləri bəyuk əhəmiyyət kəsb edir. Elmi- texniki inqilab iqəraitində Q.-ın ro- lu durmadan artmaqdadır. Muasir T.-ın nailiyyətləri elmi-texniki tə- rəqqinin əsası, sosial tərəqqinin zə- ruri ipərti olaraq qalmaqdadır. İyH- ki T.-ın nailiyyətlərinin muӱvəffə-


qiyyətlə tətbiqi cəmiyyətin məhsuldar quvvələrinin inkitafında həlledici amil olmutdur. Muasir T. materiya- nın və onun xassələrinin tukənməz- liyini əyani subut edir. Təkcə SSRİ- də hər il sun”i yolla 4 mindən artıq maddə alınır ki, bunların da xeyli hissəsi istehsalatda tətbiq olunur. Muasir QT.-ın xarakterik əlaməti onun bilavasitə məhsuldar quvvəyə cevrilməsidir. Materiyanı obyektiv reallıq kimi qəbul etməklə T. meh- kəm fəlsəfi əsasa yiyələnmit, alim- lər qarilısında dunya və onun qanu- nauyqunluqlarını dərk etmək perspek- tivlərini acmıtidır. Atomun bəlun- məsi, onun tӱkənməzliyi, materiyanın butun alının dəyitkənliyi haqqında T.-ın mə”lumatları isə əz nevbəsində dialektik materializmin ideyalarını təsdiq edir. Q.-ın inki- pafı muasir ideoloji mubarizə ipə- raitində gedir. Bəptəriyyətin gələcəyi nəinki məhsuldar, həmcinin sosial quvvəyə cevrilmiii T.-ın nailiyyətlə- rinin duzgun və . tətbiqindən asılıdır. SSRİ təbiətipqunasları planetimizin sulhsevər quvvələrinin elmin potensialını artırmaq iitinə, elmi-texniki tərəqqinin inkipafına layiqli tehfə verirlər.


Əd. Engels F., Təbiətin dialek- tikası, B., 1966: yenə onun, Anti-Du- rinq, B., 1967, Lenin V. İ., Əsər. tam kӱlliyyatı, c. 18: yenə onun, Yenə ora- da,c. 222 KedrovB. M., Predmeti vzai- mosvazı estestvennıx nauk, M., 1967, Qott V. S., Toxtin V. be. Çudi- non Ə. M., Filosofskie problemı sov- remennoqo estestvoznanin, M., 1974, Nauc- no-texniceskal revolopin i sovremennoe estestvoznanie, Kinev, 1978: Filosofin, estestvoznanie, Sovremennosth. İtoqi i a issledovanin. 1970—1980, M.,


TƏBİİ BORATLAR—bor turttusu- nun duzlarından ibarət minerallar sinfi(z ortaborat, metaborat və piro- boratlara, həmcinin polibor turiu- sunun duzlarına ayrılır. Q.b.-ın struktur əsasını 1BO:15— Bə (BO,)?”” anionları təpkil edir. Susuz və su- lu boratlar məvcuddur. T.6. təqr. 85 mineralı əhatə edir: uleksit, tinkal və kernit, kolemanit, iniont, inderit, aparit və s. T.6., əsasən, rombik və monoklinik sinqoniyalarda kristal- lapır. Coxu ar və ya rəngsiz olur. Sıxlıqı 2000—3400 kq/m? (nadir hal- da daha cox). T.b. vulkanogen-cəekmə, endomen və hallogen-cəkmə yataqlar əmələ gətirir. Bunlardan vulkano- gen-cəkmə yataqlar daha beyuk (ehtiya- Tbl OH BƏ Yӱz mln. t-laradək) olur. TƏBİİ QAZLAR, Yer qabıqı- nın qazları—–—Yer qabıqrında sərbəst halda, suda və neftəd məhlul h“əklində, suxurlarda, xususilə qazın- tı kəmurlərdə udulmuli halda rast gələn qazlar. Qaz əmələ gətirən pro- seslərdən asılı olaraq 9 genetik qru- pa ayrılır. Bunlardan katagenetik, metamorfik, vulkanik, biokimyəvi, radioaktiv və hava məniqəli qazlar daha muhumdur. Kimyəvi tərkibinə gərə T.q. 3 əsas qrupa bəlunur: karbo- hidrogenli, azotlu və karbon qazlı. Qazların sərbəst və həll olmuit ipə- kildə miqrasiya etməsi xassəsi onla- rın muxtəlif məniəli qazlarla qarıpqmasına və təbiətdə geniiy ya- yılmasına səbəb olur.


TƏBİİ QATRANLAR — bitkilərin normal fizioloji mubadilə zamanı və eləcə də zədələndikdə ayırdıqla- rı maddələr. Muxtəlif rəngli (acıq- sarıdan tund-qırmızı və qonuradək) amorf maddələrdir. İynəyarpaqlı aqacların ipirələrinin 6596 -ə qədəri- ni T.q. təpkil edir. Tropik bitkilər T.q.-la zəngindir. T.q. suda Həll ol- mur, spirt, efir, yaqlar və digər həlledicilərdə həll olur. Nazik ər- tuk əmələ gətirir, qızdırdıqda yum- palır və əriyir: bəqziləri qələvilər- də sabunlapır. Ən cox yayılmıitlar kanifol, kəhrəba, pellak, qummiqut, əjdaha qanı və dr Bə”zi T.q.-ın xarakterik iyi olur. Kimyəvi tərkib- ləri mӱrəkkəbdir: umumi formulu SoNz, O, olan qatran turiuları və SzoN,OO olan qatran spirtləri. SSRİ- də T.q.-dan ən cox iplənəni kanifol- dur. O, bərk sabunlara qatılır, po- limerizasiya proseslərində, təbabət- də, ətriyyatda və s.-də iplədilir. TƏBİİ EKSPERİMENT —psixologi- ya elminin tədqiqat metodlarından biri. Bu usulun tətbiqi zamanı ipəxs (uppaq) əz ӱzərində eksperiment apa- rıldıqını hiss etmir, hec bir gər- ginlik, narahatlıq kecirmir, əzunu adi həyat tpəraitində olduqu kimi (mə- sələn, elmi-tədqiqat iptində, dərsin geditində, səhbət və ya oyun zamanı, əmək prosesində və s.) aparır. T.e. metodunu ilk dəfə 1910 ildə rus psi- xonory A. F. Lazurski psixologiya elminə daxil etmiitdir. Sovet psixo- loqları ez tədqiqatlarında, xususən uiqaq psixologiyası və pedaqoji psi- xologiya uzrə elmi tədqiqatlarda T.e.- dən geniti istifadə edirlər. TƏBİİ EHTİYATLAR—bəpəriyyətin varlıqı ucun zəruri olan və təsərru- fatda istifadə edilən təbiət element- ləri. Gunət enerjisi, Yerin daxili istiliyi, su, torpaq və mineral ehti- yatları, bitki ərtuyu, heyvanat aləmi T.e.-hIH əsas nevləri sayılır. T.e. tӱkənən, lakin bərpa olunan, tukənən, lakin bərpa olunmayan və tӱkənməyən qruplara bəlunur. İstifadəsinin xa- rakterinə gərə Q.e. maddi istehsal sahələrində (energetika, sənaye, k.t. və təsərrufatın digər sahələri) və qeyri-maddi istehsal sahələrində (məs., istirahət məqsədi ilə) istifa:- də olunan nəevlərə ayrılır. İstifadə ucun hazırlanan və təsərrufat dəv- riyyəsinə cəlb edilən T.e. məhsuldar quvvələrin muhum komponentinə cev- rilir. Aikar edilən, lakin hələlik istifadə olunmayan T.e. potensial T.e. sayılır. Hər il təbii muhitdən 35—40 mlrd. ?t-a qədər muxtəlif nəv maddə hasil edilir. İnsan cəmiyyəti- nin T.e.-la tə”min olunması ən mu- hum problemlərdən biridir. T.e.-ın yerlətidirilməsi məsələləri ilə coR- rafiyanın xususi bəlməsi sayılan təbii ehtiyatlar coqrafiyası məit-


kul olur. : ƏBİİ EHTİYATLAR CORRAFİ- YASI—coqrafiyanın xususi bəlməsiy təbii ehtiyatların ayrı-ayrı nevləri- nin strukturu və ərazi uzrə yerlətimə- si, onların iqtisadi cəhətdən qiymət- ləndirilməsi və təsərrufatda səmə- rəli istifadəsi problemlərinin təd- qiqi ilə məiquldur. Təbii ehtiyatla- rın və ətraf muhitin muhafizəsi və təkrar istehsalının, həmcinin bəptə- riyyətin təbii ehtiyatlarla Tə MHH-


TƏBİİ OCAQLAR


tı —————ı—————nnınıg,


olunma dərəcəsinin coqrafi baxım- dan əyrənilməsi ilə əlaqədar T.e.c.- nın əhəmiyyəti artır. T.e.c.-nın tor- paq fondunu, bitki və heyvanat alə- mini, aqroiqlim, yeraltı, Dunya okea- nı və qurunun hidroloji ehtiyatları- nı eyrənən bəlmələri var. T.e.c.-nın qarpqısında duran problemlər həm iq- tisadi coqrafiya və sahə iqtisad elm- lərinin, həm də təbiyyat elmlərinin (fiziki coqrafiya,


. torpaqpqunaslıq, biologiya, geologiya, okeanologiya və s.) birgə səyi nəticəsində həll


oluna bilər.

Hələ inqilabdan əvvəlki Rusiya- da bir cox coqrafi tədqiqatlarda tə- bii ehtiyatlarla əlaqədar məsələlə- rin həllinə də fikir verilirdi. So- vet hakimiyyətinin ilk illərindən bailayaraq əlkənin təbii ehtiyatla- rının eyrənilməsinə daha bəyuk diq- qət yetirilir. Sovet coqrafiyaiqunas- ları digər elm sahələrinin alimləri ilə birlikdə əlkənin təbii ehtiyatla- rına Həsr olunmutt bir sıra əsaslı əsərlər (“Sovet İttifaqının təbii ehtiyatları, onların istifadəsi və təkrar istehsalı, coxcildli -“SSRİ- nin təbii ppəraiti və təbii ehtiyatla- rıq və s.) yazmınlar. T.e.c.-nın nə- zəri əsaslarının inkitpafına sovet alimlərindən V. İ. Vernadski, A. Y. Fersman və V. S. Nemcinovun əsərlə- rinin beyuӱk tə”siri olmutdur. Azərb.

SR-də T.e.c.-nın aktual problemləri ilə resp. EA-nın muvafiq elmi-tədqi- qat in-tlarında məptqul olunur.

Əda Nəbiyev N. Ə., Təbii sərvət- lər və istehsal, B., 1983, Melhınikəev N. V., Problemı ispolızovanila prirodnıx resursov, M., 1967, Mini A. A.,. Əkono- miceskan openka prirodnıx resursovi uslo- vin proizvodstva, M., 1968: Resursı bio- sferı na territorii SSSR, M.., 1971, Mi- ropoN nodnın balans i vodnıe resursı Zemli, L., 1974, Lıvvovic M. İ., Mi- rovıe vodnıe resursı i ix budupdee, M.., 1974: PalamarcukmM.M., Qorlen- ko İ. A.. İsntok T, E., Mineralınıe resursı i formirovanie promıplennıx territorialınıx kompleksov, Kiev, 1978.


TƏBİİ EHTİYATLARIN KOSMİK TƏDQİQİ İNSTİTUTU (TEKTİ), Azərb.SSR EATəbii Ehti- yatların Kosmik Tədqi- qi İn-tu — 1978 ildə Azərb.SSR cXəzərə Elmi Mərkəzi əsasında ya- radılmıtpdır (Bakı). İn-tun nəzdin- də kosmik cihazqayırma uzrə sınaq z-du, radiofiziki cihazqayırma uzrə xususi konstruktor burosu (Ordubad it.), ətraf iə aviagosmik vasitə- lərlə nəzarət uzrə xususi konstruk- tor-texnoloji burosu (Sumqayıt ii.) var. TEKTİ təbii muhitin kosmik texnika vasitələri ilə tədqiqi sahə- SİNDƏ ƏLKƏMİZDƏ İLK ixtisaslaimıin elmi-tədqiqat in-tudur, Yerin kosmos- dan eyrənilməsi uzrə əsaslı və tətbiqi problemlər sahəsində elmi ip aparır. TEKTİ-nin alimləri ilk fə olaraq muxtəlif hundurluklu infor- masiya-əlcmə platformalarında (peyk- lərdə, təyyarələrdə, qitə və dəniz da- pıyıcılarında) yerlətdirilən ci- az qruplarının tərkibini elmi ba- xımdan əsaslandıraraq funksional cəhətdən birlətdirməklə mukəmməl komplekslər yaratmıtd, bunun sayə- sində təbii muhitə peyk nəzarətinin avtomatlalidırılmınq idarəetmə sis- temini hazırlamıtlar. Bu sistem- lərin nəzəriyyə və praktiki qurulma


159, c, 9


227


prioriteti TEKTİ alimlərinə məx- susdur. Həmin tədqiqatlar nəticəsin- DƏ QİTƏ VƏ dəniz poliqonları ucun nə- zərdə tutulmuti cihazları elmi-me- todik, fiziki-texniki və konstruk- tiv-texnoloji cəhətdən təkmilləi- dirmək mumkun olmutdur. Dunya prak- tikasında ilk dəfə olaraq TEKTİ tə- rəfindən yaradılmınq peykaltı sis- tem “Salyut-bə st.-nın beynəlxalq və əsas hey”ətlərinin ucuitları zamanı SSRİ, Mac.XR və MXR poliqonla- rında eksperimental sınaqlardan cı- xarılmı, sistemin ayrı-ayrı cihaz və kompleksləri PXR, Kuba, CSSR və digər əlkələrdə tətbiqi təcrubədən kecirilmindir. İn-tun alim və mu- təxəssisləri aman edən əlkələr ucun kadrlar hazırlıqrı proqramının yerinə Yetirilməsində iptirak edir- lər. İn-tun fəaliyyəti əsasında BMT 1977 və 1980 illərdə Asiya, Afrika və Latın Amerikası mudavimləri ucun elmi seminarlar kgecirmiindir. 1982 ildən in-t (N. Tusi ad. PTa- maxı Astrofizika Rəsədxanası da daxil olmaqla) Azərb.SSR EA Kos- mik Tədqiqat Elmi-İstehsalat Bir- liyinə cevrilmitdir. Birlik bir sıra muxtəlif səviyyəli kosmik eks- perimentlərin təlppkili və keciril- məsində 4“İnterkosmosəe ppurasının bati təpkilatı olmaqla bərabər, umu- miyyətlə SSRİ EA sistemində ilk belə elmi idarədir, birlik tərəfin- dən 1934 ildə Azərb.-ın (im. -q.-ində (PPəki (pi, r-nunda) *İnterkosmose ii1- tirakcısı olan əlkələrin alimləri ilə əməkdatilıq tpəraitində coxmərtə- bəli (kosmos-təyyarə-Yer) e€EyHətni-849 beynəlxalq aerokosmik eksperimenti kecirilmit və bunun nəticəsində hə- min sahələrdəki torpaqların tərkibi, bitkilərin xəstəlikləri, Mingəcevir su anbarında minerallaqtmanın səviy- yəsi və s. haqqında xeyli yeni mə”lu- mat toplanmıpdır. Eksperimentlərdə SSRİ təyyarəci-kosmonavtları V. A. Lyaxov və L. İ. Popov da iptirak €TMHUHTƏP. TƏBİİ ƏDƏDLƏR SIRASI, na- tural ədədlər — artan musbət tam ədədlər ardıcıllıqı | =|1, 2, Z,...) kimi itarə edilir. TƏBİİ ƏSAS— bax Əsas. TƏBİİ ZONALAR--bax Cokrafi zo- nalar. TƏBİİ KAUCU K—əsasən, rezin mə”- mulat hazırlanmasında iilənən bit- ki məniəli elastik polimer. T.k. gau- cuklu bitkilərin sudiəgilli ipirə- sində, qabıq və Yarpaqlarında olur. Sənaye əhəmiyyətli Q.k. məntəyi Brazi- liyadan olan heveya aqacının iyirə- sindən alınır. Avropaya kaucuk ilk dəfə 1738 ildə C. Amerikadan gəti- rilmitdir. Uyrun həlledicilər ta- pıldıqdan (Makintoit, 1839) və vul- kanlaidırma gkəif edildikdən (Qud- yir, 1839, Gengkok, 1843) sonra T.k. sənayedə genii tətbiq edilməyə bai1- lanmındır. -Heveyanın Loteks adla- nan sudlu iirəsi yappı 5 ili gecmi aqacların gəvdəsini cərtməklə yırı- lır. T.k. hazırlamaq ucun sudlu iyi- rəni—lateksi yıqılan yerdə formiat və Ya asetat turipusu vasitəsilə koa- qulyasiya edirlər (jelatinlətdirir- lər), alınan konsentratı su ilə yuyur, kalandlarda təbəqə halına salır, son- ra isə tustu kameralarında hisə ver- MƏK/ZƏ və ya acıq havada qurutmaqla


pəffaf acıq kəhraba rəngində T.k, təbəqələri (smoked-pit) alı- nır. Nisbətən az miqdarda iqəffaf olmayan acıq krem rəngli T.k. təbə- qələri də hazırlanır (koaqulyasiyadan əvvəl lateksə arardıcı-natrium-bi- sulfit əlavə edilir). T.k.-un tərki- bində 93—9496 əsas maddə-kaucuk olur, qalan hissəni zulallar (2,4—2,99(), iqəgər (0,396 ), qatran (2,5—396) və qeyri-uzvi maddələr (0,396 ) təpkgkil edir. Makromolekulun əsas struktu- runu izopentan (—SN.,—S=SN— | CHə

SN,—) qrupları təpkil edir. Orta molekul kӱtləsi 15000—500000 arasın- da, molekul zəncirinin uzunluqru 10000—40000 A, en kəsiyi 3 A olur. T.k. karbohidrogenlərdə (məs., benzin- də), xloroformda, karbon-sulfiddə və s.-də həll olur, spirt, aseton, su, karbon tӱrpularında həll olmur. T.k. və ondan Lazırlanan rezinin (vulka- nizatın) su və qazı kecirməməsi, yuk- sək dielektrik xassəsi, bir sıra aq- ressiv kimyəvi maddələrin tə”sirinə davamlı olması, onların texnika və məipətin butun sahələrində geniiy tətbiq edilməsinə imkan yaratmıpndır. T.k.-un cox hissəsi e”mal vasitəsilə rezinə (vulkanizata) cevrilir, cox az bir hissəsi (194 -ə qədər) rezin yapıii- qanı və s. istehsalında iplənir. Ha- zırda dunyada hər il 2 mln. tona ya- xın T.k. istehsal və e”mal olunur. Onun 6095 -i avtomobil ipinləri h - zırlanmasına sərf edilir. SSRİ-də ipin istehsalı və digər tətbiq sahə- lərində T.k., əsasən, sintetik izopren kaucuku ilə əvəz edilir.

Ədl. Bızonv B. V., Prirodnın kau- cuk, L., 1932, Doqadkin B. A., Ximil i fizika kaucuka, M.—L., 1947: Doqad- KHHB.A.,/loHuonA.A.,,llepmiuön V. A., Ximin əlastomerov, M., 1981.


TƏBİİ LİFLƏR — iplik hazırla- maq ucun yararlı olan mineral, bit- gn və heyvan məntəli toxuculuq lif- ləri. Bitki məniəli liflər pambıq, kətan, cətənə və s.-dən alınır. Əsa- sən, paltar, yorean-depək aqları, suf- rə, tikii sapları və s. hazırlanma- sında istifadə edilir. Heyvan mən- iəli liflər qoyun, geci, dəvə və s. heyvanların yunundan, həmcinin b4- ramadan alınır. Kostyumluq, paltar- lıq, paltoluq, texniki və s. parcalar hazırlanmasında iilədilir. Asbest mineral lifdir. Muxtəlif texniki parcalar (yanmayan parca və s.) is- tehsalı ucun ipliyin hazırlanmasın- da istifadə edilir. T.l. təmiz, həm- cinin qarhiyıq (məs., yun-pambıq) ilə- kildə iplədilir. Liflərin qarıqtdı- rılması onların keyfiyyətini İYKCƏT- dir (komponentlərin yaxqpı xususiyyət- lərini birlədirir), istehsalı ucuz- laqidırır, muxtəlif effektli geru- nuli almaqa imkan verir.

TƏBİİ OCAQLAR—-cmuəyyən bir əra- zidə, insan və onun təsərrufat fəa- liyyətindən asılı olmayaraq yaran- mıpi1 və uzunsurən epizootoloji ocaq- ların olması. Belə ərazidə tarixən biosenozlar yaranır. Buraya trans- missiv xəstəlikləri terədən amillər daxildir: bu xəstəliklərə tutulan onurqalılar, qansoran cuӱcu və gənə- lər transmissiv xəstəlikləri muhafi- zə edir və onu xəstə orqanizmdən CaF- lam orqanizmə kecirir. Belə ərazilə-


228


TƏBİİ SECMƏ


rin təsərrufat məqsədi ilə istifadə olunması nəticəsində qeyd etdiyimiz egoloji zəncirə—biosenoza, ev hey- vanları və hətta insanlar da qopu- lurlar. İnsanlarda transmissiv xəs- təliklərin təbii ocaqlıqı haqqında təqlimi Y. N. Pavlovski (1939) əsas- landırmındır. Onlarda təbii ocaqlı gəstəliklərin viruslar, bakteriyalar, gəbələklər, rikketsiyalar, ibtidailər və helmintlər tərəfindən yarandıqı muəyyən edilmitpdir. Bunlara quduz- luq, vəba, leptospiroz, toksoplazmoz, ornitoz, piroplazmidozlar və trixo- monozlar aiddir.

Əd.: Bioloqiceskie problemı prirod- nov ocaqovosti boleznen, M., 1981.


TƏBİİ SECMƏ—canlılar aləmində təkamul prosesinin əsas amillərindən biri. Daima fəaliyyət gəstərən QT.s.- ni ilk dəfə ingilis alimi C. Dar- vin apykar etmiiy və T.s. nəzəriyyəsi- ni yaratmıpdır. T.s. insanın ipti- rakı olmadan təbiətdə yayılmıil . Kran və bitki orqanizmlərinin əla- mət və xususiyyətlərində bat verən dəyipikliklərin muəyyən həyat ppərai- tinə uyqunlaypması, uyqunlaqpa bilmə- yənlərin isə tədricən aradan cıxma- sıdır. Darvin gestərir ki, hər han- sı bir orqanizmin yapadıqı muhit iəraiti dəyiiərsə, həmin itərait on- larda bu və ya digər istiqamətdə cuzi də olsa dəyitpkənlik əmələ gətirir. Əgər belə dəyitkənlik yapamaq uerun- da mӱbarizədə orqanizmin faydasına- dırsa və nəsildən-nəslə gecərək davam edirsə, onda həmin dəyitikənlik guc- lənir. Əsrlərlə davam edən bu pro- ses nəticəsində tədricən əmələ gələn belə dəyitikənliklər adi nəvdən fərq- lənən nəvdəyitkənliklərinə, nevmux- təlifliyinə, sonra yarımnəvə və nəha- yət, Yeni nevun əmələ gəlməsinə sə- bəb olur. Yeni əlamət və xususiyyət- lərə malik olan nəvlər əlveriiqsiz muhitə dutpdukdə bəziləri uyqunla- iparaq yapayır, uyqunlaqa bilməyənlər isə tədricən məhv olur. Nev ucun faydalı olan yeni əlamətlərin nəsil- lər uzrə əmələ gəlməsi, gӱclənməsi və toplanması T.s. yolu ilə Həyata ke- cir. Darvin təbiətdə məvcud olan bu- tun heyvan və bitki nevlərinin ol- masının səbəbini eəzunun T.s. nəzə- riyyəsi ilə izah etmiit, T.s.-yə yara- dıcı quvvə kimi baxmıpit və onun ro- lunu belə məph etmitdir: “ Məcazi mə nada ifadə etsək demək olar ki, təbii secmə butun dunyada cuzi dəyi11- kənlikləri hər gun izləyir, bunlar- dan yaramazlarını ataraq, yaxtıla- rını toplayaraq, etidilmədən və gə- rulmədən fəaliyyət gestərirvə. Təbiətdə meəvcud olan muxtəlif heyvan və bitki nəvləri yalpamaq ur- runda mubarizədə T.s. yolu ilə ez rəng- lərinə, formalarına və bə”zi xusu- siyyətlərinə gərə yapadıqları mu- hitə o qədər uyqunlatmındar ki, cox zaman onları həmin muhitlən sec- mək cətin olur. Bə”ziləri isə həyat- da bioloji varlıqlarını təmin et- MƏK ucun 63 xarici gerunctilərinə gərə baiqa nəvə bənzəyirlər. Belə- liklə, Darvin subut etmitdir ki, sunqi senmədən fərqli olaraq T.s. Yalnız muəyyən həyat ipərantində HƏB- lərdə fayda verə biləcək əlamətlə- ri secib saxlayır. Əgər belə olmaz- sa, onda həmin nevlər əz həyatını


davam etdirə bilməz və tədricən on- ların nəsli kəsilər.

TƏBİİ SƏSDUZUMU—musiqi akus- tikasında Yuxarı qalxan obertonların sırası. Obertonların rəqs tezliklə- rinin nisbəti təbii ədədlər ardıcıl- lıqrı ilə ifadə olunur. PTərti olaraq T.s.-ndə əsas ton birinci oberton ə sab edilir. Bəyӱk oktavanın do səsi- nin T.s.:

Bə”zi obertonlar (--ilə iparə olu- nan) rəqs tezliklərinə gərə tempera- siyalı kekun eyni ucalıqlı səslə- Hali ta ləti lər.

ƏBHM CMRMHKATHAP (nar. silex— caxmaq daqı)—ən geni yayılmıqn minerallar sinfi. Yer qabıqının 7596 -indən, puskurmə suxurların 9594 - indən coxunu tətikil edir. T.s.-a təqr. Ə00 mineral nevu daxildir. Muhum suxur əmələ gətirən mineralları: cəl ppatları, piroksenlər, amfibollar, mikalar və s. T.s.-ın struktur əsası- nı tetraedr formalı silisium-oksid


radikalı ISiO.1”— Təmknn eanp. T.s. silisium-oksid tetraedrlərinin bir- lətmə usuluna gərə adalı, halqalı, zəncirli və lentli, laylı, karkaslı olur. Tetraedr radikalının tərkibin- dən asılı olaraq T.s. bəsit və mu- rəkkəb silikatlara ayrılır. Murək- kəb silikatlarda ISiO1”” tetraedr- lərilə yanapqı aluminium (alumosili- katlar), bor (borosilikatlar), titan (titanlı silikatlar), uran (uranlı silikatlar) və s. tetraedr qrupları da itptirak edir. T.s. 13, Ve, S, 1q, Hf, TR və s. metalların filizi, qiy- mətli dapların (zumrud, akvamarin, topaz, xrizolit, turmalin və s.) mine- ralı, aluminium, potait, soda və s. alınmasında texniki xammaldır (cel ilpatları, kianit, sillimanit və s.). TƏBİİ SULFATLAR (lat. ziyrhiq, siybiq—kuӱukurd)—sulfat turiusunun təbii duzlarından ibarət minerallar sinfi. Təqr. 150 mineralı əhatə edir. Ən muhum mineralları: anhidrit, ba- rit, gips, selestin, alunit, mirabilit və s. Q.s.-ın əsas kristallokimyəvi struktur vahidi 5O,-dur. T.s.-ı əmə- lə gətirən muhum kationlar: Ee (əsa- cən, Fe”), Na”, K”, Cu”", Mg?", A13”, Ca7”, Pb”, Ba?”". Rombik, mo- noklinik, nadir hallarda triklinik sinqoniyalarda kristallatpır. Adətən, izometrik kristallar əmələ gətirir. Rəngi xromofor ionlarından, mine-


ral puruzlarından və s. asılı ola- raq ə lar olur. Sıxlıqı 1490— 6920 gq/m?. Sərtliyi 2—3,6. T.s.-ın


coxu gəl və laqun sularından və arid iqlimli r-nlarda hipergenez zona- sında cəkmə yolla, bir qismi hidro- termal proses nəticəsində və sulfid yataqlarının oksidləitmə zonasında əmələ gəlir. Kimya (5q, R1, A1 metal- larının alınmasında xammal kimi), kaqız, rezin, iqəkər, əczacılıq, də- ri və s. sənaye sahələrində, qazma za- manı (gilli məhlulda aqırlatdırı- cı kimi), kalium gӱbrələrinin alın- masında və s. istifadə“edilir.

TƏBİİ SULFİDLƏR, sulfid- n Ə p —KEHHH Yayılmıpl minerallar sinfi, metalların təbii kukurdlu birləmmələri. Yer qabıqı kutləsi- nin 0O,1596-ni (cəkisinə gərə) təpkil edir. T.s.-də mӱstəqil mineral əmələ gətirən elementlər, əsasən, Pe, Si, Zn, Pb, Mo, Bi, Ni, Co, As, Sb, Hg-


dir. Tərkibinə gərə, adətən, coxkom- ponentli olur. Sadə T.s.-ə, disul- fidlərə və murəkkəb T.s.-ə bəluçnur. T.s.-in muasir təsnifatında əsas kim- yəvi tiplər daxilində struktur tipi- nə muvafiq qruplara bəlunən Yarım- siniflər ayrılır: koordinasi- yalı T.s.-ə qalenit, sfalerit və s., adalı T.s.-əpiritvəs.,zəncir- varı T.s.-ə antimonit, Millərit və s, təbəqəli T.s.ə molibden vəs, karkaslı T.s.-ə argentit, falers və s, dəvrəvi T.s.-ə real- qar qrupları daxildir. Q.s. metal parıltıya, nisbətən az sərtliyə və yYuk- sək sıxlıqa malikdir: əsasən, hidro- termal məniqəlidir. Bir cox metalla- rın filizidir. Q.s. xususiyyətləri- nə gərə antimonidlərə, arsenidlərə, selenidlərə, telluridlərə və bismu- titlərə Yaxındır. |

TƏBİİ TƏRBİYƏ—tərbiyənin məq- sədini upaqın sərbəst inkipafına kəmək etməkdə gərən pedaqoji nəzəriy- yə. T.t.-nin əsasını J. J. Russo əzu- nun 4Yeni Eloiza (1761) və *Emil və ya Tərbiyə haqqında? (1762) romanla- rında qoymupdur. Dəvrunun tərbiyə sistemini tənqid edən Russoya gərə, utpaq zehni inkipafdan əvvəl fiziki cəhətcə saqlam olmalı, ona mustəqil- lik, sərbəst beyumək və tərbiyə olun- maq imkanı verilməlidir.

TƏBİİ HUQUQ—siyasi və Huquq fik- ri anlayıtplarından biri, guya insan təbiətdən doqan və MYƏİ)ƏH COCHaAT HƏ- raitdən və dəvlətdən asılı olmayan prinsiplərin, qaydaların, huquqla- rın, sərvətlərin məcmusunu ifadə edir. T.H. ideyası xususilə antik dəvrdə inkipaf etmiidi. Orta əsr- lərdə T. H. teoloji forma kəsb edir- di. Muasir dəvrdə də T.H. katolik kilşəsinin rəsmi teoloji və siyasi doktrinasının tərkib hissəsidir (bax Neotomizm). 17—18 əsrlərdə T.H. ide- yası feodalizmə qaritqı mubarizədə əsas ideoloji vasitəyə cevrildi. T.H. ideyaları insan və vətəndai huqu2-


ları bəyannaməsində (1789) və 6. aktlarda əz əksini tapmındır. 19 əsrin burjua ideoloqları T. H.-dan


imtina etmiyi, burjua qurulullunu ye- ganə mumkun və ədalətli quruluİ e"”lan etmitlər. 20 əsrdə buqjua ideo- loqları T.H. nəzəriyyəsindən sosialist ideyalarına qariqı istifadə edərək xususi mulkiyyətin inkar edilməsini T.H.-un əsas prinsiplərinin pozulma- SI KİMİ qələmə verirlər. Huququ sin- fi cəmiyyətin iqtisadi qurulupqunun və siyasi strukturunun ifadəsi hesab edən marksizm-leninizm T.H. anlayı- ptını rədd edir. TƏBİİ İYORALAR —azot turiusu duzlarının mineralları: kalium i0- rası (Hindistan porası) KM O-, nat- ium porası (Cili porası) MaMOz. alium iporası rombik, natrium 110- rası triqonal sinqoniyada kristalla- iır. Tli. qabıqlar, nadir hallarda sıx sal kӱtlələr və s. əmələ gətirir. Rəngsiz, aq, bə”zən sarımtıl olur. Sərtliyi 1,5—2: sıxlıqı 2000— 2300 kq)m?. Əsasən, bitkisiz quru isti sa- hənəpnə azotlu ӱzvi maddələrdən, nit- robakteriyalardan və s. biokimyəvi oksidlətmə yolu ilə əmələ gəlir. Ya- taqları Cili, Hindistan, PTri-Lanka, AB1P və s. yerlərdə var. Barıt və gӱbrə istehsalı ucun xammaldır. Ka- lium tiorasından ərəblər qədimdə ba- oıt istehsalında istifadə etmitlər.


TƏBPH3


220



ABPQın c.-undakı maqaraların yataq- larından 1812 il muharibəsi dəvrun- də istifadə edilmipdir. T.pp.-ın eh- tiyatı az olduqundan s | TƏBİİ-ƏRAZİ KOMPLEKSİ CO rafi kompleks—təbii və corra- fi komponentlərik qanunauyqun əlaqə- də olduqu vahid maddisistem. T.-ə.k., adətən, relyefi, atm.-in yer səthinə yaxın təbəqəsi, yerustu və yeraltı su- ları, torpaq ərtuyu, canlı orqanizm qrupları ilə birlikdə yer qabıqının ir hissəsindən ibarət olur. Ayrı-ay- rı T.-ə.k.-ləri və onların komponent- ləri arasında daim maddələr və ener- ji mubadiləsi batp verir. TƏBİL—zərb musiqi aləti. Əksər xalqlarda genit yayılmındır. Rezo- nator məqsədi daiıyan ici ÖOlil KƏBHƏ- si və ya cərcivəsi- nə bir, yaxud iki tərəfdən dəri cə- "3 kilir. Səs, əsasən, Y) cubuqları membra- nın uzərinə vur- maqla alınır. T.- dən hələ qədimdən qziqnal aləti kimi, həmcinin rəqsləri, təntənəli numa- Yiti və dini məra- simləri muipayiət etmək ucun istifa- də olunmusndur. nəfəs alətləri orkes- trlərində beyuk və kicik (yaxud hərbi) T. tətbiq edilir. Beiyk T. yumpaq ucluqlu toxmaqla calınır) səsi guclu, boquq və bəm olur. Kicik T.-in gevdəsi alcaq olur) apaqı memb- ranın səthi ӱzərindən simlər tarım cəkildiyindən gurultulu səs alınır. Ucları yoqun iki arac cubuqla calı- nır. Pioner T.-i kicik 1.-ə oxtayır (lakin ondan da kicik olur). TƏBİL BOİYLURU —insanda və qu- ruda yapayan onurqalılarda orta qu- laq bopluqu. Qəbil pərdəsi ilə daxi- li qulaq labirinti və bir necə kəllə sumuyu arasında yerlətir. – TƏBİL PƏRDƏSİ —quruda l)ama)aH onurqalılarda və insanda təbil b6oi1- luqunun bayır tərəfində Yerlətən nazik səfhə: birlətjdirici toxumadan (zardan) əmələ gəlmitdir. Səs daləa- ları Q.p.-nə cataraq onu ehtizaza gə- tirir, bu da qulaq sumukcukləri va- sitəsilə daxili qulaqa verilir. TƏBLİ EAT—siyasi, elmi, nəzəri, bə- dii, texniki və s. bilikləri, ideya- ları gkutlələr icərisində Yaymaq məq- sədi ilə aparılan iyi fəaliy- yət. Məhdud mənada T. onun nəvlə- rindən birini — kutlələrdə MuəYYəN dunyagerupqu formalaqidırmaq məqsədi daiıyan siyasi, yaxud ideoloji TQ.-ı bildirir. Siyasi T.-ın əzəyini muçəy- yən sinfin ideologiyası təiykil edir. Muasir dəvrdə dunyada bir-birinə zidd iki T.--kommunist T.-ı və bur- jua T.-ı var. Burjua T.-ının məqsə- di imperialistlərin aqalırını sax- lamaq və məhkəmləndirməkdir. Anti- kommunizmi əzunə baqilıca pquar et- mii burjua T.-ı saxtakarlıq və beh- tancılıqla sosializmə qara Yaxmara calınır. Kommunist T.-ının əsasını K. Marks və F. Engels qoymuti və onun ilk təbliqatcıları olmuttlar. Kom- munist T.-ının bailıca muddəaları- nı V. İ. Lenin yaradıcılıqla inki- iaf etdirmiindir. Kommunist T.-ı



Simfon HK,


Sİ, coq-


kommunist partiyalarının ippləyib hazırladıqrı elmi cəhətdən əsaslandı- rılmıtq fəaliyyət sistemi, sosialist inqilabının və kommunizm uculu- qunun qudrətli vasitəsidir. Partiya- lılıq, sinfilik, elmilik, doqru- luq, mubarizlik, həyatla sıx əlaqə kommunist T.-ının əsas prinsipləri- dir. Kommunist T.-ının batlıca və- zifəsi xalq kutlələrini marksizm- leninizm təlimi ilə, bu tə limin həyata tətbiqinin təcəssumu olan par- tiya siyasəti ilə, inqilabi mubarizə və sosializm quruculuqu təcrubəsi ilə silahlandırmaq, nəzəriyyə və siyasəti


genitl kutlələrə yiyələndirməklə onu


maddi quvvəyə cevirmək və əməkcilə- ri kommunizm quruculuqunun pquurlu, fəal iptirakcısı etməkdir.

T. tifahi (muntəzəm məiytələ və muhazirələr) və yazılı iyəkildə (qə- zet, jurnal, kitab və s.) ən Con.HKİl MK-nın iyun (1983) ple- numu partiya T.-ını inkipaf etmi sosializmin təkmillətdirilməsi və- zifələri səviyyəsinə qaldırmaq, onun ip uslubunu təkmilləttdirmək, təsər- rufat və mədəniyyət quruculuqu proq- ramının həyata kecirilməsində, idəeo- loji mubarizədə onun rolunu və sə- mərəsini artırmaq vəzifələrini irə- nu CYDMYLI, ideoloji ipti butun par-


tiyanın, hər bir KOMMYHHCTHH HUIH eqlan etmipdir. Əd. Lenin V. İ., Əsərləri (bax


Mə”lumat cildi, H. 1, səh. 427—429), V. İ. Lenin—teoretik kommunisticeskon propaqandı, M., 1981, İdeoloji iqpi və siyasi tərbiyə ipini daha da yaxtılanl- dırmaq haqqında. Sov İKP MK-nın qə- rarı. 26 aprel 1979-cu il, B., 1979, Sov. İKP XXUCT qurultayının materialları, B., 1981, Sov İKP Mərkəzi Komitəsi ple- numunun materialları. 14—15 iyun 1983- cu il, B., 1983: Azərbaycan KP MK plenu- munun materialları. 8 iyul 1983-cu il, Və 127 Partiya təhsilinin metodikası,


“TƏBLİRATCI — bax cAzərbaycan kommunisti. TƏBRİZ — İranda pəhər. Cənubi Azərb.-ın ən beyuk iiəhəri, iqtisadi və mədəniyyət mərkəzi. PQərqi Azərbay- can ostanının inz. m. Avtomobil Yol- ları qovpaqı. İranla SSRİ və Tur- kiyə arasında ticarətdə muhum tran- zit d.y.|Culfa—T. d.y.-nu (uz. 146 km) 1916 ildə Rusiya cəkmipdir:s bu yol sovet mutəxəssislərinin kəməyi ilə elektriklətdirilmindir (1981). T.— Tehran d.y. (751km) 1058 ildə istifa- dəyə verilmiidir) məntəqəsi. Aero- port. Acıcayın vadisində, 1364 M


hund.-dədir. 852, 1721, 1780, 1844, 1936 illərdə lu ƏƏ. məruz qalmılidır. Əh. 598 min (1976).


T. Azərb.-ın qədim iqəhərlərindən- dir. Mənbələrdə Tarmakis, Tavrakis, Təvrej, Tarmakiza, Tavriz, Toris, Təvreiq, Tarbiz, Tərbis, Qəvrez, Ta6. riz, Terbiz və s. kimi qeyd olunan


4 Q.z sezunun etimologiyası və ipəhə- .


rin salınma tarixi haqqında muxtə- lif fikirlər mevcuddur.

hələ e.ə. iyəhər-qala olmutidur. Son illərdə T. yaxınlıqında (Hə- sənli təpəsində) aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmıpit maddi mədəniyyət nӱmunələri, həmcinin A1- pur həkmdarı 11 Sarqona (e.ə. 722— 705) məxsus kitabədə Tarmakis qa- lasının da adı cəkilir. Kitabədə qalanın əzəmətli diparlarla əhatə- ləndiyi və ətrafında xəndək qazıldı-



Təbriz bələdiyyə idarəsi.


vı gəstərilir. 3 əsrdə T. Atropate- nanın əsas iqəhərlərindən idi. Sasa- nilər dəvrundə strateji əhəmiyyəti olan T.-də qarnizon saxlanırdı. 7 əs- rin ortalarında ərəb qopqunları T.-i ital etdi. “ə devrundə T. ma- hal mərkəzi idi. Babək hərəkatı T.-ə də yayılmındı. 852 il zəlzələsi za- manı T. darılmın, bir muddət sonra bərpa edilmitdi. Xilafətin zəiflə- diyi dəvrdə Azərb.-da yaranmın Rəv- vadilər dəvlətinin paytaxtı T. idi. T.-in yun, ipək və pambıq parcaları, xalcaları xarici əlkələrə də ixrac olunurdu. 10 əsr ərəb muӱəlliflərin- dən Muqəddəsi, İbn Havqəl və 6. T.- dən abad bir pqəhər kimi bəhs etmint- lər. 1054 ildə səlcuq sultanı 1 Tor- rul T.-i tutdu. 1174 ildən Qızıl Ars- lanın iqamətgahı olan T. sonralar Azərb. Eldəgəzlər dəvlətinin paytax- tına cevrildi. Q.-də abadlıq ipləri aparıldı, yeni kəhrizlər qazıldı) kehnə suvarma izəbəkələri bərpa olun- du. PTəhərdə toxuculuq xeyli inkiaf etdi. 1220 ildə monqol KonkuDu T.-i iki dəfə muhasirəyə aldı. Q. əhalisi bac verməklə qarət və daqıntılardan xilas oldu. 1224 ildə monqol qopun- ları yenidən T.-ə yaxınlayidı. ə- hər rəisi PYəms əd-din Tuqrai T.-in mӱdafiəsini təpkil etdi. 1225 ildə Xarəzmiah Cəlal əd-din T.-i tutdu- 1231 ildə Cormaqun noyonun baiycı – lıqı ilə monqol qopunu T.-ə hucum etdi. 1258 ildən T. Elxanilər devlə- tinin tərkibinə daxil oldu. Sonra- lar bu dəvlətin paytaxtı Maraqadan T.-ə kəcuruldu. Elxanilər dəvrundə T.-in ərazisi 5—6 dəfə geniiləndi. 13 əsrin 60-cı illərində T.-də monqol zulmunə qariqyı bali vermin cıx hillar amansızlıqla yatırıldı. Keyxatu dev- ana 1129 1—95) Q.-in illik gəliri s tumənə (bir qumən 10 min dinar idi) catırdı. Qazan xanın hakimiyyəti devrundə |1295—1304) T. Yaxın və Orta PTərqin ən beyuk sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən biri idi. Venesiya səyyahı Marko Polonun (13 əsr) mə”lumatına gərə T. gezəl və əzəmətli inəhən idi: Əha- li, əsasən, ticarət və sənətkarlıqla


230


TƏBPH3



məpqul olurdu. T. ətrafında PTənb-i Qazan (Qazaniyyə) və Rəb-e Rəti- di ipəhərcikləri salınmıntdı. Burada rəsədxana, məktəb, mədrəsə, kitabxa- na, dar u1ip-tppəfa, karvansara, hamam və s. var idi. Qazan xan dəvrundə T.- in ərazisi təqr. 5 dəfə beyudu. T.-in mudafiə divarları əsaslı surətdə bərpa edildi. Elxanilər dəvlətində itilədilən butun cəki və əlcu vahid- ləri T. cəki və əlcu vahidləri ilə muӱəyyənlətdirilirdi.

1356 ildə Qızıl Orda xanı Canı- bəy T.-i iptal etdi. 1358 ildə isə Cəlairi Peyx Uveys T.-də hakimiyyəti ələ aldı. Peyx Uveys T.-də geni ti- kinti ipləri apardı. 1385 ildə T.-i Teymur iptal etdi. 1386 ildə isə Qı- zıl Orda xanı Toxtamının qopunu T.-i mӱhasirəyə aldı. Əhali məhəp hakimi əmir Vəli və Xalxal hakimi Mahmӱdun bacılıqı ilə mudafiəyə qalxdı. ToxraMbim bac verilərsə, mu- hHasirədən əl cəkəcəyini bildirdi. Lakin o, 250 tumən qızıl pul bac al- dıqdan sonra iyəhərə soxuldu, T. 10 gun talan edildi. 1387 ildə Teymur T.-n ələ kecirdi) T. sənətkarlarının bir Hissəsi Səmərqəndə aparıldı. Teymurun oqlu Miraniah Azərb. Hha- kimi olarkən T.-də xeyli tarixi və mədəniyyət abidəsini daqıtdırdı. Tey- murun eluçmundən sonra (1405) Miran- pahın oqlu Əmər Mirzə T.-ə hakim oldu. 1406 ilin əvvəlində Əmər Mir- zənin əmirləri bir il əvvəlin ver- gisini tələb edərək T. əhalisindən zorla xeyli pul topladılar. Teymuri- lərin ezbapınalıqrı usyana səbəb ol- du. Usyancılar Əmər Mirzənin ma- liyyə məqmurunu əldurdulər. Usyanın gərkəmli numayəndələrindən PTeyx Əli Qəssab və Qazı İmadəddin məhəp bay1p- cısı secildilər. PTəhər 2 ay (yanvar— fevral) usyancıların əlində qaldı. Usyancıların muraciətinə cavab ola- raq Pirvantah 1 İbrahim 1406 ilin mayında mӱqavimətə rast gəlmədən HlƏ- hərə daxil oldu- Lagin iyul ayında Cəlairi Sultan Əhməd və Pəttoyualu ə Yusif T.-ə hucum etdilər. 1 İ6- pahnM İlinpBaHa cəkilməyə məcbur oldu.

Sonradan Cəlairiləri də darmada- qın edən Qara Yusif 1410 ildə Qara- qoyunlu dəvlətinin (1410—68) əsası- nı qoydu. Yeni devlətin paytaxtı T. oldu. QaraqoYunlular, xususilə Cahan- pah T.-in abadlaidırılmasına xusu- si diqqət verirdi. 1468 ildən T. Qara- qoyunlular devlətinə son qoymuii Ar- qoyunluların paytaxtına cevrildi. Ar- qoyunlu Uzun Həsən T.-də əsriyyə və Məqsudiyyə mədrəsələrini, məihur Qeysəriyyə bazarını və s. tikdirdi. 1501 ildə qızılbatlar 1 İsmayılın bappcılıqı ilə T.-ə daxil oldular. T. Səfəvilər dəvlətinin paytaxtı e”lan edildi. 1514 ildə Osmanlı sul- tanı 1 Səlimin qopunları T.-i tutdu: iqəhər qarət edildi. Altı gundən son- ra qopunda Həyəcan baliladıqı ucun

Səlim T.-i tərk etməyə məcbur oldu. O, mindən artıq T. ustasını ailəsi ilə birlikdə İstambula apardı. Sə- fəvi— Osmanlı muharibələri dəvrun- də T. dəfələrlə əldən-ələ kecdi və qarət edildi. PTah 1 Təhmasibin dəv- ə (1524—76) aqır vergilər və :pə-

ər hakiminin əzbatınalıqı T. zəh- mətkeilərinin usyanına səbəb oldu (bax Təbriz usyanı (1571—731.

15—17 əsrlərdə T. Yaxın PTərqin

muӱhum sənətkarlıq və ticarət mərkəz-


lərindən idi. 1404 ildə T.-də onmynı ispan diplomatı Klavixo burada 200 mindən artıq adam yappadıqrını gəstə- rirdi. 16 əsrə aid bəzi mənbələrdə isə T. əhalisinin 300 min nəfər ol- duqu qeyd edilir.

.-İ 4PTərqin pay- taxtız adlandıran 17 əsr tarixcisi Oruc bəy Bayat Osmanlılar təra- findən daqılana- dək ipəhərdə təqr. 360 min nəfər (80 min ev) yailyadı- qını yazır. Fran- sız səyyahı P/ar- den (17 əsr) T.-in İsfahandan bəyuk olduqunu və burada İLDƏ 5 min tay ipək (təqr. 4 min pud) istehsal edildiyini gestərir. Turk səyyahı Evliya Cələbinin mə”- lumatına gərə məxmər, darayı və s. parca istehsalı ilə məphur olan T.- də 200-dək karvansara, 7 min dukan, 47 mədrəsə olmutdur. T.-də zərgərlik, zərbaflıq və s. sənət sahələri xusu- silə inkipaf etmiidi. Burada isteh- sal olunan pambıq, yun parcalar, ayaq- qabı, ipal, xalca, silah, bəzək peylə- ri və s. xarici əlkələrə də ixrac edilirdi. .1İN toptəkmə ustaları (Bərxudarbəy Ənis, Heydərbəy Ənis, Muradbəy və 6.) Səfəvilər dəvlətin- dən kənarda da məihur idilər.

15—17 əsrlərdə T. Ən Asiya kar- van ticarətinin ən beyuk mərkəzi he- sab olunurdu. Trabzon, Cin, Hin- distan və s. yerlərə gedən karvan yol- ları buradan kecirdi. Yaxın PTərq əlkələrindən Avropaya ipək və s. mal- lar T. vasitəsilə ixrac olunurdu. T. İraq, Genuya, Venesiya, Beyuk Mos- kva knyazlıqı, Osmanlı imperiyası, Hindistan, Orta Asiya, Cin, İngil- tərə, İsvec, Polpa, Danimarka və s. yerlərlə ticarət edirdi.

17 əsrin sonlarında Azərb. iqti- sadiyyatının umumi tənəzzulu ilə əlaqədar T.-in əhalisi getdikcə azal- dı. 1725 ildə Osmanlı qopunu T.-i mӱhasirə etdi. Bir həftəlik kucə 00 yblHH/(aH sonra T. tutuldu. 1 ildə Nadir ipah T.-i geri aldı. 18 əsrin ortalarında Qə iə ya- ranmınq mustəqil feodal dəvlətlə- rindən biri də Təbriz xanlıqı ol- mulpdur. Qacarlar dəvrundə T. vəli- əhdin iqamətgahı idi. 1826—28 illər Rusiya— İran muharibəsi zamanı Ru- siya qopunu T.-i tutdu (oktyabr, 1827). Turkməncay muqaviləsinə (1828) əsa- sən Q. İranın hakimiyyətində qaldı.

19 əsrin sonlarından batlayaraq əslində imperialist devlətlərin mucs- təmləkəsinə cevrilmii İranda, o cum- lədən Q.-də iqtisadi ppərantin aqır- lapması təhər əhalisinin bir Hissə- sinin ila məqsədilə Rusiyaya getməsinə səbəb oldu. Rusiya proleta- riatının tə siri ilə onların milli və sinfi iuuru artdı. Rusiyada inqi- labi mӱbarizə məktəbi kecmiiy bu fəh- lələr sonrakı İran inqilablarında muhum rol oynadılar.

nqilabi ədəbiyyatın bir hissəsi Rusiyaya Berlin—Vyana— Təbriz— Ba- kı Yolu ilə gətirilirdi. 4“İskraənın



Təbriz dəmiryol vaqrzalı,


və digər marksist ədəbiyyatın T.-də qəbulu ucun xususi gizli məntəqə ya- radılmıtdı. Bu əməliyyata gərə giz- li partiya yazıtpmalarında Bakı isk- racıları “Lopyadiq (“Atlarə) ppərti ləqəbi ilə adlandırılırdılar. Za- qafqaziya bolteviklərinin təsirilə T. İranda inqilabi-azadlıq mubari- zəsinin əsas mərkəzinə cevrildi. 1803 ildə pah həkumətinin KƏMDYK siyasə- tinə, 1903—04 illərdə isə məhtəkir- liyə qarpı T.-də cıxınlar baiq ver- di. Rusiyada 19005—07 illər inqila- bının tə siri ilə 1905 ilin dekab- rında T.-də kutləvi numayit və TƏ”- tillər kecirildi. Q.-də əncumənlər təpkil olundu: “Mucahidəin T. təp- kilatı yaradıldı. 1907 ilin yanva- rında T.-də irticanın tədbirlərinə qaripı ӱsyan oldu. Xalq hərəkatının təzyiqi ilə həmin il sentyabrın 9-da Muzəffərəddin (iah məclisə secki- lər kecirilməsi haqqında fərman ver- di. Tehranda məclis daqıdıldıqdan sonra 1908 il iyunun 28-də T.-də ӱsyan qalxdı. İran inqilabının (1905—11) ən yuksək mərhələsi olan T. usyanına Səttarxan, Baqırxan, Əli Musyə və 6. rəhbərlik edirdi. Oktyabr ayında iah qopunları və irticacılar T.- dən qovuldu. Usyanda T. s.-d. tətiki- latı muhum rol oynayırdı. V. İ. Lenin T. usyanı haqqında yazırdı: ca. . Təbrizdə gedən qızqın mubarizə, demək olar, artıq tamamilə darmada- qın edilmiti kimi gərunən inqilab- cıların dəfələrlə hərbi muvəffə- qiYYƏT qazanması gestərir ki, Hətta rus Lyaxovları və ingilis diplomat- larının kemək gestərdiyi ppah baiyı- pozuqları aiaqıdan ən guclu muqavi- mətə rast gəlirlər. Kehnənin bərpa edilməsi tətləbbuslərini hərbi TYBBƏ ilə dəf edə bilən, belə təpəbbus qəh- rəmanlarını yadellilərdən kemək is- təməyə məcbur edən inqilabi Hərəkat məhv edilə bilməz...ə (Əsər. tam ... liyyatı, c. 17, cəh. 191). İnqilabın gedipində əncumənlərin muhum rolu olmutpdur: Q. əncuməni əslində butun Azərb.-da pqah hekumətinin fəaliyyə- tinə nəzarət edirdi. 1909 ilin yanva- rında irtica quvvələri T.-i muhasi- rəyə aldı. Aprelin 29-da car Rusiya- sının silahlı mudaxiləsi nəticəsin- də Q. usyanı yatırıldı. Bu dəvrdən Cənubi Azərb., o cӱmlədən T. cariz- Min itiqal zonası oldu.

T. Birinci dunya muharibəsinə qə- dər İranın Avropa əlkələri, xususi-


TƏBRİZ BƏYLƏRBƏYİLİYİ


ost



lə Rusiya ilə ticarətində muhum rol oynayırdı. 1917 ilin avqustunda Ton Azərb. Demokrat Partiyası (ADP) ya- radıldı. Beyuk Oktyabr sosialist in- qilabının qələbəsi Cənubi Azərb.-da, o cumlədən T.-də azadlıq hərəkatını gӱcləndirdi. 1919 ilin oktyabrında Cənubi ərb.-da İngiltərənin mus- TƏMLƏKƏCİLİK siyYasətinə qarpı usyan oldu. T. usyancıları valini ipəhər- dən qovdular. İran hekuməti Cənubi Azərb.-da cəza tədbirlərini yumialt- maqra, siyasi təpkilatlara azadlıq verməyə məcbur oldu. 1920 ilin mar- tında T.-də ingilis mustəmləkəcilə- rinə qartı Yeni izdihamlı numayiin- lər kecirildi. 1920 il aprelin 7-də Peyx Məhəmməd Xiyabaninin rəhbər- liyi ilə T.-də ӱsyan batlandı: Xiya- baninin bappcılıqı ilə Milli Həku- mət yaradıldıqı e”lan edildi. PQah əkuməti T.-ə silahlı qopun gəndər- di. 10 gunluk kuӱcə vurutimalarından sonra usyan yatırıldı. T. usyanı Azərb. milli azadlıq hərəkatı tari- xində muhum hadisə idi (bax Təbriz uӱsyanı (1920)|. 1922 ildə Ə. Lahuti- nin rəhbərliyi ilə T.-də bali vermiyd usyan da amansızlıqla yatırıldı. İkinci dunya muharibəsi ərəfəsin- də fatist Almaniyası İrandan Sovet İttifaqına qartı təxribatcılıq mey- danı kimi istifadə etməyə calıtır- dı. Sovet--İran muqaviləsinə (1921) əsasən 1941 il avqustun 15-də sovet qopunları İrana daxil oldu-. T.-də antifatist və demokratik hərəkat gӱcləndi. Ana dilində bir necə qəzet və jurnal xəm, olundu. 1942 ilin yazında T.-də İran Xalq Partiyası- nın komitələri yaradıldı. 1944 il oktyabrın 26-da T.-də mərkəzi hekumə- tə qarpı kutləvi numayit kecirildi. Noyabrın 7-də T.-də Beyӱk Oktyabr so- sialist inqilabının 27 illiyi muna- sibəti ilə fəhlələrin tə tili oldu. Dekabrın 1-də kecirilən mitinqdə 50 min nəfər Bəyan edirdi. 1949 il sentyabrın 3-də Q.-də Azərbaycan De- mokrat Firqəsi (ADF) Yaradıldı. ou 20—21-də T.-də Azərbaycan Xalq Kopqresi carırıldı: Azərbaycan Milli Komitəsi yaradıldı. Dekabrın 12-də (21 azər) T--də Azərbaycan Milli Məclisi (AMM) ipə bailadı və S. C. Pipəvəri baida olmaq- la Azərbaycan Milli Həkumətinin (AMH) tərkibini təsdiq etdi. Milli hekumət T.-də bir cox mədəni, ictimai və siyasi tədbirlər həyata kecirdi. 1946 il iyulun 13-də T.-də İran Hə- kuməti ilə AMH arasında baerlanan sazitpə gərə, AMH lərev edildi və vil. əncu məninə cevrildi: 1946 il deka- brın əvvəllərində İran qopunları Q.-ə hucuma bapladı. Q.-də Milli həkumətin tədbirləri ləqv edildi, de- mokrat hərəkatı iptirakcılarına amansız divan tutuldu. T.--də tərədi- lən qırrınların tiikilində ABİL imperialistləri yaxından iptirak edirdilər. 1947 ilin əvvəllərində T.- də tətillər oldu. Mayın 23-də Milli həkumətin prokuroru Firudin İbra- himinin: e”damı ilə əlaqədar, Q.-də gənclərin numayitpi kecirildi, irti- caya qarpı mubarizə ucun “İntiqam komitəsiə yaradıldı. 1953 ildə T. un-ti tələbələrinin, f-k və z-d fəh- lələrinin tə tili oldu. randa 1978—79 illər inqilabın- da T. əhalisi ən şan izyəkildə iptirak etdi, İnqilabi hərəkatın əvvəlində


(1978 il, 18—109 fevral) T.-də tpah anə qarilı bazi vermi usyan

randa yeni inqilabın planqıcı oldu. T. usyanı hərbi hissələr, tank və zirehli matın birləimələrinici hucumu nəticəsində mərlubiyyətə uqra- dı. Yuzlərlə inqilabcı əlduruldu., minlərlə adam yaralandı. T. usyanı İran cəmiyyətinə guӱclu tə sir KƏCTƏP- di. İran xalqlarını inqilabi cı- xhtplara səfərbər etdi. İnqilabın qələbəsi ilə, T.-də yenə də Azərb. dilində qəzet və jurnallar cıxmara baqplamıtidı. T. zəhmətketləri Cə- nubi Azərb.-a İran daxilində muxta- riyyət verilməsi, Azərb. dili və mədə- niyyətinin inkipafına iərait yara- dılması və s. uqrunda mubarizəni da- vam etdirirlər.

T.T üs Kəbrizi, Xətib Təbri- zi (11 əsr), Pəms Təbrizi (13 əsr), Əssar Təbrizi (14 əsri Vəhid Təbri- zi (15 əsr), Sadıq bəy Əfitar (16 əsr), Qevsi Təbrizi, Saib Təbrizi (17 əsr), M. Ə. Talıbov (19 əsr), M. Tərbiyət (20 əsr) kimi pair və alimlərin, Kom- munist partiyasının gərkəmli xadimi M. F. Qasımov və b.-nın vətənidir.

T. muhum sənaye mərkəzidir. Ma- pınqayırma və metal e”malı, Yungul (toxuculuq, trikotaj, dəri), yeyinti (o cumlədən konserv), neft e”malı, pquppə və s. sənaye sahələri, radioyır- MA z-du var. Yeni sənaye muəssisələ- rinin tikilməsində sosialist əlkələ- ri ilə əməkdatlıqın muhum rolu ol- mupdur. SSRİ-nin kəməyi ilə Q.-də İES, RSR-in keməyi ilə traktor z-du (1971), CSSR-in geməyi ilə matınqa- yırma z-du (1972) tikilmitdir. Xal- cacılıq, kustar sənətkarlıq inkitpaf etmipdir. Un-t (1946) var, Radio və televiziya verilitləri aparılır.

T. qədim me”marlıq abidələri ilə zəngindir. Bir cox abidənin məhv ol- masına baxmayaraq ipəhər, əsasən orta əsr simasını qoruyub muhafizə etmiiti- dir. T. bazarı P1ərqin ən qədim, iri və gəzəl bazarlarından biridir (haq- qında qədim məqlumat 10 əsrə aiddir). Taqqavanlar və guӱnbəzlərlə ertulu ticarət kӱcələri sistemindən ibarət bazar kompleksinə tacir sarayları, məscidlər, karvansaralar, mədrəsələr, hamamlar, zorxanalar və yeməkxana- lar da daxildir. Bazar kompleksinin mərkəzi hissəsi Sahib-ul-əmr meyda- nıdır (bax Sahibabad meydanı). T.-də təqr. 200 məscid (Bəyuk Cumə məsci- di, 11 əsr, Həsən pyah məscidi, 15 əsr, Sadiqiyyə məscidi, 17 əsr, İmam Cuӱmə məscidi, 19 əsr, Mollabatı məs- cidi, 19 əsr, Hacı Xalaoqrlu məsci- di, 20 əsr), mədrəsələr (Sadiqiyyə, Talibiyyə, Zahiriyyə, hamısı 17 əsr, Xacə Əliəsgər, Hacı Səfərəli mədrə- sələri, hər ikisi 19 əsr), xanəgahlar



Təbriz universitetinin korpusları,


(Seyid Həmzə xanəgahı, Əli xanəgahı, həp ikisi 14 əsr), turbələr (Əmir Vəhsudan Məmlan turbəsi, 11 əsr, Yed- dilər turbəsi, 13—14 əsrlər, Siqqə- tul islam tӱrbəsi, 20 əsr), kerpulər, qədim yapayınd evləri qalmılldır. Ən qədim abidələrindən biri də Məqbə- rət cpi-pquəradır (PTairlər qəbirista - nı). T. ərazisində məphur me”marlıq komplekslərinin — Əlimah məscidi, Ərk qalası, Gəy məscid və s. qalıqla- rı muhafizə olunmupdur. 20 əsr ti- kililərindən Bələdiyyə idarəsinin binası, Təbriz un-ti kompleksi, Gu- lustan barı və s. fərqlənir. iri bədii sənətkarlıq və təsviri sənət mərkəzi olmutdur (bax Təbriz minia- tur məktəbi).


Əd.: Azərbaycan tarixi, c. 1—2, B., 1961—64, İ brahimov C.,, Azərbay- canın XU əsr tarixinə dair ocerklər, B., 1959: Dəlili H. Ə., Təbriz qalası və istehkamları haqqında (X U1İ—X1X əs. rin əvvəlləri), Azərb.SSR EA Xəbərləri (tarix, fəlsəfə və huquq seriyası), 1973, Cə ə Vəlixanlı n. M., 1TXx—XP əer ərəb coqrafiyaptunas-səyyahları Azərbay- can haqqında, B., 1974, Pərifli M. X., 1X əsrin ikinci yarısı—X1T1 əsrin ƏB- vəllərində Azərbaycan feodal dəvlətləri, B., 1978, Piriyen V. Z., Azərbaycan Hulakulər dəvlətinin tənəzzulu dəvrun- də (1316—1360-cı illər), B., 1978, Onullahi S.M., X1P1—XUP əerlər- də Təbriz ptəhəri, B., 1982, Alizade A. A., Sopialhno-zkonomiceskan i poli- ticeskal istorin Azerbaidjana Xİ1—X1U BB., B., 1956: Taqieva PT, A., Napio- nalıno-osvoboditelıhnoe dvijenie -v İran- skom Azerbaidjane v 1917—1920 tq., B., 1955: Əfendiev O. A., Obrazovanie Azerbandjanskoqo qosudarstaa Sefevidov v nacalq XU1 veka, B., 1961, yenə onun, Azerbandjanskoe qosudarstvo Se- fevidov v XUT veke, B., 1981, Buniml- tov Z. M., Azerbandjan v UP—1X vv., B., 1965, yenə onun, Qosudarstvo ata- bekov Azerbandjana (1136—1225 qq.), B., 1978, Abdullaevbfb Q. B., Azerbaindjan B XVIII veke i hzaimootnopeniln eqo s Ros- sieh, B., 1965: Qebdarov M. X., Re- meslennov proizvodstvo n qorodax Azer- baddjanan XU 11 v., B., 1967, yenə onun, Qoroda i qorodskoe remeslo Azerbandjana X1P—XUX1 vekov, B., 1982, Mamedov M. A., O qeoqraficeskom nazvanii Teb- riz, İzv. AN Azerb.SSR (seril litera- turı, izıka i iskusstva), 1974, Ne 4, Raxmani A. A., Azerbandjan v konie XVI ii v XUT1 vekəe, B., 1981,

"ə BI ə dk ə əb” Gə biyə səl


OS, Ed? ozӱ əyə nas |1bB|Y" Əb AİT ələ yə ee əz?


TƏBRİZ BƏYLƏRBƏYİLİYİ, Azər- baycan bəylərbəyiliyi—Sə- fəvilər devlətinin inzibati vahid- lərindən biri. Mərkəzi Təbriz it. idi. Cuxursəd, Qarabaqr, PQirvan, İran əyalətləri və Osmanlı imperiyası ilə həmsərhəd olan T.b. 16 əsrin 1-ci yarısında yaradılmıtpdı. T.b.-nə Maraqa, Urmiya, Soucbulaq, Xoy, Sal- mas, Mərənd, Maku, Qaradaqr, Ərdə- bil, Miyanə, Talı:qi, Arasbar, Sul-


— taniyə, Zəncan və s. əyalətlər daxil


idi. T.b.-ndə əkincilik, maldarlıq və sənətkarlıq inkipaf etmipidi. İc = timai-iqtisadi və strateji cəhətdən Səfəvilər dəvlətinin ən zəngin və muhum əyalətlərindən olan T.b. pay- taxtın Qəzvinə (1555), sonralar isə İsfahana (1598) kecurulməsinə bax- mayaraq o, əlkənin siyasi və iqtisadi həyatında muhum rol oynayırdı. Sə- fəvi ordusunun iqəxsi hey ətinin (təqr. 60 min nəfər) 1/5 hissəsi (təqr.


232



11—12 min) T.b.-nin payına duturdu. T.6.-Hə ən nufuzlu. qızılbati əmirlə- ri (əsasən təkəli və turkman tayfa batp- cıları) hakim təyin edilirdi. 1531 ildə Uləma Təkəli bəylərbəyi idi. Sonralar T. 6. turkman əmirlə- rinin nəvli idarəsinə kecdi. 1583/84 ildə pamlı və ustaclı əmirlərinin təqkidi ilə tӱrkman tayfa bacısı Əmir xan bəylərbəyilikdən KəHap edil- di. Bu, qızılbaplar arasında qanlı toqqulpmalara səbəb oldu. Əmir xana təkəlilər də yardım edirdi. Bu cı- kıplar Osmanlı imperiyası ilə mu- haribə aparan Səfəvilər dəvlətini cətin vəziyyətə saldı: T.b.-nin idarə - si yenidən turkmanlara qaytarıldı. 1 PQah Abbasın dəvrundə (1587—1629 | T.6.-nin ərazisi Osmanlı qopunla-

rından azad edildikdən sonra 1605 ildə bəylərbəyilik yenidən turkman əmiri Pirbudaq xana (pornək oymaqın- dan) tapipırıldı. Onun əlumundən sonra yerinə oqlu PTahbəndə xan təyin edildi. PPahbəndə 1624/25 ildə Gur- custana hərbi səfər zamanı eldurul- du. Onun 3 yaqilı oqlu Pirbudaq bəy- lərbəyi təyin edildi və idarə ipləri xususi vəkilə tappırıldı. Bu tə”yi- natlar, butun vasitələrlə mərkəzləil- dirmə siyasəti yurudən 1 PPah Abbasın da T.b.-nin irsi hakimləri—turkman tayfa bapcıları ilə hesablatmaqa məcbur olduqunu subut edir. Nadir ipahın əldurulməsindən (1747) sonra T.b. ərazisində bir necə mustəqil xan- lıq (məs., Təbriz xanlıqı, Urmiya xanlıqı, Xoy xanlıqı, Qaradaer xan- lıRı və s.) yarandı.

— Əd. Azərbaycan tarixi, c. 1, B., 1961, Petrupev skiN İ. PM., Ocerki po istorii feodalınıx otnopenin v AzerbanNn- djane i Armenii v XUT—nac. XTX vv., VL, 1949, PaxmaHH A.A. €TapHx-H anam apaf-n Aööacıs xak HCTOHHHK TO HCTOPHH Azerbaidjana, B., 1960, yenə onun, Asepöafi mxaH B koHue XVI n v XU PP veke, B., 1981, ƏbennmnebB O. A.,, Asepöafi- Djanskoe qosudarstvo Sefevidov v XU1 v., B., 1981. TƏBRİZ DƏVLƏT FİLARMONİ- YASI–—İranda ilk filarmoniya. 1946 il sentyabrın 2-də acnılmındır. Azər- baycan Milli Həkumətinin qərarı ilə təpkil olunan T.d.f. Cənubi Azərb.-da fəaliyyət gestarən musiqi xadimlərini vahid sənət ocaqında birlətdirmək ucun yaradılmındı.

cılıpında S. C. Piməvəri cıxın etmitpdi. 200-dən artıq musiqi xadi- minin fəaliyyət gestərdiyi T.d.f.-nın mudiri pair Əli Tudə, bədii rəhbəri əstəkar Hacı Xanməmmədov idi. Fi- larmoniyada milli orkestr (əsasını Təbrizdəki Sovet mədəniyyət evində calınan bəstəkar C. Cahangirov qoy- mupdu), apıqlar ansamblı (rəhbəri apıq Huseyn Cavan), orlan və qızlar- dan ibarət rəqs ansamblı (rəhbəri Bəhmən Heydərzadə), sazcı qızlar an- samblı fəaliyyət gestərir, repertua- rında muram, təsnif, xalq mahnıla-

ı, apıq musiqisi əsas yer tuturdu.

əbriz sənətkarlarından Həsən Uzza- ri, Qulam Huseynxan, Yaqub Nəvapə- rəst, Asatur Xacaturyan (tar), İsma- Yıl Tiq (kamanca), Mahmud Fərnam (dəf), Beyuk İbadi (santur), Hacara Uzzari (viola), 12 yapplı aptıq İsa (saz), Nailə xanım (rəqqasə), muӱqənni- lərdən Ələsgər Rizvan, Sahib Ruhi (PTukurov), Hidayət Məmmədzadə, Sə- məd DƏ. Puran xanım, Raziyə xa- nım, Fatma xanım və 6. T.d.f.-nın


-boqulması ilə əlaqədar


məphur solistlərindən olmuplar. Fi- larmoniyanın konsertləri radio ilə efirə verildiyindən əlkənin muxtə- lif yerlərində dinləyicilərin geniyi rəqbətini qazanmındı. Filarmoniya- nın səhnəsində ayrı-ayrı sənətkarla- rın, o cumlədən Sovet Azərb.-ndan gəlmipq muqənni və ifacıların (S. Qacar və b.) konsertləri təppkil olu- nurdu. Konsertlərdən yıqılan vəsait- lə muçəyyən tədbirlər həyata kecirilir- di. Kollektiv Cənubi Azərb.-ın mux- təlif mahallarında fəhlələr, kənd- lilər, ziyalılar, fədailər və əsgər- lər qarpısında cıxısi etmiti, Milli həkumətin ideyalarının genin xalq kutləsi arasında Yayılmasına kəemək gestərmitdir.

1946 ilin dekabr ayında Cənubi Azərb.-da milli azadlıq hərəkatının .D.f.-nın fəaliyyəti dayandırılmındır.


ƏÖ. diyən gU əla qalez a "əs yi dir


TƏBRİZ ƏSGƏR VƏ MULKİ DE- PUTATLARI SOVETİ (TƏMDS)— Təbrizdə rus hərbi hissələrində yara- dılmısi inqilabi hakimiyyət orqanı. 1917 il martın 14-də təpikil edil- mipdir. İcraiyyə Komitəsinin sədri boltevik A. Qəmbərov idi. TƏMDS Rusiyadakı hadisələri izləyir, Zaqaf- qaziya inqilabcıları ilə əlaqə saxla- yırdı. Sovet ilk gundən əksinqilab- cı zabitlərə və murtəce xadimlərə qarpltı mubarizə aparmı:l, Cənubi Azərb.-da milli azadlıq və inqilabi hərəkatın genitlənməsinə sə”y gestər- mipdir. Sovetin kəndli bəlməsi Ru- siyanın ayrı-ayrı qub.-larında kənd- lilərin vəziyyəti və torpaq məsələlə- rinin necə Həll olunduqunu əyrənmək ucun həmin yerlərə əz numayəndələri- ni gəndərmii, Rusiya kəndlərinə mu- raciət edərək, orada bat verən inqi- labi hadisələri alqıplamıtndı. Be-


yuk Oktyabr sosialist inqilabının qə-


ləbəqindən sonra Qafqazda burjua- mulmgədar hakimiyyətinə, Qafqaz Ordu- su Əlkə Sovetinin sazipcilik fəa- liyyətinə qarilı cıxmıil, onun tərki- bini bolpeviklərin xeyrinə dəyindir- mək məqsədilə yenidən secilməsini irəli surən qərar qəbul etmiiydi. TƏMDS-nin uzvləri Rusiya və İran əsgərləri, həmcinin zəhmətkeilər ara- sında inqilabi iyi aparmıil, Yerli əhalinin rus əsgərləri ilə dostluqunu məhkəmləndirmək məqsədi ilə birgə numayitl və mitinqlər gecirmiidir. Sovet 1917 ilin dekabrında rus əsgər- ləri vətənə qayıtdıqdan sonra fəaliy- yətini dayandırmıtndır.

Əd. Həbibov Ə. M., İran Azər- baycanında rus əsgər deputatları Sovet- larinin yaranması və fəaliyyətinə dair, Azərb.SSR EA Xəbərləri (tarix, fəlsə- fə və huquq seriyası), 1970, 2, Əzi- mov H. S., İnqilab əsgərləri, Azərbay- canda əsgər təpkilatları və əsgərlərin


inqilabi hərəkatı (1917—1918-ci illər), B. yenə onun, Bakinskan Kom-


5., 1978: | : muna (1917—1918), B., 1982,


TƏBRİZ MEMARLIQ MƏKTƏBİ Orta əsrlərdə Azərb.-da ən beyuk me”- marlıq məktəbi. Elxanilər dəvrunun genili beynəlxalq mədəni əlaqələri mu- hitində formalapmıtndır. Beyləqan- dan Həmədana, Qəzvindən PTərqi Ana- doluyadək beyuk bir ərazini əhatə edən T.m.m. zonasında pəhərsalma sənəti genip inkipaf etmitidi. Bir sıra qədim ipəhərlər (Maraqa, Təbriz, Sal-


gir, Abdulla Seyrəfi


TƏBRİZ DƏVLƏT FİLARMONİYASI



mas, Ucan və s.) bərpa edilib genii- ləndirilmii, yeni ipəhərlər (Qutluq, Balıq, Mahmudabad, Sultanabad, Sul- taniyyə və s.) salınmınl, iri me”mar- lıq kompleksləri (Təbrizdə PTənb-i Qazan, Rəb-e Rəpidi, Əliiah məscidi) tikilmipdi. 12—14 əsrlər T.m.m.- nin copqun inkipaf dəevru olmuiqdur (Təbriz, Ucan, Sultaniyyə və 6. izəhər- lərdə Elxanilərin bar-saray kompleks- ləri, Maraqada Goy gunbəz, Xivədə


Sultan Heydər turbəsi, Ərdəbildə TPeyx Səfiəddin turbəsi (bax LPPeyx Səfiəddin kompleksi), Naxcıvanda


Qarabaqlar turbəsi, Sultaniyyədə Əl- caytu Xudabəndə turbəsi, Sarcam, Mərənd və 6. iqəhərlərdə karvansara- lar və Cl. 15 əsr 1.m.m.-nin klassik yetkinlik devrudur. Təbrizdəkic Hətt

iptə (€CƏKKH3 cənnətə) sarayı (1486), Qeysəriyyə bazarı, Dar ui/-iə- fa, Muzəffəriyyə (1467), Nəsriyyə (1478— 1485) kompleksləri, Gey məs- cid və s. abidələrdə bu dəvr T.m.m,- nin uslub xususiyyətləri əksini tap- mılldır. 16—17 SCAR Təbrizin Sam meydanı olan SaLlibabad meydanı, Ərdəbildəki PLeyx Səfiəddin komp- leksi tam formalaptmınt, me”marlıqda mərkəzi gӱnbəzli və qopa minarəli məscidlər (Təbrizdə Pah Təhmasib məscidi, Xoy və Həmədanda cumə məs- cidləri), gӱnbəzli tӱrbələr |PTeyx Cu- neyd turbəsi (bax Həzrə turbəsi), Ər- dəbildə PTeyx Cəbrayıl, Sultaniyyədə Məvlanə Həsən Kai, Qəzvində İmam- zadə Huseyn turbələri və s. | muhum yer tutmulpdur. T.m.m. Azərb. me”marlı- qına abidəvi əzəmət, genin vus”ət, klassik incəlik, bəzək əlvanlırı gə- tirmiil, məphur me”marlar (Tacəddin Əliiah Təbrizi, Əsir Əli, Xacə Əli Kucəci, Xoca Əli Hafiz və b.) və me”- marlıq bəzəyi ustaları (Nizam Bənd- əöpusu, He"- mətulla Bəvvab, Əli Rza Abbasi Təb- pusu və b.) yetipdirmitdir. T.m.m.- nin uslub xususiyyətləri Hindistan, Misir, Turkiyə, Yuqoslaviya və s. əl- gələrin me”marlıqında əksini tap:- mı, PTərqin bir sıra me”marlıq abi- dələrinin tikintisində azərb. ustalar iptirak etmiilər (Səmərqənddə Bibi- xanım məscidi, Aqrada Tac-Mahal və s.). T. m.m. Yaxın və Orta TPərqin bir sıra yerli me”marlıq məktəbləri- nin Yaranması BƏ inkipafına ciddi təsir gestərmipdir.


Ədə. Salamzadə A. V., Arxitek- tura Azerbabdjana, XU1—X1X vv., B., 964, Qinsi Dj. A., Tebrizskan arxi- tekturnal pkola (XİT1—XU 11 vv). Avto- referat gand. diss., B., 1978,


TƏBRİZ MİNİATUR MƏKTƏBİ— Orta PQTərq miniatur sənət məktəblə- rindən biri. 13 əsrin sonu—14 əsrin əvvəllərində Təbrizdə yaranan, forma- lapan T.m.m. tezliklə Yaxın və Orta PQTərqdə bədii yaradıcılıqın, xusu- silə kitab sənəti və miniatur boya- karlırının ən qudrətli mərkəzinə cevrilmitidir. 14 əsrin əvvəllərində Rəiidəddinin təpkil etdiyi kitabxa- nada Yerli xəttat və rəssamlarla ya- Hamını PTərqi Turkustan, Orta Asiya və s. PTərq əlkələrindən toplanmıpl sənətkarlar fəaliyyət gestərir, dini, elmi, tarixi və poetik əsərlərin bədii əlyazma nusxələrini hazırlayırdılar. Bu devrdə hazırlanan əlyazmaların- dan c“Vərqa və Gulilag (13 əsr, Topqa- pı muzeyi, İstambul), İbn Bəhtutii-


TƏBRİZ MİNİATUR MƏKTƏBİ


nin “Mənafi əl-heyvan (1297/98, Morqan kitabxanası, Nyu-York) əsər- lərinə, eləcə də Rətidəddinin cCami ət-təvarixə əsərinin mə”lum nusxələ- rinə (1306, Edinburq yilırM, İllornanzı. ya: 1314, Kral Asiya Cəmiyyəti, Lon- don, 1318, Tepqapı muzeyi, İstambul) cəkilmii illustrasiyalar PTərqdə mi- niatur sənətinin ən qədim numunə- lərindəndir. = əsrin ortalarında Təbriz rəs- samları qrafik usulla boyakarlıq usu- lunun sintezindən doqan bədii uslub- larını Yaratdılar. Bu uslubun for- malaması 1340—50 illərə aid edi- lən FBəyuk Təbriz 1Pahnaməsiənin miniatӱrlərində bədii əksini tap- mıpiqdır. Əksəriyyəti 14 əsr rəssam- ları TTəmsəddin və Əhməd Musa tə- rəfindən implənmiiy bu miniaturlər azırda dunyanın muxtəlif muzeylə- rində saxlanılır. 15 əsrin əvvəllə- rində Nizaminin “Xosrov və Pirin poemasının (1405— 1410, Frir qale- reyası, Vapinqton), əsrin sonlarında isəc Xəmsək nin əlyazmasına (1481, Top- qapı muzeyi, İstambul) cəkilmiiy mi- niaturlərin uslubu və bədii estetik kamilliyi Təbriz məktəbinin təkmil- ləimə prosesini əks edirir. Bu devr- də Azərb.-dakı məvcud ictimai-siyasi iqəraitlə əlaqədar olaraq Təbriz rəs- samlarının bir coxu Səmərqənd, He- rat və s. yerlərdə fəaliyyət gestərir- di. Məphur alman sənətiqunası ə PTults Təbriz məktəbini qontu PTərq əlkələrinin miniatur sənətinin in- kipafında muhum rol oynayan FAna məktəbə (4“Mi(Fbeq 5shiyeə) adlandır- mıpqidır.

T.m.m.-nin inkitpaf zirvəsi 16 əs- rin ortalarına təsaduf edir. 16 əs- rin əvvəllərində mərkəzləpqmin Sə- fəvilər dəvlətinin yaranması ilə Təbriz yenidən Yaxın və Orta PTərqdə mədəniyyətin, bədii yaradıcılırın əsas mərkəzinə cevrilir. Təbrizdə PPah İsmayıl və PTah Təhmasibin sa- ray kitabxanasında ustad Sultan Mə- həmmədin rəhbərliyi ilə Mir Musəv- vir, Mirzə Əli Təbrizi, Mir Seyid


Əli, Mӱzəffər Əli kimi istedadlı rəssamlarla birlikdə PTərqin gərkəm- li sənətkarları Kəmaləddin Behzad, Aqamirək İsfahani və b. fəaliyyət gəstərirdi. İstambulun Topqapı mu- zeyində saxlanılan “Xəmsə (15 əsrin sonu—16 əsrin əvvəlləri), Leninqrad- dakı M. Y. Saltıkov-PTedrin ad. ki- tabxanada və Ermitajda saxlanılan cQuy və covkanəı, “Cami ət-təvarixə, 4 PQahnamək və s. əlyazmalarına cəkil- mip miniaturlər 16 əsrin əvvəli T.m.m.-nin dəyərli numunələrindən- dir. T.m.m. 1530— 1540 illərdə PTərq miniatur sənətinin ən yuksək inki- iaf mərhələsinə catır. Bu devrdə bədii-estetik və sənətkarlıq baxımın- dan qiymətli miniaturlərlə bəzədil- mip əlyazmaları hazırlanır. Bu əsər- lər coxfiqurlu kompozisiyanın tən- tənəli dekorativliyi, rəsmlərin plas- tik ifadəliliyi, parlaq, əlvan rəng- lərin və rəng calarlarının kontrast AY3YMY BƏ ritmik təkrarlanmasından doRran zəngin koloriti ilə secilir. Təbriz məktəbinin əzunəməxsus us- lub xususiyyətlərini, Azərb. sənətkar- larının yaradıcılıq nailiyyətlərini əks etdirən misilsiz miniaturlərlə bəzədilmii nəfis əlyazmaları, 4“P1ah- HaMƏə və “Xəmsəə nuӱsxələrinə, Hafiz, Sə”di, Cami, Dəhləvi, Nəvai və 6. PTərq klassiklərinin əsərlərinə cə- kilmit miniaturlər yuksək sənətkar- lıq səviyyəsinə, təmtəraqlı dekorativ keyfiyyətə, emosional tə”sir quvvəsinə malikdir. PTərqdə ən cox miniatur rəsmləri Firdevsinin 4“PQahnaməəsinə və Nizaminin -“Xəmsəəsinə cəgilmii- dir. PTərq miniatur sənətinin ən gər- kəmli mərkəzləri Herat, PTiraz, Qəz- vin, İsfahan və Buxara məktəbləri, bu məktəblərin gerkəmli xəttat və rəssamları həmitə daha nəfis, daha zəngin bəzəkli 4“PTahnaməq və *Xəmsəv yaratmaqa calıpnmınqlar. Bu yarınqda cox zaman Təbriz məktəbi qalib gəl- midir. 258 miniaturlə bəzədilmikdn 4“PYahnaməə (1537, cox hissəsi, Hour- ton kolleksiyasında, bir hissəsi isə Metropolten-muzeydədir, Nyu-York)


233


və PTərqdə kitab sənətinin ən qiymətli incisi sayılan € XəMcəə (1539—43, Britaniya muzeyi, London) nӱsxələri nəfis dekorativ bəzəyi və zəngin mi- niaturlərinə gərə T1Pərqdə miniatur boyakarlıqının pah əsərləri hesab edilir. Hər iki əsərin miniaturləri- ni dəvrun gərkəmli rəssamları Sul- tan Məhəmməd, Aqamirək İsfahani, Mir Musəvvir, Mirzə Əli Təbrizi, Mir Seyid Əli və Muzəffər Əli cəkmitdir. Bu dəvrdə Təbrizdə fəa- liyyət gəstərən rəssamların, xususi- lə Sultan Məhəmməd və onun məktə- binin yalnız Azərb. miniaturunun deyil, ӱmumiyyətlə PTərq miniatur sə- nətinin inkipafında beyuk rolu ol- mupidur. Atası Mir Musəvvirlə bir- likdə uzun muddət Hindistanda Mo- qol hekmdarları Humayun və Əkbərin sarayında ipləmini Mir Seyid Əli- nin yerli sənətkarların hazırlanma- sında, Moqol miniatur məktəbinin Yaranması və inkitafında muhum lu olmutidur. İyahqulu Nəqqai, Ka- mal Təbrizi, Vəlican Təbrizi və 6. Təbriz rəssamları muxtəlif devr- lərdə stambulda fəaliyyət gestər- mi, turk miniatur sənətinin inki- pafına əməli kəmək etmiiylər. 16 əsrin sonlarında bir sıra Təbriz sənətkarları, o cumlədən Məhəmmədi, Sadıq bəy Əfiar, Siyavuı bəy, Mir Zeynalabdin Təbrizi bir muddət Qəz- vində, sonra isə İsfahanda saray ki- tabxanalarında ipləmitt, Qəzvin və İsfahan miniatur məktəblərinin in- kipafına guclu tə”sir gəstərminldər.

T.m.m.-nin tə”sir dairəsi yalnız miniatur sənəti ilə məhdudlatmır. Onun geniiq yayılmıni bədii uslub xӱsusiyyətləri uzun muddət Azərb. və İranın divar rəsmləri HƏ dekorativ sənətlərində əz əksini tapmıpqdır. Bu tə”sir nəticəsində sujetli xalca və parcalar, bədii metal və keramika sənətində miniatur uslubunu xatır- ladan bir cox dəyərli əsərlər yaran- mhpidır.

Orta əsrlərdə Azərb. təsviri sə- nətini dunya miqyasına cıxaran, sə-



Təbriz miniatur məktəbi:


dan kscirirrk: Muzəffər nu.


soldan—Sultan il tarixlı əlyazmasına miniatur. Britaniya Muzeyi. London: Atqamirək İsfahani


Məhəmməd.


cSultan Səncər və qarık. Nizami vXəmsəksinin 1539—43 , “CD rpuyH ornaHnnapmıHbi CuHAT" aRustəmin Akgvanı tə"qib etməsiz (2 və 3-cu miniatӱrlər Firdəvsinin 4//Yahnaməv


əsərinin 1537 il tarixli əlyazmasımadır. Metropoliten-muzey. Nyu-York).


234



nət tarixində ona genin mehpər ra- zandıran T.m.m. olmupidur.

ƏƏ: Salamzadə Ə. V., Kəri- mov K. C., XUT1 əsrdə Təbriz miniatur" məktəbi və rəssam Sultan Məhəmməd, Azərb. SSR EA Xəbərləri, 1959, MHI5, Kəri- mov K., Azərbaycan miniatӱrləri, Albom, B., 1980: yenə onun, Sultan Muxam- med i eqo tpkola, M., 1970: Denike B., P., Jivopish İrana, M., 1938, Kaziev A. K)., Xudojestvennoe oformlenie azer- bavdjanskoV inan kniqi X1İ—XUP vv., M., 1977,

TƏBRİZ TEATRI—T.t.-nın tarixi M. PPəfizadənin 1909 ildə Təbrizdə tamapaya qoyduqu birpərdəli “Xəyalatı (Ə. B. Haqverdiyev) pyesi ilə bapqla- nır (ilk tamaipada M.PTəfizadə, PTeyx Həsən Cərəkci, doktor Rəhimxan, Ələs- gərxan, Ələkbər Bəradəran, Armenak və b. cıxıtid etminlər). Həmin il Sidqi Ruhullanın Təbrizə qastrola gəlməsi və yerli həvəskarların iptiti- gözu ilə bir sıra tamata gestərməsi

".t.-nın yaranması və təptəkkulu ucun zəmin hazırlamıpdır. Təbrizdə teat- rın yaranıb inkitpaf etməsi milli azadlıq Hərəkatı ilə balı idi. İran inqilabı (1905—11) dəvrundə Azər- baycan Əyalət Əncuməni və Səttarxan teatrın təppkili və maddi vəsaitlə tə”min edilməsi haqqında xususi ges- tərip vermitdi. Teatrın xususi bina- sı olmadıqından tamatalar muxtəlif yerlərdə gestərilirdi. 1920 ildə S.. Ruhulla, M. PTəfizadə, M. R. Veizza- də 3 Muəyyidzadə və b.-nın təpqəbbusu ilə Təbrizdə ilk teatr binası—c Xey- riyyə teatrıq tikildi. Teatrın səh- nəsində N. B. Vəzirovun * Ev tərbiyə- sinin bir ipəkliə, . Nərimanovun cNadir pahqe, C. Məmmədquluzadənin aƏlulərə, Ə. B. Haqverdiyevin “Bəxt- siz cavanı, Pəri caduə pyesləri ta- mapaya qoyulmutpdur. PPTeyx Məhəmməd Xiyabani “Xeyriyyə teatrıuna, 1920— 22 illərdə Təbrizdə yatayan C. Məm- mədquluzadə teatrın inkipafına mu- əyyən kəmək gəstərirdi. Teatrın kol- lektivi U, Hacıbəyovun “Aritın mal alanə, “Mətədi İbadə operettaları, 4cƏsli və Kərəmə operası, Z. Hacıbə- yovun - Appıq Qəribə operası ilə Təb- riz, Urmiya, Xoy və 6. ipəhərlərdə cı- xın etmitdir. 1928 ildə Təbrizdə 700 tamapacı tutan 4“PTir-e xortidu teat- rı tikildi. Lakin teatrın binasın- dan pəxsi məqsədlər ucun istifadə edildiyindən və onun səhnəsində Yer- li mӱəlliflərin fars dilində bədii cəhətdən zəif pyesləri tamaplaya qoyul- nyryHnan ellinp-e xopun,y r T.t.-nın inkitafına kemək gestərə bilmədi.


1946 ilədək Təbrizdə mӱxtəlif truppalar fəaliyyət gestərmiiydir: “Azərbaycan artistləri Dəstəsi ə


(1909—21, tətpkilatcısı M. PTəfiza də), *Cəmiyyəti-islahi-tərəqqiyi-maari-

i-Azərbaycang (1921, yaradıcısı Mu- ciriddəvlə), “Ariyenq (“LAriya-Nin- jadə, 1922—41), aLyineyi-ibrətəv (1924—30, yaradıcısı Mehdi Zəhiri), aDram Təbrizə (1929—30: yaradıcısı R, ifəpran), 4Təbrizə, “İranu, “Həqi: qətə, *FAzərbaycanq, *Firdəevsiz (1941— 46) və s. T.t.-nın təpəkkulu və Forma- lapimasında M. PQəfizadə, R. PTərqli, M. R. Vaizzadə, Ablulla Fərivər, Əsədi, Hacıxan Cələbi, Səməd Səbahi, Hilal Nasiri, İ. Vəkili, C. Baqca- ban, C. Ədib, M. Muzduri, H. Ərəb- oqlu və b.-nın muhum xidməti olmui- dur. Azərb. sovet teatrının gerkəmli xadimləri S. Ruhulla, M. Əliyev, H.


TƏBRİZ TEATRI


Abbasov, Ə. Qurbanov, Ə, Salahlı, İ. İsfahanlı, Qəmər xanım, M. Mər- danov, İ. Əfəndiyev və 6, teatrın inkipafına xey- li kəmək gestərmitlər.

Azərbaycan Milli he- kumətinin yaranması ilə T.t.-nın inkipafında yeni dəvr acıldı. 1946 ilin mart ayında Təbriz Dəvlət Teatrı tətikil edildi. Teatr C.Məmməd- quluzadənin “Anamın ki- tabız pyesinin tamatası ilə fəaliyyətə batiladı. 1945—46 illərdə T.t.-Ley- li və Məcnunqı, “Əsli və Kərəmə operalarının və “Artın mal alanv, “Mətədi İbadı operetta-


larının, M. F. Axundovun “Hacı Qaraz, H. Cavidin “Xəyyamə, S. S.. Axundovun “Epiq və intiqamı, A. PTir-


vanzadənin “Namus, C. Cabbarlının “Sevilq, 4Od gəlinir, “1905-ci ildəə, V. Pekspirin *Otelloz, F. PQille- rin a“Qacaqlarə pyeslərinin, eləcə də


yerli muçəlliflərin əsərlərinin (4*Azərbaycan nuӱmayitpiz, “Cətirbaz- largk, *Azərbaycan anasız, “Ərbab və


ƏKİNCİRF və s.) tamapasını gəstərdi. Teatrda Məhəmmədəli Vəlizadə, Həzi Ətari, Yadulla Nəbati, Qasım PTər- baf, Məhəmməd Məhəmmədi, Salman


Suleymanpur, Həbib Quluzadə və 6. aktyorlar, Leyla Məehsunpur, Capa Bəfqəmi, Səfurə Səmburani, Qəmər Huseynzadə (Nikpur), Arptalus Mar-


tirosyan, Anaxanım Seyfullahi, Sara Miyanpur, Validə Kehnəptəhri və b. aktrisalar cıxınt etmitlər. 1946 ilin dekabr ayında Cənubi Azərb.-da milli azadlıq hərəkatının moəlubiy- yətindən sonra Təbriz Devlət Teatrı daqıldı və T.t.-nın fəaliyyəti da- yandırıldı.

Əd. Kəndli"Q., Azərbaycan drama-


turqlarının əsərləri Cənubi Azərbay- can səhnəsində (1941—1946), Azərb.SSR EA Xəbərləri, 1959, 63, Əvəz Sa-


dıq, Təbriz teatrı tarixindən, onun aSecilmip əsərləriv kitabında, B., 1971,


TƏBRİZ XCSYANI (1571--73)—qı- zılbatl feodal hakimlərinə qaripı Təbriz sənətkarları və pəhər yoxsul- larının usyanı. Usyanın batlanma- sına Təbriz daruqası Allahqulu bəy Ustaclının ezbaitınalıqrı və zul- mu bəhalə oldu. Feodal istismarın- dan təngə gəlmii təbrizlilər Allah- qulu bəyin mulazimlərindən birini

ərcuyə məhəlləsində deydulər. Bir necə gӱndən sonra Allahqulu bəy mu- qəssir olduqu guman edilən məhəllə saginlərindən birini e”dam etdirdi və onun basdırılmasına mane oldu. Qə- zəblənminy əhali daruqanın bir cox mulazimini eldurdu, ezunu isə qacma- qa məcbur etdi. İqtipzati tezliklə bu- tun pəhəri burudu. Usyancılar daru- qanın, seyid və din xadimlərinin, var- lıların evlərini qarət etdilər. PTə- hər iki ilə yaxın usyancıların əlin- də qaldı. Yerli ə"yan və varlılar nə- fələrlə usyanı yatırmaq yuyH mahnan qolun gendərməsini xahit etdilər. Lakin usyanın daha na genitlənəcə- Yindən qorxuya dutən 1 Təhmasib 11524—76| usyancılara guӱzəttə getməyə məcbur oldu. Təbrizə Yusif bəy Ustac- lı hakim təyin edildi. O, məhəllə batpcıları ilə danıptıqa battladı. Lakin ppəhər yoxsulları, o cӱmlədən





aArtın mal alanı (U. Hacıbəyov) tamatpasından səhnə,


Təbriz teatrı. 1946 pəhləvan Yarının batcılıq etdiyi usyancı dəstələri mubarizəni davam etdirdilər. Danıttıqlar yolu ilə hec bir nəticə əldə etməyən Yusif bəy ipah- dan kəmək istədi. PTiə ӱləmaları da usyancıların əlumunə fitva verdilər və bunun piəriətə uyqun olduqunu elan etdilər. PPahın əmrilə Qaradaq haki- mi Sehrab bəyin bapicılıqı altında qızılbaii qopunları pəhərə daxil oldu. Qızılbai qopqunu uusyancıların məhəllələrini muhasirə etdi. Muqa- vimətin əbəs olduqunu gərən usyancı - lar ipəhərin muxtəlif yerlərində gizləndilər. Lakin Yusi y xeyli usyancı tutub həbs edə bildi. Usyan - cılara amansız Divan tutuldu. Pəh- ləvan Yarı, pəhləvan Əvəz, Alay Hə- səncan, Gəycə, Nəpmi, Ləng Musta- fanın oqlu PTərəf, palduz PTunci, cəkməci Həsən və 6. usyan bazicıla- rı ilə yanapı 150-dən cox adam e”dam edildi.

Usyan Yatırılsa da hakim dairə- lər xalqı sakitlətdirmək və yeni iqtitpatiların qarpısını almaq ucun bəzi gӱzətitlərə getməyə məcbur oldu- lar. 1 Təhmasib əvvəlcə təbrizliləri snətkarlıq vergisindən (mal-i muhtə- rifə), sonra isə butun divan vergi- lərindən azad etdi.


Əd.: Azərbaycan tarixi, c. 1, B., 1961, O nullahi S. M., XİP1—XU11 əsrlər- də Təbriz pəhəri, B., 1982, Petrutev- sgiNn İ. P., Vosstanie remeslennikov i qorodskon bednotı v Tebrize v 1571—

3 qq., v kn. Sbornik statenN po istorii Azerbaddjana, v. 1, B., 1949: İstorin stran Azii i Afriki v srednie veka, M., 1968, Z gendien O. A., Azerbabdjanskoe qosudarstvo Sefevidov v XUT v., B,, 1981,


TƏBPH3 YC)AHbi (1908 —09) —mah hakimiyyəti və feodallar əleyhinə xalq ӱsyanı. Məhəmmədəli ipahın HM" perialistlərin kəməyi ilə Tehranda mӱrtəce cevrilipindən (1908, 23 iyun) sonra bailanmıtidı. Konstitusiyanı bərpa etmək pquarı altında baillanan usyanda fəhlə, kəndli, ipəhər yoxsul- ları və milli burjuaziya iiytirak edirdi. Səttarxan, Barırxan və 6.- nın rəhbərlik etdiyi T.u.-nı yatır- maq ucun 40 minlik qopun gendəril- di. TTəhərin 12 məhəlləsindən 11-i iah qopunları və irticacılar tərə- findən tutulsa da, 20 minlik fədai dəstələri 1908 ilin oktyabrında KY- cə dəyutilərindən sonra əksinqilabi quvvələri iqəhərdən cıxara bildi. T.u: Devrundə itəhərdə yerli ezunuidarə or- qanı — əncumən yaradıldı. Əncumən bir sıra demokratik tədbirlər (var- lıların pul və ərzaqı, xanədan mӱlk” ləri musadirə edildi və s.) həyata gecirdi. 1908 ilin noyabrından Cə-


TƏBRİZ XALCACILIQ MƏKTƏBİ


nubi Azərb.-ın bir hissəsi Təbriz usyancılarının tərəfinə gecdi. İn- qilabın mudafiəsi, konstitusiya qay- dalarının bərpası, ana dilində maa- rif və mədəniyyətin inkipafı sahə- SİNDƏ Oir sıra tədbirlər gəruldu. RSDFP Zaqafqaziya Tamkanarnabı T,u.-na canlı quvvə, silah və s. dəyçii ləvazimatı ilə yardım edirdi. T.u. İran inqilabının (/905—11) zirvəsi olub, onun yeni yuksəlipinə təkan verdi. İran irticası usyanı əz quv- VƏSİ İLƏ Yatırmaq iqtidarında deyil- di, 1909 il aprelin 16-da car qo- iunları Təbrizə daxil oldu və usyan yatırıldı. İ. Lenin “Dunya si- Yasətində alımpqan maddəə, e€bankaH- larda və İrandakı hadisələrə adlı məqalələrində T.u.-nı ipıqlandır- MbiHl və usyanı boran carizmi kəskin


tənqid etmiidi (bax Əsər. tam kulliy:- yatı, c. 17, səh. 191, 24 — sos). 9, 246—47,


Əd.: bax İran inqilabı (1905—11) məqaləsinin ədəbiyyatına.


TƏBRİZ CSYANI (1920)—İran ho- kumətinin murtəce siyasətinə qartı antiimperialist xalq usyanı. Hərəkət- verici quvvələri fəhlələr, ipəhər yox- sulları, sənətkarlar və tacirlər idi.

syanda ziyalıların, milli burjua- ziyanın, kəndlilərin, liberal mulkə- darların, orta və xırda ruhanilərin nӱmayəndələri də iptirak edirdilər. Aprelin 6-da battlanan usyana rəhbər- lik etmək ucun PTeyx Məhəmməd Xiya- baninin balicılıqı ilə İctimai Hey”- ət Yaradıldı. Usyancılar Təbrizdə əsas devlət idarələrini tutdular. Maraqa, Xoy, Ərdəbil və s. iqəhərlər- də hakimiyyət usyancıların əlinə kec- di. Cənubi Azərb. *“Azadistanə (*Azad- lıq elkəsi?u) adlandırıldı. İyunun 22-də Xiyabaninin baılıqı ilə milli həkumət yaradıldı: iqtisadiy- yat, maarif, səhiyyə, qismən aqrar və s. sapələr uzrə islahatlar gecirilməyə baplandı. T.u.-nın məqsədi butun İranda konstitusiyanın həyata geci- rilməsi və təkmillətdirilməsi, in- gilislərin aqralıqına son qoyulması, iah Hekumətinin devrilməsi, burjua- demokratik resp. yaradılması, Cənu- bi Azərb.-a İran daxilində muxtariy- Yət verilməsi, Sovet Rusiyası ilə dostluq munasibətləri yaradılması və s. idi. PTah hekuməti ingilis im- perialistlərinin fəal keməyi ilə sentyabrın 11-də usyancılar ӱzərinə qopun Yeritdi. Usyan yatırıldı. Səna: Ye proletariatının yoxluqu, geniii kəndli kӱtlələrinin usyana cəlb olun: maması, usyan rəhbərlərinin mudafiə məvqeyi tutması, usyanın Umumiran milli azadlıq hərəkatından təcrid olması və s. Q.u.-nın məqlubiyyətinə səbəb oldu. Usyancılara ttiddətli di- van tutuldu: sentyabrın 14-də Xiyaba- ni vəhtiicəsinə elduruldu.


ƏdəTaqisva PT, A., Napionalıno- osvobolitelınov dvijqnie vn İranskom A aep6afi mxane B 1917—1920 rr., B., 19356, Yenə onun, Peix Moxammed Xinbani i napionalhno-osnoboditelhnoe dvijenie v İranskom Azerbandjane v 1917—1920 qt., v kn.: İran. İstorin i sovremennosth. Sb, Stateİ, M., 1983: İ vanova M. N., Na- inonalhno-osvoboditelınos dpijeniq v Prane 1918—1922 rr., M., 1961,


. z “4 qo - ə I 4 zə AӦəta Hu Bə? 5 ə ən) od ə .F


3 vil... Fr A . il


, iii ə , əyə


VvİTS-Ir? “ə” FT


TƏBRİZ USYANI (1978)—İranda mah Hekumətinin xalqa zidd mӱrtəce daxili və xarici siyasəti əleyhinə baq vermin usyan. T.Y.-HbiH bailən- masının əsas səbəbi əlkədə xalq kut- lələrinin iqtisadi vəziyyətinin aqır- laqiması, demokratik huquq və azad- lıqların boqulması, Cənubi Azərb.-da guclu assimilyasiya siyasətinin apa- rılması və s. olmuidur. PTiələrin mӱqəddəs saydıqları Qum i,-ndə ya- payan azərb. ruhanilərin Həkumətin antidemokratik siyasətinə qariı e ti- raz numayitinə cıxmaq carırınına cavab olaraq fevralın 18-də (hicri HTƏMCH yalanı ilə bəhmən ayının 29-u: usyanın İranda 429 bəhmən usyanız adlanmasında buradandır) Təbriz əha- lisi kucələrə axhıpiydı. Hərəkatda fəhlələr, ipəhər yoxsulları, sənətkar- lar, tələbələr, məktəb ppagirdləri, xırda və orta ticarət burjuaziyası və b. iptirak edirdi. Lakin ppah hə- kuməti fevralın 19-da polis, ordu və hərbi: texnikanın gӱcu ilə usyanı boqdu. T.u. əslində 1978—79 illər İran inqilabının baltlanqıcı oldu, paH rejiminə ilk zərbə vurdu və onu antimonarxiya, antiimperialist isti- qamətə yənəltdi. ü TƏBRİZ XALCAHCILIQ MƏKTƏBİ — Azərb.-ın ən qədim va məphur xal- cacılıq məktəblərindən biri. Tə6 Ha, Ərdəbil, Maraqa, Mərənd, Maku, Xoy, rmiya, Zəncan, Qəracə, Heriz, ə- rab, Əhmədabad, Miri:p, Əhər, Salmas, Gerəvan, Sennə, Qaradaq və s. xalca məntəqələrini əhatə edir. Bu ərazidə yatmamıni tӱrkdilli tayfalar Hələ qə- dimdən xalcacılıqın yaranması və inkitpafında muhum rol: oynamıit, muxtəlif devrlərdə (Midiya, Əhəmə- nilər dəvləti və s.) İran xalca sə- nətinin təpəkkulunə ciddi tə ”sirgəs- tərmitlər. Orta əsrlərdə PTərqin ən muhum ticarət mərkəzlərindən və zən- gin pəhərlərindən olan Qəbrizin PTərq əlkzləri, eləcə də Avropa ilə ticarət əlaqələri xalcacılıq sənətinin sur”- ətli inkipafına səbəb olmupidur. Artıq 11—12 əsrlərdə cicəklənmə dəv- ru kecirən T.x.m. 13—14 əsrlərdə Təb- riz miniatӱr məktəbinin bədii xu-


susiyyətlərini mənimsəmiii, 16— 17 əsr-


lərdə yuksək inkitaf mərhələsinə catmıtidı. Bu məktəbə mənsub xov- lu və xovsuz xalcalar, həmcinin xsv- suz xalca mə mulatları (məfrəii, cu- val, cul, xurcun, Heybə və s.) bədii tərtibat, rəng ahəngdarlırı, orna- mental bəzəklərin muxtəlifliyi ilə fərqlənir. T.x.m, əsas xalca kompo- zisiyalarına gerə 2 qrupa ayrılır: Təbriz və Ərdəbil qrupları.

. Təbriz qrupuna “Təbrizə, cBaxiza- yılir, cQərəcəz, cGərəpanə, v Herizə, aLəcəkturuncə, cƏfianə, €Araqnbıb,


4Ovculuqa, “Dərd fəsilə kompozisi- yaları, ə qrupuna FƏrləbilə, “1Peyx Səfi, “P”aha/basıə, 4“Səra-


Önə, “Zəncanə, *“Mirə pə cAcma-yum- maq cepniləri daxildqr. Xovsuz xal- calardan Təbriz qrupuna daxil olan məntəqələrdə palaz, kilim, vərni və zili, Ərdəbil qrupunla isə vərni, zili və cecim daha genin yayılmın- “Abip. T.X.M.-HHH € Bar-GehninTə, € bar- MELƏb, “Balıqə, “Butaə, “Dərvitə c Kətəbəliə, c“Gərdəstə, 4“Gellu, guilə: Liz FKuldanlıq, “Leyli və Məcnunə, e Məmahupə, eMyuvə, “Namazlıqə, 4 Nə- caqlız, cSərvistanə, €Cəpnanvə, €Cə- həndə, “Silsiləvi ləcəkə, *Fərhad və


235


PTirinə, “Xəyyamə, 4 Xətai, *Həddadə, cCərxi-gulə, c“Ceyranlıə və s. klassik kompozisiyaları da məphurdur. Bu xalcaların bəzəklərində incə nəbati ornamentlər, həndəsi naxınlar, in- san və heyvan fiqurları, stilizə edil- mip bədii xatt nəvləri (nəsx, nəstə- liq və s.), gӱl-cicək, təbiət mənzərə- ləri və me”marlıq abidələrinin təs- viri əsas yer tutur. T.x.m. iki istiqa- mətdə inkipaf etmiiydir: ornamental və sujetli xalcalar. Ornamental xal- caların (“Ləcəkturuncə, cƏfilanə, 4Xətaiə, *İslimibəndlikə və s.) hələ- zunlar (spirallar) ӱzərində qurulmui mӱrəkkəb kompozisiyası ləcəkli nəba- ti naxınlar, qəncə, gӱl, yariaq təs- virlərindən ibarətdir. Təbrizdə to- xunmuti Ləcəkturuncə kompozisiyalı Məuhyp elllcix ӱn xalısı (əlcu- su 56, 12m2, 1539, Viktoriya və Albert muleyi, London) ornamental xalca- ların ən gəzəl numunəsidir. T.x.m.- nin sujetli xalcalarından FDərd fəsilə, *Ovculuqə (4PQikariə, 17 əs- rin əzvəllərinə aid ən yaxiqı numunə- si Nyu-Yorkdakı Metropoliten-muzey- dədir), “Leyli və Məcnunə, FƏjdaha və simurqə, FDərviiə, “Xəyyamı və s. kompozisiyalar daha genin yayılmıni- dır. Sujetlər, adətən bir-biri ilə herulmuli ornamental naxhiilar fo- nunda verilir, ritm-hərəkət xalcanın arasahəsində bir fiqurun digəri uzə- rində yerləitməsi və Ya eyni motivin təkrarı ilə gestərilir.

T.x.m.-nin xalcaları azanı formada (dəyirmi, uzunsov, kvadrat və əlcudə (1 m?-dən—40 l2-dək: bəzi hallarda daha cox) toxunulur. By xal- caların ilmə Hhund. 2 mm-dən 15 mm- lak (nadir hallarda ilmə hund. 49 mm olan xalılvra da təsaduf edilir), ilmə sıxlıqı 1 m?-də 60 mindən 360 minədək (bə”zən 400 mini) olur. Bu xalcaların əksərkyyəti qullabı ilmə (bəzi hallarda dolama ilmə) usulun- da toxunulur. Məqmulatların toxu- nulmasında muxtəlif nevlu yun, pam- bıq və ipəkdən, qızıl, gӱmuti və di- gər metal saplardan istifadə olu- nur. İpəkdən, qızıl və gumuçui sap- lardan toxunmut xalcaların, xalca toxunutilu pərdələrin və xovsuz xal- caların inkipaf mərkəzi Təbriz ip. olmutdur. T.x.m.-nin xalcaları (xu- susilə 4 hissədən ibarət dəst xalı- gəbələr) rənglərinin ipuxluquna və ahəngdarlıqına gerə də geniii ipehrət qazanmıtidır. Xalcaların rəng tərti- batında gupəti spektrinin butun rəng calarlarından yuksək sənətkarlıqla istifadə olunur. Arasahə yerliyində Azərb.-ın digar xalcacılıq məktəb- lərindən (Qarabaq, Quba-PQirvan, Gən- cə-Qazax) fərqli olaraq acıq yaiiful, acıq cəhrayı, acıq ipəkəri və s. rəng- lər ustun olur. Tund yerlikli (tund qırmızı, tund surməyi, tund yalpıl) xalcalara da təsaduf elilir. Xalca- ların uzərindəki naxhipların rəngi arasahə yerliyinin rənginə muvafiq olaraq verilir. Hajiyələr Həm rəng, həm də naxhıti cəhətdən arasahədən o qələr fərqlənmir, əksinə arasahənin davamı kimi bədii cəhətdən onu ta- mamlayır.

T.x.m.-nin F“Balıqə, F*Sərabiə, FƏf- ianə, FLəcəkturuncə kompozisiyaları Abiqeronun “Xiləbӱtaə, “Xiləəfiyanə, Qarabaqın *“Xanlıqu, “Balıqə xalca- ları ilə bədin cəhətdən uyqunluq tətpgkil edir.


236


TƏBRİZ XANLIRI



Təbriz xalcalarının ən gəzəl nӱmunələri dӱnyanın bir sıra məii- hur muzeylərində, eləcə də SSRİ- nin və Azərb.SSR-in bədii kollek- siyalarındə (Azərb. İncəsənət Mu- zeyi, Azərb. Tarixi Muzeyi, Azərb. Xalcası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dəv- lət Muzeyi və s.) saxlanılır. Yapınzdırma pqəkil, bax səh. 192-193

Əd. Kərimov L., Azərbaycan xal- ca sənətinin əyrənilməsinə dair, cAzər- baycan incəsənəti kitabında, B., 1959:


yenə onun, Azərbaycan xəlcəsi, c .1, B.—L., 1961, yenə onun, Azerbah- djanskiN kover, t. 2—3, B., 1983, yenə


onun, K izucenikə azerbaӧgdjanskoqo kon- rovoqo iskusstva (Tebrizskin tip), İzv.AN Azerb.SSR, 1954, 7, Muӱuciri C,, Azərbaycan xalcacılıqı, B., 1977, Ab- dullaevan., Kovrovoe iskusstvo Azer- bandjana, B., 1971. TƏBRİZ XANLI RI—18 əsrin or- talarında Azərb.-da yaranmınq feo- dal dəvləti. Xoy, Naxcıvan, Tapanar, Sərab və Maraqa xanlıqları ilə həm- sərhəd olmuidur. Mərkəzi Təbriz 1. idi. Əhalisi əkincilik, barcılıq, qismən də maldarlıqla məpqul olur- du. Sənətkarlıq və ticarət inkitaf etmiddi. Təbriz, Guney və Mərənd Ma- hallarına bəlunurdu. Ayrı-ayrı ma- halları bəylər, naiblər, kəndxudalar və b. idarə edirdi. Xan və divanxana mə murlarının huququ qeyri-məhdud idi. Xanlıqın daimi qopunu (bə”zi məlumatlara kərə 10 min nəfər) vardı. Muharibə zamanı xanın sərən- camına mahallardan cərik dəstələri gendərilirdi. T.x.-nda divan, xalisə, mӱlk, vəqf, camaat torpaq mulkiyyəq Torisları məvcud idi. Kəndlilər və pəhər sənətkarları onlarca vergi ve- rir və muxtəlif mӱkəlləfiyyət daqtpı- yırdılar T.x. baltiqa xanlıqlara nis- bətən siyasi cəhətdən zəif idi. T.x.- nın siyasi həyatında dumbuli tayfa balicıları muhum rol oynayırdı. Nadir pahın ədumundən sonra (1747) Təbrizdə yalancı ppahzadələrdən ə əzunu, 11 Sam Mirzə adı ilə uı elan etdi. Lakin o mustəqil devlət Yaratmaq niyyətində olan Azərb. dalı Əmiraslan xana məqlub oldu. Əmiraslan xan qısa muddətdə Təbriz, Xalxal, Ərdəbil və Cənubi Azərb.-ın bir sıra batqa əyalətlərini ezunə tabe etdi. Əmiraslan xan İranda Adil pah adı ilə Həkmdar e”lan edilən Əliqulu xanın, 1748 ilin sonupda isə onun saray cevrilipqi nəticəsində tax- ta cıxmın qardapı İbrahim Mirzə- nin hakimiyyətini tanımadı. İbra- him Mirzə bəyuk quvvə ilə Əmiras- lan xanın uӱzərinə hucum edib onu məqlubiyyətə uqratdı. Təbrizə gələn İbrahim Mirzə əzunu ipah e”lan etdi. Lakin Məphəd və İsfahanda usyan baiy verməsindən xəbər tutan İbrahim mah Ə “ə nu sbnən olan Məhəm- məd xanı Qəbrizə hakim təyin edərək iəhərdən cıxdı. Məihəddə vurulima zamanı İbrahim iyah həlak olarkən, təbrizlilər usyan qaldırıb Məhəmməd xanı əldurdulər. Azərb. torpaqları - nı vahid dəvlət daxilində birləi- dirmək siyasəti yurudən urmiyalı Fə- təli xan Əfiar yaranmıiy ipərəitdən istifadə edərək digər Azərb. feodalı Naqı xanla birlikdə hucuma gecib Təbrizi tutdu və əz paytaxtını Urmi- Yadan oraya gecurtdu. Feodal ara mu- haribələrində fəal ittirak edən Fətəli xan Əftar cox vaxt Təbrizlə gərunmurdu. Onun Kərim xan Zəndlə


muharibədə olmasından istifadə edən qacar tayfa baqicısı Məhəmmədhəsən xai 1757 ildə Təbrizə hucuma kecdi. Maneəsiz iahərə daxil olan Məhəm- mədhəsən xan oqlu Ara Məhəmməd xanı Qəbrizə hakim tə”yin etdi. Məhəmməd- həsən xan sonralar Urmiya qalasını almaqa və Fətəli xan Əfiarı da əzundən asılı vəziyyətə salmaqa nail oldu. Lakin Məhəmmədhəsən xan Kərim xan Zənd ilə vuruzimada məqrlubiyyətə uqradı. Yenidən mustəqil siyasət yu- ima bapplayan Fətəli xan Əfiyar

əbrizin idarəsini Nəcəfqulu xan Dumbuliyə taqipırdı.

1760 ildə Azərb.-a hucum edən Kə- rim xan Zənd Təbrizi muhasirəyə al- lı. Lakin ciddi muqavimətə rast gə- lib geri cəkilməyə məcbur oldu. Kə- qrim xan bir ildən sonra yenidən Təbri- zə hucum edib ipəhəri ələ gecirsə də dumbuli tayfasının etimadını qa- zanmaq və əz tərəfinə cəkmək məqsədi ilə Nəcəfqulu xanı yenidən Təbrizə hakim təyin etdi. Lakin tezliklə Hə- cəfqulu xan xeyli guӱclənmii xoylu Əhməd xandan asılı vəziyyətə dulidu. O, lazım gəldikdə Əhməd kana qolun, pul və s. vasitəsilə kəmək edirdi.

əcəfqulu xanın vəfatından (1780) sonra hakimiyyətə oqlu Xuladad xan kecdi. Xudadad xan Xoy xanlırından asılılıqa son qoyaraq mustəqil siya- sət yurutməyə baplladı. Əhməd xan və qarabaqlı İbrahimxəlil xan ittifaq baqlayaraq Təbrizə hucum edib nrəhəpu muhasirəyə aldılar. PTəhər ə”yanları- nın xəyanəti nəticəsində Təbriz mut- təfiqlərin əlinə kecdi. Xudadad xan həbs edildi. T.x. mustəqilliyini iti- rib Xoy xaplıqrına tabe edildi. T.x.- nın ərazisi sonralar Qacarlar dəevlə- tinin tərkib hissəsinə cevrildi.

Əd.: Azərbaycan tarixi, c. 1, B., 1961: Dəlili H. Ə., Azərbaycanın cənub xanlıqları (XUİT əsrin ikinci yarı- sında), B., 1979: bax həmcinin Təbriz mə- qaləsinin ədəbiyyatına.


TƏBRİZİ Əbu Səid (11 əsrin sonu— 12 əsrin əvvəli)—Azərb. filosofu. 1123 ildən əvvəl Beyhəq p.-nə səfər edibmit. Əli ibn Zeyd Beyhəqi mutə- fəkkirin Hikmət, xususən fəlsəfi kateqoriyalar sahəsində iiəhrət tap- dıqını gəstərmiii, kəlamlarından nӱmunələr vermitdir. T. əqli yetkin- lik, səxavət və təvazəkarlırı yuksək qiymətləndirmi—i, bunların əksini pisləmi(iiDir: “Varlı o kəsdir ki, acgezluk buxovunda əsir deyildirə: aDostlarla lovqa davranan adam onla- rın səmimi məhəbbətini qazana bil- MƏ35, “Birisi tərəfindən tə“riflən- DİKDƏ vəcdə gəlib sevinən ppəxs, əzu eəzunu tə rifləmiti kimidirə 4 Malik olmadıqın keyfiyyətə gerə səni tə”- rifləsələr, ələ salmınu olarlarə. Əd.: Məmmədov Z. C., Azərbay- kk əsrlərdə fəlsəfi fikir,


QAL əlil dı xə url giz əlkə


AR ə


TƏBRİZİ Əminəddin Muzəffər ibn Əbulxeyr Varani (1:69, Təbriz — 1224, PQiraz)— Azərb. muctəfəkkiri, fəqih, mutəkəllim. Baqladda Nizamiy- yə, Misirdə Nəsiriyyə mədrəsələrində dərs demipdir. Uc cilddə “Simt əl- fəraidə (4 Mirvarilər həmayiliə), iki cilddə “Səbt əl-məsailə (4 Məsələlə- rin səlisia) və b. əsərlər yazmıit,


Əbu Hamid Qəzalinin və Fəxrəddin Razinin fiqhə və kəlama dair trak- tatlarını xulasə etmiptdir.

Ədl Məmmədov Z. C., XPQ əsr- də yappamıti bə"zi Azərbaycan mӱtəfəkkir: ləri haqqında, Azərbaycan SSR EA Xə- bərləri (tarix, fəlsəfə və huquq seriya- sı), 1968, X Z.


TƏBRİZİ Məhəmmədrza ibn Əbdulmu- təllib (? —1698, Tehran)— Azərb, fi- losofu, fəqih. “Kitab əl-itparət fi-l- fiqhə (“Fiqhə dair iparət kitabı), aKitab ət-pəfaə (4PQəfa kitabı), aPQərh əl-Məfatihə (eəl-Məfatihin ipqərhiə) və s. əsərləri var. Həyat və ya- radıcılıqı haqqında məlumat azdır.

Əd. Əminzadə Ə. Ə., Azərbay- canda fəlsəfi və ictimai-siyasi fikir tarixindən, B., 1972,


TƏBRİZİ Rəcəbəli (7? — 1669 )— Azərb. filosofu. Dəvrunun əsas bilik sahə- lərinə yiyələnən T. *İsbat əl-vacibə (4 Vacib varlıqın isbatı), vəl-Əsl- əl-əsilə (FƏsl əsasə) və b. əsərlərin muəllifidir. Vahid təxəllusu ilə təkin ipe”rlər də yazmınmdır. T. zərb.-da Aristotel ən”ənələrinin da- vamcısıdır. Onun yaradıcılıqrında iiraqiliyin və sufiliyin də mçəyyən təqsiri duyulur. Peripatetik filosof kimi T.-nin varlıq tə limi ortodok- sal islam ideoloqlarının əqidələri ilə uzlapqmır. Varlıqrı on geni həcmli anlayıtp saymıli, mahiyyətin varlıqa nisbətdə ikinci olması haq- qındakı peripatetik muddəaya tərəf- dar cıxmhipdır. O, İyərq peripate- tizminin emanasiya nəzəriyyəsini, hər cəhətdən xalis bəsit vahiddən yalnız vahid cıxdıqını, məvcudat silsilə- sində səbəbiyyət əlaqəsinin olduqunu qəbul etmiidir. T.-yə gərə, səbəb ilə nəticə arasında əzunəməxsus munasi- bət, substansional baqlılıq vardır. FƏsl əsasə traktatında maddə və for- ma, hərəkət və 6. kateqoriyalar peri- patetizm məvqeyindən arapdırılmıin- dır. Q. allahın ipəxsiyyətsiz varlı - qına inanmaqla bərabər, onu məvcuda- tın varlıqından xaric saymıti, PTərq peripatetizminə sadiq qalaraq, pan- teist dunyagerupqundən uzaq olmustidur. Ədl Məmmədov Z. C., Azərbaycan-


əə əm əsrlərdə fəlsəfi fikir, B.,


TƏBRİZİ— Azərb.-da xalq seleksiyası yolu ilə alınmınq yuksəkkeyfiyyətli sufrə uzumu sortu. Gəncə sufrə uzumu də adlanır. Tənəyi guclu boy atır: ci- cəyi ikicinsiyyətlidir. Tam yetitmin giləsi ar-qızılı rəngdə olur: orta muddətdə Yetipir. Vegetasiya dəevr

223 gӱnədək olur. PYirəsində zə, iqəkər, 5,4 q/l turipu var. Hər 1/4-dan 119—150 s-dək məhsul yıqrılır. Sen- tyabrın ortasında yetipir, Azərb.SSR uzum sortları standartına daxildir. TƏVƏKKUL İBN BƏZZAZ (Yu U)0, Tavəkkuli ibn İsma- il əl-Ərdəbili (?—?)–-Səfəvi tarixcisi (14 əsr), “Səfvət əs-səfaə (*“Saflıqın saflıqıq) agioqrafik əsərinin muəllifi. Səfəvi ipeyxi Sədr əd-dinin muridi olmuppdur. Səfəvilərin əcdadı peyx Səfi əd-di- nin həyat və fəaliyyətinə həsr olun- mut əsəri Ərdəbil c“Səfəviyyəə təriqə- tinin tarixinin eyrənilməsində muhum mənbədir. Səfi əd-diani cturk peyxir, aturk piriq adlandıran .i. H.-ın məqlumatları Səfəviləri farslap-



dırmatqa calıpan İran burjua təd- qiqatcılarının cəhdlərinin əsassız olduqunu gəstərir. Fars dilində ya- zılmınph = Səfvət əs-səfaə 1911 ildə Bombeydə nəpqr olunmutdur.

ƏƏ.: Əfendiev O. Ak osvetde- nikə nekotorıx voprosov istorii Sefevi- dov v Sovremennon iranskon istorioqra- fii, v kn.: Protiv burjuaznıx falhsi-


fikatorov istorii i kulıt - djana, B., 1978. ulıturı Azerbani


TƏQVİM—beyuk vaxt intervalları nın hesablanması sistemi. Əsasını gəy cisimlərinin hərəkəti ilə əla- tədar olan dəvri təbiət hadisələri təpkil edir. T.-in inkipaf tarixin- də xalqların təsərrufat tərzinin imərtləri əz əksini tapır. T.-də-qilin fəsillərinin, gecənin


| BƏ KYHAYAYH nəvbələtməsindən, Ay səfhələrinin dəyipməsindən istifadə edilir. Gun,


sinodik ay və tropik il vahidləri on- larla əlaqədardır. Tam sayda sinodik ay və orta gunəiz gӱnlərindən ibarət tropik il olmadıqından T. yaratmaq cox cətindir. Znev T. yaradılmındır: Gunəi təqvimi (əsas vahidi tropik ildir), Ay (qəməri) T.-i (əsas vahidi sinodik aydır) və Ay-Gunəp (əsas va- Hidi ay və ildir) T.-i. Sonuncu T. cox mӱrəkkəbdir. Burada Gunəptin hərəkə- ti Ay səfhələrinin nəvbələtiməsi ilə uzlatpdırılır. Gunəiz təqvimində ilin baplanqıcı həmitə eyni vaxta dupqur. Ay təqvimində isə batqa fəslə dulpqə bilər. Vaxtı Ay səfhələrinə və fəslin real dəyitməsinə gərə hesab- layarkən yaranan təhrifi ləəv etmək ucun Ay təqvimində əlavə ay qəbul edi- lir. Bu duzəliiydən sonra alınan təq- vim Ay Gunəp T.-i adlanır. Xristian- lıq qəbul edilənədək bu təqvim bir cox əlkədə iplədilmitdir. Ay-Gunəpt və Ay təqvimləri Afrikanın, Yaxın və Uzaq PTərqin bir cox əlkəsində i11- lədilir. Gunət T.-i ən genii yayıl- mıtpi beynəlxalq T.-dir. İlk Gӱunət təqvimi Yuli təqvaimidir. RSFSR XKS-nin dekreti ilə Rusiyada Qri- qori təqvimi qəbul edilmitdir (24. 1.1918). T.-də ilin sıra nemrəsi tiər- ti baplanqıcdan gəturulur (bax Era). İttilətdiyimiz T.-in batilanqıcı 4 İsa- nın doqulduqu. ısə hesab edilir. SSRİ-də belə T. hesablama sistemi cbizim erah, yaxud cyeni eraxjx adla- nır. Umumdunya T.-i yaratmaq ucun T. islahatı problemi ilə BMT-nin İQ- tisadi və İctimai PQurası məqul olur (bax həmcinin Hicri təqvim),

Əd. Biqerman öÖ., XpoHonorun Drevneqo mira, per. s anql., M., 1975, İdelhson N. İ., İstoril kalendari, zə kn.: Əpodı po istorii nebesnov mexa- niki, M., 1975, Selepnikov S,İ,,


İstoril kalendari i xronoloqii, 3 izd., M., 1977.


TƏQVİM AYI —təqvimə gərə ayın İLK və son KYHNTƏPH arasıpdakı mud- dət. Qriqori təqvimində və Yuli təq- vimində 28—31 gundur. TƏQVİM İLİ—təqvimə gerə İLK və son gӱnləri arasındakı mud- dət. Qriqori təqvimində adi il 365, R il isə 366 gundur.

"QİB (hərbidəy)— geri cəkilən duiq- məni tamamilə darmadaRrRın etmək MəT- sədilə hucum. Q. aviasiya, raket və atəi zərbələri endirilməsini, qopyun- ların surətlə hərəkət edərək du/11- mənin cinahlarına və arxasına cıx- maqla onu muhasirəyə almaqı, qrup- lara ayıraraq məhv etməyi nəzərdə


ilin


TƏDAVUL


tutur. T. surətlə, fasiləsiz, gecə və gӱndӱz, qӱvvələrin yuksək fəallıqrı ilə duiməni darmadaqkın edənədək, getdiyi Yolla (frontal) və ya paralel istiqamətdə aparılır.

TƏQLİD, psixologiyada—6baii- qalarının hərəkət, əməl hə iplərini təkrar etmək, yamsılamaqy bu zaman insanda rəftarın yeni formaları ya- ranır. Heyvanlarda T.-in ibtidai for- malarına təsaduf edilir. İnsanlar- da keyfiyyətcə baiqadır və xusu- silə upyaq Yalilarında yeni davranıni formalarına yiyələnməkdə muhum rol oynayır.

TƏQLİDCİLİK, epiqonculuq —-ədəbiyyat və incəsənətdə muəyyən cə- rəyan və ya bədii usul ən”ənələrinin, obraz, sujet və motivlərinin, uslub xususiyyətlərinin qeyri-yaradıcı, me- xaniki iəkildə qəbul edilməsi. İste”- dadsız təqlidcilər əsərlərini hər hansı bir muəllifin əsərinə oxiyat- maqa calıpnırlar ki, bu da Həmin əsərləri əezunəməxsus məzmun və for- madan məhrum edir, onları orijina- lın sənuk, bəsit təkrarına cevirir. T. dunya ədəbiyyatında, eləcə də klassik PDərq, o cӱmlədən Azərb. poe- ziyasında da məvcud olmutdur. Azərb. poeziyası tarixində Nizami və Fuzu- lini onlarla iair təqlid etmipt-


dir.

TƏQRİBİ DUSTURLAR — /(x) — | *(x)--e(x) dusturundan alınan riyazi dusturlar: burada e(x)—xətadır və qiy- mətləndirmələn sonra atılır. Onda T.d. /(x)=/*(x) ipləklində olur. Məs., (1-xy-142x dusturu (1--x)2 ifadə- SİNDƏN KİCİK |X| ucun alınır və x= = 0,0707, 0,0223 olduqda uyqun olaraq yuzdə bir, mində bir dəqiqlik tələb hesablamada


olunan | itlədilir. TƏQRİBİ İNTEQRALLA MA — hazas- lama riyaziyyatının belməsi: muəyyən


inteqralın təqribi hesablanması usul- ları ilə məpquldur. Qa, B|-də iəsil- məz /(a) funksiyasına uyqun E(l) ibti- dai funksiyasının a —d BƏ x b HƏTTƏ- lərində qiyməti məqlumdursa, Nyuton — Leybnits dusturuna əsasən Y(/)= = E(Ӧy—E(a), məqlum olmadıqda isə /(f) öanıra usulla (məs., kvadratura dusturu ilə) hesablanır (bax Duzbu- caqlılar dusturu, Trapesiyalar dus- turu, Simpson dusturu).

Ədə Məmmədov R., Ali riyaziy- yat gursu, H. 2, B., 1981: Berezin İ. S. Jidkov N. P., Metodı vıcisle- nil, 3 izd., c. 1, M., 1966, Krılon V.


İ., Priblijennoe vıcislenie inteqralon,


2 izd., M., 1967, Sobolev S. L., Vve-


ə v teorik KyÖaTypHbix diopuya, M.,


TƏQRİBİ HESABLAMA—verilənlə- ri və ya hec olmasa nəticəsi uykun kə- miyyəqlərin həqiqi qiymətlərini təqri- bi ifadə edən ədədlər olan hesablama. Məsələlərin təqribi həlli ilə əlaqə- dar yaranmıltdır. T.H.-nın qayda və usullarının nəzəriyyəsi ədədi usul- lar adlanır (bax Ədədi uşul).

TƏQRİBİ HƏLL, diferensial tənliyin T. H.-i — diferensial tənliyin axtarılan xususi həllinə muəyyən dəqiqliklə yaxınlatan anali- tik ifadənin və Ya təqribi qiymətin tapılması. Bu ifadə sıra ipqəklində (quvvət sırası, triqonometrik sıra və s.), ardıcıl yaxınla:ima usulu, Rits və Qalyorkin uşilu, kicik para- metr usulu və Caplıgin usulu ilə ta- pılır. Həll sonsuz sıra tpəklində


237


axtarılırsa, T.H, sonlu parcada ta- pılır.

Əd.: bax Təqribi inteqrallama mə- qaləsinin ədəbiyyatına.


TƏQSİR, huquqda— huquq norma- sının tələblərini pozan ictimai təh- lukəli hərəkətin və ya hərəkətsizli- yin daxili, subyektiv cəhəti. T. /pəx- sin tərəqdiyi əməlin xarakterinə və onun nəticəsinə psixi munasibəti- dir. T. anlayımyına qəsd və e h- tiyatsızlıq, civayət huququnda isə cinayətin motivi, məqsədi və digər subyektiv cəhətlər də daxildir. Ci- nayət etmiil (yaxud huququ pozmuil) iəxs əz hərəkətinin və ya hərəkətsiz- liyinin ictimai təhlukəli olduqunu, onun ictimai-təhlukəli nəticələrini əvvəlcədən gərdukdə və bunları arzu etdikdə və ya belə nəticələrin baii ver- məsinə pquurlu surətdə yol verdikdə cinayət (yaxud əməl) qəsdən edilmiii hesab olunur. Cinayət etmii (Yaxud huququ pozmuti) pəxs ez Hərəkat və ya hərəkətsizliyinin ictimai-təhlukəli nəticələr verə biləcəyi imkanını əvvəlcədən germçii, lakin onların qar- pısını alacarınayelbeyinliklə umid baqlamıpdırsa, yaxud da bu nəticələ- rin bali verəcəyini qabaqcadan germə- li və ya gərə bilməli olduqu halda onları gərməmiidirsə, cinayət (yaxud əməl 5” uzundəv tərədil- mil hesab olunur. |

TƏQSİRSİZLİK PREZUMPİSİYA- Cbi (nar. praesumptio--kyMmaH) — hy- quqda hal: buna əsasən muttəhim təq- siri qanunla muəyyən olunmuiy qayda- da subut edilməyənədək təqsirli he- sab olunmur. T.p. ilk dəfə İnsan və vətəndai huquqları bəyənnaməsində (1789) elan edilmitidi. T.p. prinsipi muasir burjua qapunvericiliyində və burjua cinayət prosesi elmində qəbul edilsə də, burjua dəvlətlərinin məh- kəmə praktikasında təqsirlik tə zumpsiyası ustundur. T.p. İnsan pu- quqları bəyannaməsində (1948) ləsbit olunmuqidur. Sovet cinayət prosesində T.p.-nın məqsədi ataqıdakılərdır. məxsiyyətin huquqlarını mudafiə et- mək, muttəhimin konstitusiyada elan edilmit mudafiə huququnu Həyata ge- cirmək, təqsirsiz pəxsi qanunsuz və əsassız olaraq cinayət məs”uliyyətinə cəlb olunmaqdan mudafiə etmək. T.p. prinsipi SSR İttifaqı və multəfiq respublikaların cinayət mchakimə ic- raatının Əsaslarında (1958), SSRİ Ali Məhkəməsi plenumunun 1969 il 30 iyun tarixli 4“ Məhkəmə həkmu ba- rəsindəz qərarında və s.-də əks edil-


mipidir. TƏTTVİ (əp. A.lai? — KƏCMƏ, ayırma)— ile”rin hər bir misrasında durruya) fasiləyə əsaslanan belgu. T. həm he- ca və əruz vəznlərində, həm də sər- bəst ppe”rdə olur. Vəzndən asılı olaraq, hər misrada bir, iki və Ya daha cox T. ola bilər. PPe”rin səlis- liyi, ahəngdarlıqrı T.-lərin dəqiq- liyindən, yerli-Yerində olmasından cox asılıdır.

TƏDAVUL—əmək məhsullarının və balqa mulkiyyət obyektlərinin alrı- satqı yolu ə mubadiləsi forması əmtzə təsərrufatı ucun xarakterik- dir. T. bilavasitə mӱbadilədən (Ə—Ə ) onunla fərqlənir ki, o pul vasitəsilə (Ə—P—Ə), yəqni əmtəənin pula, pulun da yenidəv əmtəəyə cevrilməsilə həyata kecirilir. T. tarixən əmtəə istehsa-


238


TƏDAVUL VAXTI


kı –——Tj–—ih———jsjt—qkjtj-—jqKtjjjijjdjİiikkhg—jhqjhqtjimm,—Dbjıcık


lı ilə meydana gəlir və kapitalist istehsal usulunda ən yuksək inkipaf nəqtəsinə catır. Əmtəz istehsalı və Q.-u zəminində kapitalın T.-u mey- dana gəlir. Kapitalist T.-u ND—Ə—P: (mənfəətlə satmaq naminz almaq) dus- turu uzrə ba verir. Bu umumi dus- turla kapitalın T.-u məqsədi KƏCTƏ- rilsə də, mənfəətin əmələ gəlməsi mənbəyi —ə=1i quvvəsinin istismarı gərunmur. Kapitalın T.-unun həp yu forması (pul, kapital, məhsuldar kapital və əmtəə kapital) kapitaliz- min ziddiyyətlərini kəskinlətdirir, lakin eyni zamanda kapitalist istis- marını da pərdələyir, fetitlətdi- rir (bax Təkrar istehsal, İqtisadi behranlar). Kapitalizmə məxsus zid- diyyətlər T. prosesini ləngidir. T. vaxtı artdıqca, daha cox kapital və əmək istehsal dairəsindən T. dairə- sinə kecir, qeyri-məhsuldar əməyin xus. c., xalis tqədavul xərcləri ər- tır. Butun bunlar məhsuldar quvvə- lərin inkipafını ləngidir. Sosia- LİZMDƏ ƏMTƏƏ VƏ PUL saxlanıldırın- dan, əmtəə T.-uӱ də qalır. Onun xarak- teri sosialist mulkiyyəti ilə MYƏİ- yən olunur. T. sosializmin əsas iqti- sadi qanununun tələblərinə və kommu- nizm quruculuquna xidmət edir. Sosia- lizmdə istehsal vasitələrinin əsas hissəsi dəvlət mulkiyyətində olluqrun- dan, 1 tӱvvəsi isə artıq əmtəə ol- madıqından T. dairəsi də kapitalizm- dəkinə nisbətən məhduddur. Sosializm- də T. planlı surətdə həyata keciri- lir. T. vaxtının qısaldılması əsas və devriyyə foidlarının dəvriyyəsini suӱr”ətləndirir, sosialist istehsalı- nın iqtisadi effektliyini yuksəldir.

Ədə Marks K., Siyasi iqtisadın tənqidinə dair, B., 1955, yenə onun, Kapital, c. 1—3, Lenin V. İ., Karl Marks, Əsər. tam kulliyyatı, c. 26, Obra- meHne sredstv proizvodstva v uslovilk so- iialisticeskoqo xozanstvovaniln, M., 1980,


TƏDAVUL VAXTI —kapitalın (ka- pitalizmdə), yaxud muəssisə BƏCBHTH- nin (sosializmdə) tədavul sahəsində qaldırı muddət. T.v.-na daxildir: hazır məhsulun anbara daxil oldutu andan realizəsinədək olan vaxt: hazır məhsulun realizəsindən əldə edilən pula yeni istehsal sikli çcun zəruri olan istehsal vasitələri alınması vaxtı. Kapitalizmdə T.v. dəvrundə pul kapital məhsuldar kapitala və əmtəə kapital pul kapitala cevrilir. Texni- ki tərəqqi, nəql. və rabitə vasitələri- nin inkipafı, ticarətin təpkilinin təkmilləpdirilməsi T.v.-nın xeyli azalmasına imkan yaradır. Sosializm- də T.v.-nın azalması muəssisə ... larından istifadənin effektliyinin artırılmasından, xususilə dəvriyyə vəsaiti dəvriyyəsinic sur"əqləndiril- məsindən atılıdır. 1.v.-nın azal- dılmasının əsas yolları və metodla- rı bunlardır: texniki tərəqqi, tica- rət, nəql., rabitə vasitələrini, anbar təsərrufatının təqikilini və satıil orqanlarının operativliyini təkmil- ləpdirmək, nomenglatura, cepid və keyfiyyə uzrə plan tatqipırıqlarını Yerinə yetirmək: maddi-texniki təcpi zat orqanlarının fəaliyyətini yax- pılasiadırmaq və s.

TƏDAVUL FONDLARI — təsərru- dar hesablı sosialist muəssisələri- nin (təikilatlarının) devriyyə və- saitinin bir Hissəsiy tədavul sahə- sində əmtəə və pul formasında fəa-


liyyət gəstərir. Muəssisələrdə isteh- sal olunmuyit, lakin satılmamıiz ha- zır məhsul ehtiyatlarından, ticarət mӱəssisələrində əmtəə ehtiyatların- dan, tədavul prosesində iptlədilən tara və digər maddi dəyərlərdən, de- bitor borcundan və hesablaimaların digər vəsaitindən, həmcinin kassada- kı, hesabdakı pul vəsaitindən iba- ətdir. Sosialist muəssisələrində .f. istehsal fondları ilə birgə tək- rar istehsalın fasiləsizliyini tə". min edir. TƏDAVUL XƏRCLƏRİ —əmtəə təda- vulu prosesi ilə əlaqədar məsrəflə- rin məcmusu. İqtisadi təbiətinə gərə xalis və əlavə xərclərə bəlunur. Xa- lis xərclər alqı-satqı aktları, dəyər formasının dəyipilməsi (əmtəələrin ealizəsi prosesində) ilə ipərtlənir, ec bir yeni dəyər yaratmır və qeyri- məhsuldar xərclərdir. Əlavə T.x. əm- təə tədavulu dairəsində istehsal pro- sesinin davamı ilə əlaqədardır, də- yəri artırır və məhsuldar xərclər- dən ibarətdir. ə Kapitalist təsərrufatında T.x.- nin əsas hissəsini xalis xərclər təii- kil edir və bunlar izafi dəyərdən ədənilir. T.x. qiymətin tərkib His- səsi olduqundan aqırlıq da zəhmət- ketilərin ӱzərinə duiqur. Sosializm- də T.x. pul formasında ictimai-zə- ruri əmək məsrəfidir. SSRİ-də T. x.-nin həcmi iqtisadi-sosial ingkiyla- fın vəzifələrinə uyqun olaraq planlı qaydada muəyyən edilir. T.x. həcminin durmadan artmasına baxmayaraq, səviy- yəsi daim apaqı dupqur. Ticarətdə (ictimai iailə də daxil olmaqla) T.x.- nin umumi məbləqi pərakəndə əmtəə devriyyəsinə nisbətən 1940 ildə 8,2196, 1970 ildə 6,9494, 1983 ildə 6,76906, Azərb.SSR-də 1970 ildə 6,3294, 1983 ildə 6,4296 olmupdur. TƏDARCLK, tədaruk muqavi- ləsi—SSRİ-də sosialist təikilat- ları arasında onların məhsulun və əmtəənin satıppı ilə baelı təsərru- fat muçnasibətlərini rəsmilətdirmək ucun baqlanan muqavilə. T. muqaviləsi- nə gərə, tədarukcu təpkilat muəyyən muddətlərə Hər iki təikilat ucun məcburi olan məhsul bəlgusunə dair plan aktı ilə muəyyən edilmiini məh:- sulları alıcı (sifaritci) təpikila- tın mulkiyyətinə və Ya əməli surətdə idarə edilməsinə verməyi əhdəsinə gəturur, təpikilat—alıcı isə məhsu- lu qəbul etməyi və onun muəyyən edil- MHM qiymətini ədəməyi ehdəsinə gə- YEYP: T. harrbı na YMYMH qaydalar 0, R İttifaqı və muttəfiq respub- likaların mulkiqanunvericilik Əsas- ları (1961) və digər aktlarla nizam- lanır. T. muqaviləsində aiyarıdakı- lar muəyyən edilməlidir: T. edilən məhsulun adı, miqdarı və keyfiyyəti: mӱqavilənin qӱvvədə olma mudləti və T. mӱddətləri, məhsulun qiyməti və T.-un umumi məbləri: hesablama qay- dası, tara və qablaipdırma və s. muqaviləsinin tpərtlərini pozmara ge- rə tərəflər əmlak məs"uliyyəti dapı- yır. Məs., istehsal-texniki təyinatlı məhsulun T.-u gecikdirildikdə və Ya natamam olduqda tədarukcu alıcıya dəbbə pulu verməlidir. T.-lə əlaqədar mӱbahisələr arbitrajda həll edilir. TƏDARUK, kənd təsərruf a- tı məhsullarının təda- ru kk u—bax Kənd təsərrufatı məh- sullarının satın alınması.


TƏDARCUK QİYMƏTİ—bax Sotınal- ma qiyməti. TƏDQİQAT SİLSİLƏSİ—Qutbyanı Uralda dar silsiləsi. Uz. 175 km, hund. 1894 m-ə (Narodnaya d., Ural d-rında ən yuksək zirvə) qədərdir. Muasir buz- laqlar var. Yamaclarının aaqı His- sələri tayqa məpələri, yuxarı Hissə- ləri yӱksək daqrlıq tundradır. TƏQDİYƏ BALANSI, ədəmə ba- lansı—hər hansı əlkənin muəy- yən vaxt (il, rub və s.) ərzində xaric- dən daxil olmui pul ilə həmin el- kənin xaricdəki butun pul ədəmələri arasındakı nisbəti. Daxil olmutn pul ədəmələrdən artıq olduqda bu, .6.--nın aktiv, musbət saldosunu, ək- sinə olduqda passiv, mənfi saldosunu (kəsirini) gestərir. T.b.-nda əlkələr arasındakı muxtəlif beynəlxalq ədə- mələrə səbəb olan curbəcur iqtisadi munasibətlər, habelə siyasi, elmi-tex- niki və mədəniyyəq sahəsindəki beynəl- xalq əlaqələr əks etdirilir. T.b.-nın aktivliyi, Yaxud passivliyi əlkənin xarici iqtisadi, xususilə valyuta və- ziyyətinin muhum gəstəricisidir. T.6b.- nın passivliyi, pulun qiymətdən du1- məsinə səbəb ola bilər. T.b.-nın pas- siv saldosu qızıl, yaxud sərbəst kon- versiya oluna bilən vəlyuta ilə tə”- min edilmədikdə valyuta məzənnəsi alpaqı dupqur, bu isə əlkə daxilində qiymətlərin artmasına səbəb olur, T.6.--nın aktivliyi valyuta məzənnə- sinin artmasına tə sir gestərir. T.b.- nın vəziyyətini yaxpılapdırmaq məq- sədilə kapitalist əlkələri cox za- man valyutanın devalvasiyasına əl atırlar. Sosialist əlkələrinin xa- rici iqtisadi əlaqələri dəvlət xari- ci ticarət inhisarı və valyuta inhi- sarı əsasında həyata gecirildiyin- dən Q.b, xarici ticarət və valyuta planı əsasında formalapır. TƏ"DİYƏ QABİLİYYƏTLİ TƏLƏV, əhalinin təqdiyə(edəmə) qabiliyyətli tələbi — in- sanların pul vəsaiti ilə tə”min olu- nan iəxsi tələbatlarının təzahur forması. Sadə əmtəə təsərrufatı- NIN VƏ deməli, əmtəə-pul munasibət- lərinin meydana gəlməsilə yaranır. .Q.T. MƏCMİ ictimai məhsulun sosi- al-iqtisadi təbiətindən, strukturun- dan, milli gəlirin həcmindən və bol- gusunun xarakterindən, xalqın rifa- hından asılıdır, iqtisadiyyatın və mədəniyyətin inkipaf səviyyəsi ilə tə min olunur. İqtisadi mə”nada T.q.t.- it reallıqı əhalidə olan pul vəsaiti İLƏ muəyyənlətdirilir. K. Marks qeyd edirdi: “Tələbə gəldikdə, o ancaq əz sərəncamında mubadilə vasitələri olduqda, gercək tələbdir. Bu vasitə- lər ezu də məhsuldur, mubadilə də- yəridirə (Marks K., Fəlsəfə yox- sulluqu, B., 1975, səh. 30). T.q.t.-in qarpısında bv...təklif, yə”ni bazarda olan, yaxud bazara cıxarıla biləcək məhsulə (Marks K., Kapital, c. 3, B., 1960, səh. 194) layanır. Tələb və təklif bir-birinə tə”sir edir. On- ların arasındakı ziddiyyətdə əmtəə dəyəri ilə əmtəənin istehlak dəyəri arasındakı, habelə alqı nə satqı arasındakı ziddiyyət əz ifadəsini təpır. Əmtəə satını istehlak dəyər- lərinin təklifi formasında, alın- ması isz Q.q.t.-in reallatpidırılma- sı formzsında həyata gecirilir. Ka- pitalizmdə T.q.t.-lə əmtəə təklifi arasındakı nisbət kortəbii yaranır


TƏZƏKƏND


239


və bazar qiymətinin konkret səviyyə- sinə tə”sir edir. T.q.t.-in Hi ep pitalizmin əsas iqtisadi qanunu ilə muəyYƏNLƏPDİRrİilir və sənaye tsikli zamanı kəskin surətdə enib qalxır. Sosializmdə T.q.t. ictimai tələbat KİMİ CIXI1P edir, onun daha tam ƏDƏNİLMƏSİ sosialist istehsalının məqsədidir (bax Sosializmin əsas i?- tisadi qanunu). |

TƏ”QDİYƏ İNTİZAMI — sosialist mӱəssisələri (birlikləri) və təpki- latlarının pul ehdəlikləri" uzrə edəmələrin muddətinə və qaydaları- na dəqiq riayət etmələri: məcəppydam hesabının mehkəmləndirilməsi izərt- lərindən biridir. SSRİ-də ədəmə- lərin muəyyən ardıcıllıqı məvcӱd- dur (bax Naqrdsız hesablaima). Xst.- nda qəbul olunmup hesablatma qay- dalarını pozmara gərə səsərrufat


təpkilatlarının və huquqi məxc- lərin məs uliyyəti muəyyən olunmui- dur. T


.İ.-NI pozmara gərə bank maliy- Yə sanksiyaları tətbiq edir.

TƏ”Dİ YƏ TAQİYIRIRI, SSRİ- də hesab sahibinin, ona xidmət edən banka əz hesablatma hesabından mu- vafiq pul məbləqini vəsait alanın hesabına kecirmək barədə verdiyi ya- zılı sərəncam, əmtəə alınmasına və xidmət gəstərilməsinə gərə Hesab- lappmalar aparılmasında, kreditor borcunun ədənilməsində, Həmcinin tey- ri-Əmtəə əməliyyatları və maliyyə əh- dəlikləri uzrə vəsaitin baqa hesaba kecirilməsində istifadə edilir. T.t. quvvəsini 10 gӱn muddətində saxlayır. TƏ:DİYƏ TƏLƏBİ, edəmə tələ- bi, SSR İ-də—malgəndərənin mal kendərilməsi, yaxud xidmət gestəril- məsi muqabilində tə”diyəcinin hesa- bından muvafiq vəsait məblərini onun hesabına kecirməsi barədə əmris ak- sept hesablatlma formasında icra olunur. Hazır məhsulun bir iəhərdə, yaxud baqa ipəhərə dapınmasında və tranzit gəndərilməsində tətbiq olu- nur. T.t. mal gəndərildikdən sonra uc ii gunu ərzində tərtib olunub banka verilməlidir.

TƏ”DİYƏ CƏDVƏLİ (siyahısı) — muhasibat kassa sənədi: fəhlə və qul- luqculara əmək haqqının verilməsi- ni sənədlətdirmək uӱcundur. Butəv- lukdə mӱəssisə (təikilat), sex və HƏ- bələr uzrə, əmək haqqının hesablayi- ma cədvəlləri, Yaxud fərdi hesab və- rəqələri əsasında ipləyənlərin ka- teqoriyaları uzrə tərtib olunur, T. c.-ndə ipcinin tabel nəmrəsi, fami- liyası, adı və atasının adı, ələ ve- riləcək əmək haqqının məbləri gəs- tərilir və pulu almaqa gərə imzala- ma qrafası ayrılır. TƏDRİS VƏSAİTİ—6biliyin daha yaxtı mənimsənilməsi ucun tədriə proqramı və dərslərin tələbinə ca- vab verən vəsait. T.v,-nə dərsliklər, lӱqətlər, məqlumat kitabcaları, kon- tur xəritələr, tədris filmləri, ci- hazlar, modellər və s. daxildir. Mey- və, tərəvəz, toxum kolleksiyası, tex- niki əiyalar və s. təbii T.v.-dir. TƏDRİS İLİ, dərs ili—təhsil mӱəssisələrində məiqələlərin bali- lanqrıcından Yay tə tilinədək olan vaxt. İlk dəfə 16 əsrin axırı—17 əsrin əvvəlində Qərbi Avropa və Uk- raynada tətbiq edilmiindir. SSRİ- nin təhsil muəssisələrində T.i. əsa- sən, sentyabrın 1-dən nevbəti il ma- yın 20—30-dək davam edir,


TƏDRİS İNSTİTUTLARI, SSRİ- D ə—x.t.-nın, elm və mədəniyyətin muӱx- təlif sahələri ucun ali ixtisas təh- silli mutəxəssis, elmi və pedaqoji kadrlar hazırlayan ali təhsil muəs- sisələri. Bax Ali məktəb, İnstitut. TƏDRİS KİNOSU —elmi KuHO HƏB- lərindən biris tədris və təlim pro- sesində kəməkci vasitə kimi istifadə onyHyp. 1.K.-Ha, aHnərTəH, MƏLİFƏTƏ HƏ- raitində tədris materialının qav- ranılması cətin olduqda muraciət edilir. Kinematoqrafiya sur”ətlə ge- dən prosesləri yavapıdılmıpp ucsulla numayil etdirməyə (bax Yavaiıdıl- mı kinocəkmə) imkan verdiyi ucun T.k.-nda belə hadisələri yerli-yerində gəstərmək, gəzlə gərunməyən proseslə- ri beyutmək, onların daxilinə nufuz etmək, həmcinin uӱmumilətdirmə və mӱcərrədlikləri multiplikasiya va- sitəsilə əyanilətdirmək olur. Q.k. kecilən fənnin və ya gesqərilən ha- disənin fərdi xususiyyətlərinə, audi- toriyanın ya və bilik səviyyəsinə, habelə didaktik prinsiplərə gərə qruplara ayrılır.

.K., LTumyer qardampları tərəfin- DƏN kinematoqrafın ixtirasından (1895) sonra inkipyaf etməyə batla- mhildır. İlk tədris filmi 1898 il- də Fransada cəkilmitdir. 1907 ildə Rusiyada, 1908 ildə ABPT-da tədris filmlərinin istehsalına baitlanıl- mhipdır. Kinoproyeksiya aparatının ixtirasından sonra T.k. tarixində yeni mərhələ baplandı. Moskva, Le- ninqrad, Sverdlovsk və Kiyevdə mun- təzəm surətdə tədris filmləri isteh- sal olunur. Muttəfiq resp.-larda, o cӱmlədən Azərb.-da da tədris film- ləri cəkilir. 1967 ildən əlkəmizdə Umumittifaq tədris filmləri fes- tivalı kecirilir.


Ədl Ucebnın filım. Sb, stateİ, M., 1961, Paxmaev N. M., Didakticeskie problemı primenenin texniceskix sredsti obucenin v sredneV tikole, M., 1973, E v- ropehfvpenaqQ. N., İspolhzonanie uceb- nıx filhmon na urokax fiziki v srednix proftexucilitnax, M., 1983,


TƏDRİS PEDAQOJİ ƏDƏBİYYATI NƏİYRİYYATI —bax “Maarifə, TƏDRİS PLANI –—hər hansı tədris mӱəssisəsində eəyrənilən tədris fən- lərinin tərkibini və vaxtını muəy- yənləndirən, bunları illik və butçi təhsil muddəti ucun bəluidurən sə- nəd. SSRİ-də eynitinli təhsil MYƏC- sisələri ucun vahid T.p. muttəfiq resp.-ların muvafiq nazirlik və ya komitələri tərəfindən təsdiq edilir. TƏDRİS PROQRAMI–—hər hansı tədris fənni uzrə təhsilin əsas məz- mununu, pagirdlərin mənimsəyəcək- ləri zəruri bilik, vərdi və baca- rıqın həcmini muəyyənlətdirən, həm- cinin bəlmə və məvzuların məzmunu- nu tədris ili uzrə bəluidurən sənəd. SSRİ-də eynitipli təhsil muəssisə- ləri və ixtisaslar uzrə vahid dəvlət T.p. var.

TƏDRİS USULLARI—bax metodları.

TƏDRİS FƏNNİ—təhsil muəssisə- lərində eyrənilmək YHYH elmin, tex- nikanın, incəsənətin, istehsalat fəa- liyyətinin muəyyən sahəsindən secil- mili bilik, bacarıq və vərditlər sis- temi. Məzmununa gərə umumtəhsil T.f. və ya mutəxəssis hazırlanması ilə əlaqədar xususi Q,f, olur,


Tə lim


TƏDRİS FİLMİ—bax Tədris ki-


noşi. TƏDRİS-TƏCRUBƏ SAHƏSİ, mək- təbyan ı—tiagirdlərlə tədris iiti və gənc təbiyyatcılarla dərnək ipi aparmaq məqsədi ilə yerli Sovetlərin icraiyyə komitələri tərəfindən ayrıl- mhpi (2 La-dək) torpaq sahəsi. T.-t.s.- idə mətqələlər sinif rəhbərinin (ib- tidai siniflərdə) və biologiya MYƏT- liminin baicılıqı ilə kecirilir. TƏZAD (ər. :(2—bir-birinə zidd)— fikir və ya hissi daha qabarıq, can- lı və tə sirli ifadə etmək məqsədilə əks mənalı həyat ləvhələrinin qar- izılatdırılması, T.-a me”pnə daha cox təsaduf edilir. M. F. Axundo- vun “Puikinin əlumuçnə PTərq poema- sımjnda təbiətdəki baharla ipairin crəyindəki gədər arasındakı T.-dan məharətlə istifadə edilmiindir. Əks mə”nalı seəz və ifadələrin yanatı iit- lədilməsi də (bax Antonimlər, Antı- teza) T.-a Yaxındır. TƏZƏ (:|)S)—Mərakepdə iqəhər. Tə- zə əyalətinin inz.m. D.y. st. Əh, 55 Mum (1971). Atqac eqmalı, dəri, toxuculuq, unuyutmə sənayesi: Milli park var. ustar ӱsulla xalca toxunur. Dark ku- rortudur. 8 əsrdən mə”lumdur, TƏZƏ AyY—bax Bədirlənmii Ay, TƏZƏ ALVADI—Azərb.SSR Masal- lı r-nunda kənd. T, A. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 15 km :im.- q.--də, Bakı— Astara avtomobil yolu gənarında, Lənkəran ovalırındadır. ƏH. 4558 (1985), uzumculuk və heyvan- darlıqla məpquldur. Orta və səkkiz- illik məktəb, klub, 2 kitabxana, ki- noqurqu, tibb məntəqəsiy arxeoloji abidələrdən Dəmir dəvrunə aid kur- qanlar var. Bəyuk Vətən mӱharibəsin- də həlak olmui həmyerlilərin ipərə- finə abidə qoyulmuzidur. TƏZƏ (DİLYAN — Azərb.SSR Ucar r-nunun Mususlu sovetliyində kənd. R-n mərkəzindən 37 km ip.-də, Pirvan duzundədir. ƏH. 2076 (1985): pambıq- cılıq, taxılcılıq, baramacılıq və heyvandarlıqla məpqtquldur. Orta mək- təb, klub, kitabxana, kinoqurqu var. TƏZƏKƏND — Azərb.SSR Aqcabədi r-nunun Husulu sovetliyində kənd. R-n mərkəzindən 16 km q.-də, Qarabaq du- zumdədir. Əh. 1230 (1985): pambıqcı- lıq, taxılcılıq və heyvandarlıqla məiquldur. Heyvandarlıq kompleksi, orta məktəb, kitabxana, tibb məntəqə- si var. TƏZƏKƏND —Azərb.SSR Bərdə r-nu- nun PTirvanlı sovetliyində kənd. R-n mərkəzindən 8 km c.-da, Qarabar duӱzuӱn- dədir. ƏH. 1205 (1985), pambıqcılıq, taxılcılıq, heyvandarlıq və barama- cılıqla məptquldur. SəKkizillik məka təb, klub, gitabxana var. TƏZƏKƏND — Azərb.SSR Jdanov r-nunda gənd. T. sovetliyinin mərgkə- zi. R-n mərkəzindən 9 km HTM.-Za, AY- zənlikdədir. ƏH. 2030 (1985), pambıq- cılıq, taxılcılıq və heyvandarlıqla məpquldur. Orta məktəb, mədəniyyət evi, kitabxana, xəstəxana var. Bəyuk Vətən muharibəsində həlak olmui həm- Yerlilərin iqərəfinə abidə qoyulmu11- dur. TƏZƏKƏND—Azərb.SSR İsmayıllı r-nunda kənd, Q. sovetliyinin mərkə- zi. R-n mərkəzindən 11 km i1.-də, DaR ətəyindədir. ƏH. 1172 (1985). Əsas. tə- sərrufatı uzumculukdur. Orta məktəb, klub, kitabxana, tibb məntəqəsi var,


240


TƏZƏKƏND


————ə.— —,,”, ——".uuuuuuuuunı———.— iexj =


TƏZƏKƏND--Azərb.SSR Lacın r-nun- da kənd, T. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 39 km iim.-da, dar ətəyin- dədir, ƏH. 263 (1985). Əsas təsərru- fatı heyvandarlıqdır. Klub, kitab- xana, xəstəxana var.

TƏZƏKƏND — Azərb.SSR Masallı r-nunun Yeddioymaq sovetliyində kənd. R-n mərkəzindən 22 km i1.-də, Lənkə- ran ovalıqındadır. Əh. 1963 (1985), tərəvəzcilik və heyvandarlıqla məi- quldur. Səkkizillik məktəb, klub, ki- tabxana, kinoqurqu, tibb məntəqəsi var, TƏZƏKƏND—Azərb.SSR Pupjin r-nu- nun Atqalıkənd sovetliyində kənd. R-n mərkəzindən 10 km c.-da, Muqan du- zundədir. Əh. 787 (1985), pambıqcı- lıq, taxılcılıq və heyvandarlıqla məpquldur. Səkkizillik məktəb, ki- tabxanay arxeoloji abidələrdən Tunc əyçə anı 2 kypraH (€Tomarənəs”) Bap. TƏZƏKƏND—Azərb.SSR Salyan r-nu- nun Qarabaqlı sovetliyində kənd. R-n mərkəzindən 24 km (im.-da, Cənub-TPər- qi PTirvan dӱzӱndədir. ƏH. 1542 (1985), Əsas təsərrufatı pambıqcılıqdır. Klub, tibb məntəqəsi var. TƏZƏKƏND — Azərb.SSR P1amxor r-nunda kənd. T. sovetliyinin mərkə- zi. R-n mərkəzindən 12 km ip.-də, Gən- cə-Qazax dӱzənliyindədir. ƏH. 7528 (1985), pambıqcılıq və uzumculuklə məpquldur. Orta məktəb, xəstəxana var. TƏZƏKƏND--Erm.SSR-də Yerevandan 12 km im.-da Zəngi (indiki Razdan) cayı sahilində arxeoloji abidə. Orta Tunc devrunə aid qəbirlərdən qırmı- zı rəngli saxsı qablar tapılmındır. Son Tunc və ilk Dəmir devrlərinə aid qəbirlərdən isə pardaxlanmıpq qara və boz rəngli gil qablar, həmcinin tunc ətlYalar apqkar edilmiildir. T. boyalı qabları Azərb.SSR, Gurc.SSR, Cənu- bi Azərb. və İran ərazisindəki abi- dələrdən tapılmıtn qablarla oxilyar- lıq təpkil edir.

TƏZƏKƏND ABİDƏLƏRİ—Ərənqala iz, xarabalıqından 8 km c.-it.-də qə- dim Yapayıt yeri. Azərb.SSR Jdanov r-nunun Qəzəkənd ərazisindədir. Biri digərindən 700 m aralı iki təpədən


(hund. 3—4 m| birinci 5,5 ha, ikin-


cisi—1,3 ha) və qəbiristandan ibarət- dir. Qəpələr xəndəklə əhatə olunmun- dur. 1936, 1955 və 1957 illərdə arxeo- loji axtarıpnlar zamanı dadan iki sutun altlıqı, kup qəbirləri, Roma imperatoru Avqustun gӱmuti pulları, gil pamdanlar, dən dapları, saxsı qab"qırıqları, təndir qalıqları və s. tapılmıpdır. Materiallar antik dəvr və erkən orta əsrlərin əvvəllə- rinə . (e.ə. 2—eramızın 5 əsrləri) aiddir. T.-də 12—13 əsrlərdə də yapa- Yvpp olmutidur. Tədqiqatcıların bir qisminin fikrincə T. Paytakaran 11:.- nin xarabalıqıdır.


Əd:ƏhmədovQ. M., Orta əsr Bey- ləqan pəhəri, B., 1979 (bibl.).


TƏZƏNƏ—saz, tənbur və s. musiqi alətlərində istifadə olunan mizrab. T., adətən, albalı aqacının qabıqın- dan duzəldilir.

TƏZƏPİR MƏSCİDİ—Azərb. me”- marlıq abidəsi. Bakıdadır. 1905—14 illərdə tikilmitdir (me”mar Z. ƏH- mədbəyov). Kvadratplanlı T.m,-nin bapp faşadındakı uctaqlı eyvanı, cinah- larındakı minarələr və gunbəz ay- dın və dəbdəbəli me”marlıq kompozi- siyası əmələ gətirir. Məscidin 66e- Yuk ibadət zalı (20x20 m) sferik gun-


bəzlə (diametri 20 m) ərtulmulldur. İbadət zalının icməkan qurulutu yerli me”marlıq konstruksiyaları ilə iplənmit, gӱnbəzi saxlayan catmatar formalarından istifadə olunmutdur. T.m. Bakı-Abtperon dini tikililəri arasında xususi yer tutur. Məscidin tikintisində PTQərq me"marlıqrı monu- mental formalarının dəbdəbəli usul- ları yerli me"marlıq ən”ənələri və elementləri ilə uzvi surətdə əlaqələn- dirilmiptdir.

ZƏ: Fatullaev PT. S., Qrado- stroitelıhstvo Baku XQX—nacala XX ve-


kov, L., 1978


TƏZYİQ—bir cismin digərinin sət- hinə perpendikulyar istiqamətdə tə”- sirini xarakterizə edən fiziki kə- miyyət. Quvvələr (Ey) səth uzrə bəra- bər paylandıqda təzyiq R—R/8 kimi tə”yin edilir (5—səthin sahəsidir). Əks halda E təzyiqin orta qiymətinə uyqun gəlir. Sukunətdə olan mayenin istənilən nəqtəsində T. butun istiqa- mətlərdə eynidir. Bu, hərəkətdə olan ideal ma yelər və qazlar ucun də dor- rudur. T. vahidləri: n/m? (Beynəlxalq vahidlər sistemində), at, bar, mm c- sut. və s. T. maonmetr, barometr, va- kuummetr və s. cihazlarla əlculur. TƏZYİQ ALTINDA TƏKMƏ—Y1) me- talları T.a.t.—qəliblərdə əlvan me- tallardan və bə”zi polad markaların- dan təkmələr alma usulu. T.a.t. Ha- zır detalın formasına və əlculə- rinə maks. Yaxın forma və əlculər- də təkmə almaqa imkan verir. Proses soyuq və isti presləmə kameraları olan tekmə maqpınlarında aparılır. Bu məqsədlə formalatdırıcı qəlib bopluquna birlətidirilən presləmə ka- merasına tekulmuti maye metal porilen- lə basılır, nəticədə ərinti sur”ətlə qəlibə dolur, təkmənin formasını alaraq bərkiyir. Təkmə qəliblər (pres- qəliblər adlanır) poladdan hazırla- nır. Təkmə mapınlarında dəq-də 50 təkmə almaq olar. 1 dəfə tekmədə 20 detal almaqa imgap verən cox yuvalı qəliblərdən də istifadə edilir.

2) Polimer materialları T.a.t.— plastik kӱtlələrdən (termoplast, reak- toplast) və rezin qarıtıqlarından



muxtəlif formalı mə”mulat hazırla- ma metodu. Bu məqsədlə təkmə matını- nın qızdırma silindrində material qızdırılıb yumpaldılır, buradan o, sonsuz-vint, yaxud porpenin təzyiqi altında təkmə qəlibə basılır. Soyu: duqdan (termoplastlar), bərkidikdən (reaktoplast) və ya vulkanlatdırma- dan (rezin qarıtpıqları) sonra mate. rial mə”mulatın konfiqurasiya və əl: culərini əzundə saxlayır.

TƏZYİQ MƏRKƏZİ —maye və ya qaz muhiti icərisində sukunət vəziyyə- tində və ya ərəkətdə olan cismə həz min muhit tərəfindən tə”sir gəstə-




kə iz İk. gə Təyyarə qana= Təzyiq R A dına təsir mərkəzi ik edən havaaxı= ” | daş nının təzyiq — ——


mərkəzi. ada rən təzyiq quvvələri əvəzləyicisinin ehtimal olunan tətbiq nəqtəsi. Məs., təyyarə qanadı ucun T.m. aerodinamik TYBBƏHHH təqsir xətti ilə qanadın və- tər mustəvisinin kəsipdiyi nəqtə he- sab olunur (pqək.). T.m.-nin vəziyyəti cismin hərəkətinin dayanıqlıqına be- yuk tə”sir gestərir.

TƏZYİQ TƏDBİRLƏRİ—bax Penpec- saliy (lar.

TƏZYİQLƏ EUMAL,metalların təzyiqlə e"malı — texnoloji proseslər qrupu. Q.e. nəticəsində xa- rici quvvələrin tə”siri altında me- Tanı pəstahın forması onun butəevluyu- nə toxunmadan ayrı-ayrı hissələrinin nisbi yerdəyinməsi hesabına, Yə”ni plastik deformasiya yolu ilə dəyiiq- dirilir. Yayma, presləmə, metalcəkmə, dəymə və :qitamplama əməliyyatları T.e.-ın əsas nəvləridir. T.e. nəticə- sində bir qayda olaraq metalların fi- ziki-mexaniki xassələri yaxtılamır. TƏZGİRƏ (ər. /:—xatırlatmaq,4,/ —xatirat, tərcumeyi-hal)—orta . lərdə Yaxın PTərqdə, eləcə də Azərb.- da genii yayılmır elmi-ədəbi əsər. Əsasən, ədəbiyyatcı və tarixci alimlər tərəfindən yazılır və əlyazması ha- lında yayılırdı. T.-lərdə gərkəm- nu maHp və yazıcıların həyat və Ya- radıcılıqı haqqında mə”lumat, əsər- lərindən numunələr verilirdi. AƏB- lətiyah Səkərəndi, Ə. Nəvai, Əhdi Baqdadi, Sam Mirzə, Lətifi, Sadiq bəy Əfiqar, Lutfəli bəy Azər, M. MCC-


təhidzadə, M. M. Nəvvab və 6.-nın T.-ləri Nipturlur. TƏZMİNAT—6beynəlxalq huquqda dəy-


miiy ziyanı ədəməyi (adətən pulla) nə- zərdə tutan əvəzetməş sulh muqavilə- si, yaxud bapqa beynəlxalq aktlar əsa- sında Həyata kecirilir. İlk dəfə T. Bepcan cyAh Ayzasunəcundə (1919) əcac- landırılmıpdı. Fapqist Almaniyası və onun mӱttəfiqlərinin İkinci dun- ya muharibəsi nəticəsində vurduqları ziyanın T. formasında ədənilməsi Krım konfransında (1945) və Pots- dam konfransında (1945) muəyyən edil- mipdir. 1947 il sulh muqavilələrin- də Almaniyanın tərəfində Avropada vurulan devlətlərdən də T. almaq nə- zərdə tutulmuzlpdur. Restitusiya for- masında da həyata kecirilə bilər.

TƏ”YİN—cumlənin ikinci dərəcəli uzvlərindən biri. T. mubtədanın, elə" cə də, isimlə ifadə olunan digər cum- lə ӱzvlərinin əlamətini bildirir. Əsasən, sifətlə, Həmcinin say, əvəz" lik, isim, habelə fe”li və ismi CH“


x


ƏYYARƏ AERODİNAMİKASI



fət tərkibləri, təyini səz birlə , rlətp- mələri və muxtəlif nit - rindən əmələ gələn | 5 də oluna bilir. “ Ən İcasir Azərbaycan dili, 3 cild- TƏ"”YİN OBLASTI —Həqiqi dəyitpən- li funksiyanın asılı olduqu sərbəst dəyipənin ALDIRI qiymətlər coxlu- qu. Funksiyanın T.o. oblast olmaya da, bilər. Q.o. birbata gestərilmə- yibsə, dusturla verilmit funksiya- nın T.o. dedikdə, cox vaxt arqumen- tin mumkun qiymətləri coxluqu (ar- qumentin elə qiymətləri ki, həmin dus- turdan Funksiya ucun həqiqi qiymət- lər alınır) bata duqulur. Məs., q:=|pu 1—x?—u2 funksiyası ucun T.o. baplanqıcı koordinat baplanqıcında olan vahid radiuslu 22--) = 1 dairə- sinin daxilidir. TƏYYARƏ (ər. = ..—ucmaq: kəhnə adı —aeroplan)—dartı quvvəsi yarat- maq ucun guc qurqusu, atmosferdə hə- rəkət etmək məqsədi ilə qaldırıcı quv- və yaratmaqdan etru qanadları olan havadan arqır ucupq aparatı (UA), Yuk- şək sur”əti, cox yuk getӱrə bilməsi, hərəkət radiusunun beyukluyu və istis-


marının e”tibarlı olması sayəsində /*


ən cox iplənən UA nəvudur. T.-nin inkutpaf tarixi və əsas gəstəricilə- ri haqqında aviasiya məqaləsində mə”. lumat verilir. T.-lər mulki və hərbi olur. Mulki T. qrupuna — nəql. (sərniiyin, yuk və yuk-sərnitpin), id- man, rekord (sur”ət, qalxma hund., yuyuı uzaqlıqı və s. uzrə), turist, inzibati, tə”lim-mətiq, K.t., sani- tar, xususi nev (məs., xilasetmə itntlə- ri ucun, teleidarəolunan) və eksperi- mental:, hərbi T. qrupuna—qırıcı, qırıcı-tutucu, qırıcı bombardman- cı, mbardmancı (raketdatıyan), hucumcu, kəpfiyyatcı, coxməqsədli (bir necə Tunusiyanı icra edən), qa- yıqvuran, Hhərbi-nəql., rabitə, sanitar və s. T.-lər (bax həmcinin Hərbi Hava Quvvələri) daxildir.

T.-nin əsas hissələri (tpək.) qanad, fuzelyaj, quyruq cıxıntıları, qalx- ma-enmə qurquları (bax Təyyarənin qalxma-enmə qureqiları), guc qurqusu, idarəetmə sistemləri və kəməkci ava- danlıqdır (hərbi T.-lərdə silah və digər xususi avadanlıq da olur). Q a- nad atmosferdə hərəkət zamanı qal- dırıcı quvvə yaradır: eninə hərəkəti idarə edən orqanlardan—eleronlardan (interseptorlardan), quyruq cıxıntı- ları olmadıqda isə uzununa hərəkə- ti idarə edən elevonlardan, qalxma- enmə qurqularına daxil olan aerodi- namik mexaniklətdirmə vasitələrin- dən ibarətdir. F uzelyaj (gevdə) idarə edən heyət, sərniptin, avadan- lıq, yanacaq, yuk, silah, guc qurqusu və s.-nin yerləiddirilməsi ӱcçidur. Qanad, quyruq cıxıntıları (bəzi Q.


nəvlərində ppassi dayaqları da) fu- zelyaja birləpdirilir. Quyrut q bl X-bi H T bi / a p hi (171)—1.-HHH da-


yanıqlıqını və idarə olunmasını tə - min edən aparıcı səthlərdir. Yöyru və pqaquli olur. Ufuqi QC T.-nin uzu- nuna oxuna nisbətən hərəkət dayanıq- lıqını və idarəetməni tə min edir. Sur”əti səs surətindən az olan lərdə ufuqi QC adətən, tərpənməz sta- bilizatorlardan və mutəhərrik hun- durluk sukanından ibarətdir. Səsdən- sur”ətli T.-lərdə, adətən, hundurluğ


ASE—16, c. 9


tərkiblərlə ifa- qu





. 2 = zı" rəd n”ka An si u Hu" 3. bi ən. “ RN ə "I q A m ea u . 2 .— bə RI en - “ Da qə Y 1 . ul" “ir : . 2 = i "ai




r


vd “NS Ak opara, s ə A Tala iz” “ə : a Əl dz "o 1 SA OK kə İM nü zi









lq bə


1 46 “Li “s Pre. istiqamətinin (?0-- Yal. s “”Sx——— un) dayanıqlıqını və idarəolunm-.t tb Dİ lizatorla (diferensial sapma zamanı) 600”. birlikdə isə eninə (krem uzrə) dayaak =. d “Qemli 42 “İn, “ləq x , 404 m -T


öl Mu = 1 "əə Qal F sə l


da.



əsi Tü H


Ca)


2—idarəedən fuzelyaj,


nıqlıqı edir. PTaquli QC kildən və meyledən istiqamət sukanın-


təmin tərpənməz


və idarəolunmanı adətən,


dan ibarətdir. Guc qurqusu aviasiya mӱhərriklərindən BƏ .onla- rın ipini tə”min edən qurqru və sis- temlərdən ibarət kompleksdir. Əsas və- zifəsi: T.-nin hərəkəti ucun zəruri olan dartı qunvvəsi yaraqmaq və . sistemlərinin ipqləməsi ucun. enerji əldə etməkdir. Muasir T.-lərin Kyu qurqularında cӧx vaxt qaz-turbin mu- hərrikləri, o cӱmlədən turboreaktiv mӱhərriklər, turboventilyatorlu mu- hərriklər (ikikonturlu) və turbo- vintli mӱhərriklər tətbiq olunur. Porpenli muhərriklərdən yalnız yun- gul T.-lərdə istifadə olunur. Raket muhərrikləri eksperimental T.-lərdə və sur ətləndiricilərdə tətbiq edilir. Umumiyyətlə, T.-də bir və ya bir necə mӱhərrik olur, onlar qanadın uzə- rində, altında (pilonlarda) və icəri- sində, fuzelyajın burun və ya quyruq bəlmələrində, quyruq hissəsinin fu- zelyaj bortlarında, fuzelyajın al- tında yerləplir. 50—60-cı illərdən ballayaraq bir sıra əlkələrdə ppaquli qalxan və enən T.-lər yaradılmaqda- dır. Belə Q.-nin ӱstun cəhəti nisbətən qısa qalxma-enmə zolarından istifadə edə bilməsidir. Lakin həmin T.-lərdə gӱc qurqusunun yaratdıqı quvvə T.-nin aqırlıq qӱvvəsindən 1,2 dəfə artıq olmalıdır. İdarəetmə sis- temləri —T.-nin havada və yerdə Hərəkətini idarə edən bort qurquları- dır. Əsas və kəməkci qruplara ayrı- lır. Əsas qrupa ucutun trayektoriya- sını idarə edən sistemlər (əmr dəs- təkləri, pedallar və idarəetmə orqan- larına gedən naqillər), xususi mexa- nizmlər və icraedici qurulupplar, gəməkci sistemlərə isə qanadarxası hissələri, hava tormozlarını və s.-ni idarə edən mexanizm və qurqular da- xildir. Muasir T. avadanlı- qı — pilotaj-naviqasiya cihazları, gӱc qurqusunun ilinə nəzarət edən





ql. : 1: ..



o unu


4


vs” rır:


Qurboreaktiv İl-62 təyyarəsi: 1/—tpassinin qabaq dayaqı


eyətin kabinəsiy 3—girip qapısı: 4—


5—qabaq sərnipin salonu: 6—tassinin əsas

dayatı: 7—qanad: 8—muhərriklər, 9—texniki belmə:

10—stabilizator: 11—antenay, 12—gil: 13—apxa cəpHH" muHE canoHy: 74—öy der, 15—rapnepo6,


aparatlar, radiorabitə vrə radiologa- siya avadanlıqı, naviqasiya sistemlə- i, elektrik avadanlıqrı, xidmətci ey ətin və- sərnitinlərin həlar mə- raitini təchiz edən sistemlərdən və s.- dən ibarətdir.

Konstruksiyasına gərə T.-lər, adə- tən, qanadlarının sayından nə yerləit- mə qaydasından, fuzelyajının tipin- dən, mӱhərrikinin, iassisinin nəvun- DƏN və s.-dən asılı olaraq qruplaii- dırılır. Qanadlarının sayına gərə monoplan və biplan, yerlətmə qaydası- na gərə qanadları fuzelyajın aila- qısında, orta hissəsində vz yuxarı- sında yerlətən olur. T. fuzelyajın tipinə (birfuzelyajlı və ikitirli qondolalı) və ipassisinin tipinə gə- rə (quru təyyarələri, Hhidrotəyyarə və əə ufanap) nə Myxrənud.anp.


Ədə İkovlenv A. S., Sovetskie samoletı, M., 1982, Koxeman D., Az- rodinamiceskov proektirovaniq samole- tov, M., 1983, Pix oqp Ə,, Sverxzvuko- vıe samoletı, M., 1983.


TƏYYARƏ AERODİNAMİKASI aerodinamikanın bir bəlməsi, təyya- rənin hava ilə qarpılıqlı tə”sirini, aerodinamik hesablama ӱsullarını əyrənir. Hava axınının qanada tə”- siri nəticəsində aerodinamik quvvə (E) əmələ gəlir. Bu quvvənin hava axınına nəzərən tpaquli toplananı — qaldırıcı qӱvvə (U), ufuqi toplana- nı isə en muqavimət quvvəsi (O) ad- lanır (bax Aerodinamik quvvə və mo- ment, Aerodinamik muqavimət). Ən mӱqavimət havanın təyyarə qanadı sət- hinə surqunmə quvvələri (Ökyəpm), hava axınının təzyiqi (O,,3ə) və


qanadda qaldırıcı quvvə olduqda əmə- lə gələn induktiv muqavimətin (O,də) cəmindən ibarətdir (O, -- O,,əzy)— profil muqaviməti adlanır). O,də yuksək təzyiqli qanadaltı sahədəki ha- va alcaqtəzyiqli qanadustu sahəyə axa-



242



raq qanadın ucunda burulqanlar. əmə- lə gətirdikdə meydana cıxır. Ucuii sur”əti səs sur”ətinə yaxın olduqda dalqavarı mӱqavimət (Oddd,) əmələ gə-


lir. Təyyarənin qaldırıcı quvvəsi) adətən, qanadın qaldırıcı quvvəsinə, ən muqaviməti isə qanad, quyruq və s.- nin onları əhatə edən hava axınına muqavimətlərinin, həmcinin interfe- rensiya mӱqavimətinin (bu hissələrin qarilılıqlı lə”sirinin) cəminə bəra- bərdir. Qaldırıcı quvvənin en muqa-


vimətə nisbətinə İK =


b təyyarə

nin aerodinamik keyfiyyəti deyilir.

Muasir təyyarələrdə aerodinamik key- iyyət 10—20-yə catır.

ƏYYARƏ İDMANI–ərbi-texniki idman nəvuş aviasiyanın, YMYMH BƏ idman təyyarələri istehsalının inki- ipafı ilə əlaqədardır. T.i.-na aqır- lıRı, muhərrikləri muxtəlif olan təyyarələrdə sur ət, yukqaldırma qabi- liyyəti, ucuti Yuksəkliyi, məsafəsi və muddəti uzrə rekordlar mçəyyən etmək

cun ucutplar, həmcinin ali pilotaj Qulu iyu) uzrə yarıtilar daxil- dir. T.i. 20 əsrin əvvəllərində yaran- mı1i, 1905 ildə Parisdə Beynəlxalq

Aviasiya Federiei yası (FAİ) təpkil olunmutppdur. Rusiyada T.n.-pın ya- ranması 1908 ildə Petsrburqda Umum- rusiya aeroklubunun təikili ilə əla-


m CPİİ SRİ-də, o cumlədən Azərb.SSR-də 20—30-cu illərdə T.i. uzrə yarıllar epizodik xarakter dapımındır. T.i.- nın inkitafı hava donanmasına kə- mək edən muxtəlif xə təpkilat- ların (Osoaviaxim, SSRİ OADKYC və s.), SSRİ Mərkəzi Aeroklubunun şr ilə baqlıdır. 1950 ildə SRİ Aviasiya İdmanı Federasiyası yaradılmıtdır (1960 ildən FAİ-nin uzvu). 1965 ildə mustəqil SSRİ Təyya- rə İdmanı Federasiyası təpqkil olun- mupdur. Hazırda SSRİ-də, o cumlə- dən Azərb.SSR-də T.i. klublarının genitt pqəbəkəsi fəaliyyət gəstərir. arici əlkələrdə— ADR, B. Brita- niya, AB1P, Fransa, AFR, CSSR və s.- də genitp yayılmıtidır. TƏYYARƏ GƏMİSİ, təyyarəda- pıyan gəmi, aviadaiıyı- c ı—suustu hərbi gəmi, ӱzən aviasiya bazası. Dutimənə zərbə ucun nəzərdə tutulmui əsas deyuiy quvvəsi—geyər- təsində yerləpdirilən və raket, bom- ba, torpedalarla təchiz olunmuin təy- yarə və vertolyotlardır. Əzunu qoru- maq ucun T.g.-ndə zenit-raket kom- pleksləri və 100—127 mm kalibrli ze- nit-artilleriya qurquları da olur. T.g.-ndən Birinci dunya muharibəsin- də istifadə etməyə bailamıiylar. İkinci dunya muharibəsində T.g. ADLI, Yaponiya və B. Britaniya lonan- masının əsas zərbə quvvəsini təikil edirdi, muharibə illərində cəmi 194 T.g. duӱzəldilmidir. Muasir ən iri T.g.-nin su basımı 95 min m-nəK, enerji qurqusunun gucu 206 Mvul- dək (280 min 4-q), sur"əti isə 35 mil-dək- dir (64.8 km/saat): hey”ətində 6300-dək adam olur. T.g.-ndə ucui geyərtəsi, 2—4 katapult, geyərtəaltı anqarlar, ucupp aparatını qaldırıb endirmək ucun liftlər, deyuiy sursatı, o cum- lədən nuvə sursatı ucun anbarlar və s. avadanlıq olur. ABİ1 HDQ-ndəki T.g. təyyinatına gərə coxməqsəlli, zərbə endirən və qayıqvuran, enerji qur-


TƏYYARƏ İDMANI



qusuna gərə isə adi və atom T.g.-nə ayrılır. T.g.-ndən donanma quvvələ- rini məhv etmək, sahil obyektlərini daqıtmaq, okean (dəniz) kommunikasi- Yasını qorumaq və s, ucun istifadə edirlər. Məvcud ən guclu T.g.-ndən biri ABİPP-ın zərbə endirən €EH- terprayzı atom Q.g.-dir (su basımı 90 min tt, sur”əti 35 mil, bortunda 100-ə yaxın təyyarə Yerləklir), NATO HDQ-ndə 25 T.g. vardır (1982). TƏYYARƏ MEYDANI —bax Aerodrom. TƏYYARƏ MUHƏRRİKİ—təyyarələr- də tətbiq olunan əsas aviasiya muhər- riki. Muhum nəevləri porienli mu- hərriklər, turbovintli mӱhərrik- lər, turboreaktiv mӱhərriklər və ikikonturlu turboreaktiv muhərrik- lərdir. Kəməkci muhərrik (məs., start surqətləndiricisi) kimi isə təyyarə- lərdə raket mӱhərriklərindən isti- adə edilir.

TƏYYARƏ TƏRƏZİSİ—təyyarənin uc nəqtəsində dayaq reaksiyasını tə”yin etməklə onun cəkisini hesablayan tə- rəzi. Təyyarənin aqırlırı uc tenzo- vericiyə dupqur. Qenzovericilər əlcu- cu quruluiila uc ekranlı kabel va- sitəsilə birləpir və vericilər dev- rədəyipən acarla ardıcıl olaraq əlcu kərpusunun sxeminə qopulur. Verici —-uzərinə diametri təqr. 30 mkm olan məftil mutapimət yapıqidırılmınl polad sutuncuqdan ibarətdir. Muqavi- mətin qiyməti yuk təqsiri altında ar- tır və dərəcələnmii (kq ilə) cihaz- da qeydə alınır. İki verici 50 m-ayr yuklərə, biri isə 25 ?t-lura hesablan - mıtpdır. Hər bəlgunun qiyməti 50 7)-a hesablanmıti vericidə—10 kq, 25 ?t- luq vericidə—59 k2-dır. Tərəzinin maks. xətası aqırlırı tə yin edilən yukun cəkisinin --0,596 -i qədərdir. TƏ ))APƏHALIbI)AH KƏMM AVİA- SİYASI, aviadatıyıcı avi- asiya — Hərbi-Dəniz Quvvələrinin (HDQ) aviasiya nəvutu təyyarədatıyan gəmilərdən baza kimi ə edir (bax Təyyarə gəmisi). Gəmi geyərtə- sində yerləpdirilən qırıcı təyyarə- lər, hucumcu təyyərələr, qayıqvuran təy- yarələr və vertolyotlardan ibarətdir. Funksiyası havadan gəmilərə, nəql.-a, desant gəmilərinə və sahil obyektlə- rinə zərbə endirmək, həmcinin HDQ gəmi birləmələrinin dəyui fəaliy- yətini lə”min etməkdir. TƏYYARƏİDARƏETMƏ, təyyarə- surmə—ucut zamanı təyyarə və ya digər uculi aparatını (UA) idarə etmək ucun əməliyyatlar toplusu. UA- HbiH yuyuly qəbul olunmuli koordinat sisteminə nəzərən aparatın kutlələr mərkəzinin irəliləmə hərəkətindən (yerləyitməsindən) və UA-nın həmin mərkəz ətrafında hərəkətindən iba- rətlir. Birinci— hava naviqasiyası vasitələri ilə, ikinci isə U A-nın pilot tərəfindən və ya avtomatik idarəetmə vasitələri ilə idarə olun- ması (ucuiq rejimini dəyindirmək və ya saxlamaq məqsədi ilə) nəticə- sində ba:pa gəlir. Pilotsuz UA-nın ucupqu yerustu məntəqədən operatorun əmrlərini U A-na elektromaqnit dalqa- ları vasitəsilə catdırmaqla (teleida- rəolunan pilotsuz UA), yaxud da bort avtomatik idarəetmə sisteminin qa- baqcadan tərtib olunmu:il proqrama uyqun əmrləri ilə (avtonom idarəolu- nan pilotsuz U A) yerinə yetirilir.


TƏYYARƏ-MƏRMİ—bax Qanadlı ra- T


ket,


TƏYYARƏNİN AERODİNAMİK HESABLANMASI—təyyarənin ucuiy xarakteristikalarını: ucu sur”ə- tini, havayaqalxma sur ətini, qalxdı- qı hundurluk həddini, ucuiy məsafə- CHHH və ilən tə Yin etmək ucun aparılan hesablamalar. | TƏYYARƏNİN QALXMA-ENMƏ QUR. RULARI — təyyarənin yerdən qalxma- sını, yerə enməsini və Yerdə (suda) hərəkətini idarə edən qurqular: bura- ya qiassi, qanadın aerodinamik mexa- nikləidirmə vasitələri, sur ”ətgetur- mə (yerdən) və tormozlama qurquları daxildir. Ucuili zamanı en muqavi- məti azaltmaq ucun, adətən, ipassi yı- qılır (yalnız bə zi porienli yungul- motorlu təyyarələrdən batqa). Qanadın aerodinamik mexaniklətdirmə pasitə- ləri (baqlayıcılar, qanad eənlukləri, enmə sipərcikləri və s.) qalxma və enmə zamanı sur əti azaltmaq ucundur. Qalxma zamanı yerdə qacıpl məsafə- sini azaltmaq məqsədi ilə muasir təy- yarələrdə xususi start sur”ətləndiri- ciləri adlanan qurqulardan istifadə olunur. Yerə endikdə isə qacıiy məsa- fəsini azaltmaq uucun təkər tormozla- rı, tormoz parapqutləri və digər me- xanizmlər, habelə muhərrikin dartı evers mexanizmi itə salınır. TƏYYARƏCİ-KOSMONAVT--bax Kos- monavt, SSRİ təyyarəci-kosmonavtı. TƏK ƏDƏD—2 ədədinə TaM ÖƏnYHMƏ- yən tam ədəd. Məs., =1, =3, ə. Hər T.ə. 2m-1 və ya 2 /t—1 kimi yazılır. TƏK FӰNKSİYA—bax Cut və tək funksiyalar. TƏKAMUL, bioloji təkamul — orqanizmlərin tarixi inkitafı. İrsi dəyipkənlik, yapamaq uqrunda mubarizə, təbii və suni secmə ilə muəyyən edilir. T. mahiyyətcə, orqa- nizmlərin yatpadıqı muhi:ə uyrunlai- malarının formalapqması, populyYa- siyaların, nəvlərin genetik tərkibi- nin dəyipilməsi, az uyqunlatimıyi nev- lərin məhv olması, biogeosenozla- rın və butunlukdə biosferin dəyi- ipilməsi ilə nəticələnir.

T.-un səbəb və qanunauyqunluqları təkamӱl tə”liminin predmetini təi1- kiledir. 4“ T.ə lerminindən biologiya- da ilk dəfə İsvecrə təbiətipqunası və filosofu PT. Bonne (1762) istifadə etmiidir.

“TƏKA MӰLə–Azə b. dilində leqal bolpevik qəzeti, -Hummətə təikila- tının orqanı. 4Də”vət-Qocı baqlandıq- dan sonra onun əvəzinə S. M. Əfən- diyevin təpəbbusu və bilavasitə iiiti- akı ilə Bakıda nəpr olunmutdur. İlk nemrəsi 1906 il daxasrın 16-da, sonuncu 1907 il martın 26-da (cəmi 14 nəmrə) cıxmıtdır. 4T.ə boltevik- lar partiyasının strategiya və takti- kasını, inqilabi sosial-demokrati- ya, xalqlar dostluqu və proletar bey- nəlmiləlciliyi ideyalarını təbliə etmi, həmkarlar ittifaqlarının hə- yatını ipıqlandırmıd, millətci- liyi tənqid atəpinə tutmutdur. Qəzet 1907 il martın 26-da car həkuməti tərəfindən czərərli istiqamətinə GƏ- rəq baqlanmıtidır.


Əd. Rəfiyevbv X. A., Leqal bolqjpe" vik qəzeti 4Qəkamulə, B.., 1962,


TƏKAMUL VƏ İNQİLAB—inkipla fın muxtəlif cəhətlərini səciyyələn- dirmək ucun illədilən anlayınjlar. əkamul cisim və hadisənin tədriclə elə dəyipməsidir ki, bu zaman onun


| TƏKƏLDUZCULUQ 243


əsas xӱsusiyyətləri, qanunauyrunluqla- V. V., Dialektika poznanil əvolopion-


rı dəyiiyməz qalır, qeyri-əsas xassə- ləri isə kəmiyyətcə dəyinir. Məc., tə- kamul dəyitimələri prosesində kapi- talizm quruluunun məhsuldar quvvə- ləri və istehsal munasibətləri, idarə formaları və i.a. qismən dəyitildiyi halda, əsas xӱsusiyyətləri və qanuna- uyqunluqları qalır.

Təkamuldən fərqli olaraq inqilab cisim və hadisənin qurulupiunun, əsas xassələrinin, qanunauyqunluqla- rının keyfiyyətcə dəyiiməsi, baqqa cisim və hadisəyə cevrilməsidir. So- sialist inqilabı nəqicəsində burjua hakimiyyəti proletar hakimiyyəti ilə, xususi mӱlkiyyət ictimai mulkiyyətlə əvəz olunur. Q. və i. dialektik vəhdət- dədir və biri digərini tamamlayır. Əgər təkamul inqilabın inkipafı ucun iyərait yaradırsa, inqilab təka- mulu balla catdırır, onun gələcək inkipafına imkan yaradır. İnkila- fın T. və i. formaları kəmiyyət də- yipmələrinin keyfiyyət dəyinmələri- nə, fasiləsizliyin fasiləliyə, geh- HƏHHH yepiyə kecməsini də ifadə edir. Cisim və hadisələrin kəmiyyətcə təga- MY/IY dəyinmələri muəyyən mərhələdə onların keyfiyyətcə kəklu, inqilab dəyinmələrinə gətirib cıxarır. V. İ. Lenin gestərirdi ki, c...təbiətdə həyat və inkitpaf həm tədrici təkamulu, həm də sur”ətli sıcrayıtiları, tədrici- lik fasilələrini... əhatə edirə akr tam kӱlliyyatı, c. 20, səh. 71).

arici muhitin tə siri ilə uzvi təbiətdə gəhnə orqanizmlərin və nev- lərin yox olması və sıcrayıpi Yolu ilə yenilərinin yaranması qanunauyeun surətdə bali verir. Orqanizmin və ya butevluklə nevun kəhnə keyfiyyət ha- lı cərcivəsində, maddələr mubadilə- sinin kehnə cərcivəsində inkitpafı daha mumkun olmur. Bu da sıcrayıp yolu ilə kəhnənin yeni ilə əvəz olun- masına gətirib cıxarır. İctimai in- kipafda kəhnənin yenini əvəz etməsi qanunauyqun prosesdir. Kəhnə cəmiyyət icərisində tədricən bali verən təka- mul dəyitmələri nəticədə inqilab yolu ilə kəhnə munasibətlərin daqılması- na və yenisinin yaranmasına gətirib cıxarır c...dinc inkipaf dəvrləri deyilən dəvrlərdə tədriclə toplanan yıqın-yıqın ziddiyyətlər məhz inqi- lab dəvrlərində həll olunur (yenə orada, c. 16, səh. 25). Təkamul dəyipmələri inkipafın fasiləsizliyini, inqilabi dəyiiyik- liklər isə fasiləliyi gestərir. Qeyri- marksistlər, məs., reiformistlər cəmiy- yətin dəyitiməsində təkamulu əsas TY” tur, sinfi mubarizə əvəzinə sinfi əməkdaplıqı irəli şurur, islahat yo- lu ilə kapitalizmdən sosializmə ke- cilməsinin mumkunluyunç əsaslandır- maqa calınırlar. Onlara gərə, in- qilabi cevrilinlər inqilabi ipərait yaranmadan, hec bir hazırlıq dəvruç olmadan, tədricən qӱvvələr toplanma- dan, habelə təkamul olmadan baiy ve- rir. Bu, obyektiv aləmin inkitafına ӱytqun deyildir. Cunki yalnızytəkamul dəyinmələrinin, ya da təkcə inqilabi dəyinmələrin birtərəfli olaraq qəbul edilməsi cisim və hadisələrdə baiy ve- rən dəyinmələrin muxqəli formala- rını, onların inkimaf prosesinin məzmununu inkar edir. 42 tomonov GƏ). Q., Razmıpt- "k. Hi caterini, M.. 1976: Am- barpuman V. A., Kazotinskia


169 c. 9


nıx propessov vo VselennoV, V kn.: Fi-


losofin i sovremennoe estestvoznanie, vıp. 1, M “ 1982,


TƏKAMUL TƏRLLİMİ (biologi- yada)—canlı təbiətin tarixi inki- nzafı haqqında biliklər kompleksi: uyerunlamaların, orqanizmlərin fər- di inkipafı təkamulunun (ontogenez), təkamulu istiqamətləndirən amillə- rin, ayrılıqda orqanizm qruplarının və butunluklə ӱzvi aləmin tarixi inkimafının (filogelezin) konkret yollarını təhlil edir. T.t.-nin əsa- sını təkamul nəzəriyyəsi tətgil edir. Həyatın məniyəyi və insanın məniməyi konsepsiyaları da T.t.-nə aildir.

T.t.-nin tarixi, Empedokl, Demok- rit, Lukretsi Kar və 6. antik filo- sofların əsərlərində, həyatın inki- iafı barədə bioloji faktlarla təs- diq edilməmiti dahiyanə zənnlərin məvcudluqruna baxmayaraq, uzun muddət nəvlərin allah fak Yaradıl- dıqını və dəyitməzliyini nəzərdə Ty- tan kreasionizm konsepsiyası məvcud olmuidur. 18 əsrdə transfor- mizm meydana gəldi. 18 əsrin sonu, 19 əsrin əvvəllərində gərkəmli tracs- Kari lir J. Byuffon və E. J.

ent-İler (Fransa), E. Darvin (İn- giltərə), İ. V. Gete (Almaniya), K. F. Rulye (Rusiya) nevlərin dəyipilməsi- ni, yaxın nevlər arasında aralıq for- maların olmasını bitki və heyvan orqanizminin vahid plan əsasında qu- rulması ilə izah edirdilər. Onlar nəvlərin dəyitilməsi səbəblərini və amillərini germurdulər.

. B. Lamark cZoologiyanın fəl- səfəsiq (1809) əsərində təkamulun hə- rəkətverici qӱvvələri barədə təsəvpur- ləri pqərh etmii və T.t.-ni )aparmara cəpd kestərmitdi. Lamarka gərə nev- lər ibtidai həyati formalardan ali formalara doqru qradasiya is- tiqamətində dəyitilir.

Təkamulun təbii amillərini C. Darvin muəyyən etmipdir. .LTamarkizm və darvinizm təkamulu busbutun bir- birinə əks olaraq itərh edir: lamar- kizm təkamulu uyqrunlatma (adapta- siya) ilə, darvinizm isə uyrunlaima- nı təkamuӱllə izah edir.

Nəvun daxilində ban verib, nəv- əmələgəlmə ilə nəticələnən inkitaf —mikrotəkamul, nəvdən yuksək orqanizm qruplarının tarixi inkipia- fı isəmakrotəkamuladlanır.

Biogenetikqanunda ges- tərilir ki, orqanizm fərdi inkitia - fında ezunun mənsub olduqu sistema- tik qrupun tarixi inkipafının əsas mərhələlərini qısa ipəkildə təkrar edir. Yailı orqanizmdə baiq verən mutasiyalar Onun ontogenez prosesi- ni dəyinir. Ona gerə də yaiilı fərd- lərin təbii secməsi ontogenez prose- sinin təkamulunə, İ. -İ. 1Pmalhauze- nin dediyi KİMİ OntOogenetik korrelyasiyaya gətirib cıxa- rır. Hərəkətverici secmənin təsiri ilə ontogenetik korrelyasiya sistemi- nin dəyipilməsi—filembriogenezin dəyipilməsinə, orqanizmdə yeni əla- mətin formalaimasına səbəb olur. Sa- bitlətidirici secmənin tə”siri altın- da ontogenetik korrelyasiyanın təka- muӱlu ilə ontogenezi daha artıq tə”- min edən kӧorrelyasiyanın 2. nə səbəb olur. T.t. və onun əzəyi sa- yılan təkamul nəzəriyyəsi muasir bio- logiyanın metodoloji əsaslarından


biri olub, dialektik materializmin təoni-elmi əsasını təpkil edir.


Əd.. Ablokov A. V., Osufov A. Q., Əvolopionnoe ucenie, M., 1981, N s. i dr., Əvolopil, nep. c aHrı.,


TƏKANVERƏN GƏMİ—yedək gəmi- sinin bir neəvu. T.g. yedəyə aldıqı gəmini itələməklə hərəkətə gətirdi-


yi ucun onun burun hissəsi xususi for- mada ol R Bax Yedək gəmisi.

TƏ KEY) UZ (lat. Moposeqo5)—ek- vatorial burc. Ən parlaq EL 3,8 vizual |/lduz əlculudur. SSRİ-nin yr ərazisində gerunur. TƏKDİRNAQLILAR, təkbar-


maqlılar (Reqyzodasqu1a )—məmə- lilər dəstəsi. İri, bə”zən də orta 6ə- yuklukdə heyvanlardır. Ən ətrafla- rında 1—3, yaxud 4, arxa ətrafların- da 1, yaxud 3 barmaq olur. 3-cu barmaq o birilərinə nisbətən inkipaf etmit olur və heyvanın butun bədən aeqırlı- qı onӱn ӱzərinə dutpur. 1 cut sud və- zisi var. Otyeyəndirlər. bala do- qurlar. Afrikada, Asiyada, Cənubi Amerikada və ev pəraitində butun ma- teriklərdə yayılmıtlar. Muasir fau- nada 3 fəsiləsi (atkimilər, kərgə- anlar və tapirlər) var.

TƏKƏLDUZCULUQ— Azərb.-da geni yayılmınl bədii tikmə sənəti nevu, Təkəlduz tikmələr qırmızı, mavi, sӱrməyi, yapplıl, qara rəngli mahud və məxmər parcalar uzərində ipplənir. Parca muxtəlif formalı (girdə, duz- bucaqlı) saqanaəra tarım cəkilir, əv- vəlcədən karız uzərində hazırlanmıil kompozisiyanın kənar, gəzmə xətləri karandaii və ya tabatirlə parcanın ӱzərinə kecurulur. Əvvəl kompozisi- yanın gəzmə xətləri tikilir, sonradan isə naxıiy və ornamentlərin icərisi doldurulur. Təkəlduz tikmələr ucun aqac qulplu xususi metal milcədən və muxtəlif rəngli saplardan istifadə edilir. Saqanaqda tikildiyinə gərə təkəlduz tikmələrə cox vaxq csaranaq- lı tikməq də deyilir.

T. qədim tarixə malik sənət nevu- dur. Azərb.-da muxtəlif məninət ətiya- larının (o cӱmlədən balıiy, mutəkkə,



ӱ I Tara Qu. . an . yar" ib, ut. YDU" VƏ. YR id Mo “ə du


x AR.


əla Lv sının ıni


AS HA Aİ KK


Təkəlduz numunəsi. Fraqment. 19 əsr, Azərb. Tarixi Muzeyi. Bakı.


244


TƏKƏLƏ



dəpyəkcə ӱzləri, pərdə, carpayı ertu- mu, hamam xcası, məcməyi ərtuyu, tənbəki torbası, divar xalcası, həm- cinin qadın, bə”zən də kipi paltarla- rı) bədii tərtibatında və bəzək iplə- rində T. a tətbiq edilmiidir. T. Azərb.-ın Quba, Bakı, Gəncə, Təbriz,

amaxı, PLəki, PTupta və s. yerlərin- də genii yayılmıldı. Əsas istehsal mərkəzləri Təbriz və PYəki ptp.-ləri olmutdur. 19 əsrdə PTəkidə T. ilə məptqul olan 80-ə yaxın e”malatxana fəaliyyət gestərirdi. Bu dəvrdə T. usulu ilə bəzədilmiil məiptət əpiyala- rı Azərb.-dan buqun Zaqafqaziyaya, eləcə də Rusiyaya ixrac edilmitdir. = Təkəlduz tikmələrdə nəbati motiv- li naxımların bir-birinə hərulmə- sindən əmələ gələn murəkkəb quruluii- lu kompozisiyalardan, cox vaxt real

urmada verilən qızılgul, qəncə, qə- rənfil və s, naxıtjilardan, eləcə də kompozisiyanı bədii surətdə tamamla- Yan qopa quli təsvirlərindən istifadə edilir. Divar ucun nəzərdə tutulan təkəlduz tikmələrin ara sahəsi nəba- ti motivli gəl, muxtəlif heyvan təs- virləri ilə bəzədilir, kompozisiya-


nın ətrafı hatiyə ilə ertulur. Ge- 6


zəl kompozisiya, zəngin rəng kolori- ti, simmetrik naxıii və ritmlə Azərb. T. nӱmunələrinin səciyyəvi xu- susiyyətləridir. Bunların ən yajxpı nӱmunələri Azərb. Tarixi Muzeyi, R.

ustafayev ad. Azərb. Dəvlət İncəsə- nət Muzeyi, Azərb. Xalcası və Xalq Tətbiqi Sənəti Devlət Muzeyində və s. yerlərdə saxlanılır.


Əd: Əfəndi R.,, Azərbaycan el sənəti (parca, tikmə, xalca), B., 971, Azərbaycan tikmələri. Albom, M., 1971: Salamzadə Ə. R. və bapqaları, Azər- baycan incəsənəti, B., 1977, Alieva Q. M., Xudojestvennıe tkani Azerbai- djana X1X—nacala XX vv. Avtoreferat kand. diss., B., 1972,


TƏKƏLƏR, Qafqaz qaya keci- si (Tiqiz)—kecilər cinsindən cut- dırnaqlı heyvan yarımcinsi. Qafqaz T.-i (T. saisazsa) adlı 1 nəvu var, 3 yarımnevu (PTərqi Qafqaz, yaxud Da-


lər. Səfəvilər dəvlətinin siyasi həya- tında muhum rol oynayan T.-in bir hissəsi sonralar mərkəzi hakimiyyətə qarppı cıxdıqlarına gerə 1596 ildə 1 PPah Abbas tərəfindən məhv edil- mipp, qalanları ərb.-ın muxtəlif yeri inə Yayılmılar,

TƏKƏR DUSTURU—1) aptomobilin kecicilik qabiliyyətindən asılı ola- raq onun gediit hissəsinin iərti dus- turu, məs., 3H./I-130 —4x2, TA3-66— 4x4, 3H/I-131—6x6. Burada mapı- nın markasından sonra verilmiti rə- qəmlərdən birincisi—təkərlərin umu- mi sayını, ikincisi isə aparan tə- kərlərin sayını gestərir. 2) Loko- motivin gedit Hissəsinin pərti xa- rakteristikası: cox dusturuz |da ad- lanır. Q.d. təkər oxlarının sayı- nı və yerlətmə qaydasını gestərir, məs., dərd ikioxlu arabacıqı olan V-oxlu VL-10 elektrovozu ӱn T.d. be- lə yazılır: 2, —2, —2, —2,, burada 409 indeksi gestərir ki, butun təkər cutlərinin fərdi intiqalı var. , TƏKƏSAQQAL, keciyemliyi (5soqqopeqa)—murəkkəbcicəklilər fə- siləsindən bitki cinsi. Coxillik, ə”zən ikiillik yarımkollardır. Lə- ləkvarı bəlumlu yarpaqları nəvbəli duzulur. Cicəyi ikicinsiyyətlidir. Orta Avropa və Aralıq dənizi sahil- boyu ərazisindən PTərqi Asiyaya qə- dər quraq vil.-lərdə 170-dək, SSRİ- də, əsasən, Orta Asiya və Qafqazda 80- DəƏn cox, o cumlədən Azərb.SSR-də 1 nevu mə”lumdur. Bəqzi nevlərinin kəkundə kaucuk olur, bir qismi yax- ptı yem bitkisi və balverəndir. Coxu dekorativdir.


dir TƏKƏ-TURKMANLAR—bax Turkmən-


lər.

TƏKƏİY, Əbu-l Muzəffər Təkəpt ibn əl-Arslan (?7 —1200)—Xarəzmtpah (1172 ildən). Xarəzmi qarakitayların vas- sallıqından qurtarmaq məqsədi ilə 12 əsrin 70—80-ci illərində Mavərauӱn- nəhrə yurutilər eqmitdi. ilə el- dəgəz hekmları MəLləmməd Cahan Pəh- ləvan arasında dostluq munasibəti ya- ranmıtndı, T. Nipapuru (1187), Reyi



Təkələr" 1. Qafqaz təkəsi. 2. Daqıstan təkəsi.


tqıstan T.-i, Mərkəzi Qafqaz, yaxud Guӱldenitedt T.-i, Qərbi əri yaxud Severtsov T.-i) məqlumdur. Azərb.SSR- in Bəyuk Qafqaz ərazisində Darıstan T.-H genit yayılmındır.

TƏKƏLİLƏR — qızılba tayfaların- dan biri. ə tayfasının bir qolu olan T. Cənubi Azərb.-da və Kicik Asiyada kecəri həyat sururdu-


(1192) və Mərvi (1193) tutmut, 1194 ildə q səlcuq sultanı P1 Torru- lun, 1196 ildə xəlifə Nasirin qopun- larını məqlub etmiafdi. T.-in dəv- rӱndə Xarəzm Orta Asiya və Yaxın

ərqin qudrətli dəvlətlərindən bi- rinə cevrilmitdi. Q.-in əlumundən sonra hakimiyyətə oqlu Məhəmməd il Əlaəddin kecmiyydi.


TƏKMHAHRnRƏP, Təkə ə p—rypk- mən tayfası (bax Tӱrkmənlər). TƏKLƏ— Azərb.SSR Masallı r-nun- da kənd. T. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 19 km iim. da, Lənkəran ovalıqındadır. Əh. 4028 (1985). hey- vandarlıq və uzumculuklə məpqul- dur. Orta və səkkizillik məktəb, klub, kinoqurqu, tibb məntəqəsi var. Beyuk Vətən muharibəsində həlak ol- Myu Həmyerlilərin iqərəfinə abidə qoyulmutidur. TƏKLƏ— Azərb.SSR Cəlilabad r-nun- da kənd. T. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 15 km q.-də, dar ətəyində- dir. ƏH. 482 (1985), uzumculuk, taxıl- cılıq və Heyvandarlıqla məpquldur. Orta məktəb, tibb məntəqəsi var. TƏKLƏ MİRZƏBABA — Azərb.SSR PPamaxı r-nunun Leninabad sovetli- yində gənd. R-n mərkəzindən Z0 km c.- it.-də, dar ətayindədir. Əh. 1589 (1885). Əsas təsərrufatı uzumculukdur. Sək- kizillik məktəb, klub, tibb məntəqəsi: yaxınlıqında arxeoloji abidələrdən orta əsrlərə aid qədim qəbiristan var. ƏKLƏLƏR—turkdilli tayfa bir- ləpməsi. Oquz tayfa ittifaqına da- xil olan T. əvvəllər Turkiyə ərazisin- də yapamıpi, 1540 ildə isə tayfa bait- cısı Qazı xanın rəhbərliyi ilə Sə- fəvi hekmdarı 1 Təhmasibin haki- miyyətini qəbul edib Mahmudabad əra- zisində (indiki Salyan r-nu) məskun- lapmıtlar. Sonralar PYahsevənlərin tərkibinə daxil olmutlar. Qəklə (Atsu, Kӱrdəmir. Masallı, Cəlil- abad r-nları) və Qəklə Mirzəbaba (P1a- maxı r-nu) kəndlərinin adları Q.-lə əlaqədardır. TƏKLƏ-MƏKAN—Qərbi Cində səh- ra. Dunyanın ən beyuk qumlu səhrala- rından biri. Kapqariya (Tarim) duӱ- zənliyinin mərkəzi hissəsini tutur. Uz. (q.-dən pt.-ə) 1000 km-dən cox, eni 420 km-ə qədər, qumluqların sah. 320 min g.m?-dən artıqdır. Hund. 800— 1300 m., maks. hund. 1664 m. İqlimi mula- yim-isti, kəskin kontinentaldır. İl- lik yarıntı 50 mm-dən azdır. Cayla- rı, adətən, mənsəbə catmadan qumluq- larda itir. Yalnız Xotan cayının suyu yayda TQarim cayına catır. Vahə-


lər vr TƏKMƏ”NALILIQ—dilin leksik-se-


mantik sisteminda coxmə”nalılıqdan 


fərqli olaraq, səzlərin ancaq bir mə" na bildirməsi. Səezlərin T.-ına mono- semiya (yun. popoz—tək4- zetpa—itparə) da deyilir. Dildəki bir qrup səzlər yalnız təkmə nalıdır: mən, sən, qırx və s. Muxtəlif elm sahələrinə aid terminlər həmipə bir mənada iilə- dilir. TƏKNƏ, tə hn ə—Azərb.-da ev məi- pətində iplədilən qab. Atacdan du- zəldilir. Xəmir yoqurmaq, cerək YıR- maq və s. ucun ə ə Sud məhsullarının (qaymaq və s.) hazır- lanmasında da iplədilir. Dərinliyi 7—8 sm (bəzən 10—15 sm-dək) olan T. uzunsov və dairəvi olur. Azərb.- da erkən orta əsrlərdən (təqr. 3—7 əsrlər) geni istifadə edildiyi mə - lumdur.

Əd. Cavadov T. C,, Azərbaycanda aqacitpiləmə sənəti haqqında, Azərbaycan Ethoqrırnk məcmuəsi, buraxılısi 3, B.,


TƏKNİKAHLIQ—bax Monoqamiya. TƏKRAR İNTEQRAL—inteqral he- sabının anlayılı. x=a, xb AY5


TƏKRAR İSTEHSAL


245


XƏTHƏDH BƏ gg) (x), u = q? (x) əipn- ləri ilə hududlanmıin 5 səth | f (x, vu) funksiyasının ən


yo Di U) dx du T.i.-ı


ou fs ?a(x) | =“ 1. əə Q bə) v) di | -


dusturu ilə hesablanır. Beləliklə, ikiqat inteqral iki adi inteqrala gə-


tiyilir. |

TƏKRAR İSTEHSAL—fasiləsiz və daim təkrarlanan ictimai istehsal prosesi. Maddi ne”mətlərin, ipi quv- VƏSİNİN və istehsal munasibətləri- nin T.i.-ını əhatə edir. Muxtəlif tarixi ptəraitdə T.i. da muxtəlif ol- muidur. Sadə Q.i. və geni T.n, fərq- ləndirilir. Sadə T.i.-da istehsal dəyinməz həcmdə, geni T.i.-da daim artmaqla təkrarlanır, Sadz T.i. ka-


pitalizmdən əvvəlki formasiyalar ucun xasdır. Kapitalist T.n.-ı. Kapitalizm


pəraitində T.i. təkcə maddi ne”mət- lərin Q.i.-ından ibarət deyil, o həm- cinin kapitalın və izafi dəyərin də T.i.-ını əhatə edir və bu halda onun hərəkətverici quvvəsi izafi dəyər və mənfəət ardınca qacmaq olur. Bu da kapitalistlərdə geni T.i.-ı, yaxud kapital yırımını Həyata kecirmək meyli Yaradır. Kapitalizmdə ii quv- vəsinin T.i.-ı onun əmtəə kimi T.i.-ı xarakterinə malikdir: muzdlu fəh- nə 63 ƏMƏK haqqına zəruri yaltayıpi vasitələri alıb istehlak etməklə əzu- nun əmək qabiliyyətini bərpa edir və hər dəfə onu yenidən kapitalistə sa- tır. Burjua cəmiyyətində muzdlu fəhlələr sinfi ilə kapitalistlər sinfi arasındakı istismar munasi- bətləri təkrarlandıqından kapita- list istehsal munasibətlərinin də. T.i.-ı bapi verir. Sadə T.i. kapitalizm ucun xarakterik deyil, bununla belə o kapitalist geniiy T.m.-ının real un- suru və muhum tərgib hissəsidir. O, həm ayrıca kapitalist muəssisəsi cər- civəsində (yə ni fərdi kapitalın i.-ı), həm də butəvlukdə geturulmuti kapitalizm cəmiyyətində bati verir. Əmtəə istehsalı iqəraitində ”" istehsal və tədaqul proseslərinin vəh- dətindən ibarətdir. T.i. prosesinin maddi ifadəsi məcmu ictimai məh- silun Q.i.-ı, məcmu qictimai kapita- lın Hərəkətidir. Axırıncıya ist h- sal, bəlgӱ, mubadilə və istehlak da- xildir. İstehsal və istehlak bu zən- cirin son halqası olmaqla bir-biri- ni pərtləndirir. cİstehsalsız is- tehlak yoxdur, istehlaksız istehsal yoxdur... İstehlak, hər iteydən əvvəl, istehsal əməliyyatını bata catdırır, məhsula bir məhsul olmaq e"tibarilə mӱkəmməllik verir, onu yox edir, mustəqil ipey formasını istehlak edirə(Marks K,, Siyasi iqtisadın tənqidinə dair, B., 1955, səh. 204— 205). Normal T.i. prosesi istehsal olunan məhsulun keyfiyyət və miqdar cəhztdən cəmiyyətin tələbatına Uy qun gəlməsini nəzərdə tutur. Lakr kapitalizmdə ictimai istehsal nisbət- lərinin puurlu tənzimlənməsi M YMEYH deyil. Butun istehsalcı kapitalist- lər bazarı oriyentasiya tutur. Bu və- ZİyYYət istehsal olunmuli məhsulun rea- lizəsini muhum problemə cevirir. K. Marks məcmu ictimai məhsu- lun T.i.-ının əsas nisbətlərini kəif


etməklə kapitalizmdə sadə və genitp T.i.-ın bali verməsi ppərtlərini gəs- tərmipdir. Məcmu ictimai məhsulun realizəsi pərtlərinin aydınlaqdı- rılması onun dəyərcə və natural-mad- di formaca strukturunu bilməyi nə- zərdə tutur. Məcmu ictimai məhsul dəyərcə S-- 0--tz (sabit kapital-- də- yipən kapital-- izafi dəyər)-dən iba- rətdir. Natural-maddi formaca isə istehsal vasitələrinə və istehlak predmetlərinə ayrılır. Buna muva- fiq olaraq butun ictimai istehsal iki bəlməyə—istehsal vasitələri is- qehsalına (T bəlmə) və istehlak pred- metləri istehsalına (İP bəlmə) ayrı- lır. Bu bəlmələrin məhsulu yekunda illik ictimai məhsulu təpjkil edir. Sadə T.i.-da 1 beəlmənin məhsulu na- tural formasına muvafiq olaraq muəs- SİSƏDƏ AlİiINMIi avadanlıqın, iit- lədilmii xammal və yanacarın əvə- zini almaq ucun kapitalist tərəfin- dən mənimsənilir. 11 bəlmənin məh- sulu natural ə muvafiq olaraq yalnız fəhlənin və kapitalis- tin ppəxsi isqehlakına xidmət edə bilər. Beləliklə, 1 bəlmənin məhsu- lu həm 1 və həm də P bəlmədə sərf olun-


.mull sabit kapitalın vdənilməsinə


gedir, İN bəlmənin məhsulu isə həp iki belmənin fəhlələri və kapita- listləri tərəfindən (0-4-?”t) məblə- Rində (milli gəlir məblərində) əl- də edilir. Hər iki bəlcmə arasında mubadilə olur: 1 bəlmədən istehsal vasitələri 11 bəlməyə kecməklə Q bel- mədəki fəhlə və kapitalistlərin 11 bəlmədə əldə etdikləri istehlak pred- metlərinə mӱbadilə olur. Məcmu ic- timai məhsulun realizədi ipərtləri apaqrıdakılardır: Q (o--t)=P s. İs- tehsal vasitələri hər iki bəlmədə nə qədər apınıbsa o qədər də istehsal olunmalıdır: 1 (s4--o--t)=1 s-- P s. İstehlak predmetləri də hər iki 6el- mədəki fəhlə və kapitalistlərin əldə edəcəyi qədər istehsal olunmalıdır: İP (s--o4-t)=1 (o4-t)--P (set). Bu iqərtlərə riayət edildikdə butun ic- timai istehsalın proporsional inki- ilafı və istehsal olunmuzt butun məh- sulun tam (ictimai istehsalın miq- yası dəyitilmədikdə) realizəsi təmin


olunur. otımamor geniii Q.i.-ı sadə T.i.-dan bununla fərqlənir ki, izafi ləyərin bir hissəsi kapitallatır, yə”- ni fəaliyyətdə olan kapitalla birlə- iir və istehsal həcminin artırılma- sına yepəldilir. Nəticədə kapital Yıqımı bai verir. Yıqılan izafi də- yərin bir hissəsi əlavə istehsal vasi- tələri alınmasına, digər hissəsi— əlavə iiy quvvəsi alınmasına xərclə- nir. Yıqılan izafi dayər s-- o (sabit və dəyityən kapitalın) artmasına sərf olunur: bu nisbət kapitalın yanu qu- riluniynun orta ictimai səviyyəsi ilə muəyyən edilir. Məcmu ictimai məhH- sulӱn realidəsi kapitalist genip T.i.-ında da Jak, izyərt olaraq qalır. Genit Q.in. iəraitində proporsiyalar aiyaqıdağı nisbətlərdə səciyyələnir: I (vd ni) 11 c-nən Q və İ bəlmələrdə YıRıM ucun lazım olan əlavə istehsal vasitalərinin həcmi qədər cox olma- lıdır: 1 bəlmənin butun məhsulu vdə- z fondundan cox olmalıdır, yə”ni Er -t)=1s-- Ps (T və N bəlmələrdə yıqılan s-nin Həcmi qadar), butun milli gəlir isə həmin həcmdə İP bəl- mənin məhsulundan cox olmalıdır:


(o--t)--P (ox-t)ə P (s-- -- 04-t), öyr. ki milli gəlirin bir hissəsi isteh- lak olunmur—yıqılır. Bu nisbətlərə riqyət edilməsi normal genin T.i. prosesi ucun vacibdir, lakin kapita- lizmdə bunlar daim pozulur. Kapita- lizmin ziddiyyətləri və hər tpeydən əv- vəl onun əsas ziddiyyəti—istehsalın icqimai xarakteri ilə mənimsəmənin xususi kapitalist forması arasında- kı ziddiyyət ayrı-ayrı sahələrin inki- iafındakı nisbətlərin pozulmasına, ifrat istehsal iqtisadi bəhranları- nın yaranmasına səbəb olur: bunların təqsiri altında kapitalist T.i.-ı tsi- klik xarakter alır (bax Kapitalist tsikli). İctimai istehsalda daimi proporsionallıqın saxlanılması yal- nız butun təsərrufatın planlı inki- ipafı zamanı mumkundur, bu isə yal- nız sosializmdə ta kecirilə bilər.

Sosnalist T.n.-ı. Sosializm ppə- raitində T.i. ictimai istehsalın fasiləsiz təkrarlanması, genitlən- məsi və texniki cəhətdən təkmillət- dirilməsinin planauyqrun prosesidir və butun cəmiyyət uzvlərinin rifahı- nın və hərtərəfli inkipafının da- ha dolqun təmin olunması məqsədi gudur. İstehsal vasitələri uzərində ictimai mulkiyyət və iqtisadiyyatın planauyqun inkipafı (bax Xalq tə- sərrufatının planauyerun, propor- sional inkimafı qanunu) sokialist T.i.-ının kapitalist T.i.-ı YALANA" ki ustunluyunu iqərtləndirir. Sosia- lizmdə maddi rə əmək resurslarından daha səmərəli istifadə etmək, muəyyən inkipaf mərhələsində istehsalın op- timal sahəvi strukturunu muəyyənləii- dirmək imkanı yaranır. Sosializm cəmiyyəti pquurlu olaraq butun x.t.- nın texniki səviyyəsini muəyyən edən daha mutəraqqi sənaye sahələrin sur” ətlə inkipaf etdirir. Bu zaman əl- kənin mudafiəsi, sosialist əlkələri və inkippaf edən əlkələrlə əməkdaiv- lıq da nəzərə alınır. Sosnalizmdə xalqın rifahının muntəzəm yuksəli- ipi Hazır məhsulun satın bazarını daim genipləndirməyə imkan verir. İstismarcı siniflzrin və bununla barlı tufeyli istehlakın olmaması yırım imkanını xeyli artırır (bax Sosialist yıqımı). İFrat istehsal behranlarının, rəqabət mӱbarizəsinin və bununla baqlı itkilərin olmaması- nı da buna əlavə etmək olar. Nəticədə istehsalın daha yuksək sur”ətlə artı- mı tə”min edilir.

İctimai ət də effektliyinə elmi-texniki inqilab əhəmiyyatli tə”- sir gəstərir. Onun sosializmin us- tunlukləri ilə birlətməsi sosialist təsərrufat sistemini dunyada ən di- namik iqtisadi quvvəyə cevirir (bax Dӱnya sosializm sistemi). Sosialist geniyi Q.i.-ı iki yolla: ekstensiv— əlaRə əmək resurslarının cəlb olun- ması və istehsal fondlarının texni- ki əsasını dəyitdirmədən həcmini artırmaq hesabına və intensiv—əsa- sən, istehsal vasitələrini təkmillət- dirmək və əmək məhsuldarlırını yuk- səltmək hesabına təmin olunur.:İngi- iaf etmit sosializFcəmiyyətinin qu- rulması ilə geniti T.n.-ın intensiv forması en plana kecir: o, sosializm qurulutlunun ustunluklərindən və HM- kanlarından geniiy istifadə olunma- sına əsaslanır. Genipl T.i.-ın mən- bəyi milli gəlirin artmasıdır, belə ki, onun bir hissəsi yYıqım fondu


246


vaşftəsilə cəmiyyət tərəfindən muntə- zəm olaraq istehsal və qeyri-istehsal fondlarının artırılmasına yenəl- dilir. İntensiv genii T.i.-ın fond- tutumlu və Fondqoruyucu formaları fərqləndirilir. ha mutərəqqisi, sosialist T.i.-ı məqsədlərinə daha cox muvafiq gələni fondqoruyucu for- masıdır. O, eyni miqdar əsaslı vəsa- it qoyuluptu və istehsal fondları ilə istehsalı artırmaqa və xalqın ri-

ahını yuksəltməyə imkan verir (bax

aslı, vəsait qoyuluunun iqtisadi effektliyi).

Məcmu ictimai məhsulun muxtəlif hissələrinin iqtisadi əhərxəs HCTH- fqdə olunmqsından asılı olaraq bu- tun ictimai məhsul iki bəlməyə ayrı- lır: istehsal vasitələri istehsalına və istehlak predmetləri istehsalına. Sosialist T.i.-ı pqərti məcmu məhsu- lun elə bir planlı bəlkusundən iba- rətdir ki, bu zaman sərf olunmu:i istehsal vasitələrinin əvəzi ədəni- lir, yıqım fondu və istehlak fondu yaradılır. İctimai məhsulun reali zəsi 1 bəlmə məhsulunun bir hissəsi- nin həmin bəlmə daxilindəki muəs- sisələr arasında mubadiləsini, yə”ni il ərzində sərf olunmuiq istehsal vasitələrinin edənilməsini və isteh- salı genipləndirmək məqsədilə is- tehsal fondlarının artırılmasını tə min etməyi nəzərdə tutur. P bəlmə daxilində də məhsulun bir hissəsi DƏVLƏT VƏ KOOp.-kolxoz muəssisələri arasında bəlutdurulur. Bu məhsulun hesabına P bəlmədə calıptan və əlavə cəlb olunan ipcilərin ipəxsi tələba- tı ədənilir. Bundan, batqa, məhsulun muəyyən hissəsi qeyri-istehsal sahəsin- də calınzanların gəlirinə (mənbəyi izafi məhsuldur) mubadilə olunur. Hər ini bəlmənin qalan məhsulları onlar ticədə 1 bəlmə P bəlmədə istehsal fondlarının genitp T.i.-ını, P belmə isə 1 bəlmənin butun ipcilərini la- zımi istehlak predmetləri ilə tə”- min edir. Sosialist T.i.-ının bəl- mələri arasındakı nisbətin və bir sıra sahələrarası və sahədaxili nis- bətlərin saxlanılması ictimai məh- sulun istehsalı və bəlkusu balans- larının keməyi ilə mumkun olur (bax SSRİ xalq təsərrufatı balansı).

Ədl Marks K., Qota proqramının tənqidi, B., 1982, yenə onun, Kapi- tal, c. 1, fəsil 21—23: c. 2, 21, Engels F., Anti-Durinq, B., 1967 (Sosializmə bəlməsi), Lenin V, İ., Bazarlar məsələsi deyilən məsələyə dair, Əsər. tam kulliyyatı, c. 1, yenə onun, Rusiyada kapitalizmin inkipafı, yenə Orada, c. Z- yenə onun, Bir daha real- lapdırma nəzəriyyəsi məsələsinə dair, yenə orada, x. 4, raӧӧini vosproizvod- stva v period razvitoqo sopializma, M., 1976, MeHbmukoB C, M., Sovremen- nıvg kapitalizm: Ot grizisa k krizisu, M., 1981, Politicesgal əkonomin, t. Stol red. A. M. Ruminpeva i dr.), M.,


TƏKRAR İSTEHSAL MƏR HƏLƏLƏ- Rİ—məcmu ictimai məhsulun hərə- kət mərhələlər istehsal, bəlgu, mubadilə və isti lak. Onların ara- sında daxili qartiılıqlı əlaqə var və burada istehsal mərhələsi ustun- luk təpkil edir.

TƏKRAR İSTİSMAR USULLARI, layların neftvermə q a- biliyyətinin artırılma- s ı—quyuların məhsuldarlıqını və


arasında bəluçtdurulur. Hə-.


TƏKRAR İSTEHSAL MƏRHƏLƏLƏRİ


layın neftvermə qabiliyyətini artır- MAT YUYH tətbiq edilən termiki və kimyəvi usullar. T.i.uӱ. ilə tərkibin- də parafin-qatran-asfalten maddələri cox və ezluluyu yuksək olan aqır neft- lər laydan qismən (bə”zən tamamilə) cıxarılır. T.i.uӱ. quyudibi ətrafı zonasını qızdırma, laya termiki və kimyəvi tə”sir etmə ӱsullarına ayrı- lır. Birinci iki usulla laya tə”sir etdikdə oraya cəkən parafin-qatran- asfaltenlər əriyir, neftin əzluluyu azalır və nəticədə neft istismar qu- yusuna yaxtpı suzulur. Quyudibi ətrafı zonası elektrik qızdırıcısı, buxar, isti su, turiqu və digər vasitələrlə qızdırılır. Bu usul ilk dəfə 1920 ildə ABİT mə”dənlərində sınaqdan ke- cirilmipdir. Termiki təsir usulu əzluluyu cox olan aqır neftlərin layda suzulməsini yaxtılatndırmaq məqsədi ilə aparılır. Bunun ucun laya buxar və isti su vurulur, yaxud laydaxili yanma ocaqrı Yaradılır. Bu usul ilk dəfə 193F ildə Maykop neft yatarında tətbiq edilmitdir.

Buxar və ya isti su ilə layın muəy- yən (25—3096 ) hissəsini qızdırdıq- dan sonra oraya istilikdən səmərə- li adan etmək ucun su vurulur. Su yaranmıti istilik səddini layda istismar quyularına doqru hərəkət etdirir. Quyu gəvdəsində istilik it- kisinin qarpısını almaq məqsədi ilə istiliyə davamlı pakerlərdən is- tifadə edilir. Laydaxili yanma pro- sesini aparmaq ucun quyunun dibində elektrik qızdırıcısı ilə və ya kim- yəvi usulla 400—6009S-dək yanma oca- qı yaradılır və o hava vasitəsilə la- ya gecӱrulərək istismar quyularına doqru hərəkət etdirilir. Proses, adə- tən, quru vənəm yanma kimi iki vari- antda aparılır. Laydaxili Yanma oca- qı birinci variantda hava vasitəsi- lə, ikincidə isə havaya su (1 m? ha- vaya 0,002 m?) əlavə etməklə layda hərə- gkət etdirilir. Laya termiki tə sir etməklə onun neftvermə qabiliyyətini 25—3096 artırmaq mumkundur.

Quyudibi ətrafı zonasına kimyə- vi təsir usulunda muxtəlif həlledi- cilər (məs., səthi aktiv maddələr), polimer və mikroemulsiya məhlulla- rından istifadə edilir. Laya vurul- mupi suya əlavə olunan səthi aktiv maddələr suyun neftlə toxunma sər- hədində səthi gərilməni xeyli azal- dır və neftin suxurlardan yaxpı yu- yulmasına pərait Yaradır, nəticədə layın neftvermə qabiliyyəti 6—896 artır. -Laya orta hesabla 0,594 poli- merin (poliakrilamid) su ilə məhlu- lunu vurduqda layda polimer məhlu- lundan ibarət sədd yaradılır. Son- ra laya su vurmaqla həmin sədd lay- da hərəkət etdirilir. Polimer məhlu- lunun ezluluyu laydakı neftin ezlu- luyundən cox olduqundan onu su ilə hərəkət etdirdikdə məhlul layın,, bu- tun effektli qalınlıqını əhatə edir. Bu usulla layın neftvercə qabiliyyə- tini 10—1296 artırmaq olar. Azərb. SSR neft mə”dənlərində T.in.u.-ndan geniti istifadə olunur.

Əd.. Bababakov N, K. idr., Ter- mointensifikapdin dobıci nefti, M., 1971, Qriqarepenko Q. İ,, Mirza- djan-zade A. V. idr... Pramenenr polimerov v neftedobıce, M., 1978. TƏKRAR KRİSTALLAYYDIRMA, təkrar kristallaiıima — 1) bərk halda T.k.—maddəni qız-



otura və s.


dırdıqda və ya soyutduqda (onun aqre- qat halını dəyipndirmədən) kristal qurulutlunun dəyiiqilməsi|, tərkibində- ki komponentlərin polimorf (allotro- pik) cevrilmələri nəticəsində nı verir (bax Allotropiya, Polimor- fizm), 2)məhluldan T.k.—kris- Tan maddəni qatıtıqlardan təmizlə- mək məqsədi ilə ocun suda Həll edilmə- si və alınan məhluldan həmin gkristal- ların yenidən cəkdurulməsi prosesi. TƏKRAR METAL—istehsalatda metal qırıntısı və tullantıları ipəklin- də alınan və yenidən əritmək ucun ip- lədilən xammal, yenidən əritməklə alınan əlvan metal gkulcəsi. T.m. polad, eləcə də bə”zi əlvan metallar (mis, aluminium, qurqutpun və s.) is- tehsalında xammaldır. TƏKRAR XAMMAL—ilkin tam is- tifadədən (yeyilmədən) sonra isteh- salatda xammal kimi təkrarən tətbiq oluna bilən material və məmulat. Metal qırıntısı, qara, əlvan və qiy- mətli metal tullantıları, iilən- mip surtku yaqları, zay detallar, is- tifadədən cıxmın polietilen mə”- mulatı, yeyilmitl avtomobil ipini, iplənmiti sulfat turiqusu, makula- .xX.-ın əsas nəvləridir. TƏKRİR (ər. s —təkrarlama, tək- rar)—bədii uslub vasitəşi, ppe”rdə eyni səz, ifadə və ya misranın qəsdən, məharətlə təkrarı. İste dad və bədii təfəkkurun zəifliyini, səz - ehrTu)a- tının azlıqını gəestərən luzumsuz təkrardan fərqli olaraq, yerində ii1- lənmit T. bədii mənanı, əsərin dil və uslubunu daha da quvvətləndirir (məs., cusyan yarat, usyan yarat, us- yan yarat, usyan |9—- Suleyman Rustəm). TƏK-TƏK İSTEHSAL—istehsal tipi: muxtəlif və dəyipkən nomenklaturalı məhsulların tək-tək (ədədi) hazırlan- ması ilə səciyyələnir. T.-t.n.-a iri turbinlər, yayma stanı, gəmi, nadir dəzgahlar, metallurgiya və mə dən ava- danlıqı istehsal edən muəssisələr, həmcinin tə”mir və təcrubə z-dları aildir. Kutləvi istehsaldan və se- riyalı istehsaldan fərqli olaraq T.-t.i.-da mə”mulatın ii yerləri uzrə reqlamentlipndirilmədən hərəkətinə və sərbəst ipi rejiminə icazə verilir. İi yerləri, alətən, universal avadan- lıqla təchiz olunur. Hər bir sifari- ipin istehsal prosesi fərdi layihə- ləpdirilir. TƏKHUCEYRƏLİLƏR, birhucey- rəlilər--bədəni bir Huceyrədən ibarət olan bitki və heyvan orqanizm- ləri. T.-in arasında 2 quruluz səviy- yəsi ViPOxapsrr və eukariot) məvcud- dur. Birhuceyrəli prokariotlar Y"YH (Sakteriyalar, gey-yaplıl yosunların ir qismi) mitozun və diferensiasiya etmili nuvənin olmaması xaragterik- dir: irsi informaviya aparatı nӱk- leotiddən ibarətdir. Birhuceyrəli eukariotlarda (birhuceyrəli yalpıl və bə”zi digər yosunlar, heyvanlardan— ibtidailər) mntoz yolu ilə bəlunən ceyrə nӱvəsi olur. T. umumi suru- tp planına və orqanellaların dəs-




= inə gərə coxhuceyrəli orqanizmlə-


rik huceyrələrinə oxtardır. Bə”zi . koloniyalar əmələ gətirir. TƏKCƏ, XUSUSİ VƏ mumi— gercəkliyin tey və təzahurləri ara- sında dialektik vəhdəti və fərqi əgs etdirən fəlsəfi kateqoriyalar. Qə k- cə (və ya ayrıca) muvafiq zaman və məkan ilə, mӱvafiq keyfiyyət ilə sə-


TƏL-ƏVİV


247


tə —IBG—LRQBGUR1G5*1B151QQQR1ƏQGKQKK1il—ikin ıı ıl ms ==ııng ymək alı ah ——— III nı


ciyyələnən ayrıca ptey və təzahurdur. Təkcə uӱmuminin dialektik .... və elcusu, onun varlıq usulu kimi mevcuddur. U mu midə konkret key- fiyyət muəyyənliyi həddində predmet- lər, peylər, proseslər arasında obyek- tiv məvcud olan birlik nəzərdə tu- tulur. Xususidə umumi və təkcə- nin dialektik vəhdət cəhəti əks olu- nur, xususi umuminin konkret təzahu- ru KİMİ meydana cıxır. Xususidə TƏKCƏNİN və umuminin birtərəfliyi aradan qaldırılır.

T., x. və u.-nin bir-bi sibətini muxtəlif fəlsə lar mӱxtəlif ipəkildə iqərh edirlər. C. Lokk və b. yalnız təkcənin . real məvcudluqunu qəbul, umuminin obyek- tiv məvcudluqunu isə inkar edirlər. Hegel umumini mutləqləpdirir, onu təkcənin bapplanqıcı, cəsasıq, czəmi- niə sayır. Materialist dialektikaya gərə bunların hər ikisi yanlıtpdır. Muasir pqəraitdə təftiticilər hadi- sələrdə ӱmumini nəzərə almayıb, tək- cə və Xususiyə, ehkamcılar isə əksi- nə, yalnız umumiyə diqqət yetirirlər.

Marksizm-leninizmə gərə hər bir predmet və hadisədə təkcə ilə umumi dialektik vəhdətdədir. Hər bir təkcə umuminin tərəfi, məqamı, təzahuru, məvcudluq formasıdır. Umumi həmi- ppə predmet və hadisələrin tək cəhətlə- z və xususiyyətlərində təzahur edir.

. İ. Lenin deyirdi: c...ayrıca umu- miyə doqru aparan əlaqədən batiqa bir halda mevcud deyildir.Umumi yalnız ayrıcada, ayrıcanın vasitəsilə məv- cuddur. Hər bir ayrıca (bu və ya bapi- qa tərzdə) ӱmumidir. Hər bir umumi ayrıcanın (hissəciyi və ya tərəfi, ya- xud mahiyyəti)dir. Hər bir umumi butun ayrı-ayrı predmetləri yalnız təqribən əhatə edir. Hər bir ayrıca cmumiyə natamam daxil olur və i.a. və i.a. Hər bir ayrıca baqa nev ayrı- calarla (peylərlə, təzahurlərlə, pro- seslərlə) minlərlə kecidlər Rasitəsi- lə LADA va i.a.ə (Əsər. tam kӱlliyyatı, c. 29, səh. 336—339). PPey- lərin obyektiv dialektikasını əks etdirən T., x. və u. həmcinin idrakın hərəkət prosesini gəstərir. Təkcədən mӱtləq umumiyə, ondan konkret umu- miyə və yalnız sonra xususiyə İYKCƏ- lən elmi idrak, predmeti onun tərəf- ləri, əlaqələri və munasibətlərinin

utun rəngarəngliyi ilə yenidən can- landırır. uasir dəvrun aktual problemlərini, məs., muxtəlif əlkə- lərin kapitalizmdən sosializmə kec- MƏCHHHH umumi qanunauyqunluqları nisbətini və spesifik xususiyyətləri-


HHƏ MYHa- i cərəyan-


ni həll etmək unun T., x. və Y.-HHH qarpqılıqlı əlaqələrinin dialektik materialisqcəsinə anlatjılmasının


Kuti əhəmiyyəti var.

TƏLQİN (tibbdə)—mualicə məqsədi ilə xəstəyə, yaxud bir qrup xəstələrə həkimin psixi tə”siri. Psixote apiya- nınuubir nevudur. Qibb təcrubəsində ezunutəlqin də genitp yayılmı:hdı Əzunutəlqin bə”zən xəstəlik hissiy- yatının mənbəyi ola bilər (isterik nevrozlarda). T.-in fizioloji təbiə- tini İ. P. Pavlov tədqiq etmip, onun psixoloji təbiətini V. M. Bexterov əyrənmitp, alkoqolizmin mçalicəsin- də hipnoz və T.-dən genisqp istifadə etmitpdir. T. bir sıra xəstəliklərdə (nevroz, narkomaniya, sinir sistemi- NİN pozqunluqları və s.) də tətbiq edilir.


TƏLQİN (suqqestiya, psixolo- giyad a—pqəxsiyyətə psixi təsirin xususi nevu. T. insanda onun iquur və iradəsindən asılı olmayaraq muəy- yən halətlərin (ruh Yarar inam), hisslərin (qorxu), munasibətin (ob- yektlərə, əzunə, duliduyu vəziyyətə) Tə- zahuru, ya da onun bilavasitə qəbul etdiyi norma və prinsiplərdən irəli gəlməyən hərəkətləri ilə lar. Qrup, kollektiv, sosial təbəqə də T. obyekti ola bilər (kutləvi T.). Tər- biyə ipində, mӱalicədə T.-in muxtə- lif formalarından istifadə olunur. TƏLƏ—xəzli vəhtpi heyvanların (ca- navar, ayı, tulku, pələng və s.), həm- cinin k.t. zərərvericilərinin (sun- bulqıran, daq sicanları və s.) tutul- ması və ovlanmasında istifadə edi- lən alət. Ovculuqla əlaqədar Dai dəv- rundə meydana gəlmipdir. Muxtəlif nevləri var. Leac və ya dəmirdən dӱzəldilir. T. heyvan yatayan yerlər- də, onların cox gedib-gəldiyi cırır- larda, gecidlərdə, su kənarlarında və s. qurulur. Heyvanı cəlb etmək | n bə”zi T. nəvlərinə yem qoyulur. Rİ-də T. ilə dırnaqlı heyvanla- rın ovlanması qadaqandır. TƏLƏB VƏ TƏKLİF–əmtəə istehsa- lının iqtisadi kateqoriyası. Tələb pul ilə ifadə olunan və məhdudlai1- dırılan ictimai tələbatdır. Əhali- nin istehlak predmetlərinə və XİD- mətlərə olan ehtiyacının əsas hissə- si tədiyə qabiliyyətli tələb :pək- lində olur. Muəssisələrin istehsal vasitələrinə olan tələbatı da əmək vasitələri və predmetlərinin konkret nevlərinə “olan tələb formasında tə- zahur edir. K. Marks təklifi ən .. mənada c...bazarda olan Yaxud zara cıxarıla biləcək məhsul (Kapital, c. 3, B., 1960, səh. 194) ki- mi mӱəyyən etmitdi. Təklif tələbə uy- qun gələn əmtəə ehtiyatlarından, ba- zara cıxarıla biləcək əmtəə kutləsin dən ibarətdir: əsasən, istehsalın in- kipafı ilə pzərtlənir. T. və t. ara- sındakı munasibətlərin xarakteri mevcud ictimai qurulutpun obyektiv iqtisadi qanunları ilə muəyyən olu- nur. Kapitalizmlə istehsalın ictimai xarakteri ilə mənimsəmənin xususi kapitalist forması arasındakı əsas ziddiyyətə uyqun olaraq T. və t. də an- taqonist ziddiyyətlərlə səciyyələnir. Zəhmətketplərin alıcılıq qabiliyyəti- nin məhdud olması, inflyasiya və ”i- sizlik nəticəsində təklif tələbdən yӱksək olur. Bu uyqunsuzluq ifrat iqtisadi bəhtanlara gətirib cıxa- rır. Sosializmdə istehsal vasitələri uzərində ictimai mulkiyyət istehsalla istehlak, T. və t. arasında planauyqun və pquurlu proporsiya saxlamaqra imkan verir. Q. və t.-in birgə inkitpafı, onlar arasında dinamik proporsio- nallıq istehsalın yuksək sur”ətlə aotmasını, əhalinin tələbatının da- ha dolqun edənilməsini, əmtəələrin maneəsiz, ən az istehsal və tədavul xərcləri ilə realizəsini tə”min edir.


Ədi Marks K., Fəlsəfə yoxsullu- qu, B., 1975, yenə onun, Kapital, c.

3, yenə onun, İzafi dəyər nəzəriy- yələri (*Kapitalbın QU cildi), H. 2, B., 1968, Lenin V. İ., Rusiyada kapitaliz- min inkipafı, Əsər. tam kulliyyatı, c. ƏZ, Levin A. İ., Sodialisticeskiv vnut- rennin rınok, M., 1973, Potrebnosti ni spros v razvitom sopialisticeskom obtde- STV, M., 1979,


TƏLƏBATIN YUKSƏLMƏSİ QA- NUNU--cəmiyyətin inkipaf qanunu: məhsuldar qӱvvələrin və mədəniyyə-


tin inkitltafı ilə cəmiyyətin tələ-


batının artmasını və təkmillətmə- sini ifadə edir. Cəmiyyət inkipaf etdikcə ӱzvlərinin tələbatı da ar- tır və dəyinir. Bə”zi tələbatlar yox olur, yeniləri yaranır, nəticədə tə- ləbatın dairəsi geniiylənir. Eyni za- manda tələbatın strukturunda keyfiy- yət dəyitiklikləri baiy verir. İntel- lektual və sosial tələbatların payı artır. Fiziki tələbatlar xeyli cnə- cibləpirə—onların yaranmasında və edənilməsi ӱsulunun muəyyən edilmə- sində sosial- mədəni amillər bəyuk rol oynayır. T.y.q. cəmiyyətin hər bir ay- rıca uzvunun tələbatına munasibətdə deyil, yalnız ictimai tələbat siste- MİNƏ, O cumlədən cəmiyyətin butun çavlərinin ipəxsi tələbatı məcmusuna munasibətdə obyektiv olaraq fəaliyyət gestərir və təzahur edir.

T.Y.q. hər bir sosial quruluqtda fəaliyyət gəstərir, lakin muxtəlif tarixi pəraitdə muxtəlif formada cı- xıi edir. ializmə qədərki sinfi formasiyalarda T.y.q. antaqonist for- mada fəaliyyət gəstərir. Sosial-iqti- sadi bərabərsizlik saxlanılır. Ha- kim siniflər əsas istehsal vasitələri- nə sahi5 olmaqla muhum inqellektual fəaliyyət sahələrini və sosial-iqtisa- di idarəetmə Cnksiyalarmin inhisa-

a alırlar. ializmdə QT.y.q.-nun nın u cəmiyyətə xas olan tamamilə yeni xususiyyətləri yaranır. Bunlar- dan ən muhumləri apaqıdakılardır: tələbatların umumi və hərtərəfli art: ması, onların strukturunun sosial- iqtisadi cəhətdən tədricən |bərabər- ləpməsi, tələbatların planauyqun,

asiləsiz və yuksək sur”ətlə artması.

QƏLƏ BƏ —ali və ya orta ixtisas mək- təblərində təhsil alan ippəxs. Qədim Romada biliklərə yiyələnməklə məpt- qul olan hər kəs T. sayılırdı. Bir sıra xarici əlkədə orta məktəb BƏ kolleclərdə oxuyunlara da T. deyilir. TƏLƏ BƏ ELMİ CƏMİYYƏT ƏRİ, SSRİ-də—ali məktəblərdə tələbə- ləri elmi-tədqiqat iplərinə cəlb et- mək məqsədilə yaradılmıp kənullc təpkilatlar. Rusiyada ilk T.e.c. El- mi-Ədəbi Hənıyyaq adı ilə 1882 ildə Peterburq un-tində yaradılmıtdır. SSRİ-nin, o cumlədən Azərb.SSR- in (1940 illərdən) gədə ali məktəb- lərində T.e.c. var. Bu cəmiyyətlərdə elmi-tədqiqat ipi ilə 1,7 mln, tələbə məiptul olur (1083). Sovet tələbələri- nin elmi intiləri ADR, Mac. XR, CSSR, Hindistan, Kanada, ABİ1 sərgilərində numayiti etdirilmindir. TƏL-ƏBİV. İsra in muhum iqtisa- di və mədəniyyət mərkəzi. D.y. və avto- mobil yolları qoviaqı. Aralıq dəni- zi sahilində port. Yaxınlıqrında bey- nəlxalq aeroport (Lidda),var. Əh. 400 min (1980). İqlimi subtropik Aralıq dənizi tiplidir. Orta temp-r yanvar- da 122S, iyulda 259S-dir. "

1Pəhərin əsasını 1909 ildə Av- ropa mustəmləkəciləri qoymuii, İs- rail dəvləti yarandıqdan (1948) son- ra onun paytaxtı olmuidur. İsrail

əkuməti BMT Baqi Məclisinin Qud-

sun xususi statusu haqqındakı qəra- rına (1947) zidd olaraq, 1950 ildə (1980 ildə yenidən) Qudsu paytaxt elan etmipdir. Lakin BMT-nin uzvu olan əlkələrin musləq əksəriyyəti Qudsu


b


248



İfvsrailin paytaxtı kimi tanımaqdan imtina etmitlər. Xarici səfirlik- lərin əksəriyyəti T.-Ə.-də qalmıidır. Maptınqayırma, metal emalı, kim- ya, əczacılıq, toxuculuq, yeyinti, ka- qız, dəri-ayaqqabı, poliqrafiya və s. sənaye sahələri var. Almaz e”malının iri mərkəzidir. Almaz (cilalanmıpp), neft, neft məhsulları, mapın və avadanlıq, nəql. vasitələri idxal olu- nur. Cilalanmıp almaz ixrac edilir. T.-Ə. iotlandiyalı me”mar P. Ged- desin tərtib etdiyi bat:i plan əsasın- da tikilmipdir. Me”marlıq abidə- lərindən Mahmudiyyə məscidi (1810) diqqəti cəlb edir. Umumi Əmək Fede- rasiyasının binası (1953), konsert zalı (1957), Beylinson qospitalı (1958), yeni un-tin sinaqoqu (yəhudi mə”bədiy 1950-ci illərin 2-ci yarısı) əsas mӱasir tikililərdəndir. PTəpərdə un-t, elmi idarələr, Bələ- diyyə kitabxanası, etnoqrafiya və folk- lor, incəsənət, arxeologiya muzeyləri və s., teatrlar, konservaqoriya var. TƏLİQ (əp. 344 )—əpə6 hə yazılan əsas bədii xətt nevlərindən biri. 14 əsrdə Mran xəttatı alman İsfahani tərəfindən toqi və ruq”ə xətlərinin əlaqələndirilməsi əsasın- ”- g u b



Təyliq xəttindən numunə.


da yaradılmıtppdır. Kursiv xətti olan T. sur”ətlə yazılma xassəsinə malikdir. Q.-in sonrakı dəvr xəttat- lıq sənətinin inkipafında bəyuk ro- ny onmyuuyp.

TƏ”LİM—bilik, bacarıq və vərdipi- lərin bapqasına verilməsi pə mənim- sənilməsi prosesi, insanı həyata və əməyə hazırlamarın əsas vasitəsi. Qəh- sil və tərbiyənin məqsəd və vəziyyət- ləri T. prosesində, əsasən tədris mu- əssisələrində hayata kecirilir. Fər- di-briqadaz, sinif-dərs, kurs, muhazi- rə-seminar və s. Q. sistemləri var. Sinfi cəmiyyətlə T. sinfi xarakter dapıyır. T.-in məzmun və xarakteri onun həyata kecirildiyi əlkədə cə- miyyətin ictimai, siyasi qurulutu, maddi və mədəni inkipaf səviyyəsi ilə muəyyən edilir. T. ikitərəfli proses olub, eyrədənin və eyrənənin qariılıqlı əlaqəsindən asılıdır. TƏ”LİM MAİYINI —cmuəyyən tatqipı- rıqı tələbələrə eyrətmək, onun mə- nimsənilməsi prosesinə nəzarət etmək və tələbələrin biliyini yoxlamaq ucun mapın. Bax həmcinin Əyrədən matın. TƏ”LİM METODLARI, umum- təhsil məktəblərində — təhsilin məzmununun tpakirdlər tərə- findən mənimsənilməsinə yenəldilmiynd ip usulları. Tə”limin məqsəd və məz- mununa, pagirdlərin yaqp xususiyyəti- nə uyqun olaraq T.m.-nın duzgun secil- məsi uzpaqların idrak fəaliyyətinin


TƏLİQ


inkipafına, qazandıqları bilikləri praktikada tətbiq etmək bacarıqrı və vərditlərinə yiyələnmələrinə gəmək edir, dunyagerutilərini formalaidı- rır, onları kollektivdə ipləməyə, bi- likləri mustəqil eyrənməyə hazırla- yır. T.m. keyfiyyətcə coxcəhətlidir (qnoseoloji, məntiqi, psixoloji, pe- daqoji və s.). SSRİ məktəblərində elmi cəhətdən əsaslandırılmınq və praktikada yoxlanılmınd əsas T.m. apaqıdakılardır: informasiya-mə”lu- mat metodu, izahlı illustrativ me- tod, problemli metodlar (problemli iyərh, qismən-axtarılı, tədqiqat metod- ları) və s. Tə”lim prosesinin səmərə- sini artırmaq ucun tədris vəsaitin- dən, proqramlapdırılmıt tə”limdən genipq istifadə edilir. TƏ”QLİM PRİNSİPLƏRİ — gənc nəslin tərbiyə və təhsili məqsədlə- rinə uyrun olaraq tə”limin xarakte- rini muçəyyənləndirən əsas prinsip- lər. Sovet pedaqogikası tə”limin di- daktik prinsipləri sistemini, tər- biyə və təhsilin mahiyyətini kommu- nizm quruculuqu məevqeyindən muəy- yən edir. Sӧvet məktəblərində muəl- lim- və pagirdlərin butun fəaliyyə- ti tərbiyələndirici təlim prinsi- pinə əsaslanır. Q.p. muӱntəzəm- lik və ardıcıllıq qanunauy- qunluquna tabedir: pagirdlərin puurlu vəaktiv fəaliyyə- tinə əsaslanır: tə”lim prosesində əyanilik ustunluk təpkil edir): tədris materialı pagirdlərin yap xususiyyətinə və fərdi keyfiyyətləri- nə uyqun olduqu ucun hamı tərəfindən anlampılandır, ppagirdlərdə fərdi yanamtma prinsipinə uy- qundury mӱəllimdən hər ipagirdin bi- lik və bacarıqını diqqətlə əyrənmək- lə, butun sinfin (kollektivin) u mu- mi səviyyəsini yӱksəltməyi tə- ləb edir. TƏ"LİMAT (ər. 04e),huquqda— idarəcilik aktıy Hər hansı fəaliy- yətin həyata gecirilməsi qaydasını və iqərtlərini nizamlayan normalar- dan və qaydalardan ibarətdir. T.-la- rı SSR İ, muttəfiq və muxtar resp. nazirləri (səlahiyyətləri daxilində) verir. SSRİ Nazirlər Soveti, muttə- həl və muxtar resp.-ların Nazirlər ovetləri devlət komitələrinin, batp idarələrinin və idarələrinin, həmci- nin yerli xalq deputatları Sovetləri icraiyyə komitələri p6”bə və idarələ- rinin də Q. oni huququ var. TƏLİMDƏ FƏRDİLƏYİDİRMƏ — pagirdləri, onların fərdi xususiy- yət və zehni inkipaf qabiliyyətləri- ni nəzərə almaqla, eyrətməyin usul və metodlarını muəyyənlətdirən tə”- lim prosesi. tə limin umumi vəzifə və məzmunu cərcivəsində hə- yata kecirilir. TƏLL ƏD-DUVEYR (qədim Lahi m) —Qudsdən 40 km c.-q.-də Tunc və ilk Dəmir dəvrlərinə aid. Yatpayılnl məs- kəni. Qədim iyəhər mədəniyyəti ilə CƏ- ciyyələnən T.D.-də e.ə. 3-cu minilli- yin sonundan sənətkarlıq inkipta etmitdi. E.ə. 18 əsrdə istehkam, e.ə. 16 əsrdə isə tpəhərin mərkəzinə cev- rilən mə”bəd tikilmipdi. Kən”anın məhkəmləndirilmii ppəhərciklərin- dən biri olan T.D. bir necə dəfə Mi- sir DƏVLƏTİNİN tərkibinə Qatılmıp1- dı. T.D.-dən tapılmıtl e.ə. 18—12 əsrlərə aid kitabələr və e.ə. 6 əsr yə- hudi yazıları xususilə maraqlıdır,



T.D.-i e.ə. 6 əsrdə Babil həkmdarı II Navuxodonosor daqıtmhildır. TƏLL ƏL-AMARNA—bax Amarna. TƏLL ƏL-AMARNA ARXİVİ—Mi- sirdə, Nil cayının iy. sahilində qə- dim yapayınt yerində apkar olunmut gil levhəciklərdən ibarət arxiv (bax Amarna). TƏLXƏLƏR (So1iHheq)—suilanları fə- siləsinin bir cinsi. Uz. 2,4 m-dək olur. Bədəninin ust tərəfi, adətən, birrəngli, bə”zən tund-zolaqlı və lə- kəli, alt tərəfi bir qədər acıqrəng- lidir. 100-dək nəvu var. Cənubi Av- ropa, Asiya, PTimali və PPərqi Afri- kada, PPimali, qismən də Mərkəzi e- rikada yayılmınq 30-dək, SSRİ-də, Orta Asiyada, Qazax. SSR-də və Qaf- qazda 20, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 8 nəvu var. Cox cəlddirlər. Gəmiri- ci, kərtənkələ, kicik quptlar, cucu- lər və s. ilə qidalanır. T. yumurta (25-dək) qoymaqla coxalır. T.-in dip- ləməsi insan ucun təhlukəsizdir, la- kin arrılıdır. Bə”zi nəvləri nəsli kəsilmək uzrə olduqundan c“Qırmızı kitabəa salınmındır. TƏMAYEV Nəbi Korotlu orlu (21.7. 1887, indiki Babək r-nunun CyCT K.— 2.6.1957, Babək r-nunun Beyuk Duz k.) --Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948), 1931—57 illərdə indiki Babək r-nun- dakı 26 Bakı komissarı ad. k-zda co- ban tipləmipdir. 194/ ildə qoyuncu- luq sahəsində yuksək əmək gəstərici- lərinə nail olmutdur. Nax, MSSR Ali Sovetinə deputat (4-cu caqırın) secilmippdir. Medallarla təltif edilmitdir. TƏMƏRKUZLƏYİMƏ, konsen 1 a- si ya—cəmləmə, yıqrma, toplama, bir- ləpmə. Bax İstehsalın təmərkuӱzləi- məsi, Sosialist istehsalının tə- mərkuӱzləiiməsi. TƏMİZQANLI MİNİK ATI — dunyada ən itiqacan at cinsi, B. Bri- taniyada 17 əsrin sonu—18 əsrin əv- vəllərində yerli cinslərin PTərq (bar- bar, turk, ərəb və turkmən) və Avro- pa (Neapol və İspaniya) atları ilə cutlətdirilməsindən alınmındır. Sonralar cins at yetitdirmə usulu ilə təkmillətdirilmitidir. əsr- dən baplayaraq bu cins butun əlkələ- rə o cӱmlədən Rusiyaya yayılmındır. ri, mӱtənasib bədən qurulutlu at- lardır. Bapı yungul, suysunu hun- dur və uzun, beli nisbətən qısa, ayaq- ları quru və Yaxptqı gerunən vətərlə- rə malikdir. Rəngi kurən, kəhər, acıq- qəhvəyi, qara, aq və boz olur. Suysunu- nun “ə 161—162 cə, nem qucumu 182—186 sm-dir. T.m.a.-ndan bir cox minik atlarının (Trakenen, Hanno- ver, Budyonnı, Kustanay və s.) yax- pılaqqdırılmasın istifadə edi- lir. Rekordcuları Cıdırda 1200 m məsafəni 1 dəq 07,4 san-də, 2400 m mə- safəni 2 dəq 23 san-də, 3200 m məsafə- Nİ 3 dəq 19 san-də qət edir. Bu atlar ən cox Avropa və ABPQ-da, SSRİ-də isə RSFSR, USSR, Gurc.SSR, Azərb. SSR, Qırq.SSR və Qazax.SSR-i


atcı- lıq 3-dlarında yetipdirilir. SSRİ tərədici-ayqrırları B. Britaniya,


Fransa və ABPT-dan alır və əz atla- pan İtaliya, Fransa, ADR, AFR, exoslovakiya, Macarıstan, Bolqarıs- tan və Poltaya gəndərir. TƏMİZƏCHCİXARMA—bax tasiya. TƏMİZLƏMƏ İYYLƏRİ (mə”dən imilərində )—faydalı qazıntı


Reabili-


“TƏNBƏL QARDAPPə


249



nı yataqdan yeraltı ӱsulla cıxarma ipləri, Q.i. zamanı faydalı qazın- tılar yataqdan birgə və ayrı-ayrı- lıqda—selektiv (bu halda filizlə- rin ayrı-ayrı təvləri, kemur və s, Yataqdan əlahiddə) cıxarılır. T.i, nəticəsində Yaranan mə”dən yerləri təmizləmə qazmaları adlanır. T.i, mexanikləndirilmindir.

TƏMİZLİK SİNİFLƏRİ–--səthin kələ-Keturluyunun əsas parametrləri- nin (profilin orta hesabi meyli və nahamar Yerlərin 10 nəqtədə hund.) ədədi qiymətlərinin umumiliyinə gə- rə qruplapan səthlər toplusu. T.s.- nə yeni standartla kələ-keturluk si- nifləri deyilir. Bax Sətlin kələ-


kəturluyu. - | TƏMİZCİNSLİ YETİYDİRMƏ— k.t. heyvanlarının yetitidirilməsi-


nin əsas usullarından biri. T.y. za- manı nəsil almaq ucun eyni cinsdən olan heyvanlar cutlətdirilir. T.Y. anlayınlı 16—17 əsrlərdən mə”lum- dur. Bu anlayıtpl 18—19 əsrlərin əv- vəllərində, təmizqanlı minik və Or- lov ləhrəmi at cinslərinin yaradıl- dıqı bir dəevrdə fərmalatmındır. T.y.-də əsas məqsəd cinsin qiymətli əlamətlərini saxlamaq, gələcəkdə istə- nilən istiqamətdə təkmillətdirmək və onları irsi yyətdə məhkəmlətməkdən ibarətdir. Bunun əsas iqərtləri aila- qıdakılardır: 1) suru daxilində və ya umumiyyətlə cinsdə mӱxtəlif hey- vanların qohumluq əlaqəsini və əcda- dını dərindən bilməklə onların ara- sında daimi secmə BƏ carpazladırma aparılması: 2) delluk ip zamanı qohum olmayan, muxtəlif keyfiyyətli ailə və xətlərdən ibarət cinslərin olması: 3) cinsin muxtəlif təbii və təsərrufat pqəraitinə uyerunlatmaq Ta- biliyyətini tə/yin etmək məqsədi ilə onun arealının genipliyi və miqda- rının coxluqu:, 4) cavan heyvanların istiqamətli yetiidirilməsis Ə) dəl- luk heyvanların hərtərəfli və duz- gӱn secilməsi.

TƏ"MİNATLAR VƏ ƏVƏZ (əmək huqu- qunda)—fəhlə və qulluqcuların əmək huquqları və mənafelərinin muhafi- zəsini, əmək munasibətlərinin sabit- liyini TƏ”MHH edən qaydalar və tədbir- lər. SSRİ vətəndailarının SSRİ Konstitusiyasında təsbit edilmi hy- QuQ və azadlıqlarının təminatıdır. Əmək qanunvericiliyinə əsasən iilci- lər ucun tə”minatlar apaqıdakı hal- larda verilir: 1) dəvlət və Ya icti- mai vəzifələri yerinə yetirdikdə, 2) ixtisaslarını artırdıqda: 3) tibbi muayinəyə gəndərildikdə, 4) donor və- zifəsini icra etdikdə: 5) ixtira et- dikdə və səmərələidirici təkliflər verdikdə, 6) xidməti e”zamiyyətə gən- dərildikdə və s. Fəhlə və qulluqcu- lar tərəfindən cəkilən xərclərin əvə- zi ataqıdakı hallarda dəvlət hesa- bına ədənilir: 1) eyzamiyyət dəvrun- də: 2) itici basiqa ii Yerinə kecurul- dugdə:s 3) tmicinin Hü alətlərindən mӱəssisənin xeyrinə istifadə olunduq- da, 4) ipciyə ipi paltarı və piy ayaq- qabısı verilmədikdə:s 9) mə zuniyYƏT- dən istifadə edilmədikdə və s. TƏ”MİR—əsas fondların (istehsal vasitələrinin), yaxud iyəxsi istifadə predmetlərinin istehlak ləyərinin saxlanması, qismən, Yaxud tam bərpa- sı ilə baqlı olan texniki-iqtisadi və təpkilati tədbirlərin məcmusu. Tex- nikiqurquların T.-i onların sazlı-


qının, yaxud ip qabiliyyətinin bər- pası məqsədilə geruluӱr. Konstruktiv xӱsusiyyətindən, qurquların ayrı-ayrı tərkib hissələrinin zədələnməsi .xa- rakterindən və aınması dərəcəsin- dən, eləcə də bərpa itlərinin əmək tutumundan asılı olaraq cari (kicik), orta və əsaslı T. fərqləndirilir. ari T, zamanı qoviaq və detalla- rın dəyindirilməsi, yaxud bərpasıilə xırda zədələnmələr aradan qaldırı- lır, eləcə də nizamlama iləri apa- rılır. Orta T.-də qurqu qismən se- kulur, qoviaqların texniki vəziyyəti yoxlanılır, ӱzə cıxan qusurları ara- dan qaldırılır, bə”zən də ayrı-ayrı hissələri əsaslı T. edilir. Əsas- l ı T., stasionar iqəraitdə T. muəssisə- lərinin Yerinə yetirdiyi tam və əmək tutumlu T. nəvudur. Pəxsi istifadə predmetlərinin T.-i əhalinin hesabı - na məiinət xidməti mӱəssisələri tərə- findən yerinə yetirilir. TƏ” MMPAPACbı GEDİ(İ—-relsli və relssiz nəql. vasitələrinin iki əsas- lı təmir arasında getdiyi yolun KH- lometrlərlə ifadəsi. T.g. norması, adətən, nəql. vasitəsinin birinci əsas- lı tə"mirə qədər getdiyi məsafə ilə muəyyən olunur. Bu zaman nəql. vasitə- sinin modifikasiyası (nəvu), istis- Map tppəraiti, istismar olunduqu zona (rayon) və s. nəzərə alınır. TƏRMİRƏYARARLILIQ — mə"mula- tın, onda baiq verə biləcək zədələnmə- lərin və yaranma səbəblərinin, texni- ki xidmət və tə”mir aparılması yolu ilə əvvəlcədən aiqkar edilməsinə və aradan qaldırılmasına uyqrunluq xac- səsi. T. mapının, yaxud mexanizmin iti qabiliyyətinin tam və ya muəyyən dərəcədə bərpa olunması ucun sərf olunan əmək, vaxt və vəsaitin miqda- rı ilə xarakterizə olunur. Bərpa olunan mə qmulatın Q.-ını yuksəlt- mək ucun nasazlıq bali verən yerlər avtomatik usullarla axtarılır, xa- rab olmu:i detallar cəld dəyipdiri- lir. Bərpa olunmayan mə”mulatlarda T, isə texniki vəziyyətin yoxlanılma- sına və profilaktika iiylərinin (tə- mizlənmə, Yaqlanma və s.) aparılması- na onların yararlılıq xassəsidir.


TƏMSİL (ər. 42 —bənzətmə, oxitat- ma)—nəsihətamiz məzmunlu satirik əsər. Həcmcə kicik, əsasən, mənzum


olur. Bə”zən mənsur T.-lərə də təsaduf edilir. Q.-də bədii ideya alleqoriya vasitəsilə ifadə olunur, insan xarak- terləri, ictimai həyat hadisələri və munasibətləri Heyvan və ya bitgilər aləminin təsviri yolu ilə verilir. T., adətən, bədii mətləbi yekunladı- rap qısa nəsihətamiz nəticə ilə qur- tarır. T.-in tarixi qədimdir. Ezopun T.-dəri, “Pancatantraq, — Və Dimiək kimi qədim T. topluları, La- Şərə İ. A. Krılov, D. Bednı və nın T.-ləri məiyhurdur. B. Za- kir. S. Ə. İPirvani və M. Ə. Sabirin T.-ləri Azərb. ədəbiyyatında bu jan- rın gezəl numunələridir. Hikmət Ziya, R. Zəbioqlu və 6. Azərb. sovet ədəbiyyatında T. janrını davam et- dirmiilər.


Mətnlər: Təmsillər nə alleqoriya- lar (tərtibci M Sultanov), B., 1978: Klas- siceskan basna, M., 1981,


“*TƏMSİLATUu— M. F. Axunlovun 1859 ildə Tiflisdə capdan cıxmıit kome- diyalar məcmuəsinin adı. Bu ad mən- HTƏHƏ “təmsil ə səzu ilə barlı olsa da,


M. F, Axundov onu ckomediyaları mə”- nasında inlətmiyydir. TƏNASUB (riyaziyyatda)—iki


nisbətin bərabərliyi: : a vəa


Ba T.-un kənar, b və s isə orta Hədləri adlanır. ənar hədlərinin hasili orta hədlərinin hasilinə bərabər ol- malıdır. fs=aa. Bu, T.-un dorru- luqunu yoxlamaq və bir həddini di- gərləri vasitəsilə tapmaq YUYH TƏT-


biq edilir | məs., bz .

TƏNASUXİLİK (ər. 2 2—cardıcıl kecmə, nəvbələtiməz?, cruhun kecməsik səzundən)—bədənin ian sonra ruhun əlməyib, baiqa bir bədənə kec- məsini iddia edən dini-fəlsəfi tə”- lim. T. bu vəya bapqa məzmunda qədim PQərq dini-fəlsəfi fikrində, xurrə- milikdə, xususən =tiəlikdə geni ya- yılmındı. Sokrat, Platon və neo- platoncular da T. tərəfdarı olmuit- lar. PLərq peripatetizmini mukəmməl


eyrənib, ona tənqidi yanatpan Azərb. filosofu Nəcməddin Naxcıvani də (13 əsr) tənasux təliminə gӱclu meyl


gəstərmitdir. PTərq peripatetikləri (İbn Sina, Bəhmənyar və 6b.), habelə iiraqilik fəlsəfəsinin banisi PTi- habəddin Suhrəvərdi T.-i inkar et- miplər. İpqraqiliyin numayəndələrin- dən bə”ziləri (məs,, Cəlal əd-din Dəvvani) isə insan cisminin məhvin- dən sonra onun ruhunun əri) bapqa insana, habelə heyvana, bitkiyə,


hətta minerala kecməsini mumkun saymıtlar. Ədə Məmmədov Ə. C., Azərbay-


canda DİN əsrlərda fəlsəfi fikir,


TƏHBƏKM (Nicotiana rustica)—TyTyH bitkisi cinsinin bir nəvu. T.-nin və- təni Cənubi Amerikadır. 16 əsrdə Avropaya gətirilmiti, 17 əsrin əvvəl- lərindən Ukraynada yetiidirilir. Azərb.-a 17 əsrin axırı və 18 əsrin əvvəllərində gətirilmitdir. Əsasən, qəlyan (cubuq) vasitəsilə cəkilir. Qurudulmuniq yarpaqların tərkibində 1—1026-ə qədər nikotin, 15—2096 uz- vi turiu, o cumlədən 1096 -dən cox li- mon turiusu var. Sarıyarpaqlı T, daha keyfiyyətli hesab edilir. Səna- yedə fermentləindirilmiin T. yarpaq- ları sapları ilə Əş nə xırdala- nıb satıla verilir. Q.-dən burunotu da (iynənilən T.) hazırlanır.

TƏNBƏKİ XUSYANI—İranda ilk


antiimperialist xalq hərəkatı. Nəs-


zəldin ipahın ingilis kapitalisti olbota İranda tənbəki alınıb-sa- tılması, e"malı və ixracı uzərində inhisar Yaratmaq imtiyazı verməsi


(1891, 9 mart) elkədə beyuk narazılı- qa səbəb oldu. Təbriz, Tehran, İsfa- han və 6. iəhərlərdə ingilis tiirkə- tinə qariı izdihamlı mitinqlər ke- cirildi. T.ӱ.-na ruhanilər və milli burjuaziya baicılıq edirdi. 1891 ilin dekabrında mӱvəqqəti olaraq bu- tun elkədə papiros cəkilməsi haram e"lan elildi. 1892 il yanvarın 4-də usyancılar Tehranda ipah sarayına Hu - cum etdilər. Yanvarın 5-də ilah həky- məti xalq kutlələrinin təzyiqi altın- da Tolbotla baqlanan mӱqaviləni lətv etməyə məcbur oldu. T.u. xalqın qələ- bəsi ilə nəticələndi.

“TƏNBƏL QARDAİIYuı — Azərb. xalq teatrı nəvlərindən biri. El arasına


250


TƏNBƏLƏN


N I II İIİ Kİ İDDK"S"Znytiəə———-—jhihhkj-———–——LjkJKs əəə ə — hə ə ı—-d


da bu tamaiyaya cƏkəndə yox, bicəndə yox, yeyəndə ortaq qardaiyf da deyilir. Adətən, meydanda oynanılırdı. u səhnədəm ibarət 4T.q.ə tamapasında zəhmətə xor baxan, muftəxorluqla batp girləyən kicik (tənbəl) qardapq tən- qid edilir, əz əməksevərliyi, calıpp- qanlıqı ilə fərqlənən bəyuk qardapa haqq qazandırılır, Tamaiyanın axı- rında pepman olan və tənbəllik et- məyəcəyinə and icən kicik qardapi tə- sərrufata (ərik edilir. Yumoristik Yə) nanıbığaH € T.r.. TaMamacbızna məhkəm sӱjet, bitkin və aydın xarak- terlər, dramatik Hərəkət vardır, Əd. Məmməd Ariyf, Secilmipt əsərləri, c. 3, B., 1970, Əfəndiyev p. Azərbaycan itifahi xalq ədəbiyyatı,

TƏNBƏLƏN—1) bucaqın T.-i—buca- 

RIN TƏPƏ NƏQTƏSİNDƏN Gecən və onu ya- rı belən mya, bucaqın tərəflərin- dən eyni uzaqlıqda olan neqtələrin həndəsi yeri, 2) Ucbucaqın T.-i—bu- caq T.-inin təpə nəqtəsi ilə qarpı- dakı tərəf arasındakı hissəsi. Uc- bucaqın T.-i qariqıdakı tərəfi yan tərəflərlə mutənasib hissələrə bəlur. Əksi də doqrudur. TƏNBUR (ər. ,,-5, far. ,,5)—miz- rabla calınan ucsimli PTərq musiqi aləti. 19 əsrin axırlarınadək Azərb.- da da Yayılmındı. Orta əsr rəssamla- rının miniaturlərində təsvir edil- mil, Nizami, Fuzuli və 6.-nın əsər- lərində adı cəkilmiidir. Xarici ge- runupqu saza oxpiyayır. Uzun qoldan və armudabənzər kicik canaqdan ibarət- dir, Umumi uz, 1100—1300 mm-dir.


Yazılı mənbələrə gərə Azərb.-da T.-un simlərinin sayına və əlcusunə gərə fərqlənən setar, cartar, tietptar kimi nəvləri də olmutdur. Marla Zaqa- tala və Balakən r-nlarında T. adlanan, calov ipəkilli gəvdəsi olan ikisimli musiqi aləti məvcuddur. T. muasir əzbək və tacik xalq calrı alətləri F. .1İNDƏ əsas musiqi alətlərindən iridir.

TƏNQİD—bax Ədəbi tənqid. TƏNQİD VƏ ƏZUNUTƏNQİD—icti-


mai inkitafın ziddiyyətlərini acmaq T


və aradan qaldırmaqmetodu: marksist- leninci partiyaların, sosializm cə- miyyƏətində xalq kӱtlələrinin inqilabi dəyitdirici fəaliyyətinin batplıca prinsiplərindən biriz sosializm cə- miyyəti inkipafının hərəkətverici qӱvvələrindən biri:z insanların mə”- nəvi tərbiyə, əzunutərbiyə, mə”nəvi lağı prinsipi. T. və ə. ziddiyyət- ləri, səhv və neqsanları apqkar etmək- lə onların aradan qaldırılmasına, sosializm və kommunizm quruculuru- nun ən yaxpı forma və metodlarının tapılmasına kəmək edir.

Marks kapitalizm ppəraitində ctənqid silahına proletariatın sin- fi mubarizəsinin tə”sirli vasitələ- iindən biri kimi baxırdı, V. İ.

enin sosialist inqilabı və Kommu- nist partiyasının fəaliyyəti ucun T. və ə.-in həyati əhəmiyyətini KƏCTƏP- mipdir. Tənqid silahından sinfi, milli azadlıq mubarizəsində, kapita- lizmin istismarcı təbiətini, hakim siniflərin siyasətini ifita etmək ucun geniipq istifadə olunmusdur və İNDİ də olunur,


Sosialist cəmiyyətində yaradıcı silaha cevrilən T. və e.-in obyektiv ilkin ipərtləri sur”ətlə artan ic- timai tələbatla onu ədəmək imkan- ları arasındakı ziddiyyətlərdən, istehsalı və butun ictimai munasi- bətləri daim təkKmillətdirmə zəru- rətindən yaranır. Sosializmdə is- tehsalatda, insanların munasibətin- də, psixologiyası və əxlaqında yeni- liklə kəhnəlik, mutərəqqi ilə muha- fizəkar arasında fasiləsiz muba- rizə gedir. İctimai həyatın butun sahələrində xalqın ideya-siyasi bir- liyi Yarandıqı ucun bu mubarizə so- sial ziddiyyətlərə cevrilmir.

Sosializm cəmiyyətində və partiya- da tənqidin xarakteri, tənqid obyektindən asılı olaraq muəy- yən olunur. Sov. İKP həmitə impe- rializmi, onun siyasətini, ideologi- Yasını kəskin tənqid etmipdir, Bu cur tənqid mubarizə vasitəsidir. Sov. İKP əz muttəfiqləri arasın- dakı fikir ayrılıqını və ziddiy- yYətləri inandırma metodu və yoldalp- LIQ tənqidi vasitəsilə ləqv etməyə calınır. Sosializmdə tənqid adam- ları tərbiyə vasitəsidir. Tənqidin qiyməti onun dӱzgӱn olmasında, qal- dırılan məsələlərin ictimai əhəmiy- yətindədir. Partiya prinsipial tənqi- din geniyy mudafiə olunmasına, tən- qidi qeydlərin vaxtında nəzərə alın- masına və həyata kecirilməsinə calı- iqır. Belə munasibət kutlələrdə T. BƏ ə.-in əhəmiyyətinə inam doqurur, onları catınmazlıq və nəqsanların vaxtında aradan qaldırılmasına səvq edir, onlarda fəal həyat məvqeyi tər- biyə edir. SSRİ-də ctənqid ustundəz təqib qadaqandır. “Tənqid ustundə tə"qib edən pəxslər məs”uliyyətə cəlb olunurları (SSR Konstitusiyası, maddə ).

TƏNQİDİ REALİZM, fəlsəfə- d ə—19 əsrin sonu—20 əsrin əvvəllə- rində alman, ingilis və amerikan fəl- səfəsində idealist cərəyan, T.r. anla- yıppı İ, Kantın ckritisizmik ilə əla- qədardır. Alman T,r.-i kantcılırın crealistcəsinəg iplənməsindən ibarət- dir və bə”zən geniii mə"nada yeni kant- cılıqa aid ir (A. Ril, O. Kul- pe, E, Bexer və b.). B., Britaniyada .r. personalizmə yaxın idi (A. Set, D. Xiks). Mustəqil məktəb kimi ABİ1- da 20 əsrin 20-ci illərində meydana gəlmipdir (D. Dreyk, Lavcoy, C. Pratt, A. Rocers, C. Santayana və 6.). Neorealizmdən fərqli olaraq, T.r. yalnız vasitəli idrakın mumkunluyu- nu irəli surur kn, bu da ikili ay- dınlapdırılır: ya obyekt cvarlıqınu kəməyilə oybekt və subyektdən fərqli, lagin birincinin bə”zi cəhətlərini ifadə edən məntiqi mahiyyət kimi dərk olunur, Ya da vasitəlilik maddi ətyaları əks etdirən və ya simvollai- dıran psixi təsəvvurlərin kəməyi sa- yəsində həyata kecirilir. Buna uyqun olaraq T.r. nӱmayəndələri obyektiv idealistlərə (Santayana, Dreyk, HU, O. Stronq) və materialistlərə yaxınla- tppan naturalistlərə (R. V. Sellers, Lavcoy) bəlunurlər. “T.r.ə termini ge- nip mə"nada muasir burjua fəlsəfə- sində sadələvh realizmə əks olaraq ii1- lədilir və idrak predmeti ilə onun ba- rəsində subyektin biliyi arasında fər- qin qəbul olunması ilə əlaqədardır.

Əd. Boqomolov A. S., Burjuaz-

nan filosofil SİLA 20 v., M., 1974, Bur-


formaları :


juaznal filosofil kanuna i nacala im" perializma, M., 1977. m

TƏNQİDİ REALİZM, ədəbiyyat və incəsənətdə—bax Realizm, TƏNDİR—cərək bitirmək vasitəsi, soba. T. oturaq həyatın məvcud olduqu- nu gəstərən maddi mədəniyyət unsur- lərindən biridir. T. gil, saman, qum və s. qatıpıqından hazırlanmıpt pal- cıqdan dӱzəldilir. Qədim zamanlarda T.-dən ev qızdırmaq, gil mə mulatı bitirmək, meyvə qurutmaq, xərək hazır- lamaq və s. ucun də istifadə edilir- di, Yeraltı və yerustu T.-in cdəymər, abadlız, ckərpicə nəvləri var. Yaxın 1Pərq, Orta Asiya, Qafqaz xalqları



arasında genip yayılmıtdır. Azərb.- da Neolit dəvrundən mə”lumdur. El arasında T. muqəddəs sayılır. Xalq məitpətində T.-dən indi də istifadə olunur. | TƏNƏZZUL—inkipafın tipi, onun ucun ən yӱksəkdən ən apaqıya kecid


səciyyəvidir. T.-un məzmunu darıl- ma, təppkil səviyyəsinin əqparı AYI məsi, bu və ya digər zəruri vəzifəni yerinə yetirmək bacarırının itiril- məsi proseslərindən ibarətdir, dur-


qunluq devrləri, vaxtı kecmii r- Ma və qurulutlara qayıtmaq da 1,-ə aiddir. İstiqamətinə gərə T. tərə42-


qinin əksidir. Onlar arasında - rəkkəb coxcəhətli əlaqə var: bir tərəf- dən, sistemin çmumi inkilafı cər- civəsində bə”zi tənəzzul dəyipiklik- ləri mumkundur, digər tərəfdən isə butevlugdə sistemdə tənəzzul DƏYİ- piklikləri gӱcləndiyi halda, onun ayrı-ayrı tərkib hissələri mutərəqqi inkipaf istiqamətini saxlaya bilər. İctimai inkipafda T. tarixi prose- sin ziddiyyətli mahiyyətindən doqur. V. İ. Lenin gestərirdi ki, “Qarix əy- ri-uyru və dolanbac yollarla gedir? (Əsər. tam kӱlliyyatı, c. 36, səh. 90). Murtəce siniflər və quvvələr muəyyən muddətdə (irtica, fatizm dəvrləri tərəqqi quvvələrinə ustun gələ bilər- lər. Lakin bu T. təzahurləri daha umumi sistem cərcivəsində inkitpaf prosesinin qaritısını ala bilməz.

TƏNƏK, meynə — uzunsov elastik gəvdə (liana). Kək sistemi gucludur. Gevdənin nazik zoqları 3—5 m uz.-da olur, buqumludur. Ustdəki buqӱmlar- dan Yarpaq, altdakılardan bic zoqlar və tumurcuqlar ingitaf edir. Alt bu- qumlarda cicək qrupu, ӱst buqumlarda bıqcıqlar (isəklini dəyitpmiti çicəğ qrupu) əmələ gəlir. Bunların KƏMƏ"


İn ilə zoqlar aqaclara, plantasiya- larda isə sun”i dayaqlara dırmanır. Cicəkləri xırda, yapıl olub suturgə cicək qrupunda toplanmıtidır. Meyvə- si 1—4 bərk xırda toxumdan ibarət- dir, meyvəyanlıqrı (ləti) yaxtı inki- ilxaf etmipdir. Giləmeyvəısi (uzum) SALXIM cicək qrupunda toplanmındır. TƏNƏKƏ—soyuq yayılmıl polad (baip- lıca olaraq az karbonlu polad), qa- lınlırı 0,08—0,5 mm olan nazik lent və Ya vərəq pqəklində hazırlanır. Qida muhitinin tə”sirindən və atm, korro- ziyasından qorumaq ucun uzərinəqalay, xrom, xususi laklar, plastik kutlə və s. qoruyucu ertuklər cəkilir. T.- dən baplıca olaraq konserv qabları və s. metal qutular hazırlamaq ucun istifadə olunur.

TƏNƏKƏ BANKA İSTEHSALATI— yeyinti məhsullarını konservlətdir- mək və qablapdırmaq, həmcinin kimya məhsullarını qablaidırmaq ucun ban- ka hazırlayan istehsalat sahəsi, T.b.i. dəq-də 400—500 banka istehsal edə bi- lən avtomat xətlərlə təchiz edilmisi- dir. Bankalar və onların qapaqları uzəri hər iki tərəfdən qalaylanmınn nazik polad vərəqdən və ya tənəkədən Hazırlanır. Tənəkənin səthi xromla- no, uzərinə qara lak, yaxud Yeyinti qabları hazırlamaq ucun səhiyyə orqan- ları tərəfindən icazə verilən batpqa qoruyucu materiallar cəkilir. Banka- lar ayrıca hissələrdən—gevdə, qapaq və altlıqdan yıqılır və ya butəv ipə- kildə ptamplanır. Yıqma bankalarda- kı tikipq Yerləri lehimlənir. Banka- lar silindr, oval və dӱzbucaqlı mada olur.

SSRİ-də daha cox yayılmıt si- lindrik bankaların elculəri (daxili diametrxhund., mm-lə) bunlardır:

12,8x89,9, 83,4x49,4: 99,0 x31,9:

99,0 x 74,0, 99,0 x 116,0.

TƏHƏQd?d) YC —okcuxeHHH OpraHHƏMƏ da- xil olması və ondan karbon qazının xaric olmasını (xarici T,.)tə”min edən proseslərin məcmusu: uzvi maddələrin oksidləptməsi və canlıların Həyat fəaliyyətində zəruri enerjinin azad olunması ӱcӱn (toxuma T.-u, hӱceyrə T.-u) hӱceyrə və toxumaların oksigen- dən istifadə etməsi.

Heyvanlarda və insanda T. İbtidai heyvanlarda, sungərlərdə, Öarbıpcar- bopluqlularda və bə”zi baqiqa orqa- nizmlərdə O, bilavasitə diffuziya yo- lu ilə bədən daxilinə nufuz edir. Bədən qurulutunun mӱrəkkəblətməsi və bədən əlcusunun bəyuməsi nəticə- sində xususi tənəffus orqanları, həmcinin qan devranı sistemi əmələ gəlir. Həpəratda O, traxeyalar vasi- təsilə toxumalara verilir. Balıqla- rın bir coxunda öarbıpcar T.-y MYhYM rol oynayır: suda yapayan heyvanların coxunda qaz mӱbadiləsi (əsasən, SO,) dəri vasitəsilə icra olunur. Quruda Yapayan heyvanlarda xarici Q, bilava- sitə akciyərlər vasitəsilə bali verir, Qilldarda, məməlilərdə və insanda xa- rici T, sinir sistemi tərəfindən ko- ordinasiya edilən T. əzələlərinin (əsasən, diafraqma və qabırqaarası əzə- lələr) ritmik ipi ilə tə”min olunur. Bir dəfə nəfəsalma zamanı ciyərlərə dolan havanın miqdarı (orta hesabla 500 ml) tənəffus həcmi: dərin nəfəs- alma zamanı aqkciyərlərə hava miqda- rından əlavə dolan havaya əlavə hava (1900 ml təpkil edir), dərin nəfəs


for-.


TƏNZİMLƏYİCİ


verdikdə tənəffus həcmindən və əla- və havadan balpqa yenə də 1500 ml həcm- də hava" qӧvmaq mumkundur ki, buna eh- tiyat hava, aqciyərlərdə daimi qalan və 1500 ml-ə bərabər olan hava qalıq hava (bunların hamısı bir yerdə ar- ciyərlərin umumi həcmi olub ml-ə qa, Yerdə qalan hava isə arciyərin hava tutumu (3500 ml) adlanır, dəq-də aeciyərdən gecən hava miq- darına dəqiqəlik tənəffus həcmi (DTH) deyilir. DTH T, həc- mi ilə T. tezliyinin hasilinə bərabər olub yaplı adamlarda sakit vəziyyətdə 3—8 l/dəq təpkil edir. DT H-nin an- caq 70964-i alveola daxil olub qaz mu- badiləsində iptirak edir, qalan hissə- si isə hava yollarında qalır. Nəfəs- alma zamanı arqciyərlər genəlir və ora- dakı mexanireseptorlar qıcıqlanır və bu qıcıqlar azan sinirin lifləri- lə Q. mərkəzinə verilir. Aeciyərlərin həcmi muəyyən dərəcəyə catdıqda nəfəs- vermə bat verir. T. və onun tənzim mexanizmləri pozulduqda qanın qaz tərkibi dəyipir (bax Hipoksiya). Bitkilərdə T. onların butun or- qan, toxuma və hӱceyrələrinə aid ol- masına baxmayaraq eyni sur”ətlə get- mir. T. prosesi bitki orqanizmində cavan, tezbəyuӱyən orqan və toxumalar- da intensiv, reproduktiv orqanlarda, yarpaqda daha aktiv, gevdə və kəkdə zəifdir, kif gəbələklərində və bak- teriyalarda nisbətən daha beyuk sur"- ətlə gedir. Kelgəyədavamlı bitkilər ipıqsevən bitkilərdən zəif T, edir. Temp-run, habelə mexaniki və kimyəvi qıcıqlandırıcı amillərin (yaralan- ma, bə”zi zəhərli və narkotik maddə- lər) Q. prosesinin sur”ətlənməsinə bəyuk tə"siri var. Temp-run hər 102S artması T.-un 2—3 dəfə sur”ətlənmə- sinə səbəb olur və 45—50”S. temp-rda T. tamamilə dayanır. Temp-r ataqı dutdukcə T. prosesi zəifləyir. İstər heyvan, istərsə də bitki orqanizmin- dən T, prosesi və ATF-in (adenozin- trifosfat) sintezi hӱceyrələrdə olan mitoxondrilərdə gedir, 1, prosesinin nəzəri cəhətdən eyrənilməsində A. N. Baxın və V, İ. Palladinin iiləri- nin boyӱk əhəmiyyəti olmutidur. Mua- sir təsəvvӱrə gərə ӱzvi maddələrin T. prosesində oksidləməsi həmin maddə- lərin elektronları itirmələri ilə əlaqədardır. Oksigenin yuksək oksid- ləidirici potensiala malik olması- na baxmayaraq o bilavasitə oksidlə- ilən maddələrlə reaksiyaya girə bilmir. Ədl Kostıcev S. P., Fizioloqil rasteniM, 3 man.,.T. 1, M.—L., 1937: Pal- ladin İ., İzbr. trudı, M., 1960, Mixlin D. M., Bioximin kletocnoqo dıxanil, M., 1960, Requlapdin dıxanin u celoveka, M., 1961: Fizioloqin celoveka, M., 1966, Breslav İ. S., Proizvolh- noe upravlenie dıxaniem u celoveka, L., 1975 (bibl.): Serqievskin M. V.i dr., DıxatelınıN pentr, M., 1975,


TƏNƏFFUS ƏMSALI —eyni vaxt- da orqanizmdən ixrac olunan karbon qazı həcminin udulmup oksigenin həcminə olan nisbəti ə r.

| O, RQ, R. T.ə. orqanizm ilə muhit ara- sında gedən qaz mubadiləsinin və or- qanizmdə maddələr mubadiləsinin xu- susiyyətini izah edir. Orqanizmin ok- sigenlə tə”min olunması ppəraitində T.ə.-nın 1-ə bərabər olması tənəffus



bərabərdir), qalıq havadan bap-


251


prosesində karbohidratların, 0,7 ol- duqda yaqların, O,8 olduqda zulalla- rın, 1-dən artıq olduqda isə uzvi turpuların tənəffus prosesində ok- sidləiməsini kg “=

TƏNƏFFUS ORQANLARI — orqa- nizm ilə xarici muhit arasında ge- dən qaz mubadiləsini "tə”min edən or- qanlar. T.o, ancaq oksigeni havadan və yaxud sudan alan aeroblarda məv- cuddur. Anaeroblarda və ibtidai ae- ob orqanizmlərin əksəriyyətində T,o, yoxdur. Bu orqanizmlər oksigeni zərif dəriləri vasitəsilə diffuziya Yolu ilə alırlar. Bir sıra balıq və suda- quruda Yapayanlarda dəri ilə tənəf- fus beyuk rol oynayır. Quruda yalpayan canlıların T.o. akciyər və traxeyadan, suda yatpayanların .0, QƏLSƏMƏDƏN


ibarətdir. TƏNƏF YC PİQMENTLƏRİ — tə- nəffus prosesində iptirak edən və oksidlətimə nəticəsində rəngi dəyi- iilən maddələr. TƏH3HMAT (rYpKvə tanzimat, əp., a.Bz —nizama salmaq)—Osmanlı imperiya- sında 1839 ildən 19 əsrin 70-ci illə- rinin əvvəlinə qədər kecirilmiyi is- lahatlar. Rəmid pamanın tərtib et- diyicGulxanə xətt-i nəririnin elan olunması ilə (1839, noyabr) bati- lanan və sədr”əzəm (bali vəzir) Əli papanın tərtib etdiyi cXətt-i huma- yunu (1856, İB fevral) əsasında davam etdirilən islahatlar devru Turkiyə tarixində 4Q. devruӱz adlanır. T.-ın əsas məqsədi əlkədə iqtisadi-maliyyə pozeunluqunu aradan qaldırmaq, idarə sistemində Avropa tipli bə"zi dəyi- iikliklər etmək, Balkan xalqları- nın milli azadlıq hərəkatının qar- pısını almaq, Qurkiyənin daxili ii1- lərinə Avropa dəvlətlərinin mudaxi- ləsinə Yol verməmək, Osmanlı imperi- yasını parcalanmaqdan xilas etmək idi. c“Xətt-i pərifədə imperiyanın butun təbəələri ucun həyat və əmlak toxunulmazlıqrı, əmurluk Hərbi mu- kəlləfiyyətin ləqv edilməsi, məhkəmə qaydalarında dəyipikliklər edilməsi, dӱnyəvi məktəblərin acılması və s. nəzərdə tutulurdu. c“Xətt-i humayunəda Osmanlı bankının, ədliyyə və xalq maarifi nazirliklərinin təikili, ti- carət və torpaq haqqında qanunlar, inz. bəlgu aparılması və s. Dİ lif lər irəli surulurdu. Murtəce hakim dairələrin, ruhanilərin və Avropa imperialist deəvlətlərinin kəskin mu- qaviməti nəticəsində T. tam həyata kecirilmədi. Bununla belə, T. Tur- kiyənin iqtisadi-maliyyə həyatında muəyyən canlanmaya, iqtisadiyyatda yer- li burjuaziyanın rolunun artması- na, elm və mədəniyyətin inkipafına səbəb oldu.

Əd..Novicev A. D., İstorild Typ- pin, t. Z, L., 1973: Pabanov F. D1,, QosudarstvennıN stroN i pravovan siste-


ma Turpii v period tanzimata, B., 1967, Todorova M. N., Anqlil, Rossil i tanzimat (Vtoral cetvertıv XTX v.), per.


s bolqarskoqo, M., 1983, Du li na N. A., ər i Mustafa Pemnn-nama, M.,


TƏNZİMLƏYİCİ—qurqunun və ya prosesin parametrinin verilmiiy həd- də saxlanılması (stabillətldirilmə- si), parametrin verilmii qanun uzrə dəyipməsi (proqramlı T.): ekstremu- mun axtarılması və saxlanması (eks- tremal T.) ucun qurulup. Təzyiq, temp-r, səviyyə, sur”ət, sərf, elektrik


252


TƏNZİMLƏYİCİ KLAPAN


ğ—————————————"qqh” Ki lə as ə Iki kn —————————- tmə.


gərginliyi, cərəyan piddəti, tezlik, KYN Bə s. 1.-si olur. Əsas hissələri


əlcmə, muqayisə və icra orqanlarıdır. Və İHMM LAPAN — bax


Canan, | TƏNZİMLƏMƏ (İLUZU—suvarma və


digər su təchizi qurqularında, habe- be


lə su kanallarında suyun sərfolunma rejimini dəyitən hidrotexniki qurqu. Aztpaqıdakı nəvləri var: ba pi: Tip.— kanala suyun mənbədən və ya iri (ma- gistral) kanaldan verilməsini tənzim- ləyir, səviyyə saxlayan Tali. kanaldan su az sərf olunanda onӱn səviyyəsini sabit saxlayır: yuyucu Tlp. kanalın qurquya yaxın hissələ- rində gəlmə cəekӱntuləri təmizləyir: suayırıcı Tli, kanalın ipaxə- ləndiyi Yerdə suyu paylapdırır:, su tullayıcı Tlip.—istifadə olun- mamıpt suyu kənar edir. |

Tap. əksər hallarda dəmir-betondan (cox vaxt Yıqma konstruksiyalardan) Tӱrmilirilır. : TƏNZİMLƏNƏN KAPİTALİZM NƏZƏRİYYƏLƏRİ — burjua refor- mist və təftipci konsepsiyaların məcmusuyz iqtisadiyyatın dəvlət tərə- findən tənzimlənməsi əsasında kapi- talist təkrar istehsalının antaqonist ziddiyyətlərini aradan qaldırmaq, im- kanını təbliq edir. T.k.n.-nin for- malapması 20 əsrin əvvəlinə aiddir. Kapitalist iqtisadiyyatının tsiklik inkipafını investisiya prosesinin qeyri-bərabərliyi və istehlak tələbi- nin enib-qalxması ilə əlaqələndirir, tsiklik iqtisadi bəhranların qariı- sını almaqrı, yaxud onları yunguӱllən- dirməyi kapital qoyuluipqu və isteh- lak tələbinin umumi həcmini tənzim- ləməkdə KƏDYD.

Dəvlət-inhisarcı kapitalizmin in- kipafının ilkin mərhələsində kapi- talist tsiklinin caradan qaldırıl- masınaq dair burjua konsepsiyaları arasında tsiklin monetar-kredit nəzə- riyyəsinə əsaslanan kreditlə tənzimlə- mə usulları mərkəzi yer tuturdu. La- kin 1929—33 illərin dunya iqtisadi bəhranı bu nəzəriyyənin əsassızlırı- nı gestərdi. 30-cu illərin sonunda ilk dəfə C. M. Keynsin iplədiyi ka- pitalist tsiklinin makroiqtisadi kon- sepsiyası dəvlət-inhisarcı tənzimləmə

qramının nəzəri əsası olmupddu.

eyns ona əsaslanırdı ki, muasir ka- pitalizm kortəbii inkipaf edən və əzunu tənzimləyən təsərrufat sistemi kimi daha fəaliyyət gestərə bilmir. Keynscilik tərəfdarları bunun əsas səbəbini xususi (ppəxsi) ceffektli tə- ləbinə catınmazlıqında gərmut və buna gərə də burjua dəvləti tərəfin- dən tələbi (ədənilməklə) genitlən- dirmək proqramını irəli surmutilər. İkinci dunya muharibəsindən sonra T.k.n. keynscilik istiqamətində iplə- yən iqtisadcıların əsərlərində inki- ipaf etdirilmitdi. Onların fikrin- cə kapitalist iqtisadiyyatının tən- zimlənməsi həm avtomatik (məs., rəqa- bət mexanizminin kəməyi ilə), həm də həkumətin xususi (cdiskresionə) iqti- sadi tədbirləri vasitəsilə həyata ke- cirilməlidir. Muasir reformizm və təftitci nəzəriyyəcilərin coxu da bu məvqedə durur. Muasir Q.k.n.-nin MYX- təlif variantlarının məvcudluqruna baxmayaraq, onları burjua devlətinin iqtisadiyyatı cumumi rifah- yolu ilə planlı inkiaf etdirmək iqtidarın - da olması ideyası birləpdirir (bax


cӱmumi rifah dəvləti nəzəriyyəsiz). Lakin, V. İ. Leninin qeyd etdiyi ki- mi, kapitalist trestləri hec vaxt tam planlatdırmaya nail olmamıpq və ola da bilməz. Muasir iqəraitdə ən inki- iaf etmiiq kapitalist dəvlətləri lə aqır iqtisadi sarsıntıdan azad deyil. Bu əlkələri burumuli inflya- siya və imsizlik devlət-inhisarcı tənzimləmə metodlarının tam əsassız- Tbi FDİHbl- KƏCTƏPHD. TƏNZİF (ər. .ə.d2—təmizləmə, pak etmə), cunayhı—polotno toxunui- lu yungul, =ppəffaf, yumtaq, hurpoc- kopik pambıq parca, Aqardılmıit, bəzən də xam ipəkildə istehsal edi- lir. Sarqı materialı kimi, həm də paltar tikilitində kəməkci materi- al kimi, poliqrafiyada (xəritələri yapıpidırmaq ucun) və s.-də istifa- də edilir. TƏNGƏ, Təngk i—Azərb.SSR-in Ty- ba r-nunda, Vəlvələ cayının Yan sil- siləni kəsdiyi yerdə dar dərə. Təqr. 750 x hund.-də, Afurca k. yaxınlı- qındadır. Quba—Qonaqkənd avtomobil yolu buradan gecir. Bax Boyuk Qaf- qaz məqaləsindəki pəklə (Beyuk Qaf- qazda dar dərə). TƏNGƏ— Orta Asiyada (Xivə, Buxa- ra, Daikənd, Kokand) 14 əsrdən 1893 ilədək kəsilmiyi gumuii sikkə, Təqr. 20 qəpiyə bərabər idi. TƏNGƏRUD, Təngəru — Azərb. SSR-in Astara r-nunda cay. Uz. 48 km, hevzəsinin sah. 273 km2?. Talıyi sil- siləsindən (1520 m Hhund.-dən) baiila- nır. Xəzər dənizinə təkulur. Əsa- CƏH, İaFbiNI suları ilə qidalanır. Su- varmada istifadə edilir.


"TƏNGƏRUD— Azərb.SSR Astara r-nun-


da kənd. T. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 18 km 1im.-da, Bakı— As- tara avtomobil yolu kənarında, Lən- kəran ovəlıqındadır. Əh. 2284 (1985), tərəvəzcilik, caybecərmə və heyvandar- lıqla məptuldur. Orta məktəb, mədə- niyyət evi, kinoqurqu, 2 kitabxana, xəs- təxana: meqmarlıq abidələrindən Təkiyə, arxeoloji abidələrdən or: ta əsrlərə aid qədim qəbiristanlar


var.

TƏNGNƏFƏSLİK-tənəffus tezli- yinin və dərinliyinin pozulması) ha- va catınimazlıqı ilə muliaynət olu- nur. T. urək xəstəliklərində, fiziki idən bali verə bilər: kəskin T. tutma- ları (ən cox gecə) crək astmasının tə- zahurudur. Belə halda inspira- tor T. (nəfəsalma cətinləttir) bali verir. Ekspirator T. (nəfəs- vermə cətinləiqir) xırda bronx və bronxiolların (məs., bronxial astma- da) mənfəzinin daralmasından və ya atciyər toxumasının elastikliyinin itməsindən (məs., xronik akciyər em- fizemasında), beyin T.-i tənəffus mərkəzinin qıcıqlanmasından (iliii- lər, qansızma və s.) baiy verir. TƏNLİK—iki funksiyanın qiyməti bərabər olduqda arqumentlərin qiymət- lərinin tapılması məsələsinin ana- litik yazılınqı. Bu funksiyaların asılı olduqu arqumentlərə məchullar, funksiyaların qiymətlərini bərabər- liyə cevirən məchulun qiymətlərinə “əz in həlləri (kekləri) deyilir. Məs., x2=4 T.-inin həlli x = -2-dir. Q. umu- mi iqəkildə E(dn, 25) X,)=E(x1,e, X,)


kimi yazılır. Funksiya x1,.... lu, dəyi- pdənlərindən asılı coxhədlidirsə, T.


cəbri T. adlanır. Birməchullu umu- mi cəbri T.


dx" mə” nəf a 0


iqəklindədir: a, kompleks ədədləri əm- sallar, ” natural ədədi cəbri T.-in dərəcəsi adlanır (a,*=0, 1 =0, ”). Bir və ikidərəcəli T.-uH Həlli qaydası hələ qədimdən mə”lumdur. Cəbri T.-in həlli 16—17 əsrlərin ən vacib məsə- lələrindən biri olmupi, Z və 4 dərə- cəli T.-in həlli ucun dusturlar ta- pılmındır (bax Kardano dOusturu). Dərəcəsi 4-dən bəyuk olan cəbri T.-i umumi iqəkildə radikallarla həll etmək mumkun deyil. Cəbri T.-in ra- dikallarla həlli məsələsi Qalua nə- zəriyyəsinin yaranmasına səbəb olmui- dur. Hər cəbri tənliyin hec olmasa bir həqiqi və ya kompleks kəku var (bax Cəbrin əsas teoremi). Bir T.-in həlli digərinin də həllidirsə (və əksinə) bunlara ekvivalent (eyniguc- lu) T.-lər deyilir. T.-in həllinin varlıqı kəklərin hansı coxluqda ax- tarılmasından asılıdır. Məs., bir- məchullu ikidərəcəli x2=—2=0) tənli- yinin rasional ədədlər coxluqunda həlli yoxdur, həqiqi ədədlər coxlu-


qunda var və x = --u 2. Lakin x24-1= =() tənliyinin həqiqi ədədlər coxlu- qunda həlli yoxdur, kompleks ədədlər coxluqunda həlli var və x= :1. Məc- hulların mumkun qiymətləri coxlu- qunda butun ədədlər T.-i edəyirsə, ona oblastda eynilik deyilir. Məs., x =


r-—-— q

= x? mənfi olmayan ədədlər coxlu- tunda eynilikdir, həqiqi ədədlər cox- luqunda isə eynilik deyil.


Transsendent dəyitəndən asılı funksiya daxil olan T.-ə transsen- ent tənlik, məchulu radikal altın- da olan T.-ə irrasional tənlik de- yilir. Ədədlər nəzəriyyəsində qeyri- muəyyən T. eyrənilir. Belə T.-ə bir necə məchul daxil edilir, tam və ya rasional kəklər axtarılır (bax Diofant tənliyi). Məs., x2? 4-/2=22 tənliyinin tam həlləri 2=t24-n?, u = 2tp, x = tq? —p2? ipəklindədir (t, p—tam ədədlərdir). 4T.ə ter- mini digər təbiyyat elmlərində də iplənir (bax Kimyəvi tənliklər, Vaxt tənliyi). TƏNTƏN—Yaxın PTərq musiqi ədə- biyyatında musiqi əlcusunu (vəzn, bəhr) qeyd etmək ucun istifadə olu- nan vəzn bəlguӱsu (tən, tənnən, TƏHƏ- nən, təntən və s). TƏNTƏNƏLİ MARCMY — paradlarda, baxı tdlarda, deyuti bayraqları, orden- lər, SSRİ mudafiə nazirinin vım- pelləri təqdim edildikdə, abidələrə, deyuticulərin məzarlarına əklillər qoyulduqda və s. hallarda əsgəri his- sələrin (birlətqmələrin) musiqi səda- sı altında cərgələrlə kecib getməsi. Bax həmcinin marqi, rəsm-kecid. TƏHYXM (əə2), Əbu Əli əl- Muhesin ibn Məhəmməd ət-Tənuxi (939—994)—ərəb alimi, c Kitab nitivar əl-muhazira və əxbar əl muzakərah (*“Muhazirələrin tərtibi və mӱzakirələrin məqlumatıh) antolo- giyasının mçəllifi. Əsərdə Babək hə- rəkqtı, Dərbənd, onun əhalisi, Əbu-S- Sac tərəfindən Azərb.-ın im. sər- hədlərinin mehkəmləndirilməsi və s. haqqında da məlumat vardır.


253


—-.rkxsuox—x—x—unununı—xn—.ncnıxxxn—xusunnun———ıx—-n-xınısıı——x—xı-“—“—“oÖx—ıas?sd“asDsS”um———,—,.,”.— —.—————————--——.


.... R nb nı . M., Obzor is: po istorii Aze)| 1 tocniki arabskie), B., tərbağdikna (is


TƏPƏ —nisbi hund. 200 m-ə qədər, ya- macları az meylli, zirvəsi girdə və Ya ovalilyəkilli, bə”zən də ətəkləri ət- rafındakı sahələrdən az secilən sə ət relyef forması. TƏPƏ—qədim tikili qalıqları və mədəni təbəqələrlə ərtulmui yuksək- lik (Hund. təqr. 30—40 m). Orta Asiya, Qafqaz (o cumlədən Azərb. SR), Ya- xın PTərq (ər. təll), Hindistan və Balkan əlkələrində yayılmındır. T.-lərdəki məskənlər əsrlər, hətta min illər boyu məvcud olmuzidur. T. lər coxtəbəqəli qazıntıların apa- rılması və onun stratiqrafiyasının


(Azərb.SSR-də Kultəpə, Tur.SSR-də ə Əzb.SSR-də ə və s.


muəyyənlə məs - ə in idirilməsində. mu TƏPƏ YATA EI — Azərb.SSR Xacmaz r-nunda ilk Qunc devrunə aid (e.ə. -cu minillik) yaptayılp yeri. Hund. 3—4 m olan uzunsov təpədə Yerlətir. Mədəni təbəqənin qalınlırı 2 m-dir. Təsərrufat və mənipətə aid tikili qa- lıqları, ocaq yerləri, təsərrufat quyuları, qara və acıq cəhrayı rəngli gil qablar (kasa, celmək, təsərrufat kupləri, tava qırıqları və s.), dən- dapı, həvəngdəstələr, buləv daitları, sumuk bizlər, heyvan sumukləri və s. apkar edilmitdir. Əhali əkincilik və maldarlıqla məiqul olmutdur. T.y. PPimal-Pərqi Azərb.-da Kӱr-Araz mə- dəniyyətinin xarakterik arxeoloji abidələrindən biridir. TƏPƏ GAVRA, TəpəGa y pa(əşşf” o) — Mosul i.-ndən (İraq) 25 km iq.-də, e.ə. Ə—2-ci minilliklərə aid coxtəbə- qəli Yaayıti yeri. 1927, 1931—38 il- lərdə amerikan arxeoloji ekspedisi- yası qazıntılar aparmımldır. Aqqaqı təbəqə (XX) Xələf mədəniyyətinə (e.ə. Ə-ci minillik) aiddir. XTX—XP ta- bəqələr Ubeyd mədəniyyətinin yerli variantıdır. XT1—Uİ1 təbəqələr bo- ya ilə naxhiplanmıinq keramika, ingki- iaf etmii metallurgiya və zəngin ma- teriallı daiyq sərdabalarla səciyyə- lənən xususi mədəniyyətə mənsubdur. V11—V1 təbəqələrdə (e.ə. 4-cu minil- liyin sonu—3-cu minilliyin balilan- Rıcı) dulus carxında duzəldilmiin qablar əksəriyyət təqkil edir və si- lindrik məhurlər meydana gəlir. T. G.-da həyat e.ə. 2-ci minilliyin orta- larınadək davam etmiidir. Onun ust (111—1) təbəqələri gerunur, hurrilər mədəniyyəti ilə xarakterizə olunur. Əd. Caild Q., Drevnenpin Vostok v Svete novıx raskopok, per. s anql., M


TƏPƏ SİALK — İranda arxeoloji abidə (bax Sialg).

TƏPƏ HİSSAR—PTimal-PTərqi İra- nın Damqan (pi. yaxınlıqında Eneolit və Qunc dəvrlərinə aid yaayıi yeri. Ən qədim təbəqə (e.ə. 4-cu minilliyin 2-ci yarısı) Həndəsi naxınlı yapma keramika ilə səciyyələnir. Əhali ciy kərpicdən tikilmiti evlərdə yalpamıid: dır. Sonrakı təbəqələrdən dulus car- xında hazırlanmıil, uzərində geci, bəbir, quti təsvirləri olan keramika tapılmıtpdır: metallurgiya inkittaf etmitidi. E.ə. 3-cu minilliyin 1-ci ya- rısında tədricən naxıstlı keramika- nı qonur keramika əvəz etmipidir. E.ə. 3-cu minilliyin 2-ci yarısı—


QƏRBİYƏ


2-ci minilliyin əvvəllərində cicək- lənmə devru kecirmitdir. Həmin dəv- rə aid qəbirlər zəngin avadanlıqı ilə fərqlənir. T.H.-da varlı patriar- xal ailəyə məxsus olduqu gӱman edi- lən ayrıca Yaqpayıti evi də tədqiq edil- miidir. Bu da ibtidai icma qurulu- iyunun darılmasını gestərir.


Əd.. Masson V. M., Srednla Azil i DrevninV Vostok, M.—L., 1964,


TƏPƏDALI QƏBİRİSTANI Azərb.SSR Atqsu r-nunda, Qırlar k. yaxınlıqında antik və orta əsrlərə aid yatpayıti məskəni. Buradan Qaf- qaz Albaniyası dəvrunə aid qiymətli maddi mədəniyyət numunələri aikar olunmutdur (bax Qırlar). TƏPƏGƏ 3— Azərb. mifologiyası və folklorunda antropomorfik obraz. Divə yaxındır. 4 Kitabi-Dədə Qorqudə- un cBasatın Təpəgəzu əldurduyu ÖO- yuunda pəri ilə insan (coban) evladı, alnının ortasında tək gəzu olan azman kimi təsvir olunmutdur. T., əfsanəyə gərə, kərpə ikən ona sud ve- rən dayələrin qanını sorub əldur- mulidur. Anasının sehirlədiyi T.-u yalnız gezundən oxla vurmaq, əz til- simli qılıncı ilə əldurmək olar. Dastanda Basat T.-ə qalib gələrək, xalqı fəlakətdən qurtarır. T. suje- tinə və obrazına cQaraoelumg dasta- nında, Azərb. naqıllarında da təsa- duf edilir. T.-un bir cox dunya xalq- ları mifologiyası və folklorunda paralelləri |kikloplar, Homerin c Odisseyaəsında Polifem, Orta Asiya xalqları folklorunda Birgezdu, Jelqızgez (qazax), Jelqızkezdi dev (qırqız), Ekegəz, Təpəgez, Dəpəgəz (turkmən, qaqauz) surətləri və s.Y var. Əd. Təhmasib M. H., 4Dədə Qor- qudə boyları haqqında, Azərbaycan pyi- fahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, kitab 1—2, B., 1961—66, Sultanlı Ə., Dədə Qorqud dastanı haqqında qeyd- lər, onun 4*Məqalələrə kitabında, B., 1971, Bartolıd V. V., TurepkiNn ənoc M Kavkaz, Soc., t. 5, M., 1968: Koroqlı X. Q., OquzskiA qeroiceskin əpos, M., 1976: Mifı narodov mira, t. 2, M., 1982.


TƏPİTMƏ— dərini, toxuma və orqan- ları isitmək ucun inlədilən mӱalicə usulu. Q. ucun istiliyi pis gecirən maddələrdən (İslandiya mamırı, gə- tan toxumu, kӱl, torf və s.) istifadə olunur. Quru və nəm T. mə”lumdur. T. məqsədi ilə isti palcıq və parafindən də istifadə edilir. Azərb.-da qədim- dən bəri undan, un və yumurta sarı- sının qarıpıqından isti xəmir ha- zırlayıb T. məqsədi ilə iilədirlər. TƏPMƏYƏN TOPLAR —atəi acılar- kən luləsi təpməyən (arxaya hərəkət etməyən) reaktiv silahlar. T.t.-da atəil zamanı barıt qazlarının bir qismi lulənin xəzinə hissəsindəki deipikdən arxaya cıxaraq təpmə quvvəsinə əks istiqamətli reaktiv quvvə yaradır və təpməni aradan qaldırır. Kalibri 57—120 mm, cəkisi 50—310 kq-dır. Kumulyativ və qəlpələnən mərmilərlə atəi acır. 400 mm-dək qalıplıqda zirehi depə bilir. Bir və coxluləli, yedəyə qopulan, əzugedən və avtomobi- liv kuzovunda datınan olur.

TƏR—tər vəzilərinin ifraz etdiyi rəngsiz, azacıq pYor maye. İnsai QT.- inin 98—9926-ini su, O,196-dək qədə- rini sidik cevhəri, sidik luriyusu, ammonyak, muxtəlif duzlar, yaqlapr, uzvi və qeyri-uzvi maddələr və s. təp1- kil edir, Dəri səthində toplanan T.-ə



piy vəzilərinin sekreti qarıpqır. Ətraf muhitin temp-ru Yuksəldikdə, arır əzələ ipi zamanı və isti maye qəbul etdikdə və s. T. ifrazı kəskin artır. T. parcalanma məhsullarının orqanizmdən cıxarılmasında, istili- yin tənzimlənməsində və osmotik təzyi- qin sabit saxlanmasında yaxından ii1- tirak edir. T.-in tərkibi orqanizmin vəziyyətindən, qanda mӱxtəlif maddə- lərin olmasından vz s.-dən asılıdır. TƏR VƏZİLƏRİ– insanda və bir cox məməli heyvanlarla dərialtı birləit- dirici toxuma qatında tər ifraz edən boruvarı sadə vəzilər. T.v.-nin sayı (insanda 2-dən 5 mln.-dək)və beyukluyu bədənin muxtəlif yerlərində də rabər yayılmıtidır. Ən cox ovucda, ayaqaltı nahiyədə, qoltuqaltı bopyluq- da, alında və digər bukutilərdə olur. Bu nahiyələrin hər sm?-ində 140—340- dək T.v. yerləlir. T.v.-nin fəaliyyəti muhit teml-rundan asılı olaraq kəs- kin dəyinir. T.v. istilikherməni tən- zimləyir, orqanizmdən azot mӱbadiləsi məhsullarını və qələvi metalların duzlarını, o cӱmlədən natrium-xlori- di ifraz edir.

TƏRAKİ (,/:/) Nur Məhəmməd (1917, Qəznə əyaləti, Mukur (1i,—8.10.1979, Kabil)—Əfqanıstan dəvlət xadimi, yazıcı. Kəndli ailəsində dorulmuit- dur. Qəndəharda konserv z-lunda fəh- lə ipləmitdir. 50-ci illərin əvvə- lində c“Oyanan gənclikə siyasi qrupu- nun yaradılması nə fəaliyyətində ya- xından itptirak etmindir. 1965 ilin yanvarında Əfqanıstan Xalq Demok- rat Partiyasını (ƏXDİ) yaratmıpi, partiyanın 1-ci plenumunda ƏXDİ MK-nın birinci katibi (1977 ildən Bap katibi) secilmipdir. ƏXDİ-nin orqanı olan 4“Xalqə məcmuəsinin re- daktoru (1965 ildən) idi. 1978 il Ap- pel inqilabının qələbəsindən sonra IDR İnqilab PQuqasının sədri (1978, aprel— 1979, sentyabr) və ƏDR-in Ba naziri (1978—1979, marl1) olmutdur. 1978 ilin dekabrında SSRİ- yə rəsmi səfəri zamanı dostluq və əməkdatllıq


haqqında Sovet—Əfqanıstan muqavi- ləsi imzalanmıpldı. T. imperializmin agenti H. Əmi-


nin əmri ilə partiya və dəvlət vəzi- fələrindən uzaqlalpdırılmopi (1979, sentyabr), sonra isə vəhiyicəsinə əl- durulmutdur.

T. 1953 ildən ədəbi yaradıcılıqla məpqul olmuqidur. Əfqan xalqının inqilabaqədərki acınacaqlı həyatın- dan bəhs edən povestlərin (*Banqın sərgərdanlıqıg (1958), cHərlənməə (1958), 4 Tənhaq (1962)|, hekayə, ocerk və publisistik yazıların muəllifi- dir. Yaradıcılıqı əfqan ədəbiyya- tında realizmin inkiipyafına tə sir gestərmipdir. Klassik rus və sovet ədəbiyyatından tərcӱmələr etmiiydir.


Əsəri: povesti, M.,


TƏRBİYƏ —pəxsiyyətin ictimai və mə- dəni Həyatda, istehsalda fəal iptira- kına nail olmaq ucun onun məqsədyen" lu, sistemli surətdə formaladırıl- ması prosesi. Q. ailənin, məktəbin, məktəbəqədər və məktəbdənkənar mMuəs- sisələrin, ulaq və gənclər təigilat- larının birgə faaliyyəti sayəsində həyata kencirilir. T. tə”lim prosesin- də də verilir və onunla vəhdət təiPQ- kil edir. Tə lim T.-nin guclu BaCH“ təsidir.


Skitanil Banqa i druqie 80.


254


T. sinfi xarakter dapıyır. K. Marks və F. Engels burjua T. usu- lunu kəskin təpqid edərək, prinsipcə yeni, proletar T. usulunu irəli sur- mulplər. V. İ. Lenin kgəstərmiidir: cGənclərin tə”lim ipini, təpkilini və tərbiyəsini biz yalnız kəkundən də- Yipdirməklə mӱvəffəq ola bilərik ki, GƏNC nəslin səyləri nəticəsində kəh- nə cəmiyyətə bənzəməyən bir cəmiyyət, yəni kommunizm cəmiyyəti yaradıl- mıpi olsunə (Əsər. tam kӱlliyyatı, c. 41, səh. 325).

SSRİ-də həyata gecirilən vahid T. sistemi kommunist tərbiyəsidir. T. vəzifəsinin yerinə yetirilməsində sovet ailəsinin rolu beyukdur (bax Ailə tərbiyəsi, Məktəbəqədər tər- biyə). Bununla yanapyı, gənc nəslin kollektivcilik, doqruculuq, pquurlu intizam, “əməksevərlik, insanpərvər- lik, vətənpərvərlik, beynəlmiləlci- lik ruhunda Q.-sində pioner və komso- mol təpkilatlarının, televiziya, ra- Dio, kino, teatr, kitabxana və s. də rolu az deyildir (bax Məktəbdənkənar və sinifdənkənar ii, “Məktəbdənkə- nar syəccucənəp). T. muhitlə qariı- lıqlı əlaqədədir. Sovet adamlarının kommunist Q.-si ictimai muhitin daha da yaxpılaqidırılması və təkmilləii- dirilməsinə yənəldilmipdir. T. eyni zamanda mӱhitin tə”sirinə də mə“ruzqa- lır. Muhitin bu və ya digər amilləri T. ipini Həm asanlatidıra, həm də cə- tinləpdirə bilər. Ona gərə, utpaqla- rı əhatə edən muhitdə nəqsan və qusur- lar dərhal aradan qaldırılmalıdır.

T.-nin ictimai fəaliyyətlə, kommu- nizm quruculuqu prinsipləri ilə sıx əlaqələndirilməsi, umaqların icti- map-faydalı əməyə cəlb olunması, T. ipinin kollektivdə və kollektiv va- sitəsilə təpkili, uttaqların ya:i və fərdi xususiyyətlərinin nəzərə alın- ması, ptəxsiyyətə hərmətlə tələbkarlı- qın vəhdəti T.-nin əsas prinsiplə- ridir. T. prosesində utpaqların hiss və puuruna, davranhitına tə”sir edən, onları əxlaqi normalara əməl etməyə alıpdıran bir sıra usullardan isti- fadə olunur (bax Tərbiyə uşulları), PQəxsiyyətdə mutpahidə edilən zərərli əxlaqi keyfiyyətlərin aradan qaldı- rılması (Yenidəntərbiyə və əzunutər- biyə) da T.-nin tərkib hissəsidir. t. nin qanunauyequnluqları cəmiyyət, is- tehsal, təqlimin məzmunu, T. oluna- nın Yapp və fərdi xususiyyətləri, tər- biyəcinin hazırlıq səviyyəsi və s. ilə sıx əlaqədardır. T. cəmiyyətin ən zəruri funksiyalarından biridir: o6- ektiv prosesdir, adamların arzu və istəyindən asılı deyil.


Kommunist T.-sinin nəzəriyyə və


metodikası məsələləri N. Krup- skaya, M. İ. Kalinin, A. V. Luna- carski, N. N. Nərimanov, A. S. Ma-


karenko, V, A. Suxomlinski və digər DəVlət xadimləri və sovet pedaqoqla-" rının əsərlərində ətraflı :iərh edil- mipdir. T.-nin məqsəd, məzmun və və- zifələri Kommunist partiyası və So- Vet dəvlətinin direktiv sənədlərin= də, o cumlədən Sov. İKP MK-nın iyun (1983) və fevral (1984) plenumların- Da əks olunmuztdur.


ö Əö.: Marks K., Ənqelıs F., . vospitanii i obrazovanii, t. 1—2, M., 1978: Lenin V. İ.,*Kommunist tərbi yəsi mə nəviyyatı Haqqında, B., 1977, yenə onun, O vospitanii i obrazovanii, t. 1—2, M., 1980: Sov. İKP Proqramı, B..


TƏRBİYƏ PRİNSİPLƏRİ


1977, Sov.İKP Mərkəzi Komitəsi Plenu- munun materialları. 14—15 iyun 1983-cu il, B., 1983, Sov İKP Mərkəzi Komitəsi Plenumunun materialları. 13 fevral 1984- cu il, B., 1984, Muradxanov, M. Makarenkonun pedaqoji irsi, B., 1965: Makarenko A. S., Soc,, v .7-mi t,, t. Ə, M., 1958, SuxomlinskinB. A., O vospitanii, 4 izd., M., 1981, Kabalev- skinND., Vospitanie uma i serdia, M..1981, TƏRBİYƏ PRİNSİPLƏRİ Tərbiyə,

TƏRBİYƏ XUSULLARI–—tərbiyə olu- nan pəxsə lazımi əxlaqi keyfiyyətlər apılamaq ucun istifadə edilən təd- birlər. Sovet pedaqogikasında T.y. bunlardır: 1)inandırma— kom- munizm qurucusunun əxlaqi keyfiyyət- lərinin həyati əhəmiyyətinə inam və əqidə yaratmaqy 2) alıpmpdırma— pəxsdə (utpaqda) əxlaqi hərəkətin də- fələrlə təkrarı yolu ilə adətə cevril- MƏCH Z)urərbətləndirmə və cəzalandırma–rərbətləndirmə zamanı tiəxsin (utaqın) diqqətini onun yaxpı, ictimai-faydalı hərəkət- lərinə yənəltmək, bu hərəkətlərin bəyə- nildiyini onun nəzərinə catdırmaq, pəxvi (uptaqı) dəyərli, :-ictimai-fay- dalı hərəkətlərini təkrarlamaqa hə- vəsləndirmək. pəxsin (uzlparın) diqqətini onun pis hərəkətlərinə yənəltmək, bu hərəkətlə- rin pisləndiyini ona bildirmək, onu bu hərəkətlərdən cəkindirmək. Pər6əT- ləndirmə və cəzalandırma zamanı pe- daqoji tələblərə əməl edilməlidir. . TƏRBİYƏVİ XARAKTERLİ MƏC- BURİ TƏDBİRLƏR – SSRİ-də həd- di-buluqa catmamıpnlara bəyuk icti- mai təhluləli cinayət hesab edilmə- yən əməllərə gərə, cinayət məs”uliy- yəti tətbiq oluna bilməyən yatda edil- MHH ictimai təhlӱkəli əməllərə ge- rə, cəmiyyətə zidd hərəkətlərə (məs., xırda xuliqanlıq) və s. huquq pozun- tularına gərə cinayəq cəzası əvəzi- nə tətbiq olunan tədbirlər.

T.x.m.t. bunlardır: camaat qar- pısında və ya məhkəmə tərəfindən muəyyən edilmitl batqa formada zə- rər cəkmiti ipəxsdən uzr istəmək və- zifəsini uçzərinə qoymaq təhmət və ya iiddətli təhmət e”lan etməş Hhəddi- buluqa catmamıtp ipəxsi valideynlə- rin və ya onları əvəz edən pqəxslərin ciddi nəzarətinə vermə: ictimai tər- biyəcinin, xalq maarifi orqanları- nın və ya məktəblərin nəzarətinə ver- məs ictimai təpkilatın və ya əmək kollektivinin (onların razılıqı olarsa) nəzarətinə verməy xususi muça- licə-tərbiyə mӱəssisəsinə yYerləidir- məqs həddi-bulura catmamınlar ucun tərbiyə koloniyalarına gendərmə. T.x.m.t. məhkumluq hesab olunur. TƏRBİYƏDƏ (YƏXSİ NU MUNƏ — tərbiyə edənin (muəllim, valideyn və b.-nın) əz iəxsi hərəkətləri, fəa- liyyəti ilə tərbiyə olunana təsiri. Tərbiyəcinin 1pəxsi numunəsi tərbi- yə prosesinə əsaslı kəmək gestərir. Utpaq və yeniyetmələrdə yuksək əxlaqi və iradi keyfiyyətlər tərbiyə etmək ucun Hər ppeydən əvvəl, tərbiyəcinin əzu belə keyfiyyətlərə malik olmalı, əməklə, ailədə, davranızyda, uçmumiy- yətlə, butun fəaliyyətində baiqala- rına numunə olmalıdır.

K. D. Uminski T lp.n.-ni Hec bir dərslik, hec bir əxlaqi nəsihət, hec bir cəza BƏ rəqbətləndirmə vlə əvəz edilə bilməyən ecazkar quvvə adlan: dırmısidır,


bax


əzalandırma zamanı


TƏRBİYƏ-ƏƏMƏK KOLONİYASI— SSRİ-də azadlıqdan məhrumetməyə məhkum olunmut və hHəddi-buluqa cat- mamıntl cinayətkarların cəza cəkdik- ləri islah-əmək -idarəsi. Otlanlar və qızlar ucun ayrılıqda T.-ə.k. yaradı- lır: ӱmumi rejimli və mehkəm rejim- li koloniyalar da məvcuddur. Meh- kəm rejimli koloniyaya əvvəllər azadə lıqdan məhrumetmə cəzasını cəkmipq, yaxud aqır cinayətlərə gerə məhkum olunmupq və ya rejimi qərəzli surətdə pozmaqa gərə umumi rejimli koloni- yadan kecurulmuti ovrlanlar gəndəri- dir. Həddi-buluqa catdıqda tərbiyə- ləndirilənlər islah-əmək koloniyası- na kecurulurlər. Tərbiyələndirilən- lərin hamısı məcubri təhsil, ixti- sası olmayanlar, həmcinin pepə texni- ki təhsili almalıdır. T.-ə.k.-nda 8 və 10-cu sinifləri, peə təhsilini, yaxud ixtisasını artırma kursunu bitirənlərə umumi tipli attestat və vəsiqə verilir. Onlar əmək qanunveri- ciliyinin normalarına riayət etməklə əməyə cəlb olunurlar. Tərbiyələndi- rilənlərin saxlanılmasına sərf olu-


ənnan xərclərin bir Hissəsini və tə-


rətdikləri cinayətlərin vurduqu mad- di zərəri ədəmək ucun onların əmək haqqından pul tutulury bununla yana- piı rejimi pozmayan tərbiyələndiri- lənin əmək haqqının 4596 -i onun pəxsi hesabına kecurulur.

Koloniyadan azad edilmiit tərbi- yələndirilənlər, bir qayda olaraq, va- lideynlərinin, yaxud onları əvəz edən pəxslərin yanına gəndərilir:z bu məqsədəuyqun hesab edilmədikdə onlar həddi-bulura catmamıiların iiləri uzrə komissiyaların kəməyi ilə kolo- niya Yerlətdiyi yerdə İLİƏ əə TƏRBİYƏLƏNDİRİCİ TƏ”LİM — pagirdlərin bilik, bacarıq, vərdi əldə etməsini onların ippəxsiyyət kimi formalatması ilə uzvi surətdə əla- qələndirən təlim. Təlimin tərbiyə- ləndirici təsiri onun məzmunu, təip- kili, planlalpdırılması, usul və Fərməları ilə barqlıdır. Sovet mək - təblərində T.t. prosesində kommunist tərbiyəsinin əsas vəzifələri həyata geci ər TƏRBİ YƏT Məhəmmədəli Mirzə Sa- dıq oqlu (26.5.1877, Təbriz— 17.1.1940,




Tehran) — Azərb. uzunu alimi, maarifci- Nu demokrat, ictimai

xadim. Təbrizdə


təhsil almıpt, ərəb, fars, fransız və ingilis dillərini mӱkəmməl eyrən- mipdir. Təbrizdə yeni tipli €Təpön- yətə mədrəsəsi(1899 ) və eyniadlı ki: | tabxana an bli, caGəncineyi-fununı | (F Bilik xəzinəsizr, 1903) jurnalını nəpir etdirmitt, 4İttihadə (1908) qə- zetinin redaktoru olmupdur. Yaxın PPərq və Avropa əlkələrinə səfər et" miip, bir muddət Bakıda iranlıların ca İttihadə məktəbində mudir ipləmii- dir. İran inqilabının (1905—11) . iptirakcısı olmup, onun məRlu" iyyətindən sonra Berlində və İstam- bulda mӱhacirətdə yalpamıpdır. 19 ildə vətənə qayıtmıpl, Cənubi Azərb. maarif idarəsinin rəisi, Təbrizin bələdiyyə rəisi olmusqi, bir necə dəfə İran milli məclisinə deputat secil"


TƏRƏVƏZCİLİK İNSTİTUTU


mitidir. *İran və fars mətbuatı tərindən səhifələri (5915) ə 20 əsrə qədərki Cənubi Azərb., İran mətbuat və mətbəə tarixi tnıqlandı- rılır. Qədim" dəvrlərdən 20 əsrin 30- cu illərinədək yazıb-yaratmı:t azərb. pair, yazıcı, rəssam, nəqqait, xəttat, musiqici, alim, jurnalist və digər .... xadimləri əkə KEHHLI məlumat verilmiqi cDanipməndani- Azərbaycanı (1935) əsəri Azərb. ədəbiy- Atı və mədəniyyəti tarixinə dair mu- um mənbədir. Cənubi Azərb.-ın cor- rafiyasına dair əsərləri də var. Fir-


dik ... yubileyində

-yə gəlmiii akıdla olmuti

(1934). , ulidur Əsəri:


ks "bər Feb ST ə kəl


Əd.: Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 3 cilddə, c. 2, B., 1960, səh. — a m"


TƏRBİ YƏHCİ—genip: mə”nada—tərbi yə edən, eyrələn adam, kollektiv: məhdud mə nada: tədris-tərbiyə muəssisəsindzə T. vəzifəsini ifa edən itəxs. Məktəbə- qədər tərqiyə muəssisələrində T. ura- tı var. (mumtəhsil məktəblərində T. vəzifəsini butun mӱəllimlər yerinə


ə

ƏPƏ (Chenopodiun)—rəpəunsəknn-nəp fəsiləsindən bitki cinsi. Bir və ya ikiillik otlar, bə”zən yarımkollar, az hallarda aqaclardır. Cicəkləri igicinsiyyətlidir: supurgəvarı, yaxud sunbulvarı cicək qrupunda toplan- mıtidır. Meyvəsi təktoxumludur. Mu- layim qurptaqlarda 200-dən artıq, SSRİ-də 30-dək, o cumlədən Azərb. SSR-də 13 nəvu məqlumdur. Aərım- tıl T. (SH. ayHip) qaramal ucun yax- iptı yemdir. Bunun və nəvlərinin yarpaq və cavan zorları dovqada, salat və porbada istifadə edilir. Toyuq T.-sinin tərkibində olan xenopodi ya- qından qurdqovucu vasitə kimi isti-

adə edilir.

ƏRƏVƏZ BİTKİLƏRİ—Secərilən və ya yabanı ot bitkiləri: bunların pirəli hissələri—tərəvəzi yeyilir. T.b.-nə 1200-dən artıq nəvu əhatə edən 78 fəsilə aiddir: təxminən yarısı becərilir, qalanından yabanı halda istifadə edilir. T.b.-nin (pomidor, badımcan, istiot, xiyar, yerkəku, kə- ləm, turp, soran, sarımsaq, kəvər, cu- qundur və s.) meyvəsi, kəku və gəvdə- sindən istifadə olunur. T.b. bir, iki və coxillik olur. Birillik T.b. hə- yat tsiklini (toxumdan toxuma qədər) bir ildə bapa vurur və butunluklə quruyur (paxlalılar, qabaq fəsiləsi, qırmızı turp, pquyud və b.). İkiil- lik T.6. birinci il yeməkdə istifadə edilən məhsullar, ikinci il toxum (soran, sarımsaq, meyvəkəklulər, qır- mızı qurp və gələmdən baiqa) əmələ gətirirlər. Coxillik T.b. (rəvənd, turpəng, tərxun və 6.) təkrarən meyvə verməsi ilə xarakterizə olunur. T.b.-n- dən coxu tropik və su pik quripaq- larda əmələ gəlmitpdir: bir qismi is- tiliksevən, bəziləri isə soyuqsevən bitkilərdir. T.6. SSRİ-nin butun zonalarında becərilir.Bax həmcinin


əvəzcilik.

TƏRƏVƏZ VƏ MEYVƏ KONSERVLƏ- Rİ—muxtəlif tərəvəz və meyvələri xususi e”maldan gecirməklə (sterili- zasiya və ya pasterizasiya) hazırlan- mı yeyinti məhsulları. T ə R ƏBƏ3 konseraləri (TK) istehsalın- dan və lə yinatından asılı olaraq təbin, qəlyənaltı, pəhriz, nahar çcun


konservlərə, həmcinin qatılaqtidırıl. mhip tomat məhsulları, tərəvəz ipirə- si, sirkəyə qoyulub pasterizə edilmin və s. qruplara bəluӱnur. Təbii TK Ha- zırlamaq ucun pərtulmuii tərəvəzin (gey noxud, gey lobya, yerkəku, cuqun- dur, gul kələm və s.) uzərinə 2—394 - li duz məhlulu təkulub sterilizə edi- lir. Qəlyanaltı TK ucun bitki yarqın- da qızardılmı(l soran, Yekə və s. doqranılıb ic hazırlanır. Bibər, po- midor və 6. tərəvəzin ici doldurulub uzərinə tomat sousu əlavə edilir. Qəlyanaltı TK-nin ən cox yayılmıln nəvu tərəvəz (badımcan və s.) kurusu- ayp. Nahar konservləri 1-ci və 2-ci xərək (borti, porba, tərəvəz raqusu və s.) reseptləri uzrə hazırlanır. Bu konservlərdə suyun miqdarı adi xərək- lərə nisbətən 2 dəfə azdır. Meyvə konservlərinə təzə yə və tizəkərdən muxtəlif usullarla hazır- lanmıii kompot, sterilizə edilmit pure, pirələr, murəbbə, cem, jele və s. daxildir. TƏRƏVƏZCİLİK—1) tərəvəz bitki- lərinin yetipdirilməsi ilə məpRul olan k.t. sahəsi. T. k.t.-nın muhum bir sahəsi kimi insanların qidasında is- tifadə edilən və mualicə əhəmiyyətli tərəvəz bitkilərinin becərilməsi ilə məprul olur. Elmi fənn kimi T. tə- rəRəz bitkilərinin bioloji xususiy- yətlərini və bunun əsasında onların becərilmə qaydalarını eyrənir. Bos- tancılıqda—bostan bitkilərinin (qar- pız, yemiti, qabaq) yetippdirilməsi T.-ə aiddir. Acıq qrunt va ertulu qrunt T.-i ayırd edilir. Acıq qruntda tərə- vəz və toxum almaq ucun yaz-yay vz pa- yız dəvrundə tərəvəz bitkiləri yetitpə dirilir. İqlim ipəraitinə gərə məhsul almaq mumkun olmadıqda tərəvəz ertu- lu qruntda yetipdirilir. Acıq və ər- tulu qruntlar bir-biri ilə sıx əlaqə- dar olub biri o birini tamamlayır, butun il ərzində tərəvəz istehsalını tə min edir. SSRİ-də“acıq qruntda 60-dək tərəvəz (kələm, pomidor, xiyar, soran, yerkəku, cuqundur) və həmcinin ədviyyat bitkiləri (tərxun, kəpniqt, reyhan, kəvər, nanə və ac ərtulu qrunt- da isə xiyar, pomidor, soran, həmcinin gӱl kələm, turp, kahı daha cox əkilir. SSRİ ərazisində tərəvəz yetitidi- rilməsi haqqında ilk təsəvvurlər era- Mbl3blH Ə ƏCpHHƏ aiddir. 11—1 mol Rusiyada T. əz dəvru ucun yuksək səviy- yəyə catdı. Sovet hakimiyyəti illərin- da T. geni inkitaf yoluna qədəm qoy- du. Belə ki, iri iyahərlərin (Moskva, Leninqrad, Kiyev, Xarkov və s.) ətra- fında ixtisaslipdırılmıiz T. s-zla- rı yaradıldı. SSRİ-də tərəvəz isteh- qalı bitkilərin məhsuldarlıqının arxırılmayı hesabına əldə olunur. İnqilabdan əvvəl Azərb.-da T. az bio sahəni (3300 ha) əhatə edir və əhalinin tərəvəzə olan tələbinin cəmi 10—1595-ini ədəyə bilirdi. İnqilab- dan sonra resp.-da tərəvəz əkinləri sa- həsinin xeyli genipləndirilməsinə baxmayaraq 1960 illərin əvvəllərinə qə- dər bu sahə ləng inkipiaf edir nə qədim dirrikcilik r-nlarından gə- ə cıxa bilmirdi. Sov.İKP MK və SSRİ Nazirlər Sovetinin c Azərbay- can SSR-də kənd təsərrufatını in- kmipaf etdirmək tədbirləri haqqındaq (1970, iyul) və cAzərbaycan SSR-də gənd təsərrufatı istehsalını laha da intensivləidirmək tədbirləri haq- qındaə (1975, iyul) qərarlarından


255


sonra T. Sur ətlə inkipafa batladı. Tərəvəz istehsalı respublikanın 4 iq- tisadi oonasında— Lənkəran-Astara, Quba-Xacmaz, Abiyeron və Kirovabad- Qazax zonalarında mərkəzləptdiril- miidir. İqlim-torpaq pqəraitinə, cor- rafi məvqeyinə və iqtisadi məqsədəuy- qunluquna gərə Lənkəran-Astara zona- sında farai tərəvəz istehsalı, Quba- Xacmaz zonasında konserv sənayesi və Bakı, Sumqayıt iqəhərlərinin əhali- SİNİ QİSMƏN TƏ MİN etmək ucun tərəvəz istehsalı inkipaf tapmıpdır. Ab- peron və Kirovabad-Qazax zonaları- iın T.-i, əsasən, yerli əhalini tə”min etmək ipinə xidmət edir. İndi resp.- da tədarӱk edilən tərəvəz məhsulla- rınıp 9026-ni təkcə iki zona (Lənkə- ran-Astara, Quba-Xacmaz) verir. Tərə- vəz, an bitkiləri və gartof əkin- ləri 69,3 min La sahəni tutur. Bunun- la yanapı, Lənkəran-Astara zonası Umumitti tərəvəz bazası e”lan edilmipdir və əlkənin iri sənaye mə- hərlərini faraiq tərəvəzlə tə”min edir. Tərəvəz istehsalı 016,7 min tona (1982), 2a-dan məhsuldarlıq isə 1969 ildəki 120 s-dən 1982 ildə 219 s-ə cat- dırılmındır.

h, xarici əlkələrdən ən cox BXR. də inkipaf etmipdir. Burada istəh- sal olunan tərəvəzin cox hissəsi, tə- zə tərəvəz və tərəvəz konservi 30-dək əlkəyə eksport elilirMacXR, RSR və qismən ADR-də T. ingipaf etdirilir. Cində T. əkinciliyin ən qədim sahə- lərindən biridir. Burada 80-dək tə- rəvəz becərilir.

apitalist əlkələrindən ən cox tərəvəz əkən İtaliyadır. Nide land inkipaf etmipq T. əlkəsidir. Nider- land dunyada adambaptına dupqən is- tixana sahəsinin ən cox olduqu əlkdə- dir. AFR-də 30-dan artıq HƏ- BY, B. Britaniyada isə mnaxnanbı TəD3- vəz bitkiləri BƏ kələm əkilir. ABPQ- da T. k.t. istehsalının ən bəyuk sahə- sidir. T. Yaponiya, Meksika, MƏR, Əlcəzair, Məraketi və s. əlkələrdə də inkitaf etdirilir.

2) Tərəvəz bitkilərinin biologi - yasını və becərilmə usullarını əy- sə elm sahəsi.

TƏRƏVƏZÇİLİK İNSTİTUTU, Azərbaycan Elmi-Taəadqi- qat Tərəvəzcilik İnsti- tut u—Azərb.SSR Meyvə-Tərəvəz Tə- sərrufatı Nazirliyinin elmi-tədqi- qat mӱəssisəsi. 1965 ildə Azərbaycan Elmi-Qadqitat Əkincilik İn-tunun tərəvəzcilik pe”bəsi əsasında yara- dılmıindır. İn-tun 4 ppe”bəsi, 16 la- boratoriyası, Lənkəran, Qusa cay, To- vuz zona təcrubə st.-lapı asallı dayaq məntəqəsi, elit kartofculuq s-zu, Abieron yardımcı təcrubə təsərrufa- tı var. İn-tda yuksəkməhsuldar, tez- yetipən, xəstəlik və zərərvericilərə davamlı, uzaq məsafələrə dapına bi- lən, uzun muddət saxlanması mumkun olan tərəvəz, bostan bitkilərinin və kartofun yeni sortlarının yaradıl- ması ilə yanaptı, toxumculuqun duz- gun təpkili, ӱzvi və mineral gubrə- lərin səmərəli normalarının aptar edilməsi, əkin, becərmə və yıqım it- lərinin mexaniklətdirilməsi, xəstə- LİK və zərərRericilərə qarpqı mubari- zə tədbirləri, nəvbəli əgin sistemi, mӱtərəqqi aqrotexniki usulların acız Və ertulu sahələrdə Hi dair tədqiqat iplərin aparılır. İn- tun əməkdaiyları tərəvəz bitkilərinin


256


TƏRƏQQİ



(pomidor, gələm, soqan, sarımsaq, yer- kəku və s.) bir cox yeni yӱksəkməhsul- dr sortunu Yaratmhıllar. TƏRƏQQİ, cəmiyyətdə--cəmiyyə- tin ən sadədən ali pilləyə doqru inki- pafı. Burjua filosoflarından bə”- zisi ictimai dəyipikliklərin istiqa- mətsiz xarakterdə olduqunu, baqkJkala- rı cəmiyyətin dairəvi, ucunculəri isə geri (tənəzzul) hərəkətdə olması fikrini seyləyir. Bəqəriyyətin inki- ppaf yolu murəkkəbdir. Cəmiyyətin in- kipafında dairəvi hərəkət halları da, tənəzzul devrləri də olmupdur. Lakin tarixin ayrıca qısa muddəti deyil, beyuk bir devru, tarixi mər- hələsi nəzərdən kecirildikdə inkippa- fın çmumi meylini —T. yolu ilə hə- rəkətini muəyyənlətdirmək slar. Bu, ictimai-iqtisadi formasiyaların də- yiptməsində ifadəsini tapır: onun zsa- sında məhsuldar quvvələrlə istehsal munasibətlərinin qarpılıqlı tə si- ri, gehnə istehsal usulunu mudafiə edən siniflərlə qabaqcıl ictimai quvvələrin mubarizəsi durur. İctimai T.-nin obyektiv “ə cəmiyyətin maddi əsasındadır. V. İ. Lenic məhsuldar quvvələrin inkiiya- fı mənafeyini cictimai tərəqqinin ən yuksək me”yarız (Əsar. tam kulliyya- tı, c. 16, səh. 234) saymıqldır. İnsald həyatının həlledici sahəsi maddi is- tehsal olduquna gərə, bu me”yar ən ƏB- vəl məhsuldar quvvələrin inkilyafı- nı, insanın ictimai bərabərsizlik- dən, istismardan azad olması dərəcə- sini ehtiva edir. Həmin me”yar baxı- mından ibtidai icma, quldarlıq, feo- dalizm, kapitalizm və kommunizm for - masiyaları bəpzəriyyətin yӱksələn HF- kipafında qanunauyqun mərhələlər- dir. Kutləlzrin mənəvi inkitafı cəmiyyətin umumi T.-si ilə tə min edi- lir. Kapitalizmdə T. antaqonist, qey- ri-bərabər xarakter dapıyır. İsteh- salın, texnikanın, elmin inkitafı, əsasən bir qrup insanların mənafe- yinə. xidmət edir. Sosializm muasir devrdə cəmiyyətin hərtərəfli T.-si ucun tərait yaradır. Bundan məqsəd cəmiyyətin butun qrup və ӱzvlərinin səadəti və rifahını təmin etməkdir. Əd. Petropavlovski N R. V., Dialektika proqressa i ee prolvlenie v nravstvennosti, M., 1978, Momdjaln X. N., Problemı obadestvennoqo proqres-


sa v sonremennoN ideoloqiceskon borhbe, M., 1981.


€TƏPƏTTMə — Asəpö. nınnnə nurnMaH- siyasi, iqtisadi, ədəbi qəzet. İlk nəm- rəsi 1908 il iyunun 8-də, sonuncusu — 1909 il oktyabrın 6-da (cəmi 434 nəm- rə: 46-cı nemrəyədək həftədə 5 ləfə, sonra gӱndəlik) Bakıda nəpir edil- mipdir. Redaktor və napiri Əhməd- bəy Aqayev İdi. “İriadzın davamı olan 4 Q.ə ideyaca panislamizmi və panturkizmi təbliq edən milli li-


beral-burjua qəzeti idi. 4T.ə-nin nəprində F, Kecərli, Əmər Faiq, U. Hacıbəyov, M. Hadi və ititirak


etmiplər. Qəzet maliyyə cətinliklə- rinə gerə barlanmıtdır.

“TƏRƏQQİ NAMİNƏ İTTİFAQUu— Latın Amerikası əlkələrinə cyar- dımə proqramı: 1961 ilin martında ADI prezidenti C. Kennedi elan ETMHMHI, avqustunda Amerika Dəvlət- ləri Təpkilatı İqtisadi pə Sosial PQurasının sessiyasında təsdiq olun- mutpdur. Latın Amerikası əlkələ- ripə 10 il (1961—71) mӱddətində hər


il 2 mlrd. dollar verilməsini nəzər- də tuturdu. Latın Amerikası əlkələ- rinin BPT-dan asılılıqını guc- ləndirmək və regionda inqilabi də- Yipiklikləra muӱqazimət gestərmək məqsədi gulurduӱ. Ayoılmın pul məb- ləqinin xeyli Hissəsi Amerika mal- larının kəndərilməsinə və budcə kəsirinin edənilməsinə sərf olunur- du. 60-cı illərin sonunda “T.n.i.v proqramının səmərəsizliyi bəlli ol- du. 70-ci illərin əvvəlində bir sıra Latın Amerikası əlkəsinin kecirdi- yi muhum sosial-iqtisadi islahatlar ABHT imperialist siyasətinə ciddi zərbə vurdu və ABPT həkuməti €T.H.H.ə- daq əslində imtina etdi,

TƏRƏZİ--cisimlərin kutləsini), o1- lara tə sir edən cazibə qӱvvəsinə əsa- CƏli MYƏİİƏH etmək ucun itilədilən ci- haz. Bəzən digər fiziki gəmiyyətlə- ri əlcmək ucun iplədilən cihazlara da T. dəyilir (məs., cərəyan T.-si, Ku- lon T.-si). İnsanlar arasında tica- rət əlaqələrinin baqplanması ilə orta- ya cıxan və tədriclə butun xalqlar arasında yayılan T. elm və istehsalat inkitaf etdikcə təkmillətdirilmini- dir. Bərabərqollu asma (manivelalı) T. eramızdan hələ 2500 il əvvəl Qə- dim Babilistanda və 2000 il əvvəl Misirdə genitl intipar tapmıtidı. Sonralar qolları bərabər olmayıb, muəyyən nisbətlərdə geturulən T. nəv- ləri yaradılmıpq və e.ə. 4 əsrdə Aris- totel bu tipli T.-nin ippləmə prin- sipi haqqında pəzəriyyə irəli sӱrmui- Dur (quvvə momentləri qaydası). İNnki- paf edən sənaye və nəqliyyatın bəyuk yukləri cəkmə tələbatı 19 əsrdə onluq (cəki dapının kutləsinin yӱkə nisbə- ti 1:10) və yuzluk T. Yaranmasına gə- tirib cıxarmındır. Axın istehsalı- nın təikili ilə əlaqədar 19 əsrin sonu və 20 əsrin əvvəllərində yukləri fasiləsiz cəkən konveyer tipli, doza- layıcı və s. Q. nəvləri yaranmıqidır. İndi dəqiq cihazqayırmanın cox ki- cik Hissələrindən bailayaraq yuklu avtomatthın və vaqonlara qədər hər ppeyi cəkə bilən curbəcur T.-lər var. Elmi- tədqiqat ipləri ucun analitik, mikro-


1, 1 = 1



TPək. 1. Bərabərqallu ikigezlu mikroana- litik tərəzi (ən coxu 20 q cəkir): tərəzi qolu: 2—sagitlətdiriciy 3—daxi- li cəki daplarını (1—999 mq) qoyan me- xanizm: 4— hesablama pkalasının əks olunduqu ekran: 9—tərəzinin gəzunç pən- cərəyə tərəf cəkən manipulyator, 6—tərə- zi qolunu temperaturun dəyitməsi tə si- rindən və hava axınlarından qoruyan arakəsmə: 7—daxili cəki dapları.


| —


PLək. 2. Stol-



ustu sifer- vs) 13 Di blatlı tica. əy : rət tərəzisi: (


HHH CXEMH£: /— birqollu əsas . maninelay 2— dayaq prizma- = Cbi, 2, 4—Y39- rinə yuk du- pən prizma- lar, 5, 6—tə- rəzinin gəz" lərini HeH- rilməyə qoyma- Yan dirəklər, 7—kvadrant, 8—əqrəb: 9— ppkala. q


analitik (pək. 1) və digər dzqiq T. konstruksiyaları da itlənib hazır- lanmındır.

İiləmə prinsiqinə gərə T.-lər manivelalı, yaylı, elektrotenzomet- rik, hidrostatik və hidravlik olur. Bunlardan ən genip yayılanı mani- velalı T.-lərdir. Onlar manivelanın muvazinət qanunu əsasında ipiləyir. Manivelanın (T. qolunun) dayaq nəq- təsi ortada (bərabərqollu T.-lərdə) və ya kənarda (muxtəlifqollu və birqol- lu T.-lərdə) yerləptə bilər. Metrolo- ji, nӱmunəvi, analitik və texniki T,, eləcə də ticarət (ipək. 2), tibb, vaqon, avtomobil T.-si tiplərinin coxu, av- tomatik və porsiya ayıran T.-lərin isə hamısı manivelalı Q. prinsipin- də qurulmutmdur. Manivelaların da- yəqı, adətən, xususi poladdan ərə ya sərt dadan (əqiq, korund) prizma və yastıq pəklində hazırlanır. İMillə- dilmə Yerlərindən asılı olaraq numu- nəvi (cəki daplarını yoxlamaq ucun), laboratoriya (məs., analitik), çmumi təyinatlı (elm, texnika və x.t.-nın muxtəlif sahələrində iiiləliləp) və ixtisaslapdırılmısn T.-lər vardır. Cəkmə qabiliyyətinkn maks. qiymətinə gərə umumi təyinatlı T.-lər stolustu (50 kq-dək yuk cəkən), səyyar (50 kq-dan 6 t-dək) və stasionar (5 t-dan 200 t- dək) T.-lərə ayrılır.

TƏRƏZİLƏR (lat. T.Iqa) — zodiak burcu. Ən parlaq ulduzu 2,6 vizual ilduz (5 Azərb.SSR-də gv- runur (bax Ulduz xəritəsi).

c“ TƏRƏKƏMƏ — Azərb. xalq rəqsi. Məntəyinin tərəkəmələrlə əlaqədar olması gӱman edilir. 4 1.ə-nin muxtə- lif variantları məvcuddur. Əsasən, kippi və qadınlar solo ifa edirlər. Gəziptmə, sӱzmə, fırlanma rəqsin əsas hərəkətləridir. 4T.ə-nin melo- diyası lirik, gumrah xarakterli olub bir musiqi frazasının variasiya- 20 ibarətdir. Məqam əsası se- gah, musiqi əlcusu 6/8, tempi cəlddir. C. Hacıbəyov (c- Artqın mal alan ope- reqtası), R. M. Qlier (“Təntənəli uverturaqk), Ə. Bədəlbəyli (“Qız qala- sız baleti) 4“Q.ə məlodiyasından is- tifadə etmipllər.

TƏRƏKƏMƏLƏR. azərb -ın etnogene- zində iptirak etmii tӱrkdilli tayfa. Əvvəllər Sırdəryanın saq sahilində Yaplamınt və ərəb istilalarından sonra turkmən adlandırılmıiy oruz turglə- ri 11 əsrdən İran, Zaqafqaziya, Ki- cik Asiya və Mesopotamiyaya yayıl- mıpdılar. Kecəri həyat surən oruz- ların bir hissəsi tərəkəmə (ər. turg- mən səzunun cəmidir) adlandırıl- mıtpdı. Azərb.-da Kur-Araz ovalırı, Mil-Qarabaq, Muqan və ə AY3“ lərində yatayan və icma halında yay-



= = i Tər LA | mu LL — M “rdi un. m



- y

1





"YR Yİ


TƏRKİBİN SABİTLİYİ QANUNU


257



mara gedən T. həm də əkinciliklə məii- qul olurdular. T.-in kənddə qalan hissəsi aranda bicini qurtarır, payız əkininə hazırlıq gərurdu. T. əsasən Heyvandarlıq məhsulları (yaq, pendir, yun və s.) istehsal edir, onları taxıl və sənətkarlıq məhsulları ilə dəyi- pirdilər. Xalcacılıq, toxuculuq və s. də inkiplaf etmitdi. “Tərəkəmə xalq rəqsinin T.-lə əlaqədar olması guman olunur. Əd: Koroqlı X., OquzskiN qe-

roiceskiN əpos, M., 1976.

TƏRƏFLƏR, məhkəmə prose- sind ə—məhkəmə prosesinin muəyyən huquqlara malik iptirakcıları. So- BET hӱququna gərə mӱlki iiidə iddianı və cavabdeh, cinayət itpində isə it- tihamcı, muttəhim, mudafiəci, zə- rər cəkmii (əxs, həmcinin mulki ca- vabdeh, mulki iddiacı və onların nu- mayəndələri T.-dir. | TƏRƏCHCİCƏKLİLƏR FƏSİLƏSİ (Sheporofaseae)—ikiləpəli bitki fə- siləsi. Otlar və ya yarımkollar, az hallarda kol və ya alcaq boylu aqac- lardır. Yarpaqları nəevbəli duzulur. Murəkkəb cicək qrupunda toplanan ci- cəkləri iki və ya bircinsiyyətlidir. Meyvəsi birtoxumludur. T. f. iki be- yuk qrupa (yarımfəsiləyə) bəlunur. Aralıq dənizi sahilboyu ərazisində, Asiya, Afrika və 27557 cəh- ralarında, həmcinin erikada 100- dək, SSRİ-də 50-dək, o cumlədən Azərb.SSR-də 31 cinsi mə”lumdur. T.F.-nin bir cox nevləri Azərb.SSR- in bitki landiaftının yaradılma- sında iptirak edir. Bə”zi nəvləri yem bitkisi, coxu alaqdır, HCuqundur, is- panaq, saksaul, əldurgən, TƏDƏ, HODaH- gə və s. Q.f.-nə aiddir. TƏRƏCƏ—qarqı, qamıpq və s.-dən he- rulən tikinti materialı. Dam və ev- lərin tavanının ertulməsində, hə- yət cəpərinin cəkilməsində, muxtə- lif təsərrufat tikililərində, həm- cinin yay yapayıti evlərinin inilasın- da T.-dən genin iqtifadə olunurdu. T. hazırlamaq ucun qarqı və qamıipn bərkiyib bali baqlayanda onu qurudub muəyyən əlcudə bir-birinə sıx para- lel duzulmuii halda (yoqun qarqını cox vaxt yarı belub) herurlər. 20 əs- rin əvvəllərinədək Azərb.-ın əsasən aran r-nlarında geniiq yayılmındı.

ƏRZİ Mahmud bəy (1867/68, Qəznə— 1934/35, İstambul)—Əfqanıstan dəv: lət və ictimai xadimi, yazıcı, tarix- ci, publisist. cGənc əfqanların ideoloqlarından idi. 1911—19 illər- də “Sirac ul-əxbarə (“Bilik ziyası) qəzetinin naiyiri və redaktoru, Əmə- nulla xanın hakimiyyəti dəvrundə Əfqanıstanın ilk xarici iplər na- 1007 olmuqpdur (1919—22, 1924—27). 19 ildən Turkiyədə muhacirətdə yapamıqpdır. T. yeni əfqan ədəbiyya- tının bapisidir. c-Mudriklik barı (1913) kitabı əfqan xalqının yadel-


li ipqalcılara qariqı mubarizəsin- .


dən bəhs edir. Yaradıcılıqı demo- kratik əfqan ədəbiyyatının inkipLa- fına tə”sir gəstərmitdir.

Əsəri: Stixi, Fİnostrannal li- Teparypas, 1981, . 5.

Əd. Qerasimova A., Qirs Q., Literatura Afqanistana, M., 1963: Ocilhdiev D. M., Obiestvenno-poli- ticeskan mıslı Afqanistana nakanune za- voevanil nezavisimosti, Taptkent, | 19731. TƏRZİ ƏFİYAR (?, Cənubi Azərb., Urmiya—?)—17 əsr Azərb. piairi.


ACE—17, v. 9


(Dapc nHnmnə nə iaəMbininbip. Əcəp- lərində əhalini incidən hərbcilər, dutikun Həyat surən yuxarı təbəqə nu- mayəndələri tənqid atətinə tutulur): məsnəvilərinin birində vəqf idarəsi mə”murlarının surundurməciliyi və ruilvətxorluqu ifita edilir. T.Ə. pove- ziyada forma Yeniliyinə cəhd gestər- mi (muxtəlif adlardan yeni fe”llə əmələ gətirmiti, fars səzlərinə Lzərb. pəkilciləri artırmınt), əzu dediyi kimi yeni ədəbi usul—cTərzi tərzi yaratmıtidır. Bəhri-təvillər də yaz- mıtidır. Muləmmələri fars, Azərb. və ərəb dillərində misraların nəv- bələtməsi czərində turulmutdur.

Ədz Araslı H., XUP—XUP1 əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, B., 1956: Bertelıhs E. Ə., Tarzi Aftar i eqo tvorcestvo, Zapiski İnstituta postoko- vedenil AN SSSR, t. Z, L., 1935 Marr NY. N., O sefevidskom pozte Tərzi Afiopa- re, v eqo kn.: Stathi, soobtpenin i rejo- me dokladon, t. 1, M.—L., 1936.


TƏRZİBAYYI Əta Ӧmər oqlu (d. 11. 11.1924, İraq, Kərkuk)—İraq-lurkman (Azərb.) əl eiyazsı, publisist, dilci, tənqidci. Qurk Dil Qurumunun (Turkiyə) fəxri uzvu. İraq turkman- larının folklor nӱmunələrinin top- lanması, nətri və tədqiqində muhum xidməti var. cPTərqilər və turkulərə (1953), *Kərkuk xoyratları və manilə- riq (c. 1—3, 1955—57), *Kərkuk ha- valarıq (1961), “Gərkuk əskilər sə- zuz (1962) və s. kitablarında folk- lor materialları ilə yanaqtı, elmi arappdırmalar da muhum yer tutur. cKərkuk pairlərik (c. :5, 1963-— 68) kitabında İraq-turkman pairlə- rinin həyat və yaradıcılıqına dair məlumat və əsərlərindən numunələr verilmipdir. Fuzuliyə və M. Həh- riyara həsr olunmuli məqalələri var.

..ənın topluları əsasında Bakıda c Kərkuk bayatılarıq (1968), 4“İraq- Kərkuk atalar səzləri (1978), € Apabı- Qəmbərə dastanı (1971), cİraq-Kər- kuk bayatılarıq (1984) kitabları cap olunmuzidur.

Əd. Papayev Q., Bir əmurdən CƏ- hifələr, “Arzı-Qəmbərə kitabında, B., 1971. TƏRİQƏT-–buddizm, tianlıq, islam və b. cərəyandan ayrılmıti dini qrup və icmaların adı. Bax Təriqətckilik. TƏRİQƏTCİLİK, sektantcı- lı q—1) buddizm, iudaizm, xristian- lıq, islam və 6. dinlərdə hakim tə”- limdən ayrılaraq ona muxalifətdə olan muxtəlif dini qrup, icma və birliklərin (bax Qəriqət)çmumi adı. Demokratik hərəkat iəklində meyda- na cıxmılı T. hakim quruluta qar- itı e”tirazı dini pərdə altında ifa- də etmit, lakin ictimai inkipaf ge- diitində əzunəməxsus burjua kilsəsi- nə (Qərbdə ən cox protestantlıqra) cevrilmitdir: muasir cəmiyyətdə qatı murtəce rol oynayır. 20 əsrin 2-ci ya- rısında Avropa və Amerikada T.-in (daha səp) gə ckilsəyəv cevrilmit

r


iudaizm, xris- dinlərdə hakim


təriqətlər) genii yayılmın formala- rı: metodistlər, baptistlər, kva- gerlər, adventistlər, iyeqovistlər. Mustəmləkə və asılı əlkələrdə bə zən T. mustəmləkəciliyə qariqı milli azad- lıq mubarizəsi ilə culqapırdı. Ru- siyada mologanlar, dӱxoborlar və b. təriqətlər mevcud olmupt, 15 əsrin 60-cı illərindən baptizm, 80-ci il- lərdən adventizm və s. yayılmındır.


Orta əsrlərdə islamda ismaililik, xaricilik, qərmətilik və s., yeni dəvrdə vəhhabilik, mehdicilik , babi- lik, bəhailik təriqətləri anti na:. sosial istiqamətdə olmutlar. Lakin sosial e”tirazın dini forması kimi məhdudluquna və 6. səbəblərə gərə T. tarixi inkitpaf gediptində dəyipir, daxili ziddiyyətlər . apkara cıxır, T. ckilsələtirə.

Beyuk Oktyabr sosialist inqilabı ərəfəsində Rusiyada təqr. 1 mln. T. tərəfdarı var idi. T. rəhbərləri in- qilabı duqiməncəsinə qarpıladılar, bə”zi təriqətlər kollektivləiməyə mu- qavimət gestərdilər. Lakin sıravi dindarların təzyiqi ilə bir cox tə- riqət və onların rəhbərləri 20-ci illərdən Sovet hakimiyyətinə loyal munasibətlərini bildirdilər.

2) Bə”zən, inqilabi fəhlə hərəka- tında antimarksist sol opportunist cərəyanı — sektantcılıqı bildirən termin.

TƏ”RİZ (ər. saz əxi —numayit etdirmək) —PPərq, o cӱmlədən Azərb. klassik ədə- biyyatında satirik bədii ifadə və uslub vasitəsi. T.-də yazıcı əz e”ti- razını, tənqid obyektinin eyiblərini birbata deyil, dolayısı ilə, ustuər- tulç iəkildə bildirir. Sezun məca- zi mənası çzərində qurulan kinayədən fərqli olaraq T.-də səzun Həqiqi mə na- sından doqan yeni mə”na ifadə edilir. TƏRRİF, definisiya— hər han- sı obyekti fərqləndirməyə, tapmara, qurmaqa, elmə yenidən daxil edilən, yaxud artıq elmdə məvcud olan ter- minin əhəmiyyətini dəqiqlətdirməyə kəmək edən məntiqi vasitə. TƏRKİB—PtTutitər və Humayun qamlarında əsas pe”bə. TƏRKİBBƏND (ər... — tərkib -k bəndӱ—PTərq, o cӱmlədən Azərb. klassik tpe”r forması. İrihəcmlidir. Hər er ucun bəndlərin və misraların sayı muxtəlifdir: 6-dan 24-dək, bə”zən isə 30 və daha cox misrası olan bir necə bənddən ibarətdir. Qafiyə siste- mi ya qəzəldəki kimidir, yaxud da ay- rılıqda hər bəndin misraları həmqaə fiyədir. Bəndlərin sonunda hər dəfə dəyinilən 757 beyt gəlir. Əsa- sən, məhəbbət, habelə fəlsəfi və s. mӧv: zularda yazılırdı. Fuzuli, Zakir və S. Ə. PQirvaninin maraqlı T.-ləri var. TƏRKİBİN SABİTLİYİ QANUNU —kimyanın əşas qanunlarından biri. Hər bir muəyyən kimyəvi birləimə, alınma usulundan asılı olmayaraq, eyni elementlərdən ibarətdir, onla- rın kutlələrinin nisbəti sabitdir, atomlarının nisbi miqdarı isə tam ədədlərlə ifadə olunur: məs., suda 11,1996 N və 88,8196 O (kutləcə) var- dır: mol.k. 18,016-dır, bu, N.O-ya uyqundur. T.s.q. yalnız qaz və maye ha- lında olan kimyəvi birləptmələrə tətbiq edilə bilər. Kristal maddələ- rin tərkibi həm sabit, həm də dəyit- kən olur və sonuncu halda atomların tam ədədli nisbətlərinə uyqun gəlmir. Dəyitikən tərkibli maddələr bertol- lidlər, T.s.q.-na dəqiq uyqun gələnlər isə daltonidlər adlanır. T.s.q.-ndan kimyacılar (T. Berqman, A. Lavuazye) hələ 18 əsrin sonu—19 əsrin əvvəllə- rində, əzləri belə dərk etmədən isti- fadə etmitlər. Bu qanunu K. Bertolle ilə uzun muddətli (1801—08) mubahi: sələrdən sonra fransız kimyacısı J. Prust qəti muçəyyənlətldirmindir.


mu-


TƏRK-SİLAH



TƏRK-SİLA H—muharibə aparma vasi- tələrinin tamamilə məhv edilməsi, ya- xud əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlai- dırılması, dunya nuvə muharibəsi təhlukəsinin aradan qaldırılması ucun əlveripli ippərait yaradılması- na yenəldilmii tədbirlər sistemi.

Silahlı toqquitmalara və muhari- bələrə qartı tutarlı vasitə kimi T. ideyası coxdan mə”lumdur. Lakin an- taqonist sinfi cəmiyyətdə bu ideya hakim siniflər tərəfindən siyasi manevr, dulimən tərəfin hərbi cəhət- dən zəiflədilməsi və əz hərbi poten- sialını artırmaqı pərdələmək ucun istifadə edilmitdir.

Yalnız Sovet dəvləti Yarandıqdan sonra T. probleminin həlli ucun real imkanlar yarandı. V. İ. Lenin ə 1916 ildə yazmımldır ki, c“Tərksilah sosializmin idealıdır. Sosializm cə- miyyətində mӱharibələr olmayacaqdır, deməli tərksilah həyata kecəcəkdirə (Əsər. tam kulliyyatı, c. 30, səh. 174), Genuya konfransında (1922) Sovet nu- mayəndə hey”ətinin irəli surduyu ha- mılıqla silahları azaltmaq təklifi buna parlaq subut oldu. Numayəndə Heyətinə daxil olan Azərb.SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri Nərimanov yazırdı: “ Tərksilah haqə qında ilk səz butun dunyada bizi Ta- nıtdı. Konfransa qədər bizə cvəhiyi- lərə, cbolpevik barbarlarə kimi acıq- lı-acıqlı baxırdılar. Lakin biz ha- mıya tərksilah olunmarı birinci də- fə təklif etdikdə, bu təklif burada iptirak edənləri, hamını, butun Av- ropanın ictimai dairələrini ayılt- dıq (bax XaNnpman V., Sovetskii Sokoz. Razorujenie. Mir. Sobıtil i faktı. 1917—1962, M., 1962, səh. 18).

T. uqrunda mubarizə Sovet dəvlə- tinin butun tarixi ərzində SSRİ- nin leninci sulhsevər xarici siyasət xəttinin ayrılmaz tərkib Hissəsi ol- mupdur. Sov. İKP MK-nın 26-cı qu- rultaya hesabat mə ruzəsində qeyd ol. nur ki, c mӱharibə təhlukəsinin zəif- lədilməsi, sur”ətlə silahlanmanın cilovlanması uerunda mubarizə par- tiya və dəvlətin xarici siyasət fəa- liyyətinin əsas istiqaməti olmulpdur və əsas istiqaməti olaraq qalırq (Sov. İKP XXCT qurultayının material- ları, B., 1981, səh. 34). 24-cu qurultay- da (Sulh proqramı), 25-ci qurultayda (Sulh, beynəlxalq əməkdaiylıq, xalqla- rın azadlırı və istiqlaliyyəti uqrun- da mubarizənin daha da genitləndi- rilməsi proqramı), 26-cı qurultayda (60-ci illər ucun gӧ sa proqramı) və sonrakı illərdə T. sahəsində irəli su- rulmui geni tədbirlər proqramı bu- na parlaq subutdur. Muharibədən son- akı illərdə Sovet həkuməti umumi

. və bətəriyyəti muharibə təhlugəsin- dən xilas etməyə yənəldilmii 150-dək əməli təklif irəli CYDMYULİYD.

Sovet İttifaqının ardıcıl və inadlı səyləri nəticəsində 60—70- ci illərdə surətlə silahlanmanın məhdudlapdırılması və T.-a dair 20- dən cox muӱhum əhəmiyyətə malik bey- nəlxalq saziip imzalanmılidır. SSRİ və qardaiq sosialist əlkələri nuvə muharibəsinin qarilısıpı almaq ucui əllərindən gələni edir, Dərə ən aktual probleminə cevrilmiiy məsələlərinə həsr olunmuiy muxtəlif beynəlxalq məclislərdə, o cӱmlədən BMT tribunasından Yepi Yeni konkret və ipguӱzar təkliflər irəli sӱrməkdə


davam Dr rlar 26-cı qurultayın 80-ci illər ucun Sulh proqramına muvafiq olaraq Sovet İttifaqı T. yolunda mu- hum addım olmaq etibarilə nuvə mu- haribəsi təhlukəsinin aradan qaldı- rılması, sur”ətlə silahlanmanın ci- lovlanmasına yenəldilmiiy yeni sulh təpqəbbusləri irəli surmutidur. BMT ban Məclisinin T.-a dair İkinci xususi sessiyasında (1982, iyun) bi- rinci nuvə zərbəsi endirməmək barədə SSRİ-nin birtərəfli qaydada getur- duyu əhdəlik buna parlaq subutdur. CC öy sessiyada həmcinin, mərhə- lələrlə həyata kecirilməsini nəzərdə tutan nuvə Q.-ı proqramı hazırlanma" sı təklifini irəli surmuiddur. SSRİ-nin kosmik fəzanın hərbiləit- dirilməsinə yol verməmək barədə Co- vet— Amerika danılpıqlarına bailla- maq (1984) təklifi butun dunyada raq zılıqla qaritılanmıtidır.

SSRİ və Variava Muqaviləsi tə11- kilatının uzvu olan digər əlkələr T. probleminin bir sıra konkret mə- sələləri uzrə Qərblə. Pərq arasında umumi razılıqra səy gəstərirlər. Bu- nunla əlaqədar onlar Qərb dəvlətlə- rinə tərksilaha dair Cenevrə Komitəsi cərcivəsində nӱvə silahı sınaqları- nın tam və umumi ipəkildə qadaran edilməsi barədə muqavilə, kimyəvi si- lahların qadaqan olunması və ləvevi barədə beynəlxalq konvensiya, neytron silahının qadaqan olunmasına dair konvensiya baqlamaq təklifini irəli surmuti, adi silahların və silahlı quvvələrin indiki səviyyəsini xeyli azaltmaqa, hərbi xərcləri artırmama- qa caqırmınlar. Lakin sosialist əl- kələrinin T. yolundakı inadlı sə” ylə- ri Qərb dəvlətləri tərəfindən e”tina- sızlıqla qarpqılanmıtdır. Bir sıra Qərb əlkələri ərazisində 1983 ilin sonlarından ABPQ-ın orta mənzilli nuvə raketlərinin yerlətldirilməsinə baqilanması isə beynəlxalq miqyasda T. ipinə beyuk zərbə vurmutdur.

BMT Bali Məclisinin xususi ses- siyasının və ӱmumdunya Sulh PQura- sının qərarı ilə 1984 il oktyabrın 24—31-də dӱnyanın butun əlkələrin- də T. uqrunda fəaliyyət Həftəsi ge- cirilmitdir.

Əd. Cernenko K, Y., Secilmitp nitqlər və məqalələr, B., 1983, Orucov rR., Gərginliyin zəiflədilməsi uqrunda Sovet İttifaqının mubarizəsi, B., 1983) XafuMan B., CCCP i problema razo- rujenin (mejdu pervon i vtoron mirovı- mi voNnnami), M., 1959, Yenə onun, SSSR i problema razoru jenin. 1945—1969, M., 1970: Borhba Sovetskoqo Sokoza za ra- zorujenie. 1946-—1960 qq., M., 1961, Sov- remennıe problemı razorujenin, M., 1970, Strateqin imperializma i borıba SSSR aa miri razorujenie, M., 1974, Petrov- skifn V. F., Razorujenie: konpepinin problemı, mexanizm, M., 1982, Za mir, ra- zorujenie i bezopasnostı letopisv vnepə neh politiki SSSR, M., 1983.


TƏRLİKLƏR (Ra qapestaqlay—infizor- lar sinfindən ibtidai Heyvan cinsi, Bədəni uzunsov-oval (0,3 mm-ə qədər) olub, səthini qiiya (pellikula) ərtur. Bir necə nevu var. İPirin sularda, o cumlədən gəlməcə və suni gəllərdə yapayır. Quyruqlu tərlik (I. caudatum) KeHHüi yayılmıil, adətən, HY- rumə prosesi gedən sularda rast, gə-


lir. Muxtəlif təcrubələrdə istifadə olunur. Kisəməkilli tər- lik (R. Biqzaqqa), əsasən, TƏMİZ suda


yaayır. Huceyrədə yapayan zooxlorel-


la ona yapqıllıq verir. Azərb.SSR-də 3 nepy (P. caudatum, P. aurelia, P, putrinum) Bap. TƏRNƏYUT— Azərb.SSR Aqdam r-nu- nun Geytəpə kənd sovetliyİNDə kənd, Yaxınlıqrında erkən orta əsrlərə aid ama ip yerinin və alban (Qafqaz) xristian məbədinin qalıqları var. Tədqiqatcıların (S. Yeremyan, M. Barxudaryan, R. Vahidov və 6.) fik- rincə erməni salnaməciləri Sebeos (7 əsr) və Asoqrikin (10 əsr) İran — Bizans mӱharibələri zamanı 623 il hadisələri ilə əlaqədar adını cək- dikləri Tiqranokert yalayıni məntə- qəsinin qalıqlarıdır. Arxeoloji qa zıntılar aparılmamındır.

Əd. Vahidov R. M., Govurqala" da arxeoloji qazıntılar, Azərbaycanın maddi mədəniyyəti, c. 6, B., 1965,


TƏRRAHLIQ—Azərb.-da ən ənəvi ppar- baflıq sənətinin bir sahəsi, toxuma texnologiyasının tələbinə muvafiq olaraq cillə tellərinin muəyyən qaya dada dəzgahın nirə və ilana Hissələ- rindən kecirilməsi ilə barlı peiyə nəvu. İpək məqmulatının hər bir ne- BY ucun xususi cillə duzumu yaradan, toxuma əməliyyatının planını cəkən sənətkar, petpə sahibi tərrah adlanır. Tərrah cillə tellərinin alt-ust ol- maqla aqız acmasını təmin etmək ucun onları muəyyən qayda uzrə nirə lingələrindən və plana dəndənələrinin arasından kecirirdi. Bu məqsədlə tər- ah xususi dəzgahdan istifadə edirdi. ecmində adətən, hər bir karxananın əzunun ayrıca tərrahı olurdu. PTar- bafların sifariti ilə evdə iiy KƏ- rən xususi tərrahlar da in. ə baqpilıca olaraq ipək parca istehsalı mərkəzlərində (PTamaxı, Gəncə, PTƏə- ki, PQulya, Mucu, Basqal və s.) yayıl- mıpdır. Ədl. Mustafayev A. N., Pirvana da tərrahlıq, Azərb.SSR EA Xəbərləri ərik, fəlsəfə və huquq seriyası), 1976,


TƏRS ƏDƏD — vahidin sıfırdan yen ədədə nisbəti. Hasili vahidə ərabər olan iki ədədəqarpılıq- lı T.ə.-lər deyilir. TƏRS MUTƏNASİB KƏMİYYƏTLƏR —bax Mutənasiblik. TƏRS TEOREM —bax Teorem. TƏRS TRİQONOMETRİK FӰNKSİ- YA, dairəvi funksiya—triqo" nometrik funksiyanın tərs funksiya- sı. sinT, cosx, tg, Cİga, SECT BƏ COSE€CS funksiyalarının uyqun olaraq Aqs 51px (apKCHH yc X), Arccosr (arkko- CHHYC 9, Arctgrer (arktan- K € H c ), Arcctigr(apKKOTaHKEH€ x), Aqszesx a DKCEKaHC 3) BƏ Aqsaozesx (arkkosekansj) İYHEK- siyaları, Aqsupx və Aqssozx funksiz yanapbı 1xlc 1, Arctge nə Arcctgx HXTHe yari x, Aqszesx və Axeosior vcə lal 21 ucun tə”yin edilmitdir. T.t.f. coxqiy: mətlidir. Bu funksiyaların birqiy- mətli (bali) hissəsi aqs51px, aqsso5J,.... kimi iparə edilir. Məs., aqs51px funksiyası Aqsupx funksiyasının — l/2 € arcsinx = l/2 budaqıdır. aqs sozx, aqsbox və aqssbdj də uyqun olaraq 0 c arccos x € x, —x/2-c.arctgx € z/2 və 0saqssd xal kimi tapılır. T.t.F. arqumentin kompleks qiymətləri ucun DƏ TƏ )HH güm. TƏRS FӰUNKSİYA — verilən /(t) funksiyası ilə ifadə edilmiyl x=-i =(r(u) asılılıqrına cevrilən funksi"


ya. Məc., i=ax4-I ucun T.f. a =(u—b)/a, u=e" çcun x= 1pu funksi- yasıdır. T.Ff.-nın tə”yin oblastı ve- rilmit funksiyanın qiymətlər coxlu-


dur.

TƏPCAHƏ (ər. cəS.ə/1 4. —arsenal, za- vod, fabrik, |5—ev, bina -- a2Şə—səna- ye, istehsal)—1) gəmi inila edilən və ya qurapdırılan muəssisə. 2) Diri- jablların tikildiyi bina və ya qurqu. TƏRSİMİ HƏNDƏSƏ —hHəndəsənin bəlməsi, neqtələrin məcmusundan iba- rət fəza fiqurlarını onların pro- yeksiyaları (bax Proyeksiya) vasitəsi- nə ənar, T.h.-nin əsas vəzifələrin- dən biri ucelculu fiqurların mus- təvidə təsvir usulunu yaratmaq və bu təsvirlər vasitəsilə fiqurlarla əla- qədar məvqeli və metrik məsələlərin həlli ucun çsullar ippləyib hazır- lamaqdır. T.H. məzmun və usullarına gərə muhəndis yaradıcılırında zəru- ri olan fəza təsəvvurunu inkipaf etdirmək ucun ən yaxtı vasitədir. T.H. insan təfəkkurunun ixtisası sa- yılan certyoj tərtibatının nəzəri əsasını təpkil edir.

Proyeksiya təsvirlərinə tətəbbusə hələ e.ə. yalpamınln xalqlarda təsaluf edilirdi. Lakin T.H.-nin elmi əsasla- rını fransız alimləri J. Dezarq və Q. Monj itnləmiti, banisi isə Monj sayılır. Məsələlərin T.H. usulları ilə həlli qrafiki yerinə yetirilir. Həlletmə zamanı ən sadə əməliyyat iki xəttin kəsiimə nəqtəsinin tə yinidir. Butun Həndəsi qurmalar ancaq xətket və pərgarla icra olunduqundan kəsiii- məsi tapılmalı xətlər duz xətlər və cevrələrdir. Bapqa səzlə, T.h.-nin teorem və qaydaları vasitəsilə, muva- fiq ardıcıllıqla duz xətt parcaları və cevrə qəvsləri (nadir hallarda isə lekal əyrilərinin bir hissəsini) ke- cirməklə elm və texnikanın mӱrəkkəb məsələləri həll edilir. Həll prose- sinin elementar, eynitipli əməliyyYAat- lara bəlunə bilməsi həllin Hesab -


lama texnikasının kəməyi ilə av- tomatlalpdırılması imkanını Ya- ratmıiidır.


Me”marlıqda,.intaatda, təsviri sə- nətdə, sənayedə və elmdə T.H.-nin rolu 6eiykayp. Məs., T.h.-nin proyeksiya usulları obyektin və butev kompleksə lərin əyani təsvirini almaqa imkan verir. T.H. sayəsində muxtəlif formaq- lara malik yer səthinin relyefləri mustəvi uzərində təsvir olunur, Yol, kanal, tunel layihələri ilə əlaqədar məsələlər sadə qrafiki usullarla Həll edilir. Aviasiya, avtomobil sənayesi, gəmiqayırma və texnikanın baiqa sa- hələrində murəkkəb səthlərin kons- truksiyası ucun ən rasional YOL T.h usullarıdır. Coxkomponentli sistem- lərin və ərintilərin hal diaqramla- rının tədqiqində coxəlculu T.H. tət- biq edilir. Riyaziyyatın batqa sahələ- ri kimi T.H. də insanda məntiqi təfək- gӱru inkitaf etdirir. T.h. MyhəHuuc təhsilinin əsasını təiykil edən fun- dlamental fənlərin tərkibinə daxil:


dir.


Əd: Məmmədov Ə. M., P uz ı-


revski V. F... Məmmədov K. H.. Tərsimi həndəsə, B... 1964) Qordon V. O. Semenion- Opevski M. A.. Kurs nacertatel hnoİN qsometrii, 18 izl., M., 1977, Frolov S. A., Nacerta-


telınan qsometrin, M., 1978.


TƏRTƏR — Azərb.SSR-in Kəlbəcər, Mardakert, Mirbətir və Bərdə r-n-


17)“ 9


TƏSADUF İ KƏMİYYƏT


larında cay. Kurun saq qolu. Uz. 184 km, hevzəsinin sah. 2650 km?. Qarabaq yaylasından (3120 m hund.-dən) Ganına- Hblp. Amarbı axını QarabaRr duzundə- dir. Əsasən, yeraltı sularla qidala- nır. Orta illik su sərfi 23,1 m/san, illik axım həcmi 729 mln. m-dir. Suvarmada istifadə edilir. Ustundə Sərsəng şu qoviarı yaradılmıtndır. TƏRTƏR—Mirbəmir 11.-nin 1949 ilə- DƏK adı.

TƏRTƏR RAYONU—Mirbəmir ra- yonunun 1949 ilədək adı. TƏRTƏRLƏR—9—13 əsrlərdə Cənu- bi Rus cəllərində və PTimali Qafqaz- da yamaMbıı qıpcaq tayfası. Təqr. 1280— 1323 illərdə Bolqarıstanda ha- kimlik etmit həkmdar sulaləsi də məntpəcə T.-dən idi. T.-in bir qismi- nin erkən orta əsrlərdə Azərb.-a gəl- mələri ehtimal olunur. Bəzi tədqi- qatcılara gərə Tərtərcay hidronimi T.-lə əlaqədardır. 19 əsrdə Azərb.-da yalpayan tayfalar arasında Tərtərli tayfasının da adı cəkilir.


Əd. Popov A. İ., Nazvanil naro- dov SSSR, L., 1973.


TƏRTİB—riyazi obyektin ədədi xa- rakteristikası. 1) Ən yӱksək dərəcə-


li Həddinin dərəcəsinə coxhədlinin


T.-ır, 2) Ipp a/8V" sonlu limiti varsa və sıfır deyilsə, ”* ədədinə o sonsuz kicilənin f


sonsuz ÖƏİYİƏHƏ nəzərən


ti varsa və sıfır deyilsə, ” ədədinə


|(x) funksiyasının a sıfrının T.-i, 4) funksiyanın necə dəfə diferen- siallandıqını gəestərən ədədə tərəmə- nin T.-iys 5) tənlikdəki tərəmələrin ən yuksəyinə diferensial tənliyin Q.-i: 6) sətir və ya sutunlarının sayına kvadrat matrisin T.-i, 7) elementləri- nin sayına sonlu qrupun T.-i deyilir. Baiqa nev T.-lər də var.

TƏRXAN, tarxan (turk dillərin- də)—1) orta əsrlərdə turk xalqların- da, xususən Xəzər xaqanlıqında hekm- darların titulu. 2) Zaqafqaziya və Orta Asiyada, Kazan, Həpqtərxan xan- lıqlarında feodalların dӧvlət ver- gilərindən azad edilmiiy mulku və tor- paqı. 3) Azərb.-da Elxanilər dəvrun- də vergi və muӱkəlləfiyyətlərdən azad olan kəndlilər (maaf termininin si- nonimi). 4) Orta əsrlərdə Rus dəvlə- tində umumi-huquqi akt novu—imti" yazlı fərman.

TƏRXİS (ər. şa- —rusxət, musaidə, buraxma)—hərbi qulluqcunun muha- ribənin qurtarması, həqiqi hərbi xid- mətinin bata catması, xəstəliyi, Ya- xud ailə vəziyyətinə gerə silahlı qӱvvələrdən buraxılması.

TƏPXYH (aArtemisia dracunculus) — mӱrəkkəbcicəklilər fəsiləsinin yov- ipan cinsindən coxillik bitki ne- BY. Hund. 60—125 sm-dir. Tamkəparlı yarpaqları lanset formalıdır. At aicəkləri girdə səbətdə toplanmıit1- dır. Vətəni Monqolustan və Cənubi Sibirdir. Kicik və Orta Asiya, Mon- qolustan, Pimali Cin və İllnMazn Amerikada yayılmısidır. İran, Hin- distan, ABPT, Braziliya, IIpu Lanka, B. Britaniya, AFR, MXR və BXR-də, SSRİ-də isə Zaqafqaziyada, həmlinin Azərb.SSR-də becərilir. Ətirli yar- paqlarından və cavan budaqlarından




tərəvəz, ədvə kimi, spirtli və spirt- siz ickilər istehsalında istifadə edilir.


259


TƏR H—orta əsrlərdə bə”zi Yaxın PQərq elkəsində, o cumlədən Azərb.- da xususi feodal qayda-qanunu. El- xanilər dəvrundə geniyi yayılmıp- dı. iki iqəraitdə Həyata Keunpn- lirdi: 1) əlkədə qıtlıq bap verər- kən devlət xəzinəsinə lazım olan hər hansı məhsul, mal, əmtəə və s. əhali- dən bazar qiymətindən dəfələrlə ucuz qiymətə alınırdı: 2) devlət anbarla- rı və xəzinələrində toplanmıti artıq mallar bazar qiymətindən bir necə dəfə aha qiymətdə satılırdı. Zorla həyata kecirilən T. əhalini soymaq ən biri idi.

TƏRCAN VURUİYMASI (1473) — Aqqoyunlularla Osmanlılar arasın- da Tərcan duzundə Ğamı BepMHM neiym. Bax Otluqbeli vuruiması (1473). TƏPMMBƏHA (əp. A. / —HərəpaT, TƏK- pap-- bənd )—Hləpr, o cӱmlədən Azərb. klassik per forması. Bir necə bənd- dən, hər bəndi isə 6—14 və daha cox (bəzən 40-dan artıq) misradan iba- rət olur. Tərkibbəndin ən populyar variantıdır. Adətən, birinci bənd butunlukdə, hər sonrakı bənd isə (son beytdən batqa) ayrılıqda həmqafiyə olur. Bə”zən qəzəl formasında da ya- zılır. Birinci bəndin son beyti (bey- ti-vəsilə) nəqərat ipəklində hər bən- din sonunda təkrarlanır. Fuzuli, Qəvsi Təbrizi, Aqa Məsih PTirvani, Nəbati və b. Azərb. ipairlərinin T.- ləri məphurdur. TƏRCUMEYİ-HAL—bax Avtobioqra-


fiya. TƏRCUXLMƏ—bax Bədii tərcumə. TƏSADXMF—bax Zərurət və təsa-


duf.

TƏSADUXFİ ƏDƏDLƏR VERİCİSİ --ehtimalları (O,1) intervalında, demək olar ki, bərabər paylanmıiy asılı olmayan təsadufi ədədlər ardı- cıllıqını hasil edən qurqu. Bu vaxt təsadufi kəmiyyətin (TK) gəstərilən intervalın istənilən parcasına du11- mə ehtimalı həmin parcanın uz.-na bə- rabər olur. TK rəqəmlə hesablayan ma- iqının (RHM-nın) yaddapına daxil olunduqundan o, ikilik say sistemin- də hasil olunur (hər bir mərtəbədəki rəqəmin qiyməti, qalan mərtəbələrdəki rəqəmlərin qiymətindən zəif asılı olub, təqr. 0,5 ehtimalla (0) və ya 1 qiymətini alır). T.ə.v.-nin ipi kuyun (məs., elektron lampasındakı) alın- ması, onun qiymətinin əlcmələrin bir- birindən qeyri-asılılıqını təmin edən zaman intervallarında əlculmə- si və alınmınt gəmiyyətlərin kvant- laidırılmasındanv ibarətdir. Bu vaxt paylanmasına gərə Bernulli ardıcıl- lıqrına Yaxın olan O və 1 rəqəmləri- nin bərabər ehtimallı ardıcıllıqı alınır. Qurqunun tərkibinə genera- tor, formalaidırıcılar, ilkin təsa- dufi prosesi (kuyu) rəqəm cevrilmə- ləri ucun əlveriiyli (yəklə salan guc- ləndirici-formalapdırıcı, forma- laidırılmın təsadufi siqnalı bəra- bər ehtimallı diskret formaya salan rəqəm ceviricisi və s. daxildir. QT.ə.v. ardıcıl, paralel və kombinə edilmil olur. Paralel T.ə.v.-nin sur əti beyuk, istifadə olunan avadanlıqı coxdur. T.ə.v.-ndən Monte-Karlo çsulunda is- tifadə olunur.

TƏSAD UFİ KƏMİY YƏT—təsadufdən asılı olub, bu və ya digər qiymətləri muəyyən ehtimalla alan kəmiyyət. Zə- rin atılhipında xalların duiiməsi- nin və telefon xidmətini gəzləyən si-


260


TƏSADUFİ PROSES



faritpcilərin sayı, cihazın saz ipt- ləmə muddəti, muəyyən momentdə hərə- gət edən obyektlərin koordinatları və s. Q.k.-ə misaldır. İki nev T.k. var: diskret T.k. və kəsilməz T.k. Qiymətləri ardıcıllıqı sonlu və sonsuz hesabi sayda olan və bu qiymət- ləri muəyyən ehtimalla alan kəmiyyət disgret 1.k.-dir. Deməli diskret T.k. x/,,e, x, qiymətləri və ona uy-


eyn Ri)... RA ehtimalları ilə veri-


lir. Diskret T.k.-in paylanma qanunu RŞE=x,) kimi verilir (1=0, 1, 2,..,).


T.k.-in ixtiyari |a, IY Vit valına duilmə ehtimalı R(a=ӱE=“b)=(ӧ)—E(a) paylanma funksiyası ilə təyin edi- lir. Mənfi olmayan elə R(x) funksi- yası varsa ki, ixtiyari x ucun E(x)=


= (= R(:) aq-dir, onda R(x) T.k.- — Od


in ehtimal sıxlırı (və ya sıxlıq funksiyası) adlanır. Belə T.k. kəsil- məz kəmiyyət adlanır. T.k.-in bə”zi umumi xassələri ədədi xarakteristi- kalar (riyazi gəzləmə, dispersiya, me- dian, moda və s.) vasntəsilə tam təsvir


olunur. TƏSADUFİ PROSES ehtimal- lı və ya stoxastik T.p.—və- ziyyətləri zamana gərə muəyyən ehtimal- la muxtəlif olan proses. Broun hərə- gəti T.p.-dir. Fizika, texnika, ra- diotexnika və 6. sahələrdə T.p.-dən geniti istifadə edilir. Riyazi usul- ların T.p.-ə tətbiqi ucun sistemin ani vəziyyətlərini hər hansı faza (vəziy- yətlər) fəzasının nəqtəsi kimi nəzə- rə almaq imkanı olmalıdır. T.p. /za- mandan asılı ()-da qiymətlər alan E(t) funksiyası kimi verilir. Praktiki cəhətdən tətbiqinə gərə əlveritlisi O-nın nəqtələrinin bir, yaxud cox- lu sayda ədədi parametrlərdə veril- məsidir. Riyazi tədqiqatlarda Q.p. dedikdə, əksər halda E(:) ədədi funk- siyası bapa dupqulur. İxtiyari arqu- mentli təsadufi funksiyalar nəzəriy- yəsi, xususi halda T.p. lərin azı nəzəriyyəsi, ehtimal nəzəriyyəsinin muasir belmələrindəndir. T.p.-ə dair İLK nəticələri diskret asılı ardı- cıl sınaqlar sxemi uçcun A. A. Mar- gov almındır (ən mӱhӱmləri Markov prosesi Və stasionar T. p.. ndur). TƏSADUFİ PROSESLƏRİN STA- TİSTİK TƏHLİLİ —riyazi statis- tikanın bəlməsiqs təsadufi proseslə- rin mupyahidələrinin istifadəsinə və təhlilinə dair usullardan ibarətdir. I təsadufi prosesini bir dəfə mu- tppahidə etdikdə alınan x (1) qiyməti- HƏ onun muplyahidə qiyməti, deyilir.

.P.Ss.T.-NDƏ ipilədİilən statistik MƏ"- lumat dedikdə verilmii x (1) reali- zasiyası ucun muəyyən vaxt intervalın- dakı qiymətlərə dair mə”lumat nəzərə alınır. Bunlar E (() ilə hər Hansı itzəgildə barlı kəmiyyətə aid ola bi- lərq məs.,


nif) $(() m(t), öypaza n(f) Myinahimə onynan proses- dir və E(:) ilə hər hansı csəsinə cə- midir Bu c€cəcHə x(/)-nin qiymətləri- nin əlculərindəki səhvlər və xarici maneələr terədir. T.p.s.t.-nin eyrən- DİYİ məsələlərdən praktiki cəhətdən ən əhəmiyyətlisi kӱy icərisindən siq- nalı tapmaqla baqlı məsələlər sin- fidir. Riyazi cəhətdən bunlar hLi- potezlərin statistik yoxlanması- na gətirilir. Verilmiil funksiya-


nın mutpahidə nəticələri əsasında muəyyən edilməlidir ki, cbu funksi- yanın E(*) və t(()-nin cəminə bərabər olması və cfunksiyanın ancaq m(t)- yə bərabər olmasız hipotezlərindən hansı doqrudur. 2(() siqnalının for- ması mə”lum deyilsə, ona daxil olan namə”lum parametrlər statistik qiy- mətləndirilir. T.p.s.t. muəyyən sinif qeyri-parametrik məsələlərin həllini əyrənir: 2E(:)-nin mutpahidə qiymətləri- nə əsasən onun ehtimallarının pay- lanmasını xarakterizə edən bə"zi funksiyaların qiymətləndirilməsi: məs., E(:)-nin ehtimallarının sıxlıq funksiyasının və ya M E(1)-E(5) kor- relyasiya funksiyasının, stasionar proses ucun E(X) spektral Funksiya- sının tapılması, T.p.s.t. zamanı xu- susi sinif məsələlərə baxılır və E (E)-nin statistik strukturu muəyyən pərtlərə (ən əhəmiyyətlisi E (:) təsa- dufi prosesinin stasionar olması- dır) tabe olur. Muəyyən 0=2=2T inter- valında x (() mutpahidəsinə əsasən əhəmiyyətli statistik nəticələr tapı- lır. Məs., xususi halda


— 1 (T XT = 00” (2) dt ədədi orta qiyməti və secmənin a ikfFirtq R, (t) = (4 x (t) x (tv) at


korrelyasiya funksiyası, uyqun ola- raq Q-əso pərtində M E(1)=a və t(1)= = ME (0)-E (1--t) ucun doqru qiymətlər olur. T.p.s.t.-ndə normal stasionar proseslər və Markov prosesi YyuyH muhum nəticələr alınmınqdır.

Əd. Rozanov G). A., Stapionar- nıe slucannıe propessı, M., 1963: İ 6- ramxalilov İ. PT.., Skoroxod A. V., Sostoltelınıe openki parametrov slӱucannıx propessov, Kiev, 1980.


TƏSADUFİ STASİONAR PROSES t


—xususi sinif təsadufi proses. Tex- nikada və təbiətiqunaslıqda ehtimal nəzəriyyəsinin tətbiqi ilə əlaqədar


cox rast gəlir. E (:)o vaxt T.s.p. ad- T


lanır ki, * vaxtı kecdikcə onun eh- timal xarakteristikalarından Hec biri dəyinmir, Məs.,E (()-nin ehti- mallarının paylanması butun £f-nəp ucӱn eynidir, 2(54) və 2E(5,)-nin birgə paylanması ancaq 5) VƏ 55 vaxtlar fər- qindən asılıdır: (E (4), E (5:)) və (B (14-54), E(44-34)) cutlərinin pay- lanmaları ixtiyari 5, və 545 ucun eyni- dir. T.s.p.-lər fizika, mexanika, texnika və b. sahədə yaranmını coxlu sayda real hadisələri təqribi dəqiq- LİKLƏ Yaxtapı təsvir edir. Beləliklə, T.s.p.-ləri umumilətdirən yeni sahə- lər—verilmipl tərtibdən stasionar artımlı təsadufi proseslər, umumi- ləpmi T.s.p.-lər və bircins T.s.p.- lər Yarandı. (E (:))-nin qiymətlərinə uyqun paylanma momentlərinin T.s.p.- lərin riyazi təhlilində əsas rolu var. Riyazi gəzləmə vəqt (5, ()= MI):

E (5) korrelyasiya funksiyası bir cox

riyazi məsələdə T.s.p.-in bu xarakte- ristikaları ilə baqlı xassələrinin əyrənilməsi ucun kifayətdir. Məs., Qauss tipli normal stasionar proses ezunun riyazi gəzləmə və korrelyasiya

ungsiYası ilə tə”Yin olunur. 4 riya- zi gəzləməsi 1-dən asılı deyilsə və " (4, 5) korrelyasiya funksiyası ancaq 5—41-dən asılıdırsa, q (2, 5)= q (5—:), onda |E (:))| genin mə"nada T.s.p. ad- lanır. (() və q(q)u-nin Furye və


Furye--Stiltyes inteqrallarına ayrı- lıpının T.s.p.-in riyazi təhlilində beyuk rolu var. E(:)-yə prosesin Xin- cin teoreminə əsasən


o) = | ebkato)


pəklində spektral ayrılıntı deyilir (burada, t(i)—asılı olmayan artımlı təsadufi funksiyadır). Bu inteqral uyqun inteqral cəminin orta kvadra- tik mə”nada limiti kimi bata duӱpqu- lur. Uyrun korrelyasiya funksiyası


q (6) = - ev a F (iy)


kimi Yazılır, F (i) monoton azalma- yan funksiyadır və E (:)-nin spektral

unksiyası adlanır (Stiltyes inteq- ralı mə”nasında), | * |-so itərtində (1) sur”ətlə azalırsa,


r (0) | at oya) di


və f (i)= F”(i) olur. f (i)-yə E (1)- nin sıxlıq funksiyası deyilir, Əd.: bax Təsadӱfi proseslərin sta.


tistik təhlili məqaləsinin ədəbiyya= tına.


TƏSADUFİ FӰNKSİYA —təsadufi olmayan : arqumentini, 70 mumkun ele- mentar hadisəsini uyqun olaraq T və () coxluqlarında alan və (3x T Hhasi- LİNDƏ TƏ Yin edilən ikiarqumentli (E (1, 10), Eş T, 1“ s (ə) unksiyası. Qeyd edilmiit E ucun o-nın, qeyd edil- Mİİİ (o) ucun isə Həqiqi ( dəyitəninin funksi Yasıdır. Arqumentlərinin han- SININ qeyd olunmasına gərə təsadufi kəmiyyətlər coxluqu kimi gestərilir. Adətən, (o atılır, E isə 1-nin funk- siyası kimi gestərilir: R (1) və ya” x (. T—sonlu və ya sonsuz ardı- cıllıqlar coxluqu kimi verilərsə və E ((, o), E (6, o), ..lpəklində gestərilərsə, diskret arqumentli T.f. və ya təsadufi ardıcıllıq T.f.-sın- dan danıpılır. T intervaldırsa,

.F. kəsilməz arqumentdən asılı olub, təsadufi kəmiyyətlər coxluqu- dur, T Həqiqi duz xətt və ya duz xətt parcasıdırsa və TsT arqumenti za- man kimi təsvir edilirsə, T.f. təsa- dufi proses adlanır. T.f. sonlu-el" culu birgə paylanma əli kimi də verilir. Qiymətləri Həqiqi ədəd


Eu T.f. lə SA əəə "dı =r İF (£, o) €xı, əz E0,, o)4x,| ki mi verilir. n-i artırmaqla onun


butun xarakteristikaları tapılır. TQ.f.-nın xarakteristikaları riya- zi gəzləmə, dispersiya, korrelyasiya funksiyası və s.-dir.

TƏSADUFİ HADİSƏ — verilən ipərt- lər daxilində ya baii verən, ya da ba verməyən hadisə. Məs., bir dəfə at- dıqda zərin muçəyyən xalının, metal pulun gerb uzunun dutiməsi, anadan doqulan uparın oqrlan və qız olması və s. T.H.-dir. T.H.-nin verilən ipərt- lərdə R balvermə ehtimalı var (0- =“Ra1T). T.H.-nin ehtimalı onun te9- nn) vasitəsilə verilir: M sayda ve” rilən pərtlərdə A hadisəsi M (A)


dəfə baiy verərsə, ə tezliyi |C-in



beyuk qiymətlərində R-yə yaxın olur. TƏCBE h—xəhpəğa, araq, tala və s.” dən hazırlanmıpiy iri muncuq duzumӱ- Dua və səcdələrin sayını hesablamaq ucun istifadə edilən T. katolik, bud”


TƏCƏK


261


——.uü?"1BüB——,—...... R . = : : B


Dacı, mӱsəlman ruhani və dinlarlaq rı arasında Hələ qədimdən kəkia Yə - yılmındır. T.-dən məpquliyyət kimi də (əsasən yallı və qocalar) istifadə edirlər. Kecmiptdə qoca qarılar niy- Yəttutma məqsədi ilə T. cevirmitlər. Ziyarətə gedənlər İCPərqin muqəddəs ptəhərlərindən hədiyyə məqsədi ilə T. TƏSVİYƏCİLİK . ——HpTHua mnnəpunnə (1907—10) RSDFP daxilində təf- tippci, opportunist istiqamət. İdeya- siyasi cərəyan kimi 1908 ilin yayında rmalatmıit və 4 Napta zaryac jurna- lı ətrafında birlətmisdi. ƏCBH- yəcilər fəhlələri yeni inqilab hazır- lamaqdan cəkindirməyə, inqilabi s.-d. partiyasını ləərv etməyə və Qərbi Av- xan tipli leqal reformist partiya Yaratmaqa cəhd gestərirdilər. T.-ə menievizmin liderləri (P. B. Aksel- rod, N. N. Jordaniya, Y. Larin, Y. O. Martov, A. N. Potresov və ə) öamı- cılıq edirdilər. T. gizli partiya təpkilatlarının ləqvinə və gizli HH- qilabi ipqə son qoyulmasına calıiır, partiyanın Tora və taktikasından, onun inqilabi ən ənələrindən imtina etmək bahasına car polisindən leqal Yapamaq icazəsini satın almaq istə- Yirdi. Buna gərə də V. İ. Lenin T.-i vstolıpinci fəhlə partiyasız, partiyadan ӱz dəndərmək dərəcəsinə catan opportunizm adlandırmıpdı. Menitevik gerutiləri zəminində əmələ gəlmili T. mentpevizmin bəhranını, onun saq qanadının acıqca liberal burjuaziyanın tərəfinə kecdiyini gestərirdi. T.-in meydana cıxması- nın əz sinfi kəkləri var idi. 1905— 07 illər inqilabı zamanı RSDFP-yə xırda burjua cıqırdapları daxil olmutpduqy inqilabın məqlubiyyəti xır- da burjuaziya icərisində parcalan- maya və pozqunluqa səbəb oldu. Butun bunlar partiya daxilində də əz əksi- ni tapdı. Təsviyəci menpeviklər fəh- lə hərəkatında burjuaziyanın agent- ləri rolunu oynayırdılar. V. İ. Lenin gəstərirdi ki, menteviklərin T.-i ideya cəhətdən proletariatın in- qilabi sinfi mubarizəsini və onun burjua-demokratik inqilabında hege- monluqunu, təpkilat cəhətdən qeyri- leqal s.-d. partiyasının zəruriliyini inkar etməkdən ibarətdir (bax Əsər. tam kulliyyatı, c. 19, səh. 46—47). Azərb. bolpevikləri T.-yə qaritı ideoloji, taktiki və təpkilati mu- barizə aparır, partiyanın leninci məvqeyinə tərəfdar cıxırdılar. Bu itidə bolpevik nəptrlərinin (4Ba- kinski proletariə, c“Bakinski rabo- ianə, c“Yoldaiq, €Työoxe qəzetləri, aVolnav jurnalı və s.) muhum rolu olmutlpdur. 1911 ilin axırlarında Bakıdakı təsviyəci qrupu artıq par- calanmındı. : RSDFP-nin 5-ci (Umumrusiya) konfransı (1908) T.-yi pislədi və bu- tun partiya təpkilatlarını təsvi- yəctilərə və otzovistlərə qariqı ba- rımmaz mubarizəyə caqırdı. 1912 il- də təsviyəcilər, otzovistlər və sent- ristlər (bax Sentrizm) L. D. Trotski- nin təpkil etdiyi Avqust ə tiya blokunda birləldilər. RSDFP- nin 6-cı Umumrusiya (Praqa) konf- ransı (1912) təsviyəciləri partiyadan qovdu. Bundan sonra T.-in antimark- sist mahiyyəti tamamilə apjar oldu və Birinci dunya muharibəsi zamanı o, sosial -povinizmə Yuvarlandı,


Ədl Lenin


B. Mə"lumat cildi, h.


İ., Əsərləri (bax

1, səh. 604—606): Azər- baycan Kommunist Partiyası tarixinin ocerkləri, B., 1964: İstoril KPSS, t.


2, M., 1966: Stelınik B. A., Bakin- sk 1910 qq.), B., 1969


TƏSVİRİ SƏNƏT—boyakarlıq, Hey kəltərailıq, qrafika və foto sənə- tini əhatə edən plastik sənət bəl- məsi. Plastik sənətin qeyri-təsviri nəvlərindən fərqli olaraq, T.s. ger- cəkliyi əyani obrazlarla əks etdirir. T.s.-in muxtəlif nevləri real alə- min həcm, rəng, məkan, əiyaların mad- di forması, ipıq-hava muhiti və s. kimi gəzlə qavranılan, obyektiv su- rətdə mevcud olan əlamətlərini tə- səvvurdə canqandırır. T.s. eyni za- manda dunyanın mə”nəvi cəhətdən dərk edilməsi imkapına malikdir. T.s. insanın mə”nəvi simasını, onun di- gər insanlarla qariılıqlı munasibə- tinin xarakterini acır, təsvir olu- nan vəziyyətin emosional və psixolo- ji məzmununu gəstərir. T.s. real var- lıqı, insanların Həyatını, təbiətin gəzəlliyini butun zənginliyi və fər- di təzahӱrləri ilə gəstərməklə yana- ilı, insan təxəyyulunun məhsulu olan hadisələri, dini, mifoloji obraz- ları da əks etdirirq, tarixin gəru- lub duyulan hadisələrindən bapqa onun mə”nəvi mahiyyəti, aktual siyasi, Fəlsəfi, estetik və etik idealları da .s.-in mevzusu olur.

Gercəkliyin muxtəlif cəhətlərini estetik surətdə mənimsəyən T.s. dun- yanı dərketmənin bir forması kimi sosial həyatda muhum rol oynayır, cə- miyyətin ideya tərbiyəsində guclu va- sitəyə cevrilir. T.s. obrazlarının əyaniliyi həyatın bu və ya digər ha- disələrinə rəssamın əz munasibətini bildirməyə və bunu tamatacıya təlqin etməyə imkan verir. Buna gərə də si- nifli cəmiyyətin inkippafının ilk devrlərindən hakim sinif T.s.-dən ideoloji silah kimi istifadə etmiit- dir. T.s. sahəsində ideya təmayullə-


"rinin mubarizəsi inkipaf etmiii ka-


pitalizmdə xususilə kəskin xarakter dapıyır, muasir ppəraitdə isə iki sistemin — sosializm və kapitalizm sistemlərinin ӱmumi ideoloji muba-


razəsiiin “ir hissəsini tətkil edir. ƏSVİRİ SƏNƏT MUZEYİ, A. E Pupkin adına —xarici əlkə incəsənəti (qədim devrlərdən indiyə- dək) nӱmunələrinin toplandıqı mu- zey. Moskvadadır. Əhəmiyyətinə gərə SSRİ-də Ermitajdan (Leninqrad) sonra ikinci muzeydir. 1912 ildə acıl- mıpdır. Kolleksiyasının əsasırı məphur incəsənət əsərlərinin satın alınmı surətləri təpkil edir. Son- ralar muzeyin fondu misiriqunas V. S. Qolenipippevin topladıqı Qədim Mi- sir incəsənəti kolleksiyasının, ha- belə az miqdarda Qərbi Avropa boya- karlıqrı numunələri (orijinal), an- tik vaza, sikkə və medallar hesabına artmılldır. Sovet dəvrundə T.s.m. kecmipt Rumyantsev muzeyi, Ermitaj və Tretyakov qalereyasından (Qərbi Avropa rəssamlarının tabloları) gətirilmiii incəsənət əsərləri ilə, eləcə də pəxsi kolleksiyalarla zən- ginləpmitdir. Muzeydə Qədim PTərq, Qədim Yunanıstan, Qədim Roma, Bi- zans, Qərbi Avropa əlkələrinin in- cəsənət abidələri muhafizə ol "Hyp. Muzeyin izəkil qalereyasında 17 əsr


proletariat v qodı reakpii (1907—*


holland və flamand boyakarlıqının beyuk kolleksiyası var (o cumlədən Rembrandt, Y. van Reysdal, G. Terborx, A. van Beyeren, A. van Ostade Ӱ. Yor. dans, F. Sneyders, P. II. van Deykin əsərləri). 17—19 əsrlə Fransa boyakarlıqı N. Pussen, K. Lorren, A. Vatto, F. Bute, J. L. David, K. Koro, Q. Kurbe və 6.-nın əsərləri ilə təmsil olunur. Burada Barbizon məktəbinin dunyada ən zən- gin kolleksiyası, fransız impressio- nistlərinin (bax İmpressionizm), həm- cinin P. Sezann, P. Qogen, V. van Qoq, A. Matiss, P. Pikassonun ən yax- pyı əsərləri toplanmıtpdır. T.s.m.- nin Qravura və rəsm ppe”bəsində 350 mindən artıq qrafika əsəri var. Mu- zey geni elmi-tədqiqat ipti aparır, sovet və xarici mӱzeylərin kolleksi- yalarına daxil olan əsərlərdən sərgi: lər təpkil edir. Muzeyin nəzdində beyuk bərpa e”malatxanası var.

Əd.: Qosudarstvennın muzen izobra=


zitelınıx iskusstv im. A. S. Pupqkina, M., 1980.


TƏCBHPH CƏHƏT 10. (Ors- zagos-Szepmüv6szeti Müseum), By na- nem rTanə — Macarıstanda xarici əlkə təsviri sənət əsərlərinin top- landıqı ən bəyuk muzey.1896 ildə ya radılmıpndır (muzeyin binası 1900— illərdə tikilmipdir). Əsasını iri pəxsi kolleksiyalar (o cӱmlədən Esterxazi kolleksiyası) təpjil edən muzeyin fondunda antik incəsənət, Qədim Misir, Bizans, kecmitp macar incəsənəti (18 əsrin sonunadək) nu- munələri, 15—20 əsrlər Avropa qra" fikasının nadir kolleksiyası (o cumlədən Leonardo da Vinci, A. .. er, Rembrandt, Y. van Reysdal, . aTTO BƏ Ö.-HhIH pəcMnəpH), 13—20 əcp- lər Avropa sənətkarlarının boyakar: lıq və heykəltərailıq əsərləri (o cӱmlədən El Qreko, D. Velaskes, F. Qoyya, Kranax, Centile Bellini, Corconenin tabloları, orta əsr hey- gəltəraplıqı) saxlanılır. TƏSƏVVUR—kecmipdə qavranılmıpt, indiki anda isə Hiss ӱzvlərinə tə"sir etməyən cisim və hadisələrin umumi lətmitt surəti. Psixologiyada belə surətlər hafizə T.-ləri adlanır. Tə un xususi nəvunu tətpkil edən təxəy- yul T.-ləri Hafizə T.-ləri əsasında yaranan yeni surətlərdir. T. pquurun zəruri elementidir) o, anlayıtqların əhəmiyyət və mə”nasını daim pteylə- rin surəti ilə əlaqələndirir və eyni zamanda pquura cisimlərin hissi-əya- ni surətləri ilə əməliyyat aparmaq imkanı verir. Lakin, hissi idrakın rması kimi T. cisim və hadisələ- rin mahiyyətinə nufuz edə bilmir. . İ. Lenin T. və təfəkkurun qaripı- lıqlı munasibətinin dialektikasını səciyyələndirərək yazmıtpdır: €TəcəB- vur reallıqa təfəkkurdən yaxın - dırmı? Həm yaxındır, həm də yox. Təsəvvur hərəkətibutunlukdəqav- raya bilmir, mzsələn, 1 saniyədə km sur"ətli Hərəkəti qavraya bilmir, təfəkkur isə qavrayır və qavra- malıdıru (Əsər. tam kulliyyatı, c. 29, səh. 217), T. hissi idrakdan mən- tiqi idraka kecid prosesində muhum


du oynayır.

ƏSƏK—bap geyimi. Keçmitpdə əsa- sən qarılar və qadınlar saclarını yıqcam saxlamaq məqsədi ilə Yaylıq, kəlarayı və s. ba ərtuklərinin Al- tından geyirdilər, Pambıq parca-


202


TƏSƏRRUFAT BİRLİYİ



dan, qırmızı və yappıl məxmərdən ti- kilirdi. T. in qabaq kənarına metal bəzək nӱmunələri (təsəkqabaqı) bəndlənirdi Qoniyu İPTərq, Orta Asi- ya, Qafqaz, o cӱmlədən Azərb.-da ya- yılmınndı.

TƏSƏRRUFAT BİRLİYİ—SSRİ-də istehsal təsərrufat kompleksi: iqti- sadiyyatın bir və ya bir necə sahəsi- nin muəssisələrindən və istehsal va- hidlərindən ibarətdir. Sov İKP MK və SSRİ Nazirlər Sovetinin 2 mart 1973 il tarixli qərarından sonra ge- niii Yayılmınndır. Əsas, ilkin halqa- lı təqqkilatlar (istehsal birliklə- ri) kimi Yaranır. Sənaye birliyi orta halqalı T.b. dir. Elm-istehsalat birlikləri T.b. ipin xususi nevudur. TƏSƏRRUFAT İLİ –vaxt dӧvru: bu dəvrə muvafiq olaraq hesabat aparı- lır, mӱəssisənin (birliyin) fəaliyyə- ti, yaxud butun x.t. planlaidırılır. Uz. 12 aydır: muxtəlif muddətlərdə baplaya bilər. Kapitalist əlkələrin- də Q.i. sənayedə təqvim ilinə uyrun gəlir, k.t.-nda isə g.t. ilinin dəvrç ilə muəyyənlətdirilir. SSRİ-də mu- əyyən vaxtlarda T. i. dəvru muxtəlif olmutidur. 1957 ildən T.i. dəvru yan-


varın 1-dən dekabrın 31-dək muəyyən olunmusidur. TƏSƏRRUFAT MUQAVİLƏSİ —


SSRİ-də, digər sosialist əlkələrində sosialist tipkilatları—huquqi tpəxs- lər arasında baqlanan muqaviləs tə- sərrufat məqsədlərinə nail olunma- sına Yənəldilir və planlı xarakte dapıyır. SSRİ-də T.m.-nin muxtəli nəvləri məvcuddur: tədarӱk, podrat, Yuku damtıma, kontraktasiya (k.t. məh- sullarının vahid satınalma forma- sı), komisyon mӱqaviləsi, borc muqa- viləsi və s. T.m. baqlama qaydası, icra mӱddətləri və digər məsələlər SSR İttifaqı və muttəfiq respublikala- rın mӱlki qanunvericilik Əsasları (1961) ilə, həmcinin xususi normativ aktlarla nizamlanır, T.m. ipərtləri qanunla, planla, yaxud tərəflərin ra- zılıqı ilə muəyyən edilir. T.m. nev- ləri iqərtlərinin unifikasiyası ucun məcburi standart mӱqavilələr (məs., kontraktasiya muqaviləsi ucun) məvcuddur, nӱmunəvi muqa- vilələr əksinə olaraq hər Hansı mӱqavilə nəvu ucun numunədir. T.m. tərəflərin vahid sənədi imzalaması və Yaxud məktub mubadiləsi vasitəsi- lə baqlanır. T.m. haqqında mubahi- sələri arbitraj həll edir: onun qə- rarı tərəflər ucun məcburidir. Sovet hӱququnda T.m.-nin real ic- rası prinsipi quvvədədir, yə”ni bar- lanmıil mӱqavilələrə ciddi riayət olunmalıdır və natura ipəklində ic- ranın pulla əvəz edilməsinə yol ve- rilmir (bax Dəvlət intizamı). T.m. icra edilmədikdə, yaxud layiqincə icra edilmədikdə muqaviləni pozmuil tərəf əmlak məs"uliyyəti (dəbbə pulu, cərimə, penya tutulması və zərərin ədənilməsi) dapıyır. Bax həmcinin Muqavilə. TƏSƏRRUFAT FƏALİYYƏTİNİN TEXNİKİ-İQTİSADİ TƏHLİLİ, sosialist 500 n i n—muəssisə və birliklərin isteh- sal fəaliyyətinin kompleks eyrənil- məsi, istehsal fəaliyyətinin effekt- liyinin yӱksəldilməsinə dair tədbir:- lər iplənilməsi məqsədi gudur: CO- sialist muəssisələrinin təsərrufat fəaliyyətinin məə (muəssi-


— —————..-— — — —— —— — —— ———.,


sələrin iptinin iqtisadi təhlili) ey- npidir.

TƏSƏRRUFAT FƏALİYYƏTİNİN TƏHLİLİ, sosialist muçəs- sisələrinin (muəssisələ- rin ipinin iqtisadi təh- lili)—muəssisə və birliklərin qəq sərrufat fəaliyyətinin kompleks ey- rənilməsiy, mӱəssisələrin (birliklə- rin)təsərrufat fəaliyyətinin effekt- liyini Yuksəltmək məqsədi gudur. So- sialist muəssisələrinin idarə edilmə- si sistemində muhum halqadır. T.f.t. mӱəssisənin planlaidırılması, layi- Hələtdirilməsi, tikintisi və istis- marının butun mərhələlərində, yeni mə”mulat nӱmunələrinin yaradılma- sında və məvcud mə"mulatların tək- millətdirilməsində, ictimai məhsul tədavulu sferasında oltimal həll edilən variantların secilməsini əsas- landırır.

T.f.t. idarəetmənin mӱxtəlif pil- lələrində həyata kecirilir: mӱəssisə daxilində (onun təsərrufat Hesablı bəlmələri, sexləri və ipi yerləri uz- rə), butunluӱkdə muəssisə ӱzrə və muəs- sisə birlikləri (trestlər, firmalar, Sarı idarələr, nazirliklər) uzrə. iri T.f.t. təsərrufat fəa- liyyətinin butun tərəflərini eyrənir. Təhlilin kompleksliyini tə”min etmək məqsədilə qarpılıqlı əlaqədə olan analitik gestəricilərin vahid siste- mi yaradılır, bu da iqtisadi infor- masiyanın butun nəvlərinə—normativ və plan mə”lumatlarına, texniki sə- nədlərə, operativ, mӱhasibat, statis- tik ucot və hesabat materiallarına əsaslanır. Analitik gəstəricilər sis- teminin kəməyi ilə texniki, texnolo- ji amillərin, əməyin, istehsalın və idarəetmənin təpkilinin maliyyə, kre- dit və hesabat mӱnasibətlərinin qə- sərrufat fəaliyyətinin effektliyinə tə”siri muəyyən edilir.

əhlilin predmetini dəevlət pla- nının yerinə yetirilməsinə Yyenəl- dilmip və plan gestəriciləri sis- temində, ucotda, hesabatda və digər informasiya mənbələrində əks etdi- rilən təsərrufat fəaliyyəti və onun mӱəssisələrdə əldə edilmin effekt- lik səviyyəsi təppkil edir. Qəhlilin metodu təsərrufat planlarının yeri- nə yetirilməsinə və təsərrufatın in- kipaf dinamikasına ayrı-ayrı amil- lərin tə”sirinin kompleks, ӱzvi surət- də, qariqılıqlı əlaqədə eyrənilməsin- DƏN, ƏLCӰLMƏSİNDƏN VƏ umu miladi qilməsindən ibarətdir. Əyrənilən mə- sələlərin dairəsinə gərə 1.Ff.t. butun təsərrufat fəaliyyətinin tam təhlili- nə və ayrı-ayrı tərəflərinin, Yaxud gəstəricilərinin tematik təhlilinə bəlunur. Tətbiq olunan MYTA İHCƏİƏ Ke- pə on yalnız əyrənilən muəssisə- nin məlumatlarına, yaxud bir sıra muəssisənin muqayisəli mə”lumatları- na, həmcinin orta sahəvi gestəricilə- rə əsaslana bilər. İstifadə olunan informasiyalardan və gecirilməsi vaxtından asılı olaraq təhlil aypa- qıdakılara ayrılır: gӱndəlik iqti- sadi informasiyalar əsasında muəssi- SƏNİN VƏ ayrı-ayrı elmələrinin HLTH - nin operativ təhlili, devri hesabat məlumatları əsasında ayrı-ayrı mu- əssisələrin daha uzun muddət ərzin- dəki fəaliyyətinin təhlili, Yekun hesabatı mə”lumatları əsasında bir- liyə daxil olan muəssisələrin fəa- liyyətinin təhlili, Məzmununa və is-


tiqamətinə gərə təhlil ӱmumi-iqtisa- di, ma LİY yə-i qtisadi, Statistik-iqtisa- di və ya texniki-iqtisadi olur. Sənaye muəssisələrinin, K.Tt., ti-

kinti, nəql., ticarət, təchizat-satıit və digər təpkilatların T.F.t.-nin məzmununda kəklu fərqlər var, bu da onların x.t.-nda tutduqu roldan və funksiyadan irəli gəlir. TƏSƏRRUFAT HESABI —fərdi tək- rar istehsal prosesində əmələ gələn iqtisadi mӱnasibətlər sistemi, resurs- lardan huri” istifadəyə və isteh- sal nəticələrinin ictimai tələbata uyqun gəlməsinə cəmiyyət tərəfindən nəzarət edilməsini tə"min edir. So- sialist təsərrufat orqanlarının (mu- əssisə, birlik, təpkilat, k-z, nazir- lik) və onların bəlmələrinin əməli ipində T.H. ictimailətdirilmin tə- sərrufatın planlı aparılması metoq du kimi təzahur edir. T.H. kapitalist kommersiya hesabından kəklu fərqlə: nir: belə ki, kommersiya hesabı əməyin istismarına əsaslanır və minimum ka- pital xərcləməklə maksimum mənfəət gəturmək məqsədi gudur. T.H.-nın əsa- sını V. İ. Lenin Sovet hakimiyyə- tinin İLK illərində qoymupdur. T.H.- nın sonrakı nəzəri və praktiki in- kipafı Sov.İKP və Sovet hekumə- tinin, kommunist və fəhlə partiya- larının, dəvlət və ti q or- qanlarının sənədlərində, həmcinin SSRİ və digər sosialist əlkələri iqtisadcılarının əsərlərində əks olunmutidur. İnkipaf etmiyd sosna- lizm pəraitində ictimai istehsalın effektliyinin yӱksəldilməsi məqsədi- lə T.H.-nın tədqiqi və ondan tam is- tifadə edilməsinə beyuk əhəmiyyət ve- Rənir Sov.İKP 26-cı qurultayında

.h.-HblH həp vasitə ilə inkitaf et- dirilməsi və mehkəmləndirilməsi təv- siya edilmitdir (bax Sov.İKP XXUT1 ə a materialları, B., 1981, səh. 259).


T.h.-nın mahiyyəti, prinsipləri və xususiyyətləri apaqıdakılar nəzərə alınmaqla muəyyən edilir: hər bir əməkci istehsal vasitələrinin kollek- THB MY/IKH) ƏTUHCH KHMH MYƏCCHCƏHHH əmək kollektivinə daxil olarkən cə- miyyətlə munasibətdə olur: sosializm- də iplasizlik yoxdur: tiici quvvəsi ilə istehsal vasitələrinin birləiməsi maneəsiz baiy verir: istismardan azad adamların Yoldatcasına əməkdailı- qı və qarpılıqlı gəməyi inkipaf edir, butun ictimai mulkiyyətə qəna- ətcil munasibət və muəssisə resursla- rından səmərəli istifadə olunması və onları butun cəmiyyətin, kollek- tivin, ayrılıqda hər bir iticinin mə- nafeyi naminə artırmaq meylləri məh- kəmlənir: planauyqun, bilavasitə icti- mai əlaqələr formasında təzahur olu- nan əmtəə-pul munasibətləri elmi-tex- HHKH tərəqqi əsasında istehsalın ef- fektliyini yuksəldir. Beləliklə, T.P. munasibətləri iqtisadi munasibətlər kompleksini birlətdirir. T.H. iqti- sadi mənafelər sistemi ilə uzvi su- rətdə baqlıdır (bax Həmcinin Maddi və mə"nəvi stimullaidırma).

T.H. təptkilinin prinsipləri: muəy- 

Yən olunmuit həddə operativ-təsərru" fat mӱstəqilliyi, xərclərin cıxarıl- ması və rentabelliyin tə”miniş təsər- rufat nəticələri səviyyəsi ucun mad- di maraq və məs"uliyyəts resurslardan qənaətli istifadəyə pulla nəzarət Muəssisə (birlin) muəyyən olunmun)


TƏSİREDİCİ KUTLƏLƏR QANUNU


263



ixtisaslattma, dəvlət plan tapppırıq- ları və qanunları dairəsində, nisbə- tən operativ-təsərrufat mustəqilliyi- nə malikdir, kadrlar secir, istehsa- lı və idarəetməni, əməyi və onun ədə- nilməsini, əlavə maddi və mə”pəvi stimullaipdırmanı təikil edir, onun ucun ayrılmıiy istehsal vasitələrin- dən istifadə edir. Avadanlıqın iir qabiliyyətini tə”min edir və apınma- sının əvəzini verir, digər muəssisə və təpkilatlarla təsərrufat əlaqəsi- nə girir. Muəssisə (birlik) istehsal- təsərrufat fəaliyyətini həyata keci- rir: o maddi dəyərlərin saxlanması, sosialist qanunculuquna riayət olun- ması təsdiq olunmuiy təsərrufat plan- larının yerinə yetirilməsi ucun dəv- lət qarppısında cavabdehdir. Opera- tiv-təsərrufat mӱstəqilliyi ona kon- kret pəraiti nəzərə almaqla daha ef- fektli təsərrufat qərarları qəbul etməyə imkan verir. T.h.-nın obyektiv əsasını planlı idarə olunan təsər- rufatla ayrı-ayrı əmək kollektivlə- rinin nisbətən təpqkilati və operativ- təsərrufat mustəqilliyi prinsipləri- nin əlaqələndirilməsi, çmumxalq, kol- lektiv və iyəxsi iqtisadi mənafelə- rin yukunlatdirilnaqı təpkil edir. T.H. hər bir əmək kollektivində tə- sərrufatı effektli və ictimai məq- sədyenlu aparmaqda iqtisadi stimul- lar yaradır, əməkcilərin ictimai-fay- dalı təpəbbuslərini səfərbərliyə alır. T.H. mӱnasibətlərində sosializ- min iqtisadi qanunlarından pquurlu istifadə olunur. Təsərrufat hesablı sosialist muçəssisəsi (istehsal birli- yi) Luquqi tmiəxsdir, devlət bankında Hesablaima hesabı olur, mӱhasibat ixoti sistemindən istifadə edir. .H.-nın konkret formaları istehsa- lın xususiyyətləri, həmcinin həmin təsərrufat orqanının, yaxud idarəet- mə halqasının funksiyaları ilə muəy- yən olunur. Əd.: Arxiv K. Marksa i F. Ənqelhsa, t. 4, M., 1933: Lenin V. İ., Sovet ha- kimiyyətinin nəvbəti vəzifələri, Əsər. tam kӱlliyyatı, c. 36, yenə onun, Okt- fabro inqilabının dərduncu ildənumu munasibətilə, yenə orada, c. 44, Yenə onun, Yeni iqtisadi siyasət pəraitində həmkarlar ittifaqlarının rolu və vəzi. fələri haqqında, tezislərin layihəsi, 2 nə orada: Sov. İKP Proqramı, B.., 1977, Sov İKP XXU1 qurultayının material- ları, B., 1981: 4“Planlapdırmanı Yax11ı- lapdırmaq, istehsalın səmərəliliyinin və tipin keyfiyyətinin yuksəldəilməsinə təsərrufat mexanizminin tə sirini guc- ləndirmək haqqındak Sov.İKİ MK-nın və SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarı, 12 iyul 1979-cu il, B., 1979, Təsərrufat mexanizminin təkmillətdirilməsi, B., 1981:Allahverdiyev M. M., Təsər- rufat mexanizmi və iqtisadi səmərəli- lik, B., 1981, Abalkin L., Xoziist- venn(ıN mexanizm razvitoqo sopialistice- skoqo oblestva, M., 1973: XozlNstvennın rascet i eqo soverienstpovanie n yCnOHHARX razvitoqo sodializma, Kiev, 1980, Metodo- loqiceskieə osnovı teorii XOSRHCTBEHHOTO rasceta, M., 1981, Teoril aktivnıx sis- tem i soverpenstponanie XO3HİİCTBEHHOTO


Me izma. M., 1984. TƏSƏRRUFAT HESABLI BRİQA-


DA,SSR İ-də—təsərrufat heca- bına kecirilmiit istehsalat briqada- sı, Material, alət və s.-nin sərfi ya- rə plan pormativləri briqadaya bildi rilir. T.H.b. səviyyəsində butun resurs- lardan ilailı pə faktiki istifadə nin UCOtTu TƏLUKH.1 edilir.

TƏSƏRRUFAT HESABLI HALQA— sosialist ictimai istehsalının 19-


sərrufat əzəyi. Plapauyqun tətpkil olunmuit sosialist istehsalı bir-biri ilə baqlı və muəyyən istehsal funk- siyalarını yerinə yetirən muxtəlif struktur halqalardan ibarətdir. İs- tehsal muəssisəsi (birliyi, kombina- tı) ilkin struktur halqadır. Muəs- sisələr əmtəə istehsalcısıdır və on- ların cəmiyyətlə mӱnasibəti əmtəə mu- nasibətləri formasındadır. Muəssi- sələrin ipinin effektliyi xeyli də- rəcədə onların fəaliyyətini əlaqə- ləndirən təsərrufat halqalarında umumittifaq (resp.) sənaye birliklə- rindən asılıdır. Sahə nazirliklə- rinin təsərrufat hesabının tikili təcrubəsi də yayılmımndır. Belə T. H.H.--nın xususiyyəti ondan ibarətdir ki, butev bir sahə (nazirlik) ezunu maliyyə resursları ilə tə”min etmək- lə ipləyir, butun xərclərini sahə uzrə gəturulən və dəvlət tərəfindən nazirliyin ixtiyarında saxlanılan gəlir və mənfəətdən ədəyir. Sənaye birliklərinin və sahə nazirliklə- rinin təsərrufat hesabına geciril- məsi, təsərrufat hesabı prinsiplə- rinin geniiy yayılması muəssisə, bir- lik və nazirliklərin mənafe birli- yini tə”min edir, ictimai istehsalın effektliyini yӱksəldir. SSRİ Kon- stitusiyasında (m. 16) qeyd edilir ki, iqtisadiyyata rəhbərlik mərkəzlətdi- rilmiii idarəetməni muəssisələrin, birliklərin və baiqa təpkilatların təsərrufat mӱstəqilliyi və təpqəbbus- karlıqı ilə əlaqələndirməklə həyata kecirilir. Bu zaman təsərrufat he- sabından, mənfəətdən, maya dəyərin- dən, digər iqtisadi vasitələrdən və stimullardan fəal istifadə olunur. TƏSƏRRUFAT CİNAYƏTLƏRİ —so- vet cinayət huququna gərə sosialist x.t.-na zərər vuran cinayətlər, T.c. butun muttəfiq resp.-ların cinayət məcəllələrində “ri fəsil təqikil edir (məs., Azərb.SSR Cinayət Məcəl- ləsi, fəsil UT), T.c. x.t.-nın hər han- sı sahəsində (umumi T.c.) və x.t.-nın ayrı-ayrı sahələrində edilən cinayət- lərə bolunur. Azərb.SSR Cinayət Mə- cəlləsinə gərə umumi T.c. ataqıda- kılardır: qadaqran edilmiiy peypə ilə məpqulolma, xususi muəssisə sahib- liyi fəaliyyəti, ticarət vasitəcili- yi, evdə istehsal edilən tund spirtli ickilər hazırlama, saxlama və satma, vətəndaiiların (pəxsi mulkiyyətində olan avtomotonəqliyyatdan asan qa- zanc məqsədilə istifadəetmə, plan- ların yerinə yetirilməsi barədə he- sabatlarda rəqəmləri artıq gestərmə və baiqa təhriflər. | X.t.-nın ayrı-ayrı sahələrində tə- rədilən T.c. bunlardır: sənaye sahə- sində—keyfiyyətsiz, standartsız və ya komplektsiz məhsul buraxmaz k.t. sa- həsində—əkinlərin və baiqa bitki ər- tuyunun qəsdən otarılması, suvarı- lan əkincilik r-nlarında sudan isti- fadə qaydalarını pozmayz ticarət və əhaliyə məniyət xidməti sahəsində—eh- tikarlıq, alıcıları və sifarimtcilə- ri aldatma, satıda keyfiyyətsiz, stan- dartsız və ya komplektsiz mallar bu – raxma, spirtli ickilər ticarəti qay- dalarını pozma, mal-qaraya cərək və ya baqaqa taxıl məhsulları yedirtmə, təbiətin mӱhafizəsi sahəsində—qapun- suz balıq tutmaq ilə məpqulolma, qa- pupsuz ovetmə, qapunsuz aqackəsmə, su- tutarları və havanı cirkləndirmə, dənizi adamların səhhəti ucun və ya


dənizin canlı sərvətləri ucun zərər- li maddələrlə cirkləndirmə və s. Bax həmcinin Vəzifə cinayətləri. TƏSƏRRUFATLARARASI MUƏS- SİSƏLƏR, SSRİ-də — əmtəəlik məhsul istehsal edən sənayə tipli iri muəssisələr, təsərrufatlararası koo- perasiya əsasında k-z, s-z və digər mӱəssisə və təqkilatların vəsaitini, maddi-texniki və əmək resurslarını birləpdirməklə yaradılır. Onlar Leninin kooperativ planının həyata kecirilməsində təsərrufatlararası kooperasiya və aqrar-sənaye inteqrasi- yası əsasında k.t. istehsalının ix- tisaslapdırılması və təmərkӱzləi- dirilməsi ilə baqlı yeni mərhələdir. İnkipaf etmiiy sosializm cəmiyyə: tində kənddə kollektivizm munasibət: ləri təkmilləir, k-z iqtisadiyyatı- nın ictimailəiməsi səviyyəsi Yuk- səlir, dəvlət (umumxalq) sosialist mӱlkiyyəti ilə kolxoz-koop. mӱlkiy- yəti durmadan yaxınlatır. S-z sek- torunda istehsal birliklərinin yeni 0. (ixtisasliaptmınl trest, irma, istehsal, elm-istehsal və di: gər birliklər) yaranır. K-z və s-3- ların k.t. məhsullarını e”mal edən muӱəssisələrlə, ticarət və nəql. təili- kilatları ilə, eləcə də K.T.-Ha TEXHH- ki xidmət gəestərən təiykilatlarla kooperativləipməsi daha da geniiylə- nir. Bunun əsasında aqrar-sənaye MYƏC sisələri və rir yaranır və in- ktitpaf edir. Yəsərrufatlararası koo- perasiya k.t.-nda istehsalın ictimai- ləqlmə səviyyəsini artırır, inkitafı- nı sur”ətləndirir. İxtisaslatdırıl- mıpq təsərrufatlar və birliklər el- mi-texniki nailiyyətləri daha tez tət- biq etmək, maddi-texniki vəsaitdən və əmək resurslarından daha səmərəli istifadə etmək, məhsulun maya dəyəri- ni ataqrı salmaq və keyfiyyətini yax- iplılaipdırmaq imkanına malikdir. TƏ"SİR (fizikada)—fiziki kə- miyyət, enerjinin zamana olan hasili ilə əlculur. T. hərəkət edən sistemin əsas xarakteristikasıdır. TƏ"SİR KVANTI —fiziki sabitlər- dən biri (bax Plank sabiti).


TƏ"QSİR TƏBRİZİ Miri Məhsun (1650, İsfahan—1716, sfahan) — Azərb. ipairi. Atası 1 PTah Abbas dəv-


rundə zorla İsfahana kecuӱrulmui azərb.-lardan olmuidur. T. T. İsfa- handa mӱkəmməl təhsil almıpil, sa- Elza dəftərdar, sonralar isə Yəzd agiminin vəziri olmupddur. ə və Azərb. dillərində yazmınddır, “Ən min beytdən ibarət divan yaratmıit- dır. Nizami cXəmsəjinin tə”siri ilə yazdıqı farsca “Dəvət ul-aili - qing (4“ Appiqlərin də”vətiz), 4-Gul- zari-səadətə (“Səadət gӱlzarıq), *Sə- mərət ul-hicabə (4 Hicabın səmarəsik) poemaları, hind iahzadəsi Ӧvrəngi- zibin 1667 ildə İsfahana gəlməsi mӱnasibəti ilə azərb.-ca qəzəli BƏ €, əsərləri var.

Əd: Cahani Q., Azərbaycan Ənəs biyyatında Nizami ən"ənələri, B., U,


səh. 190—203.

TƏSİREDİCİ KUTLƏLƏR QANU- NU—fiziki kimyanın əsas qanunla rından biriy kimyəvi reaksiyaların sur"”ətinin qarihılıqlı tə”sirdə olan maddələrin qatılıqınlan asılılı- qını pə kimyəvi tarazlıq halında eaksiya məhsullarının qatılıqı (və ya aktivliyi) ilə bailanqıc məhsul- ların qatılıqlaqı arasındakı nis-


264


TƏ”QSİRSİZ QAZLAR



bətləri muəyyən edir. 1864—67 illər- nə rı 1 ifadə etmitp Norvec alim- ləri K. Quldberq və P. Vaaqe, ctə”- — edən kutləq ifadəsi ilə maddənin

id Həcmdəki miqdarını, yə”li qa- tılıqını adlandırmındlar (adı da buradandır). |

İdeal qaz qarılıqında və ya ideal


maye məhlulda apaqıdakı reaksiya:


gedirsə,

aA--a"”A ——IV--IV” (1) (A, A” və i.a.—maddələr, 4, a” və i.a.— stexiometrik əmsallar), T.k.q.-na əsa- sən dӱz istiqamətdə reaksiyanın sur”- əti belə olar:


r, — K, LAYTA”Y” (2) Burada (A | və i.a.—A maddəsinin qa- tılıqı, K , —reaksiya sur”ətinin (duz istiqamətdə) sabitidir.

(1) reaksiyasının sur”əti əks is- tiqamətdə belə olur:


r. K 1B)1B”Y” (3)


T,k.q. əsasında reaksiya sur”ətləri cӱn kinetik tənliklər alınır (kim- yəvi aparatlar hazırladıqda aparı- lan hesablamalarda tətbiq edilir). TƏ”USİRSİZ QAZLAR, nəcibqaz- lar, nadir qazdar—element- lərin devri sisteminin Cİ qrupu- nun əsas yarımqrupunu təpkil edən elementlər: helium Ne (at.n. 2), neon Me (10), arqon Aq (18), kripton Kq (36), ksenon Xe (54) və radon Ep (86). T.q.- dan yalnız K,-un stabil izotopları


yoxdur və radioaktivdir, 4T.q.ə adı, bu yarımqrup elementlərinin kimyə- vi cəhətdən tə”sirsiz və atomlarının davamlı xarici elektron ərtuyu ol- ması ilə izah edilir, İlk T.q. (Ne) 1868 ildə, qalanları 1892—1908 il- lərdə kəipf edilmitdir, T,q, sərbəst Halda həmitə havada məvcuddur. 1 m? havada normal ppəraitdə 9,4 l-ə yaxın T.q, (əsasən, arqon) var. Həll olmutt halda suda, bə”zi minerallarda və su- xurlarda da olur. T.q,-ın molekulla- rı biratomludur, rəngi, iyi və dadı Yoxdur. Tam dolmuiy xarici elektron təbəqələri onların maye və bərk halda alınmasını cətinlətdirir (Q.q. haq- qında ətraflı mə”lumat ucun hər ele- ment haqqındakı Ilə tax) TƏ”SİSAT MƏNFƏƏTİ —kapitalist səhmdarlar cəmiyyətini tə”sis edənlə- rin mənimsədiyi mənfəət:u buraxıl- mıp səhmlərin satıipından əldə edi- lən pul məbləri ilə səhmdar muəssi- səsinə real qoyulmuli kapital arasın- dakı fərq ptəklində olur. Q.m.-nin əldə edilmə imkanı bazarda səhmlərin məzənnə dəyərinin onların nominal dəyərindən (yə”ni real qoyulmuyi kapi- talın həcmindən) xeyli yuksək olma- sından irəli gəlir, T,m.-nin mənim- sənilməsi maliyyə oliqarxiyasının varlanması usullarından biridir. TƏSLİM (hərbidə)—qalib gəlmiil tərəfin həkmu və ya saziplərlə əl- də edilmiyi razılıq nəticəsində si- lahlı quvvə ilə muqavimətin dayan- dırılması, T.-dən sonra, bir qayda olaraq, butun silahlar, hərbi gəmilər və təyyarələr, məhkəmləndirilmiiy mən- təqələr və hərbi muxəlləfat qalibə ve- rilir, ipəxsi hey”ət isə Hərbi əsirlər kimi rəqibin ixtiyarına kecir. , TƏSNİF (ər. ./4=:—siniflərə ayır- ma, əsər tərtibetmə)—dəstgah forma: lı vokal-instrumental muqamlarda 119 =


bələr arasında ifa olunan mahnıva- rı musiqi parcası. T. muqamın tə- sir gucunu artırır, ie"bələr arasın- da təzad yaradır, eyni zamanda 116”- bələri bir-birilə əlaqələndirir. Əv- vəllər dəstgahlarda oxunan T.-lər, adətən kicik həcmli olub, quruluy- ca intermediyaya yaxın idi. ucasir T.-lər cox zaman əsaslandıqrı mura- mın butun xususiyyətlərini əzuӱndə birlətdirir, mӱrəkkəb forma və məz- muna malik olur. Belə T.-lər mustə- qil də ifa olunur. T. mustəqil oxun- dӱqda onun ya əvvəlində, ya da orta his- SƏSİNDƏ aid olduqu muram parcasın- dan istifadə edilir (məs., Rast T.-i, Hisar T.-i və s.). T.-in mətn əsasını qəzəl, qopma, bayatı, gəraylı və s, tpe”r formaları təpkil edir.

Ədə Zəhrabov R., Azərbaycan təsnifləri, cAzərbaycan xalq musiqisiə kitabında, B., 1981: yenə onun, Azer- baidjanskie təsnifı, M., 1983.


TƏSNİFAT (məntiqdə)—hər hansı bilik, yaxud insan fəaliyyəti sahə- sində tabeli anlayınlar (obyektlər sinfi) sistemi. Həmin anlayıpllar, yaxud obyektlər sinfi arasında əla- qə yaratmaq vasitəsi kimi istifadə edilir. Elmi T. onun əks etdirdiyi gercəklik sahəsinə məxsus olan qa- nunlar sistemini ifadə edir. Təbii və sun”i T. fərqləndirilir. Təbii T.-ın əsasını obyektlərin muhum əla- mətləri təpkil edir (məs., kimyəvi elementlərin dəvri sistemi). Sun”i T.-da obyektlərin qeyri-muhum əlamət- lərinə muraciət olunur.

TƏSNİFAT, b İN alı qazın- tıların zənginlətdiril- məsin də—xırdalanmın faydalı qazıntılardakı mineral hissəciklə- rin iriliyinə, formasına və sıxlı- qına gərə siniflərə bəlunməsi. T. yap (hidravlik) və quru (pnevmatik)


muhitlərdə, xususi aparatlarda (klas--


sifikatorlarda) aparılır. TƏSRİF—fe"”lin pəxsə, zamana, 11ək- lə və kəmiyyətə gərə dəyinməsi. T. Dərqlə bir nitq Hissəsi kimi əsas

ərqləndirici xususiyyətlərindəndir.

eqlin butun təsriflənən formaları cumlədə yalnız fe”li xəbər vəzifə- sində cıxıtp edir. Mӱxtəlif dillər- də T. formaları bir-birindən fərq- nəunp, məs., Azərb. dilində fe”lin 3 zamanı və 6 iqəkli, rus dilində isə 3 zamanı və 3 ipəkli var. T. formala- rı sintetik və analitik formalara bəlunur. QT. tarixən dəyitkəndir.

Əd.: Muasir Azərbaycan dili, 3 cild-

də, c. 2, B., 1980, Russkal qrammatika, c. 1, M., 1980.


TƏSUC— Azərb.-da tarixi Yer, kənd. Cənubi Azərb.-dadır. Səfəvi—Osman- lı muharibələri devrundə, 1605 il- də Cıqaloqlu Sinan papanın koman- danlıqrı altında Osmanlı qopunu Səlmas və T.-dan kecərək Azərb.-a hu- cum etmiydi.

TƏ”TİL—fəhlə sinfinin, zəhmətket- lərin kapitalist istismarına qariyı əzlərinin siyasi və iqtisadi tələblə- rinin ədənilməsi uqrunda apardıqı əsas mubarizə vasitələrindən biri. Proletariatın ilk Q.-ləri 16—18 əsrlərdə bali vermiyt, iqtisadi, Gortə- bii və qeyri-mutətəkkil xarakter da- pımıppdır. Sinfi mubarizə və prole- tariatın sinfi iquurunun formalail- ması prosesində iqtisadi Q.-lər bir cox hallarda siyasi məzmun kəsb etmə-


yə bapladı. Həmkarlar ittifaqları və proletar partiyalarının meydana gəlməsi ilə zəhmətkeilərin T.-ləri daha mutəpəkkil xarakter aldı. T, hə- rəkatında kӱtləvilik və siyasi isti- qamət gӱcləndi. Marksizm-leninizm klassikləri T,-lərə yuksək qiymət ver- mipplər,

Muasir dəvrdə T.-in bir sıra formaları məvcuddur. 24 və ya 48 saatlıq davam edən “Xəbərdarlıq (qı- samuӱddətli) xarakterli T., *Dəyitənə, cpilləli T.v (ipqtin həftədə bir necə gӱnlӱyə və yaxud gӱndə bir necə saat- lıqa dayandırılması), c“Əks T.ə (mu- əssisənin baqlanmasına baxmayaraq davam etdirilməsi), cDəvri


HHIHH T.ə (ayda bir necə dəfə təkrar olunan "ER. Yahıldı T.z (bir sexdən dirər


sexə kecməklə muəssisənin fəaliyyəti- ni pozan T.) və s.

Əz məqsədi etibarilə T.-lər iki cur olur. iqtisadivə siyasi T.-lər. Qə”til barizəsinin muasir mərhələsi siyasi Q.-lərin daha geni pəkil alması ilə səciyyəvidir. İkin- ci dunya muharibəsindən sonra sənaye rayonları, təsərrufat sahələri və umumdəvlət miqyaslı T.-lər geni iəkil almılpdır. Beynəlxalq inii- sarların muxtəlif əlkələrin zəhmət- kelilərini amansız istismara ducar etməsi ilə əlaqədar son vaxtlar Yeni T. nevu meydana gəlmipqdir. Digər əl- gələrin zəhmətkeqtplərinin T.-lərinin mudafiə olunmasına yənəlmiyi belə T.-lər “Umumi bazarı əlkələrində və ABPT-da genitl yayılmaqdadır. TƏFAVUT (ər. s ,m:—fərq, muqayisə) —orta əsrlərdə bə”zi Yaxın PTərq el- kələrində, o cӱmlədən Azərb.-da məv- cud olmun qeyri-qanuni vergi. Adətən, vergi həcmindən artıq, toplanılmın vəsait və Ya umumiyyətlə, vergilərin miqdarının coxaldılması nəticəsində əldə olunmut məhsul nəzərdə tutulur- du. Elxanilər dəvrundə geni yayıl- mıpdı. T. hakim sinfin əlində zəh- mətkei kӱtlələri soymaq vasitəsi idi, TƏFƏKKUR—gercəkliyin cisim və hadisələri arasındakı əlaqə və muӱ- nasibətlərin, onların mahiyyətinin ӱumumiləqimiit və vasitəli in”ikasın- dan ibarət idrak prosesi. T. Hissi idrakdan (Duyqu, Qavrayıı, Təsəvvur)

ərqlənir. Q.-də varlıqrın in”ikası ir sıra fikri proseslər sisteminin kəməyilə bat verir. Həmin proseslər. varlıqı tmumilənmiya və vasitəli iləkildə əks etdirməyə imkan verir. Bununla da T. varlıqın məntiqi id- rakı səviyyəsinə yӱksəlir, T. Hissi idrak materiallarına, kecmipt bilik və təcrubəyə istinad edərək, cisimlə- rin Yeni əlaqə və munasibətlərini ara cıxarır. T. prosesində cisim- lər, hadisələr ətraflı təhlil və mu- qayisə edilir, onlar arasındakı oX- par cəhətlər secilib, umumilətdiri- lir. T. nitq ilə uzvi surətdə barlı- dır. Q. sayəsində (təhlil, muqayisə və umumilətdirmənin kəməyilə) nəin- ki Hiss uzvlərimiz vasitəsilə əks eT- dirilə bilən cisimləri, həm də bi- lavasitə qavranıla bilməyən gizli mahiyyətləri, yeni əlaqə və munasibət- ləri də acmaq muӱmkundur. Cisim və hadisələrdə Yeni cəhətlərin axtarı- lıb tapılması T.-un əsas mahiyyətini təppkil edir. Deməli, T. cox murəkkə idrak prosesidir və insanın xarici aləmi dərk etməsinin ən yuksək mər” Hələsidir,



TƏXƏYYUL


265


-—-— oe...k,. 84... ə - ———— ————,,,T, DI, ,77”7”ı7y7 VU...


T, ictimai-tarixi inkipafın məh- suludur. Cunki insan idrakının mən- tiqi səviyyəsi cəmiyyətin tələbatları ilə iqərtlənir, Yə”ni insan idran prosesində, ilk nəvbədə muasir tarixi mərhələdə zəruri olan problemlərin həlli ilə əlaqədar məsələlər çzərində dupqunur. T. insanın ictimai təcru- bəsi və praktik fəaliyyəti ilə sıx əla- qədardır. F, Engelsin qeyd etdiyi ki- mi, *İnsan təfəkkurunun ən muhum və ən yaxın əsası ...təkcə əzluyundə tə- biət deyil, məhzinsanın təbiə- tidəyiiməsidir, insanın zə- kası da onun təbiəti dəyipdirməyi ey- 0000 surətdə inkipaf

irdik (Təbiətin dialekti 1960,c. 202), Kacbı, B.,

T, MYpƏKKƏÖ strukturu olan idrak prosesidir. T.-un tədqiqi ilə idrak nəzəriyyəsi və məntiq, psixologiya BƏ neyropsixologiya mətquldur. Fəl- səfi fikir tarixində T.-un mahiyyə- ti, onun varlıqa munasibəti məsələ- si həmipə mərkəzi problemlərdən bi- ri olmupdur. Lakin psixologiyada

.-Qun genin miqyasda tədqiqinə 19 əsr- dən baplanmıpdır. Muxtəlif psi- xoloji nəzəriyyələr (assosiasiya, bi- Heviorizm, geptaltpsixologiya və s.) T.-un mahiyyətini ez tə”limləri nəq- teyi-nəzərindən pərh etməyə calıiq- mımlar, Həmin nəzəriyyələrin hamı- sı ucun umumi cəhət odur ki, onlar T.-un mahiyyətinə sosial baxımdan yanappmır, onun məniəyi və tarixi inkipafını arapdırmaqa sə”y gəs- tərmirlər. Bununla da onlar tarixi inkipyaf prosesində insan T.-unun qanunauyeunluqlarında bapp verən də- yipiklikləri nəzərdən qacırırlar.

Sovetpsixologiyası in- san T.-unun meydana gəlməsi və inki- ppafında fəaliyyət, ӱnsiyyət və icti- mai həyat tərzinin, o cӱmlədən icti- mai praktikanın həlledici rolunu gəs- tərir. *Təfəkkur konkretdən abstrakta


yuksəlirkən, —əgər oduzgun tə- fəkkurdursə... — həqiqətdən uzaqlamtmmayıb, ona yYaxınla-


pır... Canlı seyrdən abstrakt təfək- kurə və ondan praktikaya— Həqiqəti dərk etməyin, obyektiv reallıqı dərk etməyin dialektik yolu belədirə (Lenin V. İ., Əsər. tam kulliyyatı, c. 29, cəh, 158—199).

T. fəal idrak prosesidir. T.-də muəyyən problemin Həlli insanın mu- ri idrak fəaliyyəti nəticəsidir.

nsan obyektiv aləmi həm hiss uzv- ləri vasitəsilə, həm də məntiqi yolla dərk edir. Hissi idrak prosesində əldə olunan biliklər insan pquurun- da cisimlərin surətləri ipəklində, məntiqi idrak nəticəsində qazanılan biliklər isə məfhumlar, anlayımlar pəklində həkk olunur. Məfhumlar T.-un əsas forması kimi umumiləiq- mipp biliklərdir. Lakin belə umu- miləptmip biliklər mӱrəkkəb fikri əməliyyat (təhlil, tərkib, muqayisə, umumilətdirmə, mucərrədlətdirmə, təsnif və s.) nəticəsində baqi verir.


Ədz Bayramov Ə.S. Pagird- lərdə təfəkkurun inkipafı, B., 1962, yenə onun, PPagirdlərdə əqli keyfiy- ah inkitaf xususiyyətləri, B., 1967,

ruplinskibn . V., Psixoloqin mıplenin i kibernetika, per. s anql., M.. 1970: Bruner Dj., Psixoloqin pozna- nil, M., 1977, Kalmıkova də Produktivnoe mımplenie kak osnova obu- caemosti, M., 1981: Kliks F., Probuj- daoideesi mınplenme, per. s nem., M., 1983:


ə vitin K., Qoratkib spetilhnik, TƏFSİR (ər, ,..:—izah, məph)—d6ax illəph.


TƏFTAZANİ Sə”dəddin Məs”ud ibn Əmər (1312, İran, Təftəzan (ii, — 1390, Səmərqənd) — filosof, mutəkəllim, ədib. Qutbəddin Razi və Əzudəddin İcidən (?7—1355) təhsil almındır. T. Sərəxsdə yaqpamıli, Teymurləng onu Səmərqəndə aparmındır, “Təh- zib əl-məntiq və -l-kəlamə (4 Məntiq və kəlamın islahız), “Məqasid ət ta- libinə (vӦyrənənlərin məqsədləri) mutəfəkkirin bailıca kitabları- dır. O, Nəcməddin Nəsəfinin və 1142), Katibi Qəzvininin (1203—1277) və Əzudəddin İcinin məntiqə, fəl- səfəyə, kəlama, dilciliyə dair əsər- lərinə pərhlər yazmındır. T.-nin isalələrini Cəlal əd-din Dəvvani, ir Əbulfəth Ərdəbili (7 —1495), Ara Huseyn Xalxali (7? —1621) və 6. pərh etmitlər. TƏFTİİY, sənədli təftipk— mӱəssisələrin, təpkilatların, ida- rələrin, Yaxud ayrı-ayrı vəzifəli pəxslərin muəyyən devrdə maliyyə-tə- sərrufat fəaliyyətini Yoxlama. SSRİ- də butun dəvlət və koop. muəssisələ- ri T. obyektidir. Bir qayda olaraq hər il, bilavasitə təsərrufat əməliyyat- larını həyata kecirməyən təpkilat- larda isə iki ildə bir dəfə aparı- lır: zəruriyyət olduqda istənilən vaxt- da aparıla bilər (vaxtsız T.). T. dəv- lət nəzarəti orqanlarının və ida- rədaxili nəzarət orqailarının funk- siyasına aiddir) SSRİ XKS-nin 1936 il 15 aprel tarixli qərarı ilə tət- biq olunur. Əsas vəzifələri ataqıda- kılardır: dəvlət planlarının ye- rinə yetirilməsini yoxlama, təsərru- fat əməliyyatlarının qanuniliyini, maliyyə və smeta intizamına riayət edilməsini yoxlama: sosialist mulkiy- yətinin qorunmasına nəzarət, muha- sibat ucotunun duzgunluyunu və mu- Hasibat qeydiyyatının duzgun rəsmi- ləpdirilməsini yoxlama, anbar tə- sərrufatının maddi ucotunun duz- gunluyunu yoxlama. TƏFTİİİCİLİK—inqilabi fəhlə hə- rəkatı daxilində marksizm-leniniz- min bailıca muddəalarını (sinfi mӱbarizə, sosialist inqilabı, prole- tariat diktaturası haqqındakı tə”lim- ləri) ictimai inkiyyaf proseslərinə yaradıcılıqla yanapqmaq pərdəsi al- tında yenidən nəzərdən gecirməyə, təf- tip etməyə cəhd gəstərən opportunist istiqamətli cərəyan (bax həmcinin Op- portunizm). İki nevu var: marksizm mӱddəalarını burjua eri ge- ruplərlə əvəzedən saq T. və bu muddəa- lara qaritı anarxist, blankist, vol- yuntarist ideyalar qoyan csolg T. Mən- pəyinə gərə T. inqilabi fəhlə hərəka- tına xırda burjua və burjua tə”siri- nin nəticəsi, sinfi təbiətinə gerə isə xırda burjuaziyanın, fəhlə aris- tokratiyasının, orta təbəqələrin ideo- logiyasının formalarından biridir. T. 19 əsrin 70-ci illərinin son- larında, marksizm məvqeyinə kecmiyn Almaniya S.-D. Partiyasında əmələ gəlmindir. 1879 ildə E. Berniteyn, K. PQramm və 6. inqilabi nəzəriyyənin əsas muddəalarını Yenidən nəzərdən kecirmək cəhdi ilə cıxın etdilər. K. Marks və F. Engels A. Bebelə, V. Libknextə, V. Brakkeyə BƏ Ö.-Ha KƏH- dərdikləri xususi məktubda təftiil-


cilərin bu ilk həmləsini qətiyyətlə dəf etdilər. T, bir istiqamət kimi K. Marks və F, Engelsin vəfatından sonra, 90-cı illərdə təpəkkul tapdı, Bu zaman Berntteyn marksizmi təftip etmək sahəsində butev bir proqram ilə cıxhip etdi (bax Berniteyncilik), 20 əsrin əvvəllərində T. Almaniya, Fransa, Avstriya-Macarıstan, Rusiya və digər əlkələrin sosial-demokrat hərəkatında yayıldı (K. Kautski, O. Bauer, E. Vandervelde, F. PPeydeman, K. Legin, S, Prokopovic, L. Martov, L. Trotski və b.). 19 əsrin sonu —20 əsrin əvvəlində T. marksizmin bu- tun tərkib hissələrini yenidən nəzərdən kecirmək cəhdi ilə cıxıp edirdi.

--in elmi cəhətdən əsaslandırıl- mılpp, hərtərəfli tənqidini V. İ. Lenin verdi. V. Plexanovun, R. Luksemburqun, K. Libknextin, : Merinqin, K. Setkinin və 6.-nın bir sıra əsərində də T. geniiy tənqid olun- mupdur. Beynəlxalq kommunist hərə- katı marksizm-leninizmi akəhnəl- mip e”lan edən, onun butun əsas mud- dəalarının ictimai inkipaf ucun əhəmiyyətini itirdiyini iddia edən saq T.-i baplıca təhlukə kimi pis- ləyib, əz sıralarını onun fəal tə- rəfdarlarından təmizlədi. Muasir saq T. inqilabın zəruriliyini, azad- lıq hərəkatında fəhlə sinfinin rəh- Gəh polyar inkar edir, kapitalizmi is etmək məvqeyində durur, sosia- lizmi chumanistlətdirməyəə, yəni əs- lində burjua demokratiyasına qayıt- maqa caqırır, bir-birindən prinsipcə fərqlənən csosializm modellərini? mudafiə edir. 60—70-ci illərdə kom- munist hərəkatında csolə 1. ezunu gəstərdi. “Solə T. muxtəlif kapita- list əlkələrindəki ekstremist qrupla- ra da xasdır. 4Solu T. ideologiyasın- dan trotskizm xususilə geni(yil isti- fadə edir. “Sol T. ehkamcılıqla sıx baqlıdır və son nəticədə sek- tantcılıqa doqrru aparır.

Kommunist və fəhlə partiyaları fəhlə sinfinə reformist və anarxist 7 apılamarqa, onu ideoloji cəhətdən tərksilah etməyə cəhd KƏCTƏ- pəH car və csolg T.-ə qaripı qətiyyətlə mubarizə aparırlar.


Əd. Marks K. və Engels Öl: A. Bebelə, V. Libknextə, V. Brakkeyə və balpqalarına (4 Tə"mimi məktubə, 1 —18 sentyabr 1879-cu il), Marks K., En- kels F., Secilmip əsərləri, c. 2, B., (1953: Lenin V. İ., Əsərləri (bax Mə" lumat cildi, H. 1, səh. 477—478), Sulh, demokratiya və sosializm uqrunda nə rizənin proqram sənədləri, B., 1962, KoMm- munist və fəhlə partiyalarının beynəlxalq mutpavirəsi. Sənədlər və materiallar, B., 1970: Kritika sovremennıx burjuaznıx i reformistsgkix falhısifikatorov marksiz- ma-leninizma, M., 19800 Mrackova skan İ. M., Kritika V. İ. Leninım revizionizma i sovremennostı, M., 1982.


TƏXƏYYUL, fantaziya —psixi fəaliyyətin insana məxsus forması, real mevcud olmayan yeni surət və ha- disələrin təsəvvurdə yaradılması ki- mi təzahur edir. T.-un psixi proses kimi ən baptlıca vəzifəsi əmək pro- sesində fəaliyyətin planlappdırılma- sı zərurəti ilə əlaqədardır. 1. əmə- yin nəticəsini qabaqcadan təsəvvur eT- mək imkanı verir. -Əmək prosesinin sonunda alınan nəticə artıq bu pro- sesin əvvəlində insanın təsəvvurundə, yə”ni ideal surətdə Məvcӱud oluru


266


TƏXƏLLUS


—x——nkxı———mcuıı-—m-—ı—xna—“ıSXxıxgz—x——ı———x—xğxs————xıxn———-—-XoXöğ — —“€4“———“ 1” ””,. ”.,”. —....—.— —————


(Marks K,, Kapital, c, 1, B., 1968, səh. 184).

T. adətən hər hansı bir problemin bədii, elmi və ya texniki həllinin axtarılmasının zəruri olduqu hal- larda əmələ gəlir. V. İ. Lenin fan- taziyanın butun fəaliyyət sahələrin- RƏ MYhYM rol oynadıqını xususilə qeyd edərək yazmıldır: “Əbəs yerə guman edirlər ki, bu ancaq ppairə la- zımdır. Bu, axmaq xurafatdır| O, hətta, yiyaziyyatda da lazımdır, hət- ta, differensial və inteqral hesabla- maların kəifi də fantaziyasız mum- kun olmazdı. Fantaziya olduqca qiy- mətli bir keyfiyyətdir...ə (Əsər. tam kulliyyatı, c. 45, səh. 141).

T. psixologiyada adətən idrak pro- sesi kimi səciyyələndirilir. Lakin son zamanların tədqiqatları gestə- rir ki, o, həm də emosional və iradi proseslərə daxildir, psixi proseslər sistemində nisbətən universal xa- rakter dapıyır.

T.-də surətlərin yaradılmasının əsas mexanizmini muxtəlif formalar- da (aqqlutinasiya, hipertolizasiya, tipikləidirmə və s.) həyata kecirilən analiz və sintez təiqkil edir. Onun mahiyyəti təsəvvurləri dəyitmək və ye- ni surətlər yaratmaqdan ibarətdir. Təsvir (xəritə, not, sxem, certyoj və s.) əsasında Yaradılan surətlər bərpaedi- ci T. surətləridir. Yaradıcı T. isə fəaliyyətin orijinal və dəyərli məh- sullarında reallapdırılan yeni su- rətlərin mustəqil yaradılmasını nə- zərdə tutur. Yaradıcı T. elmi-texni-


ki tərəqqini pərtləndirən psixoloji:


amillərdəndir. O, bədii yaradıcı- lıqda daha qabarıq təzahur edir.

T. fəaliyyət prosesində formala- pır. Həyat təcrubəsinin zənginləilq- məsi, biliyin genipqlənməsi və dərin-

ləmməsi Q.-un zəruri mənbəyidir. 


Əd. Əlizadə Ə,, PPagirdlərdə təxəyyulun inkipaf və tərbiyə edilməsi, B., 1965: yenə onun, IlaxnpanəpnH İa- radıcı fəaliyyətinin psixologiyası, B., 1968, Eminov A., Pagirdlərdə ya- radıcı fantaziya tərbiyəsi, B.., 1980: Berkinblit M., Petrovskihn

) Fantazicn i realınostı, M., 1966: Kortunova P., Voobrajenie i eqo rolı v poznanii, M., 1979, Vekker L., Psixicesgkie propassı, t. 3, L., 1981.


TƏXƏLL US (ər. sayı —qurtarma, xi- las olma)—əsasən, ipair və yazıcıla- rın əz əsərlərində muəllif imzası kimi əsl ad və familiya əvəzinə ii1- lətdikləri ad. T.-u, adətən, sənət adam- ları əzləri secir, bə”zən isə onlara bu adı ustadları, yaxud qələm dost- ları verirdi. T. asan, ahəngdar və iairanə olur. Yaxın və Orta İlləpr irdəvsi, Rumi, Sə”di, Hafiz, Nə- vai və b,), habelə Azərb. ədəbiyyatında (Nizami, Xaqani, Fuzudi, Nəsimi, Va- qif, Sabir, Vurqun və 6.) T. geni Yayılmıpdı. T.-dən baiqa xalqların ədəbiyyatında da istifadə olunur (Qor- ki, Bednı, Stendal, Tven və fu TƏXMİS (ər. == —bepə catdırma)— Yaxın və Orta PTərq, eləcə də Azərb. te”ri ipəkillərindən biri. Adətən, iqa tpairin qəzəlinin hər beytinə məzmunca uyqun Z misra artırılmaq- La Yaradılırdı. Orta əsrlərdə cox iplənən QT. 19—20 əsrlər iie”rində, Lə ə HbIXMPLIUUHPİD. TƏXRİBAT—1) xususi hazırlıq kec- MHIH çasuslar və ya casus qrupları vasitəsilə həyata keçirilən pozucu-


luq ipləri (partlayıti, yYaprın 70- rətmək və s.). Dinc dӧvrdə nə a Myha- ribə dəvrundə dutimən dəvlətin əra- zisində, yaxud opun tutduqu ərən Həmin dəvlətin iqtisadi və hərbi, Həmcinin mə”nəvi qudrətini sarsıt- maq məqsədilə təikil olunur. Siya- si, hərbi, ideoloji və s. T. nevləri də məvcuddur.

) Sovet cinayət huququna gərə T.

xususi təhlukəli dəvləti cinayətlər- dən biridir. T. aktı devlətin iqtisa- di əsasına ziYan vurmaq çcundur. So- vet dənlətini zəiflətmə məqsədilə mӱəssisələri, tikintiləri, yolları və əlaqə vasitələrini, rabitə vasitələ- rini, Yaxud baiqa dəvlət əmlakını və ya ictimai əmlakı partlatma, yan- dırma, Yaxud sair usulla daqıtma və ya zədələmə, kӱtləvi Surətdi zəhərlə- mə, Yaxud insanlar və heyvanlar ara- sında yoluxucu xəstəliklər yayma yolu ilə həyata kecirilir. TƏXTİ SULEYMAN—Cənubi Azərb.- da, Əfiar mahalında, Maraqa ip. ya- xınlıqrında qala. Atropatenanın di- ni mərkəzi Qazaka (PT iz) i1.-ndə olan Azərgətəsb atəpgədəsinin xarabalıq- ları T.-S. ərazisindədir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində atəptpərəst mə"bədinin, məhtətəm qala divarları- nın qalıqları, bunəvrəsi iri dati- larla tikilmipit, ustu ciy kərpiclə he- rulmuti yarımdairəvi tikililər, Sa- sani dəevrunə və sonrakı əsrlərə aid coxlu maddi mədəniyyət numunələri və s. appkar edilmiptdir (bax həmci- nin Azərkətəsb, Qazaka).

Əd. Ciddi H. Ə., İran Azərbay- canında aparılan arxeoloji qazıntı-


ların icmalı, Azərbaycanın maddi mə- dəniyyəti, c. 6, B.,


TƏXTİ CƏMİYİD (Ffar, d.5.=— =, qə- dim farsca Parsa, yun. ReqzeroDz— Persepol)—Qədim İranda pəhər (PT1i- razdan km tim.-11,-də), Əhəmənilə- rin (Haxamaniti) paytaxtlarından bi- i. Əsası 1 Daranın dəvrundə (e.ə. 22—486| qoyulmusidur. E.ə. ildə Makedoniyalı İsgəndərin i1.-ə hucum zamanı yandırılmılndır. 1931—34, 1935—39 illərdə arxeoloji qazıntı- lar aparılmhpidır. T. və onun ətra- fında muxtəlif dəvrlərə aid coxlu abidə qalmıqidır. Kuhe-Rəhmət (Rəh- MƏət d.) d.-nın dəptundə daqi platforma ustundə tikilmip sarayın (e.ə. 6 əsrin sonu —4 əsr) qalıqları, saraydan q.-də iəhərin xarabalırı, həmcinin qaya- larda capılmın sərdabalar (e.ə. 405 ), atəpgədənin bunevrəsi (e.ə. 3 əsr) və s. muhafizə olunmutidur. Ku- he-PəhMər d.-nın ətəyində Sasanilər devrunə aid 3 qaya relyefi (Nəqiqi- Rəcəb), İstəxr (11.-nin (Əhəmənilər dəvrundə salınmıt, 10 əsrdə xaraba qalmılldır) qalıqları, Huseyn-Kuh (Huseyn d.) d.-nın ətəyində Nəqiti- Rustəm nekropolu SOpəmbnilar dəvr nun 4 qaya sərdabası, e.ə. 521—405, Kə"bəyi-Zərdutit mə”bədi), Sasanilə dəvrunə aid relyeflər və qaya mehrab- ları, e.ə. 9-ci minilliyə aid məskən qalıqları və s. yerlətir. Q.-C-dən Əhəməni pahlarına aid kitabələr və Elam dilində yazılı gil ləvhələr də tapılmısldır. Əd. Dhvıakonov M. M., Ocerk is" torii Drevneqo İrana, M., 1961, U i l- ber D., Persepolh, per. s anql., M., 1977,


TƏHVİLVERMƏ QİYMƏTİ Satınalma qiyməti,


bax


=


TƏHQİQAT—cinayəti istintaq etmə formalarından biri. CCPH-nə amarnı- dakı T.-lar fərqləndirilir: 1) ibti. dai istintaq aparılması məcburi olan iplər uzrə T.: 2) ibtidai istintaq apa- rılması məcburi olmayan ipylər uzrə T. Birinci halda T. yalnız cinayət ini bailama və cinayətin izlərinin muəyyən edilməsi və məhkəmləndiril- məsi ucun tə”xirəsalınmaz istintaq hərəkətləri (muçayinə, axtarın, gətur- MƏ, ipəxsi muayinə, iqubhə edilən ppəxs- ləri tutma, zərər cəkmipq pqəxsləri və iaHhHidləri dindirmə) aparmaqdan ibarətdir. Bu hərəkətləri yerinə yez tirdikdən sonra T. orqanı ipi mus- təntiqə verməlidir. İkinci Halda T, cinayətin tam istintaqından ibarətdir. SSRİ-də T.-ı milis orqanları, hərbi hissələrin, birlətimələrin komandir- ləri və Hərbi idarələrin rəisləri, devlət təhlukəsizliyi orqanları, is- lah-əmək idarələrinin rəisləri, dəv:- lət yanqından mӱhafizə nəzarəti orqan- ları, sərhəd muhafizəsi orqanları və s. (bax məs., Azərb.SSR Cinayət-Pro. sessual Məcəlləsi, m. 113) aparırlar, TƏHQİR — sovet cinayət huququnda təxsiyyəqin iqərəf və ləyaqətini qəs- dən alcaltma. Hərəkətlə, səzlə, yazı vasitəsilə, jestlə yetirilə bilər. T. 1 ilədək muddətə islah itləri və ya 30 manatadək cərimə, yaxud ictimai məzəmmətlə cəzalandırılır): cap yolu ilə və b. usulla yayılan əsərdə T. etmə 1 ilədək mӱddətə azadlıqdan məhrum etmə və ya həmin muddətə islah iplə" ri, yaxud 100 manatadək cərimə ilə cəzalandırılır.

Sovet cinayət qanunvericiliyi ha- kimiyyət nӱmayəndəsini və ya ictimaiy- yətin numayəndəsini, habelə milis iicisini və ya xalq drujinacısını T. etməyə gerə daha ciddi məs”uliyyət


muəyyən etmipdir (bax məs., Azərb. ə o Məcəlləsi, M. 190,


TƏhKH/Ə (əp. 4 — nüHblM3, nəql etmə)—epik əsərin, surətlərin va- sitəsiz nitti istisna edilməklə, tam mətni, mӱəllif nitqi. T., ədəbi nəv kimi, nəsri ipe”r və dramaturgiyadan fərqləndirən əsas əlamətdir. T. tər zi yazıcının fərdi dil və uslubu- nun tərkib hissəsidir. Gərgəmli ya- zıcıların bənzərsiz, asanlıqla ta nınan Q. tərzi olur. Aydınlıq, yır- camlıq, dəqiqlik və təbiilik T.-nin əsas tələbləridir. Birinci ipəxsin (qəhrəmanın) dilindən nəql olunan əsərlərdə muəllif T.-si, ipərti olaraq, surətdə in nitqi kimi fərdiləpir. TƏHKİMLİ, təhkimli kənd" l i—mulkədardan :pəxsən asılı və pay torpaqına barlı kəndli (bax TƏəh- kimcilik huququ, Feodalizm).

TƏHKİMCİLİK—təhkimcilik huqu" qunun hekmranlıqınq əsaslanan təsər" rufat sistemi. Dunyanın bir cox 8/1" kəsində məvcud olmutdur (bax Feod8*


lizm).

tən Kimcilik hYTYTY — deona/ devlətində kəndlinin feodaldan ası- lılıqını muəyyən edən huquq normala" rı sistemi:y feodalizmdə kəndlilərin əsas istismar forması. T.H. quldar- lıq, onun olmadırı yerlərdə isə (məsə pərqi slavyanlarda) ibtidai icma QU” ruluplunun daqıldıqı devrdə meydana gələrək iki batlıca istiqamətdə tə” pəkkul tapırdı: quldarların əə uzərində tam mulğiyyətinin məhdud" lamtması və azad icma uzvlərinin fed


TƏHMASİB


267



dal"*asılı kəndlilərə cevrilməsi, V. İ. Lenin yazmılpdır: cTəhkimci- lik huququnun əsas əlaməti ondan iba- rət idi ki, kəndlilər... torpaqa təh- kim edilmiy sayılırdılar,—tahkim- cilik huququ anlayılının azu də bu- radan meydana gəlmipdirg (Əsər. tam kulliyyatı, c. 39, səh. 82).

T.H. Mərkəzi və |Pərqi Avropada V— 14 əsrlərdə bərqərar olmut,u, 16—18 əsrlərdə tamamilə aradan cıxmıtdır. PTərqi slavyanlarda Kiyev Rus dəvləti zamanında yaranmaqa baqilamısdı. İlk təhkimlilər xoloplar idi. 1649 il kilsə qanunları Rusiyada təhkim- ciliyi huquqi cəhətdən qəti təsdiq et- di. Dvoryanlara cox genipq torpaq sa- hələri paylanır, iri feodalların mulkləri sur ətlə artırdı. 17 əsrin axırlarına yaxın vergi verən kənd- lilərin 9096 -ə qədəri təhkimli idi. Rusiyada T.H. 18 əsrin 2-ci yarısında ən eybəcər ppəkil almıqildı və € KƏNƏ- likdən hec bir cəhətdən fərqlənmir- dig (yenə orada, səh. 77). Qəhkimli kəndlilərin satılıb alınmasında hec bir məhdudiyyət yox idi. Feodal yal- nız təhkimlisini əldurdukdə məs”u- liyyət dalıyırdı. Amansız istismar, mӱlkədarların hədsiz əzbaınalıqı sinfi mubarizəni kəskinlətdirirdi

Bolotnikovun, Razinin, Bulavinin, uqacovun cılıqı ilə usyanlar). T.H. Rusiyada məhsuldar quvvələrin inkitpafı yolunda baplıca maneə idi. 18 ərk sonu— 19 əsrin 1-ci yarısın- nə .h.--nun behranı kəskinləəydi. Kapitalist munasibətlərinin inkiiYa- fı, sinfi mubarizənin kəskinlətməsi u4apHaMH T.h.-Hy ləev etməyə məcbur etdi |bax Kəndli islahatı (1861). Bununla belə, Q.H.-nun qalıqları Bə- yuk Oktyabr sosialist inqilabınadək davam etmitdir.

1Pərq əlkələrinin coxunda T.H. olmamısdır.

Elxani hekmdarı Qazan xanın 1303 ildə verdiyi fərmana gərə Elxanilər devlətində, o cӱmlədən Azərb.-da kənd- lilər rəsmi iqəkildə torpaqa təhkim edilmi:i, onların bir yerdən baiqa yerə gecməsi qadaqan olunmuitdu. Tər rar sahibləri qacqın kəndliləri . il muddətində məcbur surətdə geri qa y- tara vala alır. Onları gizlətmək olmazdı. Eyni zamanda fərmanda gəs- tərilirdi ki, sahibkar rəiyyətə və qulu kimi baxmamalıdır, onu əldurə, əmlakını alıb iəxsən feodal ucun ipləməyə məcbur edə bilməz. Sonra- kı devrlərdə Azərb.-da təhkimcilik olmamhipdır.

Əd.z Lenin V. İ., Əsərləri (bax Mə”"lumat cildi, H. 1, cəh. 610—612), A n u- vade A, A.,, Sopialıno-əkonomiceskai i politiceskali ilərin Azerbandjana XIII—XIX vv., B., 1956, Zavonckov- skib P. A., Otmena krepostnoqo prava v Rossii, 3 izd., M., 1968, KorepkiVv V. İ., Formirovanie krepostnoqo prava i pervan krestvinskan vohna v Rossii, M., 1975, Pevcenko M. M., İstoril kreə, postnoqo prava v Rossii, Voronej, 1981, TƏHLİL VƏ TƏRKİB—bax Analiz və sintez. | | TƏHLUKƏSİZLİK TEXNİKASI— əmək mӱhafizəsi bəlmələrindən biri, zərərli (təhlӱkəli) istehsal amillə- rinin mpləyənlərə təsirinin qariı- sını almaq ucun təigilati və texni- ki tədbir və vasitələr sistemi. Tat. uzrə tədbirlər, onun texniki vasitə- lərinin yaradılması və tətbiqi mçəy- yən olunmuti qaydada təsdiq edilən nor-


mativ sənədlər—standartlar, qayda- ə) normalar, təqlimatlar əsasında həyata kecirilir. T.t.-nın tə 1k i- lati tədbirlərinə aiları- dakılar daxildir: ipləyənlərə təhlu- kəsiz və zərərsiz ipt metodları və usullarının eyrədilməsi və bunlara dair təqlimat verilməsiz istehsalat sanitariyası və əmək gigiyenası nor- maları əsasında tətbiq olunan muha- fizə vasitələrindən istifadə etməyin əyrədilməsi, aqır ilər icra etdikdə və zərərli ii ipəraitində itplədikdə əmək və istirahət normalarının i1- lənib hazırlanması və tətbiqi. SSRİ- də əmək təhlukəsizliyi standartları sistemi qӱvvədədir.

T.q-nın texniki tədbir- lərimçəyyən norma və qaydalara əsas- lanır. Məs., qabarit-sahə normala- rında əlverimtli və təhlukəsiz əmək iəraiti ucun zəruri olan sahə və həcmlər nəzərdə tutulur, parametrik normalarda avadanlıqın istismar pa- rameqrləri məhdudlaidırılır, kons- truktiv-hesablama normalarında opti- mal eneynəp, keyfiyyət və hesablama metodikası muəyyən edilir. Əsas tex- niki tadbirlərdən biri də insanın psixi, anatomik, fizioloji xususiy- yətlərini nəzərə alan konstruktiv mu-

afizə tədbirləridir (məs., mappının idarəetmə orqanı rahat zonadan kəna- ra cıxmamalı, elementləri gəzu qa- matpdırmamalı, toz və digər sıcran-


tıları olmamalıdır). Zərərli tə sir-.


lərdən qorunmaq ucun ən cox yayıl- mı ehtiyat tədbiri sipərlərin qu- rulmasıdır. Bunlardan əlavə, elek- tron qurquları, fotoelementlər, avto- matik inləyən qoruyucu qurulupllar və s.-dən də geniii istifadə olunur. Təhlӱkəli iplərin icrasında məsafə- lən idarəetmə xususilə effektlidir. SSRİ-də və digər sosialist əlkələ- ində T.t. vasitələrinin tətbiqi ucun ər il xeyli maddi vəsait ayrılır. Kapitalist əlkələrində T.t. uzrə qay- dalar, adətən, firmalar, yaxud ayrı- ayrı sahələr cərcivəsində məhdudlaii-


dırılır.

TƏHLUKƏSİZLİK MYURASI —bax Birləmmii. Millətlər Təikilatı- nın Təhlӱkəsizlik Pӱurası. TƏHMASİB | (3.Z.1513 — 14.5.1576, Qəzvin: Ərdəbildə dəfn olunmupdur) --Səfəvi hekmdarı |1524—76), 1 1Pah İsmayılın oqlu. On yapında mah eqlan edilən 1 T. Hakimiyyət uqrunda mubarizə aparan qızı lbai tayfa əmir- lərinin əlində oyuncaqa cevrilmiiy1- di. İllər gecdikcə əmirlərin muqa- vimətini qıran 1 T. sonralar mərkə- zi hakimiyyəti xeyli mehkəmlədə bil- di. 1 T.-in devrundə PTirvaniahlar dəvlətinə (1538), PQəki hakimliyinə (1551) son qoyuldu və onların ərazi- ləri Azərb. Səfəvilər devlətinə bir- ləpdirildi. 1544 ildə Beyuk Mool Həkmdarı Humayunun yenidən haki- miyyəti ələ gecirməsinə yardım edən 1 T. Qəndəhar əyalətini də Səfəvilər dəvlətinə birlətdirli. 1 Q.-in dəv- rundə uzun muddət (1534—55) Osman- lı imperiyası (bax Səfəvi—Osman- lı muharibələri) zə Xorasanda əz- bək xanları ilə muharibələr aparıl- mıtpidır. Savadlı itəxs olan Q T. bə- dii yaradıcılıq və xəttatlıqla da məpqul olmuiy, tarixə dair təzkirə (41Pah Təhmasibin təzknrəsiə) yazmın, elm və mədəniyyət xadimlərini Hima- yə etməni, zəmanəsinin ən məpyhur rəs-


sam, xəttat, nəqqatt və 6.-nı Təbrizdə- ki 41Pah kitabxanasızjna toplamıpq, Azərb. mədəniyyəqinin inkitafına ca- lıpmhpidır. 1 T. əlkənin iqtisadi həyatını, ticarət və sənətkarlıRrı dircəltmək ucun bir sıra islahat lar kecirmiidi (məs., 1565 ildə t4m- qa vergisini ZƏFB etmiiy və s.).

Əd:. Əfendiev O. A., Azerbavğ-


djanskoe qosudarstvo Sefevidov v XUT v., B., 1981,


TƏHMASİB |1–-Səfəvi həkmdarı 1722—32|, pah Sultan Huseynin oRrlu. fqanların İsfahana hucumu zamanı

(1722) atası hakimiyyətdən məcburi əl cəkdikdə Astrabad hakimi Fətəli xan Qacarın yanına qacmıiy və ilah e”lan edilmindi. Onun dəvrundə Xəzərin ıı. sahillərini Rusiya, Pimal-Qərbi İran, Kurdustan və Azərb.-ı isə Os- manlılar ələ kecirdi. 1726 ildə Məii- Hədə hərbi səfər zamanı Nadir xan O fiarla (bax Nadir iqah) yaxınla- ian P T. sonralar onu butun Hərbi qӱvvələrin komandanı e”lan etdi. Na- dirin batcılıqı ilə əfqanlar əlkə- dən qovuldu. Osmanlıların və Rusiya- nın tutduqu torpaqlar geri qaytarıl- dı. Faktiki olaraq butun hakimiyyəti ələ kecirən Nadir xan P T.-i taxtdan saldı və da kərpə oqlunu İP1 Abbas adı ilə iyah elan etdi.

TƏ HMASİB Məmmədhӱseyn Abbasqulu

oqlu (12.4.1907, Naxcıvan—5.10.1982,

Bakı)— Azərb. sovet ədəbiyyatiqunası,

folkloriqunas, dramaturq. Filologiya

e.d. (1965), prof. (1969). 1944 ildən

Sov.İKP tu, Azərb.SSR EA Nizami

ad. Ədəbiyyat İn-tunun folklor :p8bə-

sinin mudiri idi (1945 ildən). T.

Azərb. sovet folklorpqunaslıqının

əsasını qoyanlardandır. Uzun muddət

ali məktəblərdə dərs demii, ali mək- təblər ucun 4Pifahi xalq ədəbiyyatı kursut uzrə ilk tədris vəsaitinin tər- tibcilərindən olmutdur. c“Kitabi-Də- nə Topryas, “Koroqluk eposlarının, pifahi xalq ədəbiyyatı abidələrinin

—dastanların, naqılların, Molla

Nəsrəddin lətifələrinin toplanması,

HƏHIPH və tədqiqində, pedaqoji və elmi

kadrlar hazırlanmasında muhum xid-

məti var. “Aslan yataqız, “Cicəklanən arzuları, “Gulən gezlərə, cRubailər aləmində (Məhsəti Gəncəviyə həsr olunmutidur) və s. pyeslərin muəlli- fidir. Ssenariləri əsasında Bir qalanın sirri (4“Cicəkli daqrə pyesi əsasında), “Onu baqıplamaq olarmı?

(eBahaps pyesi əsasında, hər ikisi 1960) filmləri cəkilmiiidir.

Əsərləri: UP əsrə qədər Azər- baycan pifahi talq ədəbiyyatı, cAzər- baycan ədəbiyyatı tarixiz kitabında,C.

1, B., 1960: Dədə Qorqud boyları haqqın-

da, FAzərbaycan pifahi xalq ədəbiyyatı-

na dair tədqiqlərə, kitab 1—2, B., 1961—

66: Azərbaycan xalq dastanları (orta əsr-

lər), B., 1972.

TƏHMASİB Rza Abbasq araş (20.4.

1894, Naxcıvan—14.2. 19 , Bakı)—

Azərb. sovet aktyoru, rejissoru, pe-

daqoq. bana əməkdar incəsənət

xadimi (1946). Azərb.SSR xalq ar- tisti (1964). SSRİ Devlət mukafatı laureatı (1946), 1949 ildən Sov. İKİ or Umumittifaq Kinematoqrafiya 1n-tunun rej.-luq fakultəsini bi- tirmiidir (1937). Səhnə fəaliyyə-


tinə 1910 ildə Tiflisdə € MycəsMaH


Artistləri İttifaqıənın teatr TrRuPp- pasında batlamhıpdır. İnqilabadəg Tiflis, Yerevan, Naxcıvan teatrla-


268


TƏHRİF


rında aktyorluq və lu etmindir. -in səhnə yaradı- cılıqı, əsasən, M. Əzizbəyov ad. Azərb. Dəvlət Dram Teat- rı ilə qlıdır. O, burada aktyor vərej. (1920 ildən), direktor və bədii rəhbər (1922 — 24, 1937 —38, 1953—59) FITVTƏMHI, teatrda sosialist realizmi | ən”ənələrinin məhkəmləndirilməsinə calıqamınldır. Q.-in Yaratdıqı İs- gəndər (“Əlulərə, C. Məmmədquluza- də), blis və Arif, İlleix Sən”- an, Knyaz (“İblisə, 4“PYeyx Sən”anz, 4Knyazə, H. Cavid), Qacar (“Aqa Mə- Həmmədiyah Qacarı, Ə. B. Haqverdiyev), Suleyman (“Həyatəı, M. İbrahimov), Kopkin (“Lyubov Yarovayaə, K. Tren- yov), Strijin (4“Eskadranın məhvi, A. Korneycuk), Karl Moor (“Qacaq- ları, F. Piller) kimi obrazlar sə- nətkarlıq, yaradıcılıq axtarımları baxımından diqqəti cəlb edir. T.-in iste”dadının puxtələtməsində C. Cab- barlı dramaturgiyası muhum rol oy- namhıpipdır: o, Aydın, Elxan, Balaiq, Hacı Əhməd, İmamyar, general-quber- HaTop (€ A İnbiH 9, 4“Odgəliniə, “Sevilə, “€ AnMacə, € lamıapə, € 1903-uH HzAƏ?) pozn- larının ən yaxpı ifacılarından olmutpdur. T. eyni zamanda gərkəmli teatr və kino rej,-u kimi də tanın-


R. A. T Ə h- masib knyaz (4“Knyazə, H. Cavid) rolunda.



b SM | mıpdır. C, Məmmədquluzadənin “Əlu-


lərgk komediyası onun İLK mustəqil rej.-luq ipidir (1915, Naxcıvan). Sonralar T. Azərb, Devlət Dram Te- atrında c“PTeyx Sən”anə (1931, H. Ca- vid), “Sevilə (1934, C. Cabbarlı), cƏzgə upaqız (1936, V, PTkvarkin), cMadridg (1938, M. İbrahimov), “Və- faə (1943, Rəsul Rza), “Hacı Qara (1958, M. F. Axundov) və s. tamaa- lara maraqlı quruluplar vermitdir. T., həmcinin “Ordenli Azərbaycanı (1937) sənədli filminin, “Səbuhi (1943, A. Bek-Nazarovla birgə), cAR- pın mal alan (1945, N, Letqpenko ilə birgə), cBakının ipıqlarık (1950, A. Zarxi və İ, Xeyfitslə 0 gə), “Mahnı belə yaranırg (1959, M, Mikayılovla birgə), “Onu baqıtla- maq olarmı? g (1960) bədii filmləri- nin rej. olmuil, “Fətəli xanı (1947), cQanun naminəz.j (1969, S. Rəhimovun aMehman povestinin motivləri uzrə) və s. filmlərdə cəkilmitdir. K. Sta- nislavskinin 4“*İncəsənətdə mənim həya- tımə, A. Ostrovskinin cGunahsız mu- qəssirlərə, D. Furmanovun cCapayevə



əsərlərini Azərb, dilinə tərcumə et- mipdir. T. Bakı Teatr Texnikumun- da, 1946 ildən isə M. A. Əliyev ad. Azərb, Dəvlət İncəsənət İn-tunda pe- daqoji fəaliyyət gestərmiidir (1947 ildən prof.). 3 4PQərəf nipanı or- deni və medallarla təltif edilmii- dir.

Əd: Məmmədov C,, Rza Təhmasib, B., 1966.


TƏHRİF (texnikada)—cıxı siqnalının formasının (spektrinin) girip siqnalının formasından (spek- trindən) fərqlənməsi. Radioveriliil və rabitə kanalları, səsyazma sistem- ləri vasitəsilə danhilıq və Ya musiqi verildikdə təbii və təkrar səslənmə arasında oxmparlıqın pozulması sə- sin T.-i adlanır. Radio, telefon, te- leqraf aparatlarının və s. mӱkəmməl olmaması və radiodalqaların Yayıl- dıqı muhitin, həmcinin maneələrin tə”siri nəticəsində T,-lər yaranır. TƏHSİL—sistemlətidirilmii bilik, bacarıq və vərdiqlərin mənimsənil- məsi prosesi və nəticəsi. T. muxtəlif tədris muəssisələri sistemində veri- lən tə”limdir, İnsanın Həyata və əmək fəaliyyətinə hazırlanmasının xarak- terini umumi, pepə və ixtisas Q.-i muəyyən edir (bax Ali təhsil, Orta təhsil, Umumi təhsil, Texniki peiə təhsili, Politexnik təhsil). SSRİ-də T. umumxalq itidir. So- vet T. sistemi hərtərəfli inkipaf etmitl, kommunizmin fəal və iquurlu qurucularını yetipdirmək məqsədi da- ipıyır. SSRİ-də T. Hamı ucun muyəs- sərdir, tədris mӱəssisələri dəvlətin ixtiyarındadır. T.-in butun dərəcələ- ri hər xalqın əz ana dilindədir və pulsuzdur. T.-in demokratizmi və butun millətlərin (həmcinin kipilərlə qa- dınların) T, huququnun bərabərliyi, T.-in dӱnyəvi və tərbiyəvi xarakteri, getdikcə təkmillənməsi, həyatla məh- kəm əlaqəsi və ideya istiqaməti onun burjua T. sistemindən styiluy unu bir kaha gostərir. Sov, İKP MK iyun (1983) plenumunun gəstəritlərinə Uy. qun olaraq Sov, İKP MK aprel (1984) plenumunda, SSRİ Ali Sovetinin (on birinci carırın) Birinci sessiya- sında (1984) qəbul edilmiii cu mum- təhsil və pepyə məktəbi islahatının əsas istiqamətləri haqqındag və mək- təb islahatı ilə əlaqədar digər mu- vafiq konkret qərarlar təhsil itpini inkipaf etmiiy sosializm cəmiyyəti- nin iqəraitinə və tələbatına Muvasi olaraq yenidən qurmaq vəzifəsini hə- yata kecirməyi qariyıya qoymutidur. Azərb. KP MK-nın 1984-cu il may plenumunda respublikada məktəb isla- hatının həyata gecirilməsinin kon- kret yolları muӱəyyənləipdirilmitdir. TƏHTANİ Qutbəddin Əbu Abdulla Məhəmməd ibn Məhəmməd Razi— bax Razi Qutbəddin. TƏMABY3—BMT Nizamnaməsinə zidd olaraq bir dəvlətin (bir qrup dəvlə- tin) digər dəvlətin, yaxud xalqın (millətin) suvereniteti, ərazi butev- luyu, siyasi mӱstəqilliyi əleyhinə si- lahlı quvvə tətbiq etməsi. Ən təhlu- kəli T. forması silahlı (birbata) T.-dur. Silahlı T. muasir beynəlxalq huquqda ən aqır beynəlxalq cinayət— a A və bəpəriyyətin təhlukəsizliyi- nə qariı cinayət hesab edilir. Dolayı, iqtisadi və ideoloji T. anlayını da məvcuddur. Muasir beynəlxalq huquq


T.-ə gərə huquqi məs”uliyyəti nəzərdə tutur. Sulhə qaritı cinayət tərətmit dəvlət siyasi və maddi məsuliyyət, fiziki iyəxslər isə fərdi cinayət məsuliyyəti dalıyır. Siyasi məs? uliyyət həm fərdi, həm də kollqktiv tədbirlərdən ibarət ola bilər. Zə- rər cəkmii əleyhdar devlət barəsində fərdi olaraq repressaliyalara və re- torsiyaya əl ata bilər. Kollektiv təd- birlər isə təcavuzkar dəvlətin suve- renitetini muxtəlif sahələrdə mӱvəq- qəti olaraq məhdudlatdırmaqdan və onu tam, yaxud qismən hərbi iqtidar- dan salmaqdan, devlət və ictimai qu- rulutqun demokratiklətdirilməsindən və s. ibarət ola bilər. Təcavuzkar dəvlətin maddi məsuliyyəti restitusiya, yaxud təzminatdan iba- rətdir. Fərdi cinayətməs” uliyyəti Q.-un planlaidırılma- sı, hazırlanması, baplanması yaxud həyata kecirilməsində təqsiri olan iəxslərin, həmcinin T.-un geditpində muharibə qanunları və adətlərinə qaripı cinayətlər və insanlıra qariı cinayətlər tərətmi:i ipəxslərin (bax hərbi canilər) cinayət məs”uliyyətini nəzərdə tutur. ovet dəvləti tarixdə ilk dəfə olaraq V. İ. Leninin SulhL haqqında Dekretində təcavuzkar mӱharibəni bə- iləriyyətə qariı ən arqır cinayət, onun qarpısının alınması uqrunda muba- rizəni isə əzunun xarici siyasətinin əsas məqsədi elan etmiidir. SSRİ- nin İran, Əfqanıstan, Turkiyə ilə 1921 ildə baqladıqı muqavilələr TƏ- cavuzkar mӱharibələri qadaqan etmək ideyasını əks etdirən ilk ikitərəf- li beynəlxalq aktlar olmusdur. T.-ya qadaqan edilməsi və ona gərə məs”uliy- yət prinsipi xususilə İkinci dunya muharibəsindən sonra umumtanınmıil prinsipə cevrilmipdir ki, bu da BMT izamnaməsində, Nurnberq və Tokio beynəlxalq hərbi tribunallarının nizamnaməsində əz əksini tapmındır. Muharibədən sonra imperializm bir sıra təcavuzkar hərbi blok yaratmıpq- dır və Q.-ə tez-tez əl atır. Məs., ABP-ın Koreya və Vyetnamda T.-u, Amerika hərbcilərinin Latın Ameri- kasının bir sıra əlkəsinə (məs., Qre- nadaya) mӱdaxiləsi, B. Britaniya, Fransa və İsrailin Misirə, İsrai- lin ərəb əlkələrinə, CAR-ın Anqola və Mozambikə qarpı T.-u buna misal- dır. SSRİ hələ 1933 ildə London tərksilah konfransında, sonra isə BMT-də andayınlının tə/rifini MuӱəYYƏN etmək təpəbbusunu irəli sur- mulidu. BMT Baqi Məclisinin XX1 sessiyasında (1974) T, anlayılının təqrifi verilmiiy Qətnamə qəbul edil- midir) burada T. anlayıtpının əsas meqyyaoı, T. kimi pərh olunan əməllə- in təxmini siyahısı da verilmii), |.-qun beynəlxalq cinayət kimi xarak- teristikası və ona gərə məs”uliyyət prinsipi təsbit edilmitdir. T. anla- yhppının tərifi birincilik prinsi- pinə (birinci olaraq silahlı quvvə- dən rün nə etmiii dəvlət təcavuzkar sayılır) və BMT Təhlukəsizlik PLu- rasının hər konkret T. aktının təq- sirkarını apikar etmək haqqında TƏ" rarına əsaslanır. SSRİ və digər s0- sialist əlkələrinin mӱxtəlif siyasi sistemli devlətlərin Oinc yanaiqı Y6- iiamaq prinsipinin həyata keçirilmə” sinə, tərksilah və beynəlxalq gərgin- liyin zəifləməsinə yenəldilmiin sulV-


TƏYİVİQAT


269


sevər siyasəti T.-un aradan qaldı- rılması uqrunda mubarizədə ti əhəmiyyət kəsb edir. Sov.İKP-nin 24- cu qurultayında qəbul edilmiil, 25— 26-cı qur ltaylarında genitləndi- rilmitl S.ӱlh proqramı, SSRİ-nin təpəbbusu ilə baqlanmınpq bir sıra beynəlxalq mӱqavilələr, Avropada təh- "YKƏCHƏnHK və əməkdatlıra dair mu- pavirənin Yekun aktı (1975), Avro- panın kommunist və fəhlə partiyala- rının Konfransının (1976) sənədlə- ri, Varpava Muqaviləsi Təpkilatı iptirakcısı olan əlkələrin sulh tə- iəbbusləri, sulh tərəfdarları hərə- gatı T,-un aradan qaldırılmasına xidmət edir.


Əd. Əsgərov Ə., Beynəlxalq “ ryr, B., tə Hr "3 eHk ət Və Ki tapenko D. D., Mejdunarodnoe pravo, M., 78, Karpep m Tal Tao nil mejdunarodnoqo xaraktera, M., 1979) Sbornik mejdunarodnıx doqovorov SSSR, M., 1982, Xorev V. A., NATO—orudie aqressii, M., 1984,

CTƏCƏDDUDƏə (4 :.-= ək—4Yenilikə)— leqal qəzet, Azərbaycan Demokrat Par- tiyasının orqanı idi. Təbrizdə Azərb. və fars dillərində nəitr edil- mip, ilk nəmrəsi 1917 il mayın 16- da, son— 202-ci nəmrəsi 1920 il sent- yabrın 14-də cıxmın, nəpri muntə- zəm olmamıddır. Redaktorları Ə. Fiyuzat (1—57 nəmrələr), Q. Rəf”ət (58—86 nəmrələr), M. Ə. Əl”əvi (87— 136 nemrələr), PT. M. Xiyabani (137— 202 nemrələr) olmuptlar. Qəzet İran:- da Azərb. xalqının milli azadlıq mubarizəsini iptıqlandırmıtn, Xi- yabaninin inqilabi-demokratik gərutP- lərini təbliq etmiit, qadın azadlıqı məsələsinə əhəmiyyətli yer vermiit, həmcinin Rusiyadakı siyasi hadisələ- rin geditinə və ptərhinə dair məqalə- lər (“İran və azad Rusiyaə, €Myha- ribə və sulhə, “Rus demokratiyası və sulhə və s.) dərc etmiidir. TƏCƏN (SSRİ ərazisindən kənarda H ə r ud)—Əfqanıstanda və SSRİ- də (Tur.SSR) cay. Orta və apqaqı axı- nında cayın bir Hissəsi Əfqanıstan —İran və iri sərhədindən axır. Uz. 1150 km, həvzəsinin sah. 70,6 min km?, Paropamiz d-rından (təqr, 3000 m Hund.-dən) bailanır, əcən vahəsində qurtarır. Əsasən, qar suları ilə qidalanır. Suyu cox lillidir. Suvarmada geniiq istifadə edilir. Ustundə su an var. Amudərya cayı suyunun bir hissəsi 1960 ildən Qaraqum kanalı vasitəsilə Q.-ə ən. Təcən 1p. cayın sahilindədir. TƏCƏN—Tur.SSR Apqabad vil.-ndə pəhər. Təcən r-nunun mərkəzi. Qəcən vahəsində, Təcən cayının sol sahilin- dədir. D.y. st. Pambıqtəmizləmə, sud z-Dları, xalca f-ki, tikinti mate- əla kombinatı var. Ə*CİL—maddi nəqtənin sur ətinin qiymət və istiqamətinin zamana gərə dəyitməsini xarakterizə edən vektor kəmiyyət. Nəqtə dӱzxətli bərabərdəyi- pən Hərəkət icra etdikdə T. a= Lo/d dusturu ilə hesablanır (Lo kəmiyYƏTİ AR muddətində sur”ətin dəyinməsidir). Umumi halda tə”cil vektoru 4= 40/41= ==ə kimi təyin edilir, nəqtənin hə- rəkət trayektoriyasının cekuk hissə- sinə tərəf yənəlir, ona toxunan mustə- vi uzərində yerlətir. Q.-in trayekto- riyaya toxunan istiqamətdəki proyeksi- yası tangensial T., ona cəkil- miqp normal istiqamətdəki proyeksiya-


sı isə mərkəzdənqacma T.-i adlanır. Duzbucaqlı Dekart koordinat siste-


ağ “- - az -- a? iəklində gəstərilir. Sərbəst


maddi nəqtənin T.-i, KYTNƏCH (m) BƏ ona tə”sir edən quvvə (E) arasında Nyu- tonun ikinci qanununa uyqun olaraq aplaqıdakı asılılıq var:


a — Ryt,


T. vahidləri: m/san?, CM can” və s. TƏCİLİ SƏVDƏ (ƏQD)–birjalar- da qiymətli kaqızlarla, yaxud əmtəə- təri səvdə (əqd) HƏBY. | TƏCİLİ TİBBİ YARDIM–-6bəd- bəxt hadisələrdə (yaralanma, zəhər- lənmə), habelə qəflətən kəskin xəs- tələnmələrdə gestərilən tibbi yardım nəvu və sistemi. Tibbi xidmət siste- mi kimi T.t.y.-ın alaqıdakı vəzifə- ləri var: hadisə yerində, Yolda və xəs" təxanada ixtisaslaidırılmıql həkim yardımısz xususi tibbi gəestəriyi əsa- sında xəstələrin tibb muəssisələrinə daptınması: bədbəxt hadisələrin qar- ptısını almaq ucun onların qeydə alınması və səbəblərinin muçayinəsi. Nəqliyyatı və tibb ipcisi olan ilk T.t.y. stansiyası 1881 ildə Vyanada, daha sonralar Moskvada (1898), Pe- terburqda (1899), Bakıda (1922) və s. yerlərdə yaradılmıntdır. T.t.y. stan- siyası olmayan yerlərdə T.t.y. gӱnduz poliklinikalarda, axiyamlar tibb nəv- bətcisi olan tibb muəssisələrində, kənd yerlərində isə Həkim və felditər məntəqələrində gestərilir.

TƏCNİS (ər. == —cinas səzundən)— Yaxın və Orta PLərq, eləcə də Azərb. ipe”ri pəkli.T.-ə həm pifahi, Həm də yazılı ədəbiyyatda təsaduf edilir. Azpıq pe”rində T., adətən, 3—5 bənd: dən ibarət olur. Qafiyə sistemi q014- maya yaxındır. Cinas rədif və qafi- yələr ӱzərində qurulur (absb, vvvb: qqqb). T.-lərin əsas məvzusu məhəbbət və gəzəllikdir. Dodaqdəyməz, cıralı, ayaqlı T. (hər bənddən sonra əlavə misralar iplədilir:, ona bəzən mus- təzad T. də deyilir) və s. nəvləri var. T.-də cinas yaratmara aludəcilik bə”- zən ipe”rin məzmununa xələl gətirir. Azərb. ədəbiyyatında Sarı Apıq, Xəs- tə Qasım, Aqpıq Ələsgər, Molla Cuma, Apıq Huseyn PQəmkirli, Apıq Huseyn Bozalqənlı, | Vaqif, Q. Zakir, Ə. Nəbati və 6.-nın T.-ləri məthur- dur. Muasir ippe”rdə az iplədilir. TƏCRİD EDİLMİMINY NƏQTƏ — bax Məxşusi nəqtə.

TƏCRUBƏ—obyektiv gercəkliyin his- si-empirik praktikaya əsaslanan dər- ki, bilik və bacarıqın, vərditlərin vəhdəti. Q. həm insanın xarici aləmə təqsiri, həm də bu tə”sirin bilik və ə pəklində nəticəsidir.


mində təqcilin modulu 4 =


TƏCRUB HOVUZU (gəmici- likdə) — gəmi, Hidrotexniki və port qurquları və s. modellərini


sınaqdan cıxarmaq ucun sun”i hovuz: en kəsiyi dairəvi, oval və ya duzbucaq- lı olur. Gəmi T.H.-nda təcrubə nə- TİCƏSİNDƏ, ƏCaCƏH, KƏMH YHYH ƏHBEDHUN- li forma (zahiri kontur), hərəkətve- rici tipi və elementləri tapılır, hə- rəkət zamanı hərəkətvericilərlə və suğanlarla gəmi gəvdəsi arasındakı qarpılıqlı əlaqə tədqiq edilir. Bu isə əsas muhərrikləri, sukan mexa- nizmləri və idarəetməni qiymətlən- dirməyə imkan verir, T.H.-nda dəniz


dalqalarını imitasiya edən xususi Q r ular olur. Hidrotexniki t. .-nda dalqaların və axınların hidrotexniki qurquya tə”siri eyrəni- lir, qurquların dayanıqlıq və effek- tivliyi yoxlanılır və s,

TƏCHİZAT KOOPERASİYASI — kooperasiya nəvuş xırda əmtəə isteh- salcılarını—kəndliləri, kustarla- rı, sənətkarları, balıqcıları və 6.- nı istehsal vasitələri, yaxud isteh- lak predmetləri ilə tə min etmək ucun birlətdirir. Koop. hərəkatı inkipya- fının erkən mərhələlərində (18 əs- rin sonu—19 əsrin əvvəlləri) T.k. sa- thip və kredit kooperasiyası ilə ya- nalı geni(i yayılmıyl kooperasiya formalarından olmutdur. Muasi tpəraitdə k.t.-nda daha cox təsadus edilir (bax Kənd təsərrufatı koope- rasiyası, Kəndli təsərrufatları- nın kooperativləidirilməsi). TƏİYBEH (ər. 4.2-—bənzətmə, tutup1- durmay—sadə məcazlardan biri, bədii obrazın—hadisə, adam və ya məfhu- mun muəyyən cəhətdən ona bənzər baip- qa bir hadisə, adam və ya məfhumla qariptılaqidırılması Yolu ilə təs- viri. T. vasitəsi ilə bədii obrazın muəyyən bir cəhəti daha qabarıq və quvvətli tpəkildə verilir. TƏYYVİQAT — kutlələr icərisində aparılan siyasi ippin bailıca nəv- lərindən biri: siniflərin və par- tiyaların mubarizəsində muhum va- sitədir. Siyasi T. sinfi xarakter dapıyır. Burjua T.-ı kapitalizm cəmiyyətində hakim siniflərin, par- tiyaların mənafeyini gudur. Proletar T.-ı fəhlə partiyalarının yaranması ilə meydana cıxmın və fəhlə sinfi- nin mənafeyinə xidmət edir. Prole- tar, kommunist T.-ının əsası mark- sizm-leninizm təqlimidir. K. Marks və F. Engels T.-ı fəhlə sinfini ga- pitalizmə qarı mubarizəyə hazırla- maq vasitəsi sayır və ona cox bəyuk əhəmiyyət verirdilər. V. İ. Lenin bu ideyaları hərtərəfli ipləyib hazır- lamıq və inkitaf etdirmiii, kutlə- vi inqilabi T.-ın forma və metodla- rını, məqsəd və vəzifələrini muçəyyən" lətdirmindir. V, İ. Lenin gəstərir- di ki, Kommunist partiyasının fəa- liyyəti uc əsas hissədən—nəzəri it, təblirat və T.-dan ibarətdir. Siyasi T.-ın əsas vəzifəsi partiyanın və dev- nəTHH daxili və xarici siyasətini, ca- ri təsərrufat nə tərbiyə vəzifələri- ni izah etmək, onların Həyata gkeci- rilməsi ucun adamları səfərbər və təppkil etməkdir. Siyasi T. əlkənin siyasi, iqtisadi, mədəni həyatı və bey- nəlxalq vəziyyət haqqında əhaliyə ge- nii, muntəzəm məlumat verilməsi əsasında qurulmalıdır. İnkitaf et- mitp sosializmdə T.-ın vəzifələri Sov.İKP MK-nın “Sov.İKP XXU qu- rultayı qərarlarının yerinə yetiril- məsində tpifahi siyasi tətviqatın ro- lunu yӱksəltmək haqqında (1977), caİdeoloji ipi, siyasi tərbiyə ipini daha da yaxpılaqtdırmaq haqqında (1979) qərarlarında, Sov.İKP MK iyun (1983) plenumunun qərarında mMu- əyyən edilmitdir.

T. kutləvi informasiya vasitələri (mətbuat, televiziya, radio), iqifahi cıxınlar və əyani vasitələrlə apaq rılır. Bu məqsədlə təmviqat kollek- tivlərindən, mədəni-maarif mçəssi- sələri pzyəbəkəsindən, tətviqat qatar" larından, təiviqat briqadaların”


270


dan, məhsul bayramları və s. kutləvi tədbirlərdən də istifadə edilir. Va- hid siyasi gunlər—Lenin cumə gunlə- ri, mitinq və yıqıncaqlaripifahi si- yasi T.-ın muhuçm formalarındandır. Azərb.SSR-də 8 mindən cox siyasi mu- Hazirəci, 28,5 mindən cox siyasi mə”- lumatcı, 69 mindən artıq təviqatcı fəaliyyət gestərir (1964).

Sov.İKP MK-nın c“Agitatorı, AKP MK-nın c“Təpviqatcıq jurnalı nətr olunur.

Əd. Lenin B. İ., O propaqande i aqitapii, M., 1978, Pifahi siyasi təp- viqat. Nəzəriyyə, təppkilat, metodika, nətir


2, B., 1981.

TƏİYVİQAT BRİQADASI —kicik pe- pləkar yaxud əzfəaliyyət kollektivi. T.6. Bəyuk Oktyabr sosialist inqila- bından sonrakı ilk illərdə meydana gəlmipdir. Bu briqadalar muəyyən si- yasi və təsərrufat kampaniyası ilə əlaqədar tikintilərdə, f-k və z-dlar- da, ali məktəblərdə, hərbi hissələr- də və s. yerlərdə mə ruzə, məqlumat BƏ bədii səhnələrlə cıxısi edir, qabaq- cıl təcrubəni təbliq edir, nəqsanla- rı pisləyirlər.

TƏİVİQAT KOLLEKTİVLƏRİ — ilk partiya təpkilatlarııda təpviqat ipi çcun yaradılır. Kutlələrin kom- munist pquurluluqunun yuksəldilmə- sində, onların səylərinin partiya və dəvlət qərarlarının yerinə yetiril- məsinə səfərbər edilməsində, muhum siyasi kampaniyaların (xalq deputat- ları Sovetlərinə seckilər və yı ha- zırlanması və kecirilməsində əhəmiy- yətli rol oynayır. T.k. əmək kollek- tivlərində, həm də yapayın yerlərin- də fəaliyyət gəstərir.

TƏİİVİQAT MƏNTƏQƏSİ—ilk dəfə 1919 ilin mayında Fəhlə və Kəndli Mudafiəsi Purasının qərarı ilə kutləzi siyasi ip mərkəzləri kimi məhəpsəpnə və d.y. st.-larında yara- dılmılidı. Mətbuat, ədəbiyyat, pla- kat, kino, cıxıpqlar və s. vasitəsi ilə inqilabi mubarizənin mə”nasını, Sovet hakimiyyətinin məqsəd və vəzi- fələrini qızıl əsgərlərə və zəhmət- ketlərə izah edir, onların Kommunist partiyası ətrafında birləpməsinə calıpırdı. SSRİ Ali Sovetinə ilk seckilər kecirildiyi vaxtdan (1937) secki kampaniyaları zamanı siyasi ip aparan mərkəzlərə cevrilmitdir. T.M, daimi və mӱvəqqəti olur. T.m.-ndə de- putaqlıqa və xalq hakimliyinə nami- aədlərlə gəerutqylər kecirilir, muha- zirələr, səhbətlər, sərgilər və s. təip- kil edilir, divar qəzeti, yaxud mə lu- mat vərəqəsi buraxılır. Azərb.SSR-də 1870 daimi fəaliyyət gəstərən T.m.


var Es | | “TƏYYVİQATCI, — “AGİTATORə — AKP MK-nın jurnalı. 1966 ildən Azərb., rus və erməni dillərində Ba- kıda ayda :2 dəfə nər edilir (1932— 9 illərdə cAgitator bloknotu”, c QəiL- viqatcının dəftərcəsi və s. adlarla cıxmıp, 1960—65 illərdə nətri mu- vəqqəti dayandırılmındı). 4T.9-cA.ə Kommunist partiyası və Sovet dəvlə- tinin daxili və xarici siyasət məsələ- lərini yerli partiya təpkilatlarının ideoloji, kuӱtləvi-siyasi ili sahəsin- dəki fəaliyyətini, təviqatcıların təcrubəsini və s. ipıqlandırır. Rus və erməni dillərində nəirləri, əsa- sən, azərbaycancanın eynidir. Azər- baycanca nəpqrinin birdəfəlik tirajı 30 min nusxədir (1984).


TƏLİVİQAT BRİQADASI


TƏYİYKİL—1) tamın qurulutpu ilə ptərtlənən, onun az-cox ayrı və mustəqil hissələrinin daxili nizamı, onların qaritlılıqlı tə”sirinin uzlapması. 2) Tamın hissələri arasında qariyı- lıqlı əlaqənin yaranmasına və təkmil: ləmməsinə yenəlmit proses və ya fəa- liyyət.

T. anlayıptı bioloji, sosial və bə”zi texniki obyektlərə nəzərən (adə- tən struktur və sistem anlayılla- rı ilə ӱmumi kontekstdə) iplədilir. 4“ T.ə anlayıttında hissələrin fəaliyyə tinə, hərəkətinə və qarptılıqlı tə”- sirinə aid qanunauyqunluqlar ifadə olunur.

T.-in iki tərəfi var: nizamlı- lıq və istiqamətlilik. Nizamlılıq informasiya miqdar vahidləri vasi- təsilə ifadə olunan kəmiyyətdir, T.- in istiqamətliliyi isə sistemin ət- raf muhitə uyqunluqu və ya uyqrunsuz- luqu dərəcəsidir. 20 əsrin əvvəllərin- də biologiya və psixologiyada subut edildi ki, tərkibcə xeyli Fərqli o6- yektlər T. usulundakı cumumiliyə gərə oxtar xassəli ola bilər. T. prosesləri və formalarının coxmuxtəlifliyi T. haqqında umumi tə”lim yaratmaq cəhd- pərinə stimul olmutdu. Bu cur ilk konsepsiyalardan biri A. A, Boqda- novun ipləyib hazırladıqı tektolo- giya (ən umumi təpkil elmi) idi, o, T.-in ən muxtəlif yaraıma və daqıl- ma proseslərinin ӱmumi təsvirini vermipdir. Sonralar T. problemlə- rinə umumi ippəkildə yanapma əz ifa- dəsini kibernetikada və çmumi sistem nəzəriyyəsində tapdı.

Biologiyada T. problemlərinə mu- raciət vitalizmin və mexanisizmin ziddiyyətini aradan qaldırmaqda mu- Hum addım oldu. T. anlayını bio- loji obyektlərin tamlırını və key- fiyyət xӱsusiyyətlərini səmərəli izah etməyə imkan verdi. Canlı sistemlər- də T.-in muhum rolunun Öama duptul- məsi ona kətirib cıxardı ki, dəyipi- kən muhitdə bioloji obyektlərin di- namik sabitliyini tə”min edən Hissə- lərin qarptılıqlı əlaqə və tə”sirinin əyrənilməsi canlını dərk etməyin əsas istiqamətlərindən birinə cevril- di. Bioloji T. haqqında təsəvvurlə- rin digər inkipaf xətti bioloji id- ragın hududlarının keniplənməsi, butun canlı təbiətin bir tam kimi T.-i problemi ilə əlaqədardır. Prob- lemin bu cur qoyulupu ifadəsini can: lı materiyanın T.-inin ierarxiya sə- viyyələri haqqında anlayımllın meydana cıxmasında tapdı.

Sosial T.anlayını (geni mə”- nada) ayrı-ayrı fərdlərin və sosial qrupların fəaliyyətini tənzim etmək usulunu səciyyələndirir. İnsanların qarpılıqlı munasibətlərinin butun sahələrini və səviyyələrini əhatə edən sosial T.-in muxtəlif mexanizmləri inteqrativ funksiya yerinə Yetirir və sosial sistem tərəfindən fərdlərin fəaliyyətinin idarə olunmasını tə" min edir. Əvvəlan, bu mexanizmlər s0- siallpima və məvcud sosial sistemdə hekm surən norma və sərvətləri fərd lərin mənimsəməsi vasitəsi ilə insan- ların ictimai munasibətlərə girmə- sinə imkan yaradır, ikincisi, sosial nəzarət və sanksiya sistemi vasitəsi ilə fərdə elə tə sir məqsədi dapıyır ki, onun Hərəkətlərinin xarakteri və istiqaməti həmin sistem cərcivəsindən kənara cıxmasın,.


Daha dar mə”nada sosial T.—ra- baqcaldan muçəyyənlətdirilmint bə”zi (həyata gecirilməsi birgə və mӱntəzəm fəaliyyət tələb edən) məqsədlərə catmaq niyyəti olan muxtar insan qrupudur. Bu cur T.-in xarakter xӱsusiyyəti onda muvafiq hazırlıq kecmipt və idarə- etmə funksiyasını Yerinə yetirən xu- susi Heyqətin olmasıdır. İri T.-lərin inkipafı muasir ictimai istehsalın obyektiv tələbidir. Lakin o, xususi mulkiyyətə əsaslanan cəmiyyətin ptərai- ti ilə ziddiyyətdə olur. Kapitalizmdə T.-in rolunun artması ona gətirib cıxarır ki, nəhəng T.-lər (inhisar- lar) səviyyəsində bap verən rəqabət mu- barizəsi daha darıdıcı sosial və iqtisadi nəticələr tərədir. Əmək bəl- gusunun artması, texnoloji proses- lərin murəkkəblətməsi, istehsalın təmərgӱzlətməsi və iri T.-lərin ya- ranması, həmcinin zəhmətkeilərin istismarının guclənməsi inzibati idarə hey/ətinin artması, onda coxlu yeni funksiyaların yaranması və təp" kilatcılıq fəaliyyətinin səmərəlili- yinə tələbin sur/ətlə artması ilə mu- tpayiət olunur.

Burjua cəmiyyətipqunaslıqında so- sial T. sahəsində ilk tədqiqatlar sır tətbiqi və normativ xarakterdə olub, təpkilatcılıq və idarəcilik fəaliy- yətini təkmillətdirmək məqsədi da- ptımhppdır. F. Teylor (ABPİ1) inzibati funksiya və məs”"uliyyətin idarəetmə aparatının həlqələri arasında əlve- ripli bəlutidurulməsi ӱsulunu əyrən- məyin əsasını qoymutdur (1911). Qey- lorun konsepsiyasının rasional cəhət- lərini Yӱksək qiymətləndirən V. İ. Lenin gestərmitdir ki. bu, mənfəət geqӱrməyin kapitalist tərtəkdurmə vasitəsini gӱcləndirməyə xidmət edir sər. tam kulliyyatı, c. 23, səh. 20—21). Leninci metodologiya digər burjua T. konsepsiyalarını da qiymət- ləndirmək imkanı verir. Alman so- sioloqu M. Veber ideal örpospaylla modeli—ən səmərəli idarəetmə və rəh- bərlik sistemi ideyasını irəli sur- mulp və bu cur sistemdəki munasibət- lərin əsaslanacaqı prinsipləri gəs“ tərmitdir. Bu tədqiqatlarda sosial T.-in formal cəhətinə diqqət cəlb olunmutpdur: imcilər arasında muna- sibətlərin ciddi qaydaya tabe edilməsi və xususi sərəncamlarda qeyd olunma- sının zəruriliyi, ipcilər arasında qeyri-formal, ppəxsi nasibətlərin əməyin səmərəliliyi və məhsuldarlırı- na təqsiri muəyyənlətdirilmindir.

ial T. problemləri marksizm-


leninizm nəzəriyyəsində, sosialist inqilabı, sosializm və kommunizm cəmiyyəti quruculuqu aktikasında


prinsipcə yeni və genitp əhəmiyyət kəsb etmipdir. K. Marks və F, Engels gəstərmitplər ki, məhz ictimai isteh- salın T.-i səviyyəsindəki custunluyunə gerə sosializm kapitalizmin yerini tutur. V. İ. Lenin zəhmətkeplərin siyasi T.-inin ən yuksək forması kimi proletar partiyası nəzəriyyəsini əsas- landırmıpdır. Leninin əsərlərində T. və idarəetmənin demokratik mər- kəzİYYƏT prinsipi, partiya və dəvlət rəhbərliyində təkbatcılıq, idarə apa- ratı fəaliyyətinə nəzarət və burokra- tik təmayullərlə mubarizə kimv prinsipial nəzəri problemlər hərtə” rəfli ipıqlandırılmıtdır. Levin ideyaları Sov.İK P-nin nəzəri və prag- tik fəaliyyətində daha da inkiytaf


etdirilmitqdiru Sov,İKP ki, sosialist ictimai qurulutpunun təbiəti ictimai həyatın maksimum T.-i tələbini irəli surur. İqtisadiy- yatın və sosial inkipafın idarə olunmasının təkmillətdirilməsi təd- birləri, həmcinin kutləvi ictimai (həmkarlar, komsomol BƏ b.) təpkilat- ların, sosialist cəmiyyəti istehsal kollektivlərinin fəaliyyəti bu məqsə- di dapıyır.

Əd: Len in V. İ., Beyuk təpəbbus, Əsər. tam kӱlliyyatı, c. 39: yenə onun, Yarıpı necə təpgil etməli, yenə orada, c. 35: yenə onun, Az olsun, yaxtı ol- sun, yenə orada, c. 45: Boqdanov A. A., Vseobtal orqanizapionnald nauka (tek- toloqil), 3 izd., c. 1—Z. M., 1925— 29: Opranrsauna i upravlenie, M., 1968: CIA: sohremennıe metodı upravlenin, M., 1971, Qvipiani D. M., Orqaniza= pil i upravlenie, 2 izd., M., 1972: Af a- nashev BV. Q., Sistemnostı i obltleastvo, M., 1982, Naucnoe upravlenie obiestvom, vıp. 17, M., 1988: Pervak V. İ., Ru- Kovodstvo i upravlenie vn sonialistices- kom estve: Su Pnosth, mexanizm vzai- modevstvin, Lınov, 1984.


TƏİYKİLAT— hər hansı proqramı, yaxud məqsədi birlikdə həyata kecirən və muəyyən usul və qaydalar əsasında əaliyyət 2 adamların birliyi. ƏYYKİLAT BUROSU, Uİ K(b)P MK-hın Təpikilat Buro- s u—1919—52 pllərdə partiya MK- sının icra orqanı. MK plenumunda secilir, partiyanın təqkilat iiinə En rəhbərlik edirdi. İlk vaxtlar -NIN 5 uzvundən ibarət secilirdi. 1921 ildən tərkibi artırılmıjnpdı və sabit olmurdu. Partiyanın 19-cu qurultayının (1952) qərarına əsasən b.-nun əvəzinə Sovet İttifaqı Kom- munist Partiyası Mərkəzi Komitə- sinin Katibliyi Yaradıldı. 009 illərdə AK(b)P MK-da da 1.6. olmutidur. TİAMİN (V. vitamini)—bax Vita- minlər. TİANETİ -– Gurc.SSR-də iptq. Tia- neti r-nunun mərkəzi. İori cayı sahi- lindədir. Parket, Yaq-pendir, limonad a-dları, əlkətunaslıq muzeyi var. THMAYAHAKO (Tiahuanaco, Tivvanaku) —1Pimali Boliviyada e.ə. 1-ci minil- liyin sonu—eramızın 1-ci minilli- Yinə aid ərdə mədəniyyəti. Mərkəzi Titikaka gəlundən c.-İ1.-də Yerlətən məhəp yeri (sah. 40 La) olmuidur. Burada monumental tikinti qalıqla- rı (Akapana piramidası, Kalasasayya mə”bəd kompleksi, cGunəiin qapısı, “Sarkofaqlar sarayı və s.) qalmaqda- dır. T.-dan dai heykəllər, naxıtmlı geramika, metal məmulatı aikar edilmitdir. T. mədəniyyətini Peru- nun mərkəzi hissəsində yaayan qohum tayfalar yaraqmımllar. Əkincilik və lama saxlamaqla məpqul olmuli hə- min tayfaların tə”siri genii yayıl- mı və siyasi hakimiyyətləri gӱclən- mipdi. T. mədəniyyəti And vilayətlə- rinin qədim İNCƏSƏNƏTİNƏ TƏ sir kəs- tərmipdi. Eramızın 1-ci minilliyi- nin sonunda T.-nun mevcudluqruna son qoyulmuti və həmin ərazini ay.marala- rın əcdadları tutmutdular. Ə2a: Batilov V. A., Drevnie pi- vilizapii Peru i Bolivii, M., 1972.


TİAӰ NA—Qafqaz Albaniyasında ya- payıpa məntəqəsi. Ptlolemeyin 4Cor- rafi təqlimnaməv əsərində adı cəki- lmr. Kaysi (Kas) və Kepp cayları


gəstərir


TİBB ZƏLİSİ


arasında yerlətdiyi gestərilir. Ye- ri muəyyənlətdirilməmitidir.

Əd. T rever K. V., Ocerki po is= torii i kulhture KavkazskoV Albanii, M.—L., 1959.


TİBA— Yapopiyada iqəhər və port. Honsu a.-nda, Tokio kerfəzi sahilin- dədir. Tiba prefekturasının inz.m. Əh. 574 min (1973). Əlvan vəqara metal- lurgiya, nefq-kimya, toxuculuq, aqac eqmalı, yeyinti, kimya, maplınqayırma sənayesi var.

TİBB—elmi və praktik fəaliyyətin bir istiqamətis xəşYə və saqlam HH- sanların orqanizmində gedən proses- ləri eyrənir: onların sarlamlıqrını qoruyur, xəstəliklərin mӱalicə usul- larını ipləyib hazırlayır.

T. insanın elmi və praktik fəa- liyyətində muhum yer tutur. Q.-in və- ziyyəti cəmiyyətin inkitlaf dərəcəsin- dən, sosial-iqtisadi qurulutundan, təbiət və texnika elmlərinin nailiy- yətlərindən, umumi mədəni səviyyəsin- dən asılıdır. T.-in tibbi-bioloji, klinik, tibbi-sosial və gigiyena bəl- mələri məqlumdur. Q.-in tarixi cox qədimdir. . P. Pavlov gestərmiit- dir ki, Q. insan cəmiyyəti ilə Yapıd- dır. Xəstəliklərə, onların mӱalicəsi haqqında məqlumatlara uzaq kecmiil- dən təsəduf edilir. Tapılmıil in- san sgeletlərindən mə”lum olmutdur ki, onlar raxit, dip kariyesi, sınıq- lar və s. xəstəliklərə ducar olmui1- lar. Həmin devrdə xəstələri ara hə- kimləri mualicə edirdilər. Bu mua- licə bitkilərlə, digər təbii vasitə- lər və maddələrlə aparılırdı. Son- ralar T. sahəsi inkitppaf etməyə bali- ladı. T.-in inkipafı Hinpokrat, Qa- len, İbn Sina, A. Vezalinin adı ilə baqlıdır. 20 əsrdə təbiət və texnika elmlərinin inkipafı ilə əlaqədar T. elmi də inkimaf etməyə bailadı. Rentgen ipqualarının kəif edilməsi rentgen-diaqnostikanın əsasını qoydu. Aviasiyanın inkipafı tibbi aviasi- yanın, genetikanın inkipafı tibbi genetikanın, kibernetikanın inki- iafı tibbi kibernetikanın inkiiya- fına səbəb oldu.


Əd. Bidloo N,, Nastavlenie dli izucakiDdix xirurqin)z v anatomices- kom teatre, per. s latinskoqo, M., 1979: İstoril mediipinı(, M., 1981,


TİBB ENSİKLOPEDİYALARI — tibb ipciləri və tibbi biliyini tək- millətdirənlər çcun elmi-soraq nər- ləri. Hələ e.ə. 3—2-ci minillikdə PPərq əlkələrində tibbə aid toplular (4“Ayurvedamk, Hindistan, cNeytszinə, Cində) yazılmındır. cVay-tay-bi-yao (752 il, 40 cilddə) və “PPen-tszi-tszun- luq (1111 il, 200 cilddə) ilk ə T.e.--dır. Avropada ilk T.e. Oribasi- nin 4“Sinopsisəidir (4 əsr, 70 cilddə, Bizans). İbn Sinanın cƏl-Qanun fn-t- tibbə in əsrin 1-ci yarısı, 5 Hissə- də), ibn Rupidun (Averroesin) “Kitab əl-kulliyyatə (təqr. 1180 il, 7 cilddə) T.e. Avropada genii yayılmıstdı. 19 əsrdən etibarən Fransa, İspaniya, B. Britaniya və Almaniyada da T.e. cıx- mılidır. Rusiyada ancaq tərcumə en- siğlopediyaları nəiqr edilmiidir.

Beiyk Oktyabr sosialisq inqila- bından sonra SSRİ-də T.e.-nın nəit- ri ucun ilərait yaranmısl, “Praktik kicik tibb ensiklopediyasız (1927— 30 illər, 6 cilddə) cıxmındır. İlk


“disinskaya qazetav (1858—78)


271


cBəyuk tibb ensiklopediyası (BTE) 1928—36 illərdə N. Sematkonun rəhbərliyi ilə (35 cilddə: 4956—64 illərdə 2-ci nəri, 36 cilddə) nəir edilmitdir. c Hərbi tibb ensiklope- dik luqətik (1946—50), 4 Hərbi feld- terlər ucun tibb ensiklopedik soraq kitabı (1953) nəprləri 1941—45 il- lərin Beyuk Vətən muharibəsi təcrӱ- bəsini əzundə əks etdirmitdir. 1 ildən BTE-nin bircildli *İllik eH- siklopedik luqəti buraxılır. 1965— 70 illərdə “Kicik tibb ensiklopedi- yasız (12 cilddə), 1972—74 illərdə cQısa tibb ensiklopediyası (Z cild- də) buraxılmındır. Əhalinin sani- tariya mədəniyyətini yӱksəltmək məqsə- di ilə vaxtapırı bircildli ellonyn- yar tibb ensiklopediyası nəir edi- lir. SSRİ-də T.e. nətri ilə SSRİ Tibb EA yanında ixtisaslatmıqn BTE Bapq redaksiyası və € COBETCKa İla €HCHK- lopediyaə nətriyyatı məquldur. 1974, cu ildən BTE-nin 30 cildlik 3-cu nətrinə bailanılmındır: 23 cild (1984) nətir edilmisidir. TİBB JURNALLARI, SSRİ-də —-Rusiyada ilk T.j. cSankt Peterburq- skiye vracebnıye vedomostikni (1792— 94) prof. F. İ. Uden nətir etdirmi(yi- dir. Bundan sonra Moskvada c Mediko- iziceski jurnalg (1808—21), Peter- urqda “Bocoğına jurnal vrəcebnoy nau- kiə (1811—16), “Voyenno-Medisinski jurnalq (1823—1817, 1944 ildən) və s. cıxmısldır. 50 illərin sonu—İ) il- lərin əvvəllərində c Moskovskaya me- c Medni- sinski vestnikə (1861—85), “Sovremen- naya medisinaəz (1860—80) və s. T.j. nəmlr olunmu, 19 əsrin axırı—20 əsrin əvvəllərində tibb elminin in- kipafı ilə əlaqədar coxlu sahə nəiqr- ləri yaranmısndı.

Beyuk Oktyabr sosialist inqila- bından sonra SSRİ-də tibb elminin nəzəri, elmi və ideya inkipafı ilə əlaqədar Q.j.-nın sayı xeyli artmıpil, İLK sovet Q.j.—cRusski fizioloqi- ceski jurnal HM. İ. M. Secenovav (1917) hə *Vracebnoye delov (1918) nət- rə baplamıpndır. Bir sıra sovet T.j.- nın—cPednatriyaq (1922), eMenucuH- skaya parazitologiya i parazitarnıye bolezniə (1922, c“Problemı tubergkul- yozaq (1923), “Ortopediya, travmatolo- giya i protezirovaniyev (1927), c“Xi- Viki 1937), c“ Sovetskaya medisinav (1937) və s.-nin xarici eəlkələrdə coxlu oxucusu vardır. SSRİ-də 100-dən cox T.j. (o cӱmlədən cAzərbaycan tibb jurnalı) nər edilir (1984).

TİBB ZƏLİSİ (Hirudo medicinalis) —zəlilər sinfindən halqavarı qurd. Orta hesabla bədəninin uz. 12 sm-dir. Mərkəzi və Cənubi Avropa və Kicik Asiyanın inrin sularında yaplayır. Su icmək ucun suya girmin iri məməli heyvanların qanı ilə qidalanır. T.z.- nin tupurcəyinin tərkibində hirudin olur: bu, qan laxtalanmasının qariyı- sını alır, ona gerə də "ənHHHH AZHUU- li cənəsinin acdıqı yaradan uzun mud- dət qan axır. T.z.-ndən mualicə məqsə- di ilə qanalmada (qanburaxmada) is- tifadə edirlər. Muasir tibbdə trom- boflebit, hipertoniya, insultqabaqı halla da və s. zamanı tətbiq olunur. SSRİ-də T.z. Ukraynada, Orta Asiya- da yayılmımndır. Moskva ətrafında biofabriklərdə yetimdirilir. Azərb. SSR-də T.z. Ləngəran r-nunun təbii sularında genəil yayılmıtdır. Haq-


272


zırda T.z.-nin sun”i surətdə artırıl- ması ucun Bakı yaxınlıqında xususi gəl təsərrufatı təpkil edilmiindir. Azərb.SSR-də ildə 2 mln.-dək T.z. tu- tulur və SSRİ-nin muxtəlif yerləri- nə gəndərilir. TİBB CƏMİYYƏTİ—tibb və səhiyyə sahəsində elmi-tədqiqat və praktik iplərlə məpeul olan Həkim və mutə- xəssisləri birlətdirən kenullu MYƏC- sisə. Xaricdə ilk mustəqil T.c. 1731 ildə Parisdə, 1773 ildə Londonda, 1775—83 illərdə Nyu-Yorkda tətpkil edilmitdir. 1803 ildə Parisdə ana- tomiya və əczacılıq cəmiyyəti: 1805, ildə Kral Bərə Yə cəmiyyəti yarandı. 1861 ildə Moskvada rus hə- kimlər cəmiyyətinin rəsmi acılhpipı oldu. Sonralar bu cəmiyyətlərdən te- rapevtlər, cərrahlar, ginekoloqlar, oftalmoloqlar və s. xususi tibb cə- miyyətləri təikil olundu. T.c.-nin əsas məqsədi marksizm-leninizm nə- zəriyyəsi əsasında nəzəri və təcrubi tibbi ipləri elmi səviyyədə aparmaq: cəƏmiyYYƏt ӱzvlərinin xususi bilikldə- rini təkmillətdirmək, əhali arasın- da tibbi nailiyyətlərin təblirini ge- nipləndirmək, əhaliyə tibbi xidməti daha da yaxtılaqtidırmaq və s.-dir. SSRİ-də məma-ginekoloqlar, anatom, histoloq və embrioloqlar, anestezio- loq və revmatoloqlar, həkim nəzarəti və bədən tərbiyəsi, qastroenteroloqlar, gerontoloq və geriatrlar, gigiyenist- lər, pediatorlar, kardioloqlar, ney- cərrahlar, onkoloqlar və s. T.c. aradılmıpdır. Cəmiyyətlərin elmi purası ӱmumittifaq plenumlarının caqırılmasını əlaqələndirir, plenu- mun proqramına baxır və təsdiq edir. — Ədl Naucnıe medipinskie oĞmecrna SSSR, pod red. M. V. Volkova, M.., 1972,


TİBBİ KİBERNETİKA— kiberneti- kanın istiqaməti, tibdə və səhiyyə sistemində idarəetmə prosesləri ilə əlaqədar olan problemləri eyrənir. Tibbi və digər informasiya, infor- masiyanın yırılması, itilənməsi sis- temləri, insan orqanizmində və sə- hiyyə sistemində olan rabitə və ida- rəetmə sistemləri T.k.-nın tədqiqat obyektidir. T.k. tibb və səhiyyə siste- mində toplanmıpp biliklərə, kiberne- TİK ӱsul və texniki vəsitələrə isti- nad edir. Genipt təyinatlı rəqəm və analoq hesablama mapınları muxtə- lif cetidli daxiledici və xa ricedi- ci qurqular kompleksinə malik ixti- saslapdırılmıs hesablama matpınla- rı T.k.-nın texniki bazasıdır. Təd- QİQ olunan sistem və ya prosesin dərin və hərtərəfli təhlilinə əsaslanan mo- Ddelləpdirmə T.k.-nın əsas tədqiqat tӱludӱr. SSRİ-də T.k.-nın inkiia- bi İP. K, Anoxin, N. M. Amosov, N.

. Bloxin, A. A. Viptevski və b.-nın adı ilə baqlıdır.

T.k.-nın əsas vəzifəsi muxtəlif fizioloji sistemlərə və butevlukdə orqanizmə mӱalicə məqsədi ilə tə sir gəstərmək, təbii orqanları az və ya COX Mӱddətdə CYH”H orqanlarla əvəz etmək, ə olunan usulları hazır- lamaqdır. Q.k.-nın inkipafında əsas istiqamətlər: normal və patoloji HTƏ- raitdə orqanizmdə bapq verən proseslə- rin modellətdirilməsi və idarəolun- ması problemləri: xəstəliklərin diaq- nostikasında EH M-dən istifadə olun- ması və s.-dir. İnformasiya-axtarımp və diaqnostika sistemlərinin hazır-


TİBB CƏMİYYƏTİ


lanması apaqıdakı məqsədlərə xidmət edi murəkkəb diaqnostika halların- da Həkimə məsləhət gəstərilir (öy vaxt EHM həkimə ən cox ehtimal olu- nan diaqnostika variantları haqqında mə”lumat və ya lazım olan əlavə mua- Yinə usulları barədə məsləhət verir): xususi rabitə sistemləri vasitəsilə Yuksəkixtisaslı tibb kadrları olma yan ərazilərdə yapyayan xəstələrin mua- THHƏCH ucun mərkəzi tibb muəssisələ- rindən məsləhət verirs genin əhali kutləsi arasında aparılan kutləvi mӱayinələr zamanı mӱəyyən xəstəliyə yӱksək meylli olan pqəxsləri aiykara cıxarır (bu məqsədlə mӱxtəlif məxc- lərin anket gestəriciləri təhlil edi" lir), bir-birinə oxtar xəstəlik hal- larında mualicə texnikasına yardım gestərmək məqsədi ilə EHM-də coxlu miqdarda informasiya saxlanılır: guclu toksiki tə”sirə malik olan mua- licə vasitələrinin dozasını dəqiq- ləpdirmək ucun riyazi modellətdir- mə metodundan istifadə edilir və s. Səhiyyə təpkilində informasiya sis- temlərindən və avtomatlapdırılmın idarəetmə sistemlərindən istifadə olunması da Q.g.-ya aiddir. Tibb sa- Həsində elmi tədqiqatların idarə olunmasında da informasiya sistem- lərindən istifadə olunur.

Əd. Vorobıhev E. İ., Kitov A. İ., Vvedenie v medipinskukə kiberne" tiku, M., 1977, Vorobhevv E. İ., Ki- tov A. İ., Medipinskal kibernetika, M., 1983. TİBBİ GENETİKA—insan geneti- kasının bəlməsi: irsi amillərin in= san patologiyasında rolunu eyrənir. İrsi xəstəliklərin etiologiya və pa- togenezini, onların diaqnostika, muc- alicə və profilaktikasını eyrənən klinik genetika T.g.-nın əsasını təpkil edir. T.g. genetikanın butun tədqiqat metodlarından istifadə edir. T.g: somatik huceyrələrin hibridlət- dirilməsi, riyazi və bioloji model- ləidirmə, xromosomların xətti di- ferensiasiyası və molekulyar-genetik analiz kimi yeni tədqiqat metodları ilə zənginlətmitdir. Bə”zi xəstəlik: lərin nəsildən-nəslə kecməsi haqqın- da ilk mə”lumat 18 əsrin axırı və 19 əsrin əvvəlinə təsaduf edir. La- kin T.g.-nın mustəqil elm sahəsi kimi ik yalnız 20 əsrin əvvəllə- rindən batlamhipdır. Əlkəmizdə T.g.- nın inkipafı S. N. Davidenkovun adı ilə baqlıdır.

T.g.-nın ən intensiv inkiptaf dəv- ru 20 əsrin 50-ci illərinin axırın- dan baplamıtndır. 1956 ildə insan xromosomlarının dəqiq sayı və quru- luplu muəyyən edilmit, 1959 ildə isə insanlarda xromosom xəstəlikləri kətpf edilmipdir. Sonrakı illərdə bioloji kimyanın və molekulyar ge- netikanın nailiyyətləri sayəsində in- sanlarda təsaduf edilən bir sıra ir- si mӱbadilə pozequnluqlarının mahiy- yəti alikara cıxarılmındır. T.g.-ya 2000-dək irsi xəstəlik məqlumdur ki, bunlardam da 1000-ə qədəri maddələr mubadiləsinin irsi pozqunluqları ilə əlaqədar olan xəstəliklərdir. İrsi xəstəliklərin biokimyəvi və molekul- yar-genetik mahiyyətinin apykara cıxa- rılması, onların erkən diaqnostika- sına və patogenetik mualicəsinə im- kan yaratmındır. İrsi xəstəliklərin mualicəsində bir sıra nailiyyətlər əldə edilsə də, onlara qarupı mubari-


| mn əhəmiyyəti zədə professional ӱsulun əha az qıqdır. İrsi xəstəliklərin profilaktikası iki yolla həyata keci- rilir: yeni mutasiyaların ƏMƏLƏ GƏL- məsinin profilaktikası və bir nəsil- də olan mutasiyanın sonrakı nəslə kec- məsinin profilaktikası. SSRİ-də, o cumlədən Azərb.SSR-də irsi xəstəlik: lərin profilaktikası ilə tibbi-gene- tik məsləhətxanalar na olur. Əd. Həsənov Ə. və Üamranapsı, Bioloji kimya, B., 1974, Xarris E., Osnovı bioximiceskon qenetiki celoveka, per, s anql., M., 1973: Qenetika i medini" na, pod red. N. P. Bockova, M., 1979, P o= numy k İ., Bulaxova L., Klini" ceskan qenetika B psixiatrii, Kiev, 1982,


TİBBİ PARAZİTOLOGİYA VƏ TROPİK TƏBABƏT İNSTİTUTU, S. M. Kirov ad.—Azərb.SSR Sə- hiyyə Nazirliyinin elmi-tədqiqat muəsa sisəsi. Bakıdadır. 1931 ildə Azərb. Virusologiya, Mikrobiologiya və Kp- giyena İn-tunun Tropik ilə.bəsi baza-


sında təpkil olunmupdur. İn-tun 4 ipe bəsi (təbii ocaqlı xəstəliklər, qeyri-transmissiv para-


zitar xəstəliklər, elmi-tibbi infor" masiya və tətppkilati metodik pte”bə), 3 bəlməsi (malyariyanın epidemiya- sı və profilaktikası, tibbi helmin: tologiya, tibbi araxnoetimologiya), 2 laboratoriyası (leypqmanioz, protozooz: lar), habelə qrupları var (1084), İn-tun əsas tədqiqat problemləri pa- razitar və tropik xəstəliklərin etio- logiyası, patogenezi və klinikasını əyrənmək, onların muçalicə-profilak- tikası ucun elmi surətdə əsaslandı rılmın səmərəli tədbirlər komplek- si ipləyib hazırlamaqdır. İn-t 10 e.d., 36 elmlər namizədi hazırlamıpn- dır. İn-tda 1 e.d. və 19 elmlər nami- zədi calhipır (1984). İn-tun elmi


əsərləri nəpr olunur. TİBBİ PSİXOLOGİYA — psixolo- giyanın insan xəstəliklərinin mən-


bəyi, yaranması, inkgitpafı və muali- cəsi prosesində psixikanın rolunu əyrənən bəlməsi. T.p.-nı ilk dəfə 10 əsrdə alman psixoloqu və filosofu R. G. Lotse əsaslandırmhıındır. So- matik və psixogen xarakterli xəstə" liklər zamanı (bax həmcinin Poto- psixologiya) psixikanın dəyitpməsini eyrənən klinik psixologiya T.p.-nın ən inkipaf etmit sahəsi saynlır. T.p.-nın metodları umumi psixologi- yanın metodlarından prinsipcə fərq- lənmirylakin ppəxsin və xəstəliyin xa" rakterindən asılı olaraq, konkret ilə- kil alır. T.p. psixoterapiya və psi” xogigiyenanın əsası hesab olunur.

TİBBİ TƏHSİL–-həkim və provi- zorların, orta tibb ippcilərinin, elmi tibb kadrlarının hazırlanma: sı və təkmillətdirilməsi sistemi. T.t.-in qədim tarixi var. Rusiyada həkim kadrların hazırlanmasına 17 əsrin 2-ci yarısında baplanmıtdır. 1764 ildə Moskva Un-tində tibb fa- kultəsi təpkil olundu. Beyuk Oktyabr sosialist inqilabı ərəfəsində Rusi- yada 17 ali tibb muəssisəsi var idi. Ali tibb məktəbləri Mərkəzi Rusi- yada, Ukraynada və Pribaltikada fəa- liyyət gestərirdi, Orta Asiyada, Qa- zaxıstanda, Zaqafqaqiyada (o cӱmlədəv Azərb.-da), Belorusiyada isə belə mək" təblər yox idi. 1918—22 illərdə daha 16 ali tibb mӱəssisəsi acıldı (Zaqaf- qaziyada, o cӱmlədən Azərb.SSR-də, Orta Asiya və Belorusiyada). 1930


THBO


273


ildən un-tlərin tibb fakultələri əsa- sında tibb in-tları yaradıldı. 1983— 84 illərdə Azərbaycan Tibb İn-tu 1316 həkim və əczacı, tibb texnikumları 3277 —– tibb iicisi hazırlamıil- dır. SSRİ-də həkimlər ixtisas uzrə (mualicə ipi, pediatriya, sanitariya, Stomatologiya, əczacılıq in-tları farmasiya mxctəxəssisləri) hazırla- nır. Birinci və ikinci kurslarda umumi-bioloji, umumi-siyasi fənlər kecilir. Əsas klinik və gigiyenik fənlər (terapiya, cərrahlıq, mamalıq və ginekologiya, pediatriya, gigiye- na, epidemiologiya və s.) 4—6-cı kurs- larda tədris edilir.


TİBBİ XARAKTERLİ MƏCBURİ TƏDBİRLƏR--SSRİ -də anlaqsız və- ZİYYƏTDƏ ictimai-təhlugəli əməl et- mi, Yaxud anlaqlı vəziyyətdə cinayət terətmit, lakin həkm cıxarılanadək və Ya cəzanı cəkən muddətdə xronik ruhi xəstəliyə tutulmuyi və bunun nəticəsində əz hərəkətlərini əlcub- bicmək və ya idarə etmək imkanından məhrum olmut 1Yəxslərə məhkəmənin tətbiq etdiyi tədbirlər. Qanunda umu- mi, Yaxud xususi tipli psixiatriya mualicəxanalarına gendərmə nəzərdə tutulmutdur. Məhkəmə cinayət etmit alkoqoliklərə və narkomanlara cina- yət cəzası verməklə yanatı, xususi mӱalicə və əmək rejimi olan tibb mӱəssisələrində məcburi mualicə də təqyin edə bilər (bax həmcinin Alko- qolizm, Narkomaniya). Anlaqsız vəziyyətdə ictimai təh-

-luӱkəli əməl etmit, həmcinin cinayət etdikdən sonra xronik ruhi xəstəliyə tutulmupy tpəxslərin ən HÖTH- dai istintaq məcburidir. Muttəhimin anlaqsızlıqını muəyyən etmək ucun məhkəmə-psixiatriya ekspertizası tə”- yin olunur. PTəxsin ruhi xəstə olma- sı faktı muəyyən olunan momentdən ipdə mudafiəcinin, həmcinin məhkəmə iclasında prokurorun və mudafiəci: nin iptirakı məcburidir. Məhkəmə cinayət məs”uliyyətindən azad etmək və T.x.m.t. tətbiq etmək barəsində xususi qərardad qəbul edir, ondan mudafiəci, zərər cəkmiiy ppəxs və onun numayəndə- si, ipinə baxılmıt ppəxsin Yaxın qo- humu 7 gun ərzində pikayət, prokuror isə protest verə bilər.

TİBERİ (T:beqqiz)— Klavdi Neron (e.ə. 16.11.42—eramızın 16.3.37 ili) —Roma imperatoru |14—37|. Avqus- tun oqulluqu və varisi. Tarixi mən- bələrə gərə xoflu, inamsız və riya- kar idi. Əvvəlcə hakimiyyəti senatla birgə, sonra isə pretorianlara arxa- lanaraq təkbaiına idarə etmiitdir. TİBESTİ (Trevi )— Mərkəzi Beyuk səhrada, Cad Resp.-sında yayla. Hund. 3415 m-ə (Emi-Kusi vulkanı) qədər- dir. Kristallik ipistlər, lava və qum- dapılardan təkil olunmundur. İllik yakıntı 100 mm-dən azdır. Xur- ma aqacı, akasiya və s. bitir. TİBET DİLİ—tibetlilərin dili. Tibet -Birma dillərinə daxildir. Bu dildə 5 mln.-dan cox adam danı- urbıp (1981). Əsasən, fonetik əlamətlə- ri ilə secilən bir necə dialekti (ar- xaik—amdo, dege, qeyri-arxaik—lhas və ədəbi dilin əsaslandırı ipiqatsze) var. Səs tərkibi zəngindir (16 sait, 36 samit). Təcridi tipli iltisaqi-

lektiv qurulutia malikdir. İlk ədə-

i abidələri 7—10 əsrlərə aiddir,

azısı devanaqariyə əsaslanır,


ASE—18, c. 9


Ədl Parfionovic 10. M,, Tu- betskinN pishmennın azık, M., 1982. TİBET YAYLASI —Mərkəzi Asiyada yayla. Əsasən, Cində, qismən Hindis- tandadır. Q.-dən Qaraqorum, 1im.-dan Kunlun, i.-dən Sino-Tibet darları (bə”zən bu daq sistemləri T.y.-na da- xil edilir), c.--dan Himalay daqrları ilə əhatələnir. Sah. təqr. 2 mln, km?, orta hund. 4—5 min m. Bir cox silei- lələrdə hund. 6—7 min m-ə catır. Əsa- sən, qumdatı, əhəngdatı, gilli tpist- lər, qranit və qneyslərdən təppkil olun- mutidur. T.y.-nın 1im.-ı Hertsin, or- ta hissəsi Mezozoy, c. hissəsi Alp qı- rıppıqlırında əmələ gəlmiitdir, Faydalı qazıntıları: dai kəmur, dəmir filizi, əlvan metallar və s. İqlimi cox sərt və qurudur. İllik yarıntı cox yerdə 100—200 mm, c.-da 1000 mm-ə qədərdir. Cay ipəbəkəsi sey- rəkdir, cayları, əsasən, axarsız gəl- lərə təkulur. Yaylanın c, hissəsin- dən Hind, it. hissəsindən Xuanxe, Yans- zı, Mekonq cayları batlanır. Cox- lu gəl (ən beyuyu Namtso) var. Dar- səhra və dar-cəl torpaqlarında yuk- sək daqlıq səhra və yarımsəhra bitki- ləri ustundur. Nisbətən rutubətli ucqar c.-p. LHissədə iynəyarpaqlı və enliyarpaqlı mepələr var. | TİBET MUXTAR RAYONU, Tibet (NHNin dilində Sitszan)—Cinin c.-q.- ində, Tibet yaylasındadır. SaH. 1221 min km?. ƏH. təqr. 1,9 mln. (1981), İnz. m. Lxasa ip:.-dir. Əhalinin əsas his- səsi tibetlilər və onlara yaxın syan, nu, dulun, abor, mipqmi, dafla tayfa- larıdır. Tibet-Birma qrupu dillə- rində danıptırlar. Dindarları bud- dist-lamaistdir.

Tarixi mə”lumat,. Tibet ərazisində İLK dəvlət 7 əsrdə yaranmıpq, əsrlərdə feodal munasibətləri inki- pqaf etmipdi. 787 ildə buddizm dəv- lət dini oldu. 13—14 əsrlərdə Tibet monqolların əsarəti altında idi. 14— 17 əsrlərdə Tibet feodalların haki- miyyət ӱtrunda mӱbarizə meydanına cevrildi. 17 əsrdən əlkəni hakim ge- luqba buddist təriqətinin bacıları —dalay-lamalar idarə edirdilər. Ti- bet 18 əsrin sonunda tamamilə Cinin tərkibinə daxil oldu (dalay-lama hə- kuməti saxlanılmaqla). Sinxay inqi- labı (1911—13) dəvrundə 13-cu dalay- lama Cinlə butun əlaqələri kəsdi. 1950 ildə Cin Xalq Azadlıq Ordusu hissələri Tibetə hərəkət etdi. 1951 ildə CXR ilə Tibet Hekuməti 4Tibe- tin dinc yolla azad edilməsi tədbir- ləri haqqında muqaviləv baqladı. My- qaviləyə əsasən Tibetə CXR tərkibində milli muxtariyyət verilirdi. 1959 il- də Tibetdə 14-cu dalay-lamaya qarqpı 5 Sarı verdi və o, Hindistana MY- hacirət etdi. 1965 ildə Tibet Muxtar r-nu Yaradıldı.

Təsərrufat. İqtisadiyyatın əsas sahəsi k.t.-dır. Arpa, vələmir, no- xud, qarabapaq, burda, cəltik, kartof, meyvə və tərəvəz yetipdirilir. Hey- vandarlıq inkipaf etmitdir. Tax- ta-tpalban, kərpic, əczacılıq, e”mal sənayesi mӱəssisələri, toxuculuq sə- nayesi, SES-lər var. Az miqdarda dapp kəmur, duz, qızıl və s. cıxarılır.

Ədəbiyyat. PPifahi ədəbiyyat əsa- tir, epos (“Geserə), əfsanə, nərmə, na- qıl və hikmətli səzlərlə zəngindir. 7—10 əsrlərdə yaranmıtnm yazılı ədə- biyyat folklorla və qədim turk, xu- susən uyqur ədəbiyyatı ilə qarpıdır-


lı tə"sirdə inkinpaf etmipdir (ta- rixi xronikalar, epiqrafik abidələr, cRamayanaznın Qibet versiyası və c.). 11—14 əsrlərdə orijinal əsərlər (dini-fəlsəfi risalələr, tarix əsər- ləri, didaktik və epistolyar əsərlər) yazılmımqdır. 15—19 əsrlər ədəbiy- yatında buddizmin dini və siyasi gə- Erplərinin təbliqi əsas yer tutur, 18 əsrin əvvəlindən yaranmaqa batpla- yan dunyəvi poeziya (6-cı dalay-lama Tsancan-camso) ən”ənələri sonralar da davam etdirilmitndir. 20 əsrin Ə0-ci illərindən, əsasən, Cin ədəbiy- yatından tərcӱmələr dərc olunur.

Me”marlıq və təsviri sənət. T. in- cəsənətinin muhum abidələri feo- dalizm devrundə yaradılmındır. Or- ta əsrlərdə dar zirvələrində qala- qəsrlər tikilmipdir. T.-in dini bi- naları suburqanlar (lamaların sərda- baları, xatirə qurquları) və darətəyi, yaxud zirvədə tikilərək ətrafına bir necə sıra qala divarları cəkilmitp monastırlarla səciyyələnir. Saray me”- marlıqrının ən tipik əlamətləri Po- tala və Lhasadakı saray-qalalarda hifz olunmutdur. T. evləri əhənglə atqardılır, ikiqat karnizlər və pən- cərə hapiyələri qara rənglə rənglə- nir. T.-in Budda ehkamlarına cavab verən orta əsr təsviri sənəti, əsasən monastırlarda inkipaf etmipdir (divar rəsmləri, ctan-kagadlanan iko- nalar). Orta əsr T. heykəltəraplıqı qayalarda capılmıpt dini relyeflər, mə”bəd heykəlləri, aqac, gil və metal- dan hazırlanmıtp allah fiqurları ilə təmsil olunur. Dekorativ-tətbiqi CƏHƏTHH ƏH”ƏHƏBH nəvləri tikmə, tunc- dan dini və məiptət əpyalarının ha- zırlanması, xalcacılıq və s. ibarət-


dir. TİBET-BİRMA DİLLƏRİ--Cin – Tibet dillərinə mənsub dil qrupu (Qibet dili, Birma dili, Kacin zi) dili, nevari dili və s.). .-B.d.-ndə 52,1 mln,-a yaxın adam da- nıpır (1978), Bə”zi alimlər T.-B.d.- ni mustəqil qrup hesab etmirlər. Ti- bet, Birma, nevari dillərinin ӧeva- naqariyə əsaslanan yazısı var. Bə”- zi dillərdə isə hHeroqliflərdən is- tifadə olunur. Bir coxu yazısızdır. TİBETLİLƏR (əzlərini pyoba adlandırırlar)—Tibetin yerli əha- lisi, xalq. Əsasən, Cində, bir qismi Hindistan, Nepal və Butanda yalpa- yır. 5 mln. nəfərdən coxdurlar (1981), Qibet dilində danıpqırlar, Əkinci- lik, maldarlıq, habelə sənətkarlıqla (dulusculuq, toxuculuq, metalipləmə) məptuldurlar. 20 əsrin ertarında sənaye mӱəssisələri yaranmaqa pla- dı. Oturaq T. dap evlərdə, kecəri- lər isə Yun cadırlarda yaqpayırlar. Dindarları buddist-lamaistdir.

Əd.: Narodı VostocnoN Azii, M.—L., 1965, Repetov DA. M., İkovlev A. Q., K voprosu o sopialhıno-zkonomiceskix otnopeninx u tibetiev v pervovV polovine


B., B kn.: Sopialınan istorin Hapo- dov Azii, M., ə,


TİBF (TH:bai4) Jak (27.9.1880, Bor- do—1.9.1959, Barselonet, Mon-Seme)— fransız skripkacısı. Fransız skrip- ka məktəbinin gerkəmli numayəndələ- rindən biri. 1896 ildən konsert fəa- LİYYƏTİNƏ batplamıtn, bir cox əlkələr- də (1901 ildən Rusiyada, 1936 ildə SSRİ-də) cıxınq etmitdir. T.-nun ifası ucun zəriflik və virtuozluq səciyyəvi idi, 1943 ildə pianocu M.,


274


TİBR



Lonq ilə birlikdə Parisdə pianocu və skripkacıların mӱsabiqəsini təptp- kil etmitdir (1946 ildən beynəlxalq), Təyyarə qəzasında həlak olmuptdur, TİBR (Teceqe)— İtaliyada cay (Apen- nin y-a-Nda ən beyuk). Uz. km, hev- zəsinin sah. 16,5 min km?. Toskano- Emiliya Apennin d-rının c.-undan bapplanır, delta (250 km?) əmələ gə- tirərək Tirren dənizinə tekçlur. Suvarmada istifadə edilir. oma i1.-ndən ayplaqı gəmiciliyə yararlıdır, TİBULL Albi (AYI iz Tzbiyyiz) (e.ə. təqr. 50—19)—Roma pairi. T.-un adı- na cıxılan 4 elegiya kitabından, əs- lində, yalnız 2-si, bir də 3-cu kita- bından 2 pqe”r ona məxidur. Elegi- yalarında kənd həyatı, məhəbbət, ailə səadəti tərənnum olunur, muharibə, məhpərT və sərvət dupigunluyu pisləni- lir, PYe”rləri dilinin sadəliyi və bədiiliyi ilə secilir,

Əsərləri: Əleqii, v kn.: Katull, Tibull, Properdin, |M., 1963|, Əleqii, v kn,: Anticnal literatura. Rim, Xres- tomatin, M., 1981,

TİVERİYA GƏLU, Tiveriad gəlu, Qalileygelu, Bəhr- Təbəriy.ə — İsraildə (ip, sahili Suriya ilə sərhəddə), Qhor tektonik cəkəkliyində gəl. Dəniz səviyyəsindən 212 malcaqdadır. Sah. 145 km?, nəpHH- liyi 48 m-ə qədərdir. İordan cayı T.g.-ndan kecir. Gəmicilikdə istifa- də edilir. Bibliyada (Əhdi-Cədid) T.g. İsa haqqında əfsanə ilə əlaqələndi- riler Dini ziyarət yeridir. 1187 il- nə T.K. yaxınlıqında səlibcilərlə Misir sultanı Səlahəddinin qopunu arasında vurupqma olmuzidur. Vurui- mada Misir qopunu qalib gəlmiipqdi. TİVİ—Azərb.SSR Ordubad r-nunda (Nax.MSSR) kənd. . sovetliyinin mərkəzi, R-n mərkəzindən 60 km pim.- da, Ordubad—Bist avtomobil yolu kə- narında, Zəngəz ur SİLSİLƏSİNİN ƏTƏ- yindədir. ƏH. 13: 6 (1985). Əsas təsər- rufatı heyvandarlıqdır. Orta mək- təb, mədəniyyət evi, kitabxana, tibb məntəqəsi var.

TİVLƏR, munimilər—Mərkəzi Nigeriyada, Benue cayı sahillərin- də yatpayan xalq, Təqr. 4 mln. nəfərdir- lər (1981). Tivi dilində (bantu dil- ləri qrupu) danınırlar. Ən”ənəvi e”tiqadları ilə yanapqı islam və xris- tian dinləri də yayılmındır, Əsasən əkinciliklə mətpquldurlar, məvsumi iplərdə də calıptırlar. Muzdurluq edənləri var. - TİQRAİLƏR — PTimali Efiopiyada xalq. Təqr. 3 mln. nəfərdirlər (1981). Tiqran dilində (sami dilləri qrupu)


danılpırlar. Dindarları xristian-"


monofistdir. T. əsasən qədim Aksum padiahlıqı ərazisində yapqayırlar. Əkincilik və maldarlıqla, həmcinin sənətkarlıq və ticarətlə məpqtuldur-


lar.

THTPAH Iİ, Beyuk Tiqran— Ermənistan carı |e.ə. 95—56|. Onun hakimiyyət illəri 5 ƏH TY/- rətli dəvru idi. E.ə. 69 ildə 11 T, Ro- ma sərkərdəsi Lukull ilə vuruttmada məqlubiyyətə uqrramın və tutduqu əra- ziləri, demək olar, itirmitidi, e.ə. 66 ildə isə Roma imperiyasının vas- sallıqını qəbul etmipidi. THTPAHAKEPT —rənvuM erməni ppəhə- ri, P Tiqranın dəvlətinin paytaxtla- rından biri. E.ə. 77 ildə Van gelu- nun c.-q.-ində, Qurkiyənin muasir Far- kin k,-nin Yerində salınmındı., P1ə-


hərin ətrafına hund. 25 m olan qala divarları cəkilmiitdi. Eramızın 69 ilində Roma qopunu daqrıtmındır. TİQRANYAN Armen Tiqranovic (26. 12,1879, Aleksandropol, indiki Le- | ninakan—10.2, 1950, Tbilisi, Yerevan- da dəfn edilmii-

dir)—erməni sovet 

bəstəkarı, xor di- ijoru, pedaqoq, rm.SSR və Gurc. SSR əməkdar incə- sənət xadimi (1935, 1936). 1902 il- i də Aleksandropolda xalq xorları yarat- mhıtp, həmin kollek- = Cat en" tivlərlə Qars, Ye- revan, Bakı və s. ip.-lərdə cıxıi et- mipdir. T. xalq məiəti məvzusun- da ilk erməni operası cAnuptjun (ta- mapası, 1912, 3-cu redaksiyası 1939, H. Tumanyanın poeması utzrə) mӱçəl- lifidir. Digər əsərləri: “David bəyə (1950) operası, “Leyli və Məcnung (1917) mahnı dramı, kantatalar, xor- lar, xalq mahnıları ittləmələri və s. Lenin ordeni ilə təltif edilmiii- dir. Q.-ın cAnuppə operası M. Axundov ad. Azərb. Opera və Balet Teatrında tamataya qoyulmuttdur.


Ədə Atain R., Muradan M.,, Armen Tiqranan, M., 1966.


TİQRELƏR — PTimali Efiopiyada xalq. 0,6 mln. nəfərdən coxdurlar (1981). Tiqre dilində (sami dilləri qrupu) danıtpırlar. Əksəriyyəti mu- səlman, bir qismi xristian-monofist- dir. Əsasən maldarlıq və əkincilik- lə, Massaua 1p1. ətrafında balıqcı- lıq, sədəf və mirvari cıxarmaqla məptquldurlar.

TİYES (ThH:ez)—Seneqalda ppəhər. Ti- yes vil.-nin inz. m. D.y. və avtomobil yolları qovpaqı. K.t. r-nunun THua- rət mərkəzidir. Əh. 117 min (1976). D.y. e”malatxanaları, toxuculuq KOM- binatı var. Ət konservi istehsal olu-




Bi dü Ar I Tİ


nur. TİYUL—orta əsrlərdə bə”zi Yaxın PPərq əlkələrində, o cӱmlədən İran, Turkiyə, Orta Asiya və Azərb.-da məv- cud olmuqi itərti torpaq sahibliyi. 15—19 əsrlərdə genip yayılmındı. T. torpaqlarından toplanılan məh-


sulun — — -— hissəsi xəzinəyə ədə-


5 nilirdi. Azərb.-ın Rusiyaya birlə:n- dirilməsindən sonra, 1846 il fərma- nına əsasən T. torpaq sahibliyi ir- si e”lan olundu. TİYULDAR (/Y1,:)—tiyul sahibi. T. vergi toplamaq və məhkəmə inzi- bati ına malik olsa da, ti- yul sahəsi onun iiəxsi mӱlkiyyəti sa- yılmırdı. Sonralar, xususilə xanlıq- lar dəvrundə (18 əsr) T.-lar vaxt- aiplırı xan tə”liqəsi ilə təsdiqlənir- dilər. Quba xanlıqında rəiyyətin T.-dan tpəxsən asılı olması və ona xidmət etməsi xanın əmri ilə qanu- niləpdirilirdi.

TİK (fr. Iis—konvulsiv dartılma), tibbdə—əzələnin qeyri-iradi tez- tez yıqılması. Ensefalit nəticəsində beynin muəyyən hissələrinin zədələn- məsi ilə əlaqədar, anadangəlmə patolo- giyadan və s. bap verir. Yayılmıiy və yerli formada olur. Əsasən, uz və bo- yun əzələləri zədələnir (qeyri-iradi gezvurma, marcıldatma və s.). M u a-


licəsi: sedativ dərmanlar, Qıcol: maya qarpı preparatlar və s,

TİK (hollandca IyK, ing. IsK)—uzun- luqu boyunca enli əlvan rəngli zo-


laqları olan, sıx toxunmut (polot-


no və ya sarja toxunutlu) parca, Kə- tan və ya pambıq saplardan toxunur. Dətəkuzu, pərdəlik, mebel və s. ucun istifadə edilir.

TİKAMASU Mondzaemon (əsl adı Sugimori Nobumori) (1653—22.11. 1724)— yapon dramaturqu. Feodal epo- peyaları və xronikalarının sujetləri əsasında yazdıqı tarixi faciələrin- də |4“Məqlubedilməz Kagekiyeg (1686), c Koksinginin deyuӱtiləriə (1715) və s.) pəxsi və ictimai borc hisslərinin toqquliması təsvir olunur. “Sonedə zakidə ikiqat intiharı (1703), 4Cəhən- nəmə gəndərilmip qasidə (1711) dram- ları pəhər həyatından, nakam məhəb- bətdən bəhs edir. Yapon ədəbiyyatında ilk psixoloji dramın muəllifidir.


Əsərləri: Dramı, M., 1963, Dra- maticeskie pozmı, |M., 1968).


TİKAN (zrypa) — bitkilərdə itiuclu bərk tərəməs gəvdənin, yarpa- qın, kekun, yaxud onun hissələrinin metamorfozu nəticəsində əmələ gəlir. Butev yarpaqlar, onun orta damarı, yaxud yarpaqaltlırı yarpaq məniəli T.-a cevrilir. Əlavə kəklərdən də T. əmələ gələ bilər. Heyvanlarda T.-ı


iynələr əvəz edir. THKAHBATbITRAP (dGasterosteidae) —tikanbalıqkimilər dəstəsinin bir


fəsiləsi. 5 cinsi var. Avropa, Asi- ya, Pimali Amerika və PTimali AFf- rikanın sularında yayılmhındır. SSRİ-də 3 nəvu var. Uz. 3—20 sm-dək olur. Belində uzgəcin ənundə 3—16 tikan, qarın uӱzgəcində 1 ədəd bəyuk qikan var (adı da buradandır). 2—3 dipi balıq bir yuvaya 1000-nək KYPY təkur. Xırda xərcəngkimilər, cucuӱ surfələri, bapqa balıqların kuru- su və surfələri ilə qidalandırı ucun balıqcılıqa zərər vurur.

TİKANBA(PİLILAR, akantose- fallar (Asap(hoserhaya)— ilk bə- dənbopluqlu qurdlar tipindən paqa- zit onurqasızlar sinfi): onurralıla- rın eırsaqında yapayır. Bədəni dartılmıit, uzunsovdur: 1—16 sm-dir: bədən səthi ilə tənəffus edir. İnki- tlafı metamorfoz və buğ dəyitiməklə gedir. Aralıq sahibləri xərcəngkimi- lər və cӱ cuӱlərdir. Balıq, quyi və ma: məlilərin T.-la guclu yoluxması bu heyvanların məhvinə səbəb olur. İnsan- ların da yoluxması halları mə”lum-


dur. TİKANQUYRUQ, iynəquyruq uzunqanad (Nyqipdariz saidasi- (Siz)—uzunqanadlılar dəstəsindən qupt. Qanadının uz. 21 sm-dək olur. Ayaq- ları və quyruqu qısadır. Rəngi qo- nurdur. rta Sibirdən və PTimali Monqolustandan Saxalinə, Kuril a-rı- na və Yaponiyaya qədər yayılmıtdır. Ucutu gəzəldir. Cuculərlə qidala- nır. Koloniyalarla yuvalayır: 3— yumurta qoyur. 18—20 gun kurt yatır. A HH bi — Asəp6.CCP-nu TyrramieH r-nunda cay. Quryan cayını əmələ gə- tirən qollardan biri. Uz. 56 km, hev- zəsinin sah. 125 km?, Bap Qafqaz silsiləsinin c. yamacından (3680 m hund.-dən) batplanır. Datqın və sel olur. ənə istifadə edilir. TİKANLI — Azərb.SSR Qutqaten r-nunda kənd. Q. sovetliyinin mərkə-


zi. R-n mərkəzindən 13 km q.-də, Ala- zan-Həftəran vadisindədir. Əh. 1389 (1985), taxılcılıq, tutunculuk, he)- vandarlıq, meyvəcilik və baramacı- lıqla məmgӱldӱr. Orta və səkkizil- lik məktəb, klub, kitabxana, kino-. qurqu zı TİKƏBƏND--Azərb.SSR Lerik r-nun- da kənd. T. sovetliyinin mərkəzi. R-n mərkəzindən 31 km c.-11.-də, Pepqtəsə silsiləsinin ətəyindədir. ƏH. 72 (1985), heyvandarlıq və caybecərmə ilə məpquldur. Orta məktəb, mədəniyyət evi, kitabxana, tibb məntəqəsi var. TİKİNTİ—maddi istehsal sahəsi: muxtəlif təyinatlı bina və qurru- ların tikilməsi və yenidən qurulma- sı: istehsal iləri ucun ərazisi ilə birlikdə tikilən binalar (qurrular), daha genin mə ”nada—quruculuq pro- sesi. Tikintisi bata catdırılmınn və istifadəyə verilmək ucun Hazır- lanmıni istehsal muçəssisələri, yaqpla- yın evləri, ictimai binalər, qurqu- lar və s. obyektlər T. məhsullarıdır.

T. əz məhsullarının xarakteri ilə barlı bir sıra xususiyyətə malikdir. K. Marks gestərirdi: 4...əmək vasitə- lərinin bir Hissəsi lap əvvəldən hə- rəkətsiz, yer ilə baqlı formada is- tehsal olunur, məsələn, qorpaqın yax- pılapdırılması, Fabrik binaları, domna sobaları, kanallar, dəmir yol- ları və i.a. Əmək vasitələrinin ii1- ləməli olduqu istehsal prosesinə dai- mi təhkim olunması burada eyni zamanda ezunun fiziki mevcudluq usulu ilə də ilərtlənir... Lakin əmək vasitələrinin bir yerə təhkim edil: mip olması, torpaqda kək salmın olması əsas kapitalın bu Hissəsinə millətlərin iqtisadiyyatında xususi rol verirə (Kapital, c. 2, səh. 161— 62). Deməli, T.-nin xususiyyətlərin- dən biri məhsulların ərazicə təhkim olunması və tikinti-quratqdırma təpq- kilatlarının istehsal fondlarının aktiv hissəsinin dəyiikənliyidir. T- ucun istehsal siklinin nisbətən uzun olması (bir necə aydan bir necə ilə- dək) və istehsal prosesinin, bir qayda olaraq, acıq havada, mӱxtəlif iqlim pəraitində aparılması xarakterik- dir. |

İnqilabdan əvvəl Rusiyada, o cum- lədən Azərb.-da T. ipləri ilə bir qayda olaraq, texniki bazası (tikin- ti mapınları, nəql. vasitələri və istehsal mӱəssisələri) olmayan xu- susi (təxsi) podrat tikinti təiki- latları məpiqul olurdu. Ən aqır iit- lər belə əl ilə gerulurdu. Tikinti materialları sənayesi son dərəcə alpaqı səviyyədə idi.

SSRİ-də, o cumlədən Azərb6.SSR-də T.-vin inki- p af ı. SSRİ-də T.-nin qariyısın- da duran muhum məsələ əsaslı vəsait qoyululpundan effektli istifadə et- məklə x.t.-nın əsas fondlarının ge- ni təkrar istehsalını, Q. istehsa- lının intensivləiydirilməsini tə min etmək və bu əsasda ictimai istehsalın effektliyini yuksəltməkdir. Məhsul- dar quvvələrin inkiafında Q.-nin x.t. əhəmiyyəti onun butun x.t. sahələ rinin planauyqun ingitafında və Yeni təchizat vasitələrinin tamamilə təzə- lənməsində, yeni istehsal sahələrinin yaradılmasında, mucəssisəlarin Yer- ləpdirilməsinin təkmillətdirilmə- sində və kmipf edilmiiy təbii resurs- ların istehsala cəlb olunmasında,


18*, c, 9


TİKİNTİ


muttəfiq resp.-ların iqtisadiyyatı- nın və iqtisadi r-nların kompleks inkipafında, itəhərsalma sahəsində- ki uzunmӱddətli proqramların həyata kecirilməsində, ətraf muhitin qorun- masında, (pəklini dəyiniməsində və sar- lamlaidırılmasında, mӱtərəqqi sahə- lərin şur”ətli inkitafında, elmin maddi bazasının təkmillətdirilmə- sində, xalqın maddi və mədəni həyat səviyyəsinin yӱksəldilməsi ucun maddi əsasların yaradılmasında aparıcı rolu ilə mçəyyən olunur.

T.-ni umumtikinti və ixtisaslait- dırılmın təpgkilatlar, istismar və kəpfiyyat qazıması uzrə təpikilatlar, layihə, layihə-konstruktor və layihə- axtarım təpkilatları həyata keci- rir. T., həmcinin vətəndatların əz vəsaiti, yaxud dəvlət krediti pesabı- na tikdirdikləri fərdi yaypayıiy ev- lərini də əhatə edir. Q.-quraqidırma təpkilatları muasir tikinti mapın- ları və nəql. vasitələri ilə təchiz edilir, onların istismar-tə”mir ba- zası, həmcinin T.-ni təmin edən di- gər istehsalatları və kəməkci bəlmə- ləri var. Umumi ictimai məhsulda T.-nin layı təqr. 9,5, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 9,396 -dir (1981). SSRİ- də, o cumlədən Azərb.SSR-də T. yuk- sək surətlə inkitppaf edir. |

Birinci dunya muharibəsinin, Və- təndail muharibəsinin və hərbi muda- xilənin arqır nəticələrinə baxmayaraq sosialist devlətinin ilk illərində əlkədə T.-nin təikili sahəsində təd-


275


birlər kecirilməyə batlandı. 1918 ilin mayında AXTİD tərkibində Dev- lət Qurquları Komitəsi yaradıldı. 1920 illə 8-ci Umumrusiya Sovetlər qurultayı V. İ. Leninin ipləyib ha- zırladıqı QOELRO planını bəyən- di. 1921—28 illərdə Dneproses, Sta- linqrad traktor z-du, Turkustan—Si- bir dəmir yolu kimi beyuk qurqula- rın T.-si genipləndirildi. 1925—26 illərdə PPatura elektrik st. və Volxov SES-i tpə dudu. Birinci betil- likdə iri sənaye mӱəssisələri tikil- di və itə salındı (bax Xalq təsər- rufatı inkimafının beiillik plan- ları). Əlkənin PTərqində ikinci KƏ- mӱr-metallurgiya bazası yaradıldı. Mənzil tikintisi xeyli genitləndi- rildi, yeni ipəhərlər və qəs.-lər sa- lındı. İkinci betillikdə T.-nin miqyası xeyli artdı. 1935 ilin de- kabrında CXİK(b)P MK.da Q. məsələ- lərinə dair mutpavirə oldu və 1936 ilin fevralında SRİ XKS və Uİ K(b)P MK bu barədə qərar qəbul etdiz qərarda T. iplərinin daha da yaxiılaqdırılması və ucuzlaitdı- rılması yolları gestərildi. 2 Muharibədən əvvəlki betillik- lərdə (14929—40) 9000, o cumlədən Azərb.SSR-də 63 yeni iri dəvlət sənaye mӱəssisəsi tikilib istifadəyə veril- di. Bir sıra iri metallurgiya kom- binatları, mapınqayırma, aviasiya, kimya, neftayırma z-dları, onlarca elektrik st. tikildi, yeni Dd.y. magisə tralları və kanalları cəkildi. Əsasə


SSRİ-də, Azərb. SSR-də əsas fondların ipyə salınması, əsaslı vəsait Qoyulupu və yerinəyetirilmiyi tikinti- qurapdırma ip lərinin həcmi (mlrd. manat, mӱqayisəli qiymətlərlə)


I mm kk, —, — —— — — ———


Dəvlət və koop. MYƏCCHCƏ BƏ TƏHKH- latları, Kk-zlar və əhali tərəfindən ipə salınmınp əsas fondların cəmi


Denvrlər


Devlət və koop. muəssisə və təiiki- | Tikinti-qurat- latları, k-zlar və | dırma itlərinin əhali tərəfindən həcmi (k-zlar əsaslı vəsait da daxildir)" qoyulutiunun cəmi


əəə “4”. ——————.


Azərb. SSRİ |SSR (mln. manat)

Cəmi 1918—83 illər

Azərb. SSR-də 2363,5 31988

1920—83 illər | — (1946—83 1918— 28 (1928 ilin illər)

4-cu rubu daxil

deyil 3,9 1-ci betppillik

(1929—32, 1928

ilin 4-cu rubu də

daxildir). 9.3 2-ci betillik

(1933—37) 17.2 3-cu bepidlik

(1938— 1941 ilin

1-ci yarısı) 18.3 1941 (ikinci yarısı)

1945 18,9 4-cu betillik

(1946—50) 42,2 866 5-ci betppillik

(1951—55) 79,9 1868 6-cı betillik

(1956 —60) 155.8 2322 7-ci betillik

(1961— 65) 228,4 3129 8-ci betidlik

(1966 —70) 319,0 4309 Ӱ-cu betiillik

(1971—75) ABÜ,R 3963 10-uy betillik

(1976 —80) 589,8 R049

1981 132,6 1935

1982 139,5 1927

1983 147,9 20 20



Azərb. = Azərb.

SSRİ |SSR (mln.| SSRİ|SSR (mln. manat) manat) 2532,3 38729 1464,7 20080 4,4 69 1,6 57 8.8 184 7.2 109 19,7 492 15,7 306 20,4 522 15,6 346 20.5 316 15.1 220 47,4 1125 30,0 588 89,8 2097 57.6 1135 168,0 2658 104, 0 1572 243,5 3658 148,9 2036 347,9 5069 209,9 2717 A9Z, ( 6563 209,4 3336 634,3 0007 343, 0 4103 138,8 2232 70.3 1032 143.7 2347 11.64 1079 152, 0 2390 74.7 1134



276


bi BƏCAHT TO)V”TYUİYHYH Xe) hpcəccM T. təpkilatlarının istehsal bazası- nın inkitpafına və onların əsas fond- larının artırılmasına yənəldildi. T. istehsalının təqikili və texnolo- giyası səviyyəsi yӱksəldi.

Bəyuk Vətən muharibəsi devruӱndə T. sahəsində partiyanın siyasəti cəbhə ehtiyacları ucun zəruri olan isteh- sal sahələrinin yaradılmasına yenəl- dildi. T. kadrları və mexanizmləri hərbi z-dların və həmin z-dlarla koo- perativləpdirilmintt muəssisələrin T.-sinə geəndərildi. Muharibə illəri ərzində :3,5 min muəssisə yepidən ti- kilib istifadəyə verildi və 7,5 min iri sənaye mӱəssisəsi bərpa olundu.

Muharibədən sonra qısa vaxtda da- qıdılmın istehsal və qeyri-istehsal Hə yinatlı obyektlər bərpa olundu, x.Tənın daha da inkipafına və xal- qın rifahının yuksəldilməsinə yə- nəldilmiiy yeni T.-lər geniii vus”ət aldı. 1954 ilin axırında T.-yə dair Umumittifaq mullavirəsi kecirildi. 1955 il avqustun 23-də Sov İKP MK və SSRİ Nazirlər Soveti FTikinti- nin daha da sənayeləndirilməsi, key- fiyyətinin yaxpılaidırılması və maya dəyərinin apaqı salınması təd- birləri haqqında birgə qərar qəbul etdilər. 1946—83 illərdə beyuӱk məb- lərdə (2455,4 mlrd., Azərb.SSR-də 37114 mln. manat) əsaslı vəsait qo- Yulunqu nəticəsində 2288,0 mlrd. (Azərb.SSR-də 31891 mln.) manat də- yərində əsas fondlar iqpə salınmıiqi- dır. Genit miqyasda mənzil və mələ- ni-məipqət T.-si itiləri gerulmuttdur. Həmin devrdə umumi (faydalı) sahə- si 3320,5 mln. m2 (Azərb.SSR-də 47974 min m?) olan yatayıqt evi tikilmiit- dir. 1960 ildən sonra k.t.-nın yuӱksəl- dilməsi tədbirləri ilə əlaqədar k-z- lararası (təsərrufatlararası) podrat təplqkilatları yaradılmındır.

1983 illə deəvləq, koop. və təsər- rufatlararası ilkin tikinti-qurayi- dırma tətgilatlarının sayı 32349 (Azərb.SSR-də 543) olmutdur. T.-də 986,0 min (Azərb.SSR-də 10231) ədəd ekskavator, skreper, buldozer və səyyar kran olmuyi, əmak məhsuldarlıqrı (1940—83 illərdə) 6,89 dəfə, Azərb. SSR-də (1970—83 illərdə) təqr. 1,6 də- fə artmhıpdır. 8, 9, 10 və 11-ci beit- illiklərdə beyuk miqyasda T. ipləri gerulmuiy və Ya geərulməkdədir. Əsaslı vəsait qoyulutu 1970 ildəki 80,6 mlrd. (Azərb.SSR-də 1180 mln.) manatdan 1983 ildə 152,0 mlrd. (Azərb.SSR-də 2390 mln.) manatadək artmıpdır. Bu dəvrdə Z mindən cox (Azərb.SSR-də 203) iri devləq sənaye MYƏCCHCƏCH, MƏB- cud muəssisələrdə yeni sex və isteh- sal sahələri istifadəyə zerilmiirt- dir. Coxlu miqdarda yapayıiy evi, məkqəb, xəstəxana, məktəbəqədər muəs- sisələr və digər sosial-mədəni tə”- Yinatlı obyektlər tikilmiptdir.

Xarici sosialist elkələrində əsaslı T.-yə dair bəyuk proqram həya- ta kecirilir. QİYİT uzvu olan əlkə- lərin birgə səyi ilə iri sənaye komp- leksləri və obyektləri — € Mubv bir- ləpmity energetika sistemi, ADrujbag transavropa neft, € BparcrBos, YVpen- qoy--POmarı—Ujqorod magistral, qaz kəmərləri və s. tikilmipdir. QİY1P uzvu olan sosialist əlkələri inkipqaf edən bir cox əlkədə (Hindisqan, İraq, Suriya, Əlcəzair, Əfqanıstan və s.) mӱxtəlif sənaye obyektləri tikir, So-


sialist əlkələri inkitaf etmii ka- pitalist əlkələri ilə də iri miqyas- lı sənaye obyektlərinin T.-sində qar- iılıqlı fayda əsasında ipqtirak edi lr

TİKİ Tİ VƏ MEMARLIQ AKA- DEMİYASI, SSRİ Tikinti və Me”marlıq Akademiya- s ı—tikinti və me”marlıq sahəsində ali elmi muəssisə. 1956 ildə Moskva- da, SSRİ Me”marlıq Akademiyasının bazasında yaradılmhınt, 1964 ilədək məncud olmutdur. 1964 ildə akade- miyanın bazasında bir sıra me”mar- lıq elmi in-tları Yaradılmıntdır. TİKİNTİ MATERİALLARI İN- STİTUTU, S. Ə. Dadaiqov ad. Azarb. Elmi-Tədqiqat va Layihə-Konstruktor Ti- kinti Materialları İn- t u—1930 ildə Azərb.SSR Dəvlət Ko- missiyasının sınaq st., əsasında Yer- li Sənaye Xalq Komissarlıqrı nəz- dində Elmi-Tədqiqat Qurqular İn-qu kimi təpkil olunmutdur. 1941—45 illərdə tikinti materialları sənaye- si Batp İdarəsi nəzdində Elmi-Qəd- qiqat Laboraqoriyası kimi fəaliyyət gestərmiit, 1945 il- dən Azərb.SSR EA Elmi-Tədqiqat Qur- qular İn-tuna cev-



TİKİNTİ VƏ MERMARLIQ AKADEMİYASI


İnqilabdan əvvəl Rusiyada 1,8 mln. (Azərb.-da 46,6 min) t sement, 3,4 mlrd. (Azərb.-da 4,0 mln., 1912 il) ədəd kər- pic, 0,2 mln. tq gips istehsal olun: mupidu (1913). Azərb.-da, xususilə Ba- kıda divar herkusundə, əsasən, minar dapından istifadə olunurdu. Bakı- dakı sənaye və mulki binaların 9074 -i (1913) bu daplxdan tikilmiidi. Rusiya sement, Kirəmit, tikinti saxsısı və digər tikinti materiallarını, əsa- sən, idxal edirdi. Dam ertuyu (dəmir təbəqə), ipifer, pəncərə iquttəsi, meiyə materialı, mӱxtəlif boyaqlar (rəng- lər), qismən sement və kərpic Azərb.-a Rusiyadan və xaricdən gətirilir.


di.

SSRİ-də x.t.-nın butun sahələ: rində əsaslı vəsait qoyulutunun Yuk- səlimpi T.m.s.-nin xeyli inkipqaf etməsini tələb edirdi. 1940 ildə 1913 ildəkinə nisbətən sement istehsalı 3,2 dəfə, kərpic 2,2 dəfə, tikinti gipsi 4 dəfədən cox, yumitaq dam ərtuyu təqr. 13 dəfə, asbest-sement (pifer 20 dəfə- dən cox artdı. T.m.s., bir qayda ola- raq, tikinti-quraatmdırma iplərinin Həcminə nisbətən ustun sur ətlə inki- == ss s ə ə kə ə ə ə ə ə ə əta ə nə


1940 İ 1950 İ 1960 İ 1970 İ 1983


|









1


rilmiqidir. 1947 | | | | əxa ər ə mln. m ö 5.8 10,2 45,5 05.21 128,2 ikinti Material- soest-sement, tppifer, Cənaiecu Ha- mln. tərti plitə 212 546 2991 “5840 7873, zirliyinin taboli- Hi də . İL XD ƏMR m li ən —. 45,7 İ 76,9 | 147,2 | 231,4 | 247 – ə Ə. 7 paq da | 1408)N 197 dapiyı- Ərinin lu Da: 1 2 750 133 3 yır. 3 ildən siyası, mln. m? | 30 86 14 11839 Azərb. Elmi-Tədqi- Dinin karpici, mlrd. 26 1:3 1:38:5 43.2 42 5 Ta nuha- . dəd , ç : i : ərp... Fakinun Xəlux və dəpəmə uzu | 17 | Qava s) . "DaM n , MHH. i ,d , , ( Də Materialları İN- sini və saxsıdan sani- li tu adlanır. İNn-t tar-tikinti mə”mula- | Ax Bakıda yYyerləpqir, tı, mln. ədəd ə 0,8 3.3 7.5 18:97 14 laboratoriyası, Linoleum, mln. m? — ba 13,3 57,4 | 09.9 habelə sınaq-isteh- Yıqma Atitə beton ə | - | tr: ı - salat ə ə ə sələr, mln. Mm mə"mu- 1 JANİKİI 6 Mas. lat 0,3 1,2 1 30,2 İ g4,6 1 1283


nası var (1984). – İn-t resp.-da təbii datilardan initaat materialları və mə”mulatlarının ha- zırlanma texnologiyası, daiikəsən ma- pınların tətbiqi, istehsal proseslə- rinin mexaniklətdirilməsi və avto- matlaidırılması, təbii dai suxur- larından məsaməli və yungul suni be- ton doldurucularının hazırlanması və s. sahəsində tədqiqat ipləri aparır, tikinti materialları sənayesinin mӱəssisələrinə istehsalı səmərələ- dirməkdə yardım gəstərir. Boruların istilik e”malı prosesinin intensiv- ləpdirilməsi usulu ilk dəfə in-tda iplənib hazırlanmındır.

Son illər in-tda bir sıra muhum

tədqiqat ipləri aparılmınydır. İn-t elmi kadrların hazırlanması sa- həsində də muəyyən iplər gerur|: əya- ni və qiyabi aspiranturası var. c-El- mi əsərlərə nəptr edir. TİKİNTİ MATERİALLARI SƏNA- YESİ—mulki mənzil tikintisi ucun, sənaye, k.t. və digər nəv tikinti ucun tikinti materialları istehsal edən sahələri birlədirən sənaye. Q.m.s. tikintinin maddi-texniki bazasının muhum hissəsidir, tikinti-quratdır- ma ipləri həcminin və tikintidə tex- niki tərəqqinin fasiləsiz yuksəliiyi- ni tə”min edir,



iaf edir. Sovet hakimiyyəti illərin: də tikintini lazımi tikinti mate: rialları ilə tə min edən, yuksək də- rəcədə mexaniklətdirilmiyi və avto" matlapdırılmısi muəssisələr yara- dılmındır. 1940—83 illərdə T.m.s. 5 dəfə artmıitdır.

SSRİ sement, yıerma dəmir-beton konstruksiya və Hissələr istehsalı- Ha gərə dunyada 1-ci yerdədir (1983). SSRİ-də T.m.s. butun muttəfiq resp.- larda və iqtisadi r-nlarda (xususilə iqərq r-nlarında) tikintinin ehtiyac" larını tə min etmək istiqamətində inkipaf etdirilir. Azərb.SSR-də T.m.s. sovet hakimiyyəqi illərində, xususilə Beyuk Vətən muharibəsindən sonra beyuk sur”ətlə inkiaf edir. T.m.s.-nin iri muəssisələri Bakı, Sumqayıt, Kirovabad, Mingəcevir (19- hərlərindədir. Mexaniklətdirilmind karxanalarda tikinti danı və mər- mər cıxarılır. 494)—83 illərdə Azərb.SSR T.m.s. 45 dəfə artmımdır. 1983 ildə T.m.s.-nin ən muhum mə sulları istehsalı:- yırqma dəmir-beq ton konstruksiya və hissələr 1854 min M”, divar materialları 1371 mln. pərti kərpic: tikinti əhəngi 87, min ?t, asbest-sement tpifer 99,5 mln. pərti plitəs, əsbest-sement boru və


—-ns€5—xxvxXxv——dCxsı—ıxıo-xıxn—x—ımasu—uu——xıxxnxxvuousnun—“eYx- ———ı—.xc—-.—xX——X—s


mufta 1,6 min kmipərti boru: kildəzi 6106 min .m?, .M.s. xarici sosialist əlkələrin- dən ADR, BXR, Mac.XR, PXR, SB və HSSR-də, kapitalist ӧlkələrindən ABİ1, AFR, Yaponiyada, Fransada və s, daha cox inkipaf etmiiidir. TİKİNTİ STATİSTİKASI, ə ca c- lı tikinti statistikası —iqtisadi statistika sahəsis əsas fondların təkrar istehsalına əsaslı vəsait qoyuluttunun həyata kecirilmə- si və tikintinin istehsal fəaliyyəti ilə əlaqədar halisə və prosesləri əyrənir. SSRİ-də T.s.-nın tərkibinə əsaslı vəsait qoyulupqu statistikası, tikinti təpkilatlarının fəaliyyəti statistikası və layihə-axtarıpt idarə- lərinin fəaliyyəti statistikası da- xildir. Q.s.-NIN məqsədi əsaslı ti- kinti uzrə planların yerinə yetiril- məsinə dair durust elmi əsaslandı- rılmınstatistik məqlumat toplamaq və umumilədirib təhlil etmək, tikinti istehsalının və əsaslı vəsait qoyulu- punun effektliyinin artırılması ehtiyatlarını aiqkara cıxartmaqdır. TİKİNTİ İYUİYYƏSİ—bax İP uqə, TİKİNTİ-QURAİYDIRMA İİYLƏ- Rİ—bipa və qurquların ucaldılma- sı zamanı tikinti meydanında (ob- yektində) gəruӱlən və hər cur avadan- lıqın quradırılmasında yerinə yetirilən iplər. Hər obyektin sme- tasında və kapital qoyulutu planın- da Q.-q.i. ayrıca yer tutur, onun Həc- minə muvafiq iiici quvvəsi, maqpın və mexanizmlər, iptptaat materialla- rı və konstruksiyaları, habelə di- gər xərclər nəzərdə tutulur. Q.-q.i. umumi intaat itiləri lə xususi iniyaat ipləri kimi 2 qrupa belunur: birin- cilərə torpaq iiləri, daa iiləri, beton imləri, dəmir-beton ipləri, dӱlgərlik imləri, xarratlıq milə- ri, tamamlama itləri (suvaq iqiləri, rəngsazlıq miləri), damartmə itləri (bax Dam ərtuyu materialları) və s. daxildir. Bunlardan əlavə sun”i əsas- ların qurulması, qruntun dondurul- ması, qrunt suları səviyyəsinin aiya- qı salınması, torkretləmə, texnolo- ji avadanlıqın quratidırılması, 60- ru kəmərlərinin cəkilməsi, nəzarət və avtomatlaidırma vasitələrinin qu- rapdırılması, elektromontaj Uu Həə ri və s. də T.-q.i. hesab edilir. T.-q.i. icra usullarına gərə: kompleks mexa- nikləiidirilmiit, mexanikləpdiril- mii və əl ilə yerinə yetirilən olur. Mənfi temp-rda xususi tədbirlərə mӱraciət etməklə icra olunan 1.-q.i. isə qı UMLMuaam inlərinə aiddir. TİKİNTİDƏ KOOPERATİVLƏİY- AHPMƏ, C C P H - n ə—THKHHTH TəƏlİ- kilatları arasında, həmcinin həmin təpkilatlarla tikinti hissələri və konstruksiyaları hazırlayan sənaye mӱəssisələri arasında sabit istehsal əlaqələrinin planlı təikili (bina və qurqular tikilməsi, avadanlıq qu- rappidırılması uzrə birgə iti Yeri- nə yetirmək ucun yaradılır), Q.k. ti- KHHTH təpikilatlarının ixtisaslaid- masının inkipafı ilə ulvi surət- də baqlıdır və ictimai əmək bəlgu- sunun muhum formasıdır. Təsərru- at muqavilələri, məhsul gəndəril- məsi planları, nazirlik və idarələ- in muvafiq gəstəritiləri əsasında əyata kecirilir. Q.k.-nin r-ndaxi- li, r-nlararası və sahələrarası for: maları var. T.k.-nin xӱsusiyyəti bir


pəncərə


TİKMƏ


cox təiikilatın bir tikinti meydan- casında, xususilə sənaye tikintisin- də birgə və eyni vaxtda inləməsindən ibarətdir. T.k.-nin inkipafı əmək məhsullarlıqını yӱksəltməyə, texni- Kanan istifadəni yəxitqılaqıdırmara, istehsalda konveyer metodlarının tət- biqinə imkan yaralır. Bunlar da ti- kintinin sur ətini artırır, tikinti- qurapdırma ilərinin maya dəyərini atpaqı salır. TİKİMİY,cərrahlıqda—toxuma- ların travmasında, cərrahiyyə əməliy- yatında kəsilmii nahiyəni iynə və ti- kip materialı ilə birlətdirmə usu- lu. Q. dəriyə (ipək, lavsan, kətan və s. saplar) və daxili orqanlara, toxuma- lara (ketqut, yaxud bioloji inert sap- lar) qoyulur. Kosmetik T. BƏ CYMYK T.-i mə”lumdur. Toxumaları birləidl- dirmək ucun xususi tibb yapıtiqanın- dan, metal qənsdən də istifadə edilir. Hazırda damərları tikmək ucun tan- tal metalından hazırlanmınm P-pə- killi T. qoyulur. TİKİYY MAMLYLINI–tikisqi mə”mu- latlarının detallarını birlətdir- mək və ya tamamlama əməliyyatları aparmaq (bəzəmək, dӱymə tikmək, ilgək acmaq və s.) ucun mapqın. T.m. yungul sənayenin tikiiy, trikotaj, ayaqqabı və s. sahələrində, həmcinin məiiyətdə istifadə edilir. İlk T.m. 1755 ildə İngiltərədə yaradılmındır. 1845 il- də Amerikada E. Xou məkikli T.m. ucun patent aldı. Bu mapında iynə ufuqi, tikilən parca isə qpaquli və- ziyyətdə hərəkət etdirilirdi. İ. M. Zinger (1851), A. Vilson (1950) və 6.- nın dӱzəltdiyi T.m.-nda isə iynə 112- quli, parca ufuqi yerlətdirilirdi. .m. təyinatına gərə adi (ikitərəf- li) tikipilər ucun (bir iynəli və cox- iynəli), Kəkləmək, gizli tikipplər, duymə tikmək ucun və s. nəvlərə ayrı- lır. Universal (muxtəlif nəvlu, sı- rıqının uz. və istiqaməti muxtəlif olan tikipplər almaqa imkan verir) və ixtisaslapdırılmhii (muəyyən əmə- liyyatı yerinə yetirmək ucun) T.M. nəvləri var. Bir cox mapınlarda par- çanın kəsilməsi, onun kənarlarının MİLƏNMƏSİ BƏ s. ucun mexanizmlər olur. Universal T.m.-ida əvəzolunan əlava mexanizmləri dəytidirməklə krujeva və apilikasiya tikmək, ilgək acmaq, dӱymə tikmək mumkundur. İx- tisaslapdırılmın Q.m., adətən, ya- rımavtomat olur. Sırıqda sapın bir- birinə hərulmə usuluna gərə Tӱm. mə: kik sırıqı və zəncirvarı sırıq (be- lə mapında MƏKHK ilmə məexanpami ilə əvəz olunub və konstruksiyaca bir necə mexanizm dəyiidirilib) ilə tikə bilir. Ən geniiy yayılanı universal tipli, biriynəli, məkik sırıqı ilə ikitərəfli tikiilər tikən mapınlar- dır. Parcaları yaphıpidırmaqla və ya qaynaqlamaqla bir-birinə bititidirən T.m, da movcuddur. Bax həmcinin Ziqlaq mpaını. TİKİIY SƏNAYESİ yupgul sənaye sahəsi, muxtəlif (o cӱmlədən triko- taj) parcadan, suni və təbii dəridən, xəzdən, Yeni konstruksiyalı (iki pə ucqatlı) materialdan, muxtəlif ba- zək qpə furnitur materiallardan pal: tar, həmcinin məiət və texniki tə” - yinatlı muxtəlif mə“mulatlar ha- zırlayır. SSRİ-də, o cӱmlədən Azərb. SSR-də Q.s. xalq istehlakı malları istehsalına gərə x.t.-nın iri sənaye sahəsidir (1984 ildə 25,1 mlrd., Azərb,


Tikmə. Bədii tikməli pərdə. Pilək, cax* ma pilək, təkəlduz, saya (su tikipi),. dol" du rma, Gəncə. Azərb. Xalcası pə


277



SSR-də 396,0 mln, manatlıq tikipi mə”mulatı buraxılmındır). İnqilab- dan əvvəl Rusiyada, o cӱmlədən Azərb.,- da paltarlar kustar usulu ilə tiki- lirdi, tikiiy f-kləri yox idi. İri iəhərlərdə ə yanlara və ruhanilərə xidmət gestərən sənətkarlar vardı, qi- carət firmaları muzdur əməyindən (o cumlədən kənd Yerlərindəy genin is- tifadə edirdilər. Q.s. Sovet haki- miyyətinin ilk illərində yaranmara və sur”ətlə inkipaf etməyə baqtlamıd- dır. Muasir dəvrdə T. s, SSRİ-nin butun muttəfiq resp.-larında və iqti- sadi r-nlarında yaradılmhipdır. T.s. muəssisələri yuksək dərəcədə mexanik- ləmdirilmiiy və avtomatlatdırıl- mı1P1, ən muasir avadanlıqlarla, axın xətləri ilə təchiz edilmiidir. Azərb. SSR-də T.s.-nin iri mӱəssisələri Ba- kıda, Kirovabadda, Sumqayıtda rə s. məhərlərdədir. 1983 ildə SSRİ T.s.- nin umumi məhsul buraxılınnı 1970 ildəkinə nisbətən 1,7 (Azərb.SSR-də 2,6) dəfə artmıtdır.

T.s. digər sosialist əlkələrindən ən cox ADR və CSSR-də, həmcinin BXR-də, Mac.XR-də, PXR-də, RSR-də, kapitalist əlkələrindən ABPT-da, İta- liyada, AFR-də, Fransada, B. Brnta- niyada, Yaponiyada inkitaf etmitdir. TİKMƏ — dekorativ-tətbiqi sənətin ən qədim və geni yayılmın sahələrin- dən biri, dəri, parca, kecə və s. uzə- rində iynə və sapla muxtəlif naxıid və təsvirlər tikilipti, Q. iplərində əlvan boyalı pambıq, yun, ipək sap- lar, gӱləbətin adlanan qızılı-gu- muiqu saplar, piləklər, xırda zərif muncuqlar, qiymətli dailar, rnngli parca kəsikləri və s. tətbiq edilir. Nӧtidai icma dəvruӱndə meydana gə-


MP qa


—— e- = ıA mar a ə "mur ET am? yx pu Ri = iə a. — k - s və b. r. İH? ə ən) LA SD. ) ” i, R.


RIR İLİ KON




— — DH ə ki ə ak ok” ə F c


pə k rə .. et -| D ə) “r a 5 U = z 1 M , - 1 = ” Lə 1 2 v ə ə dü “r” dra R "3. N S I 4 ə = ər " ur, ə XX — uqu –“ Rin = “ : - NİR aaa, En qıra = nu f


s ın. ə


XX m. əə


er ik y


19 əsrin sonu. Xalq Tətbiqi


Sənəti Muzeyi. Bakı.


qurama tikmələr.


278


THKOTCKH


—”—AIN... -.,,...... €“ ———“—“ “—““— .€“€ —“ .——— = R R b


nən T. sonralar muxtəlif xalqlarda milli səciyyə lapqımımdndır. Dai iy- nənin sumuk, sonralar isə tunc və po- lad iynə ilə əvəz edilməsi, həmcinin əyirmə, toxuculuq, boyaqcılıq və s. sahələrin inkirafı ilə T. sənəti daha da təkmillətmitndir. Dunyanın bir cox xalqı arasında T. geyimlə- rin, məijət ətyalarının bəzədilmə- sində uzun muddət qalmınidır: bir sıra novu indi də inkipaf edir. Bə- dii T. gəz tətbiqi sənətlə sıx bar- lıdır. Sibir skiflərinə məxsus hey- van təsvirləri ilə bəzədilmii yəhər ərtukləri (e.ə. 5—3 əsrlər, Ermitaj, Leninqrad) sӱjetləri T.-lərin ən qə- dim nӱmunəsidir. Orta əsrlərdə Av- ropa əlkələrində yun, ipək, qızılı, gӱumupqu saplardan istifadə edilən TQ.-lər genii yayılmındı. 15—17 əsrlərdə kilsə libaslarınrdz iiilə- dilən muncuqlu T. 18 əsrdən rus qa- dınlarının bayram geyimlərində də istifadə olunurdu.

| ərb.-da da qədimdən mə”lum- Dur. Tarixi mənbələrdə, eləcə də 1pn- fahi və klassik yazılı ədəbiyyatda hələ orta əsrlərdə Azərb. xalqının zərif əl iiyləri, T.-ləri haqqında mə”lumat var. 13 əsrdə mahud uzərin- də rəngarəng ipəkdən ipqlənmii Nu- xa 1.-ləri cox məphur idi. Səfəvi- lər dӧvrӱnə aid Təbriz miniatur mək- təbi personajlarının geyimində, məmiət əiyalarının bəzəyində bədii T.-li təsvirlərə rast gəlinir. 19 əsr- də T. sənəti ilə pepəkar ustalarla yanappı həvəskarlar da MƏLIFV/T OnMyuI- lar. Gerkəmli ipairə Natəvanın ya- ratdıqı zərif T.-lər (Azərb. Tarixi Muzeyi) əsl sənət nӱmunələridir. Bu devrdə Bakı, Gəncə, İPPTəki, Qarabar və s. Yerlərdə hazırlanmıiq bədii T.- lərdə həndəsi və nəbati ornamentlər, heyvan və qupi təsvirləri muhum yer tutur. Bu T.-lər rəng puxluqu, incə naxıpları ilə diqqəti cəlb edir. Bəzək materialına gorə gӱləbətin, caxma pilək, məlilə, cӱlmə və s., ip: ləmə ӱsuluna gərə təkəlduz, ertmə, doldurma, sırıma, qondarma, tor, iyəbəkəli və s. T. nəvləri var.

19 əsrin 2-ci yarısından f-k is- tehsalı nəticəsində xalq bədii T.- ləri nisbətən tənəzzulə uqradı. Mua- sir dəvrdə T. sənəti kecmitin ən ”ənə- lərini davam etdirərək forma və məz- Munca zənginlətmiidir. Azərb. T. nçmunələri dunyanın bir sıra mu- zeyində saxlanılır, Umumittifaq və beynəlxalq sərgilərdə numayiiit et- dirilir. Bakıda bədii T. nəvlərini eyrədən texniki peipə məktəbi var. T. eləcə də bədii əzfəaliyyətin və evdə ƏL İYYİNİN ən geni yayılmıpt nəevlə- rindən biridir. Sov = İKP MK-nın v“Bədii əezfəaliyyət yaradıcılıqını daha da inkipaf etdirmək tədbirlə- ri haqqında (1978, mart) qərarı xalq yYaradıcılıqının, o cӱmlədən bədii Q.-nin inkipafında beyuk rol oyna- Yır. Beynəlxalq 1Pərq xalca sənəti simpoziumu (Bakı, 1983) mӱnasibəti ilə sərgilərdə Azərb. xalq bədii T. SƏNƏTİ nӱmunələri də numayip etdi- rilmitdir.

Əd.: Azərbaycan tikmələri, M., 1971: Əliyeva ə Naxcıvan bədii tikmə- ləri, Azərb.SSR EA Xəbərləri (ictimai elmlər seriyası), 1961, XV, Fadeena


V. A., Russkan narodnan vıptinka, İB: 11 el pesnehmnü tip, L,, 1949, Pa 6


OT H o- va İ. P., İkovlevaV. Ç, Pyeckan Ha- rodnal vıpivka, M., 1957, Verxov:


skal A. S., ZapadnoevropeNskal vıtipka Xİ—XTX vekop v Ərmitaje, L., 1961, SidorenkoA, İ., Artıkonv dD, R., Radjabon R. R., Zolotoe pithe By- xarı, Taikent, 1981,


TİKOTSKİ Yevgeni Karlovic (26, 12.1893, Peterburq—23.11.1970, Minsk) —-6belorus sovet bəstəkarı. SSRİ xalq artisti (1955), 1948 ildən Sov. İKP zvu. Q, ilk professional belorus əstəkarlarındandır. c Mixas Pod- qornı (1939), “Alesyaq (1944), “Anna Qromovaq (1970) operalarının, 6 sim- foniya, solist, xor və ork. ucun *Fır- tına qutu haqqında nəqməz. poeması (1920), 450 ilə (1966) simfonik poe- masının, trombon (1934), fp. (1954) ilə ork. ӱcӱn konsertlərin, dram ta- mapaları və kinofilmlərə musiqi- nin mӱəllifidir. |

TİKSİ—-Yak, MESR-də ur. Bulun r-nunun mərkəzi. Laptevlər dənizi- nin Qiksi buxtasında, Lena cayı mən- səbi yaxınlıqında port. PQimal dəniz


yolunun mənimsənilməsi ilə əlaqə- dar 1932—34 illərdə salınmıiq- dır. Yaxınlıqında qutb st. var


(1932 ildən). TİKSİ BUXTASI—–Laptevlər də- nizində, Lena cayı mənsəbində buxta. Uz, 21 km, eni girəcəkdə 17 km. Ok- tyabrdan iyuladək donmu olur. Tiksi portu buxtanın q. sahilindədir. TİKSOTROPİYA (yun (H:x15—toxun- ma-- (qore—dənmə, dəyipnmə)—bə”zi dis- pers sistemlərin intensiv mexaniki tə”sir (qarımppdırmaq, calxalamaq) nə- ticəsində maye halına kecmək və su- kunətdə saxladıqda bərkimək (axı- cılıqını itirmək) xassəsi, T, bir- biri ilə cox nazik maye təbəqələr va- sitəsilə bir nəqtədə toxunan bərk His- səciklərin əmələ gətirdiyi koaqulya- siya sistemləri ucun xarakterikdir. Molekullararası qӱvvələrin zəif tə"sir gəstərdiyi belə sistemlər me- xaniki tə”sir nəticəsində asan ları- lır, lakin sӱkunət halında hissə- ciklərin istilik Hərəkəti nəticə- sində yenidən bərpa olunur. AGON),, Ee(ON), və ÇU, O, sulu məhlulları, bentonit və kaolinin suspenziyaları tipik T, sistemləridir,

Dispers sistemlərin T.-sının mu- Hum praktiki əhəmiyyəti var, Konsis- tent surtgu vasitələri, lak və boya ma- terialları, bir cox ərzaq məhsulla-

ı T. xassələrinə malikdir. İKELLİ CAP MAİPYINI—cap- edici elementi 2 tavadan ibarət van maiını, tavalardan birinə (talerə) forma bərkidilir, o birisi (tigel) isə karız vərəqini formaya sıxır, T.c.m. Lundur. cap çsulu ilə ipləyən kicik əlculu mapındır, birrəngli və aztirajlı cap məhsullarının (blank, kitab cildi, illustrasiya və s.) hazırlanmasında istifadə olunur. TİLAK Balqanqadhar (23.7.1856, Ma- harampitra, Ratnagiri—1.8.1920, Bom- bey)— Hindistan milli azadlıq hərə- katında demokratik cinahın liderlə- rindən biri, alim, Milliyyətcə ma- rath, ixtisasca huquqiqunas idi. 19 əs- rin 90-cı illərində və 20 əsrin əv- vəllərində Hindistan Milli Konqre- sinin (HMK) fəaliyyətində iptirak etmii, 1905—08 illər inqilabi yuksə- lipi devrundə HMK-də inqilabcı demokratların (cekstremistlərə)umum- milli rəhbəri olmutdur. Q. Beyuӱk Oktyabr sosialist inqilabını alqıp- lamındır,


TİLBİS—Qafqaz Albaniyasında ya- iqta yınt məntəqəsi. Ptolemeyin 4Coera- fi tə”limnaməzj əsərində adı cəki- lir. Gerr və Soana cayları arasında yerlətdiyi gestərilir. Yeri muəyyən- lətdirilməmindir.

Əd. Trenver K. V., Ocerki po is- torii ii Kulkture Kavkazskon Albanii,


1 “ " "lh


TV REBYPT (Tilburg)—Hunepnanznna mə- hər və port. PTQimali Brabant əyalə- tinlə, Vilhelmina kanalı sahilin- dədir. Əh. 150 min (1978). Toxuculuq (əsasən, yun parca) sənayesi mərkəzi-


dir. Mapiınqayırma, kimya, Yeyinti sənayesi var. |

TİLZİT SULHU (1807)—Rusiya — Prussiya Fransa muharibəsində


(1806—07) 1 Napoleokӱn qələbəsindən sonra iyunun 25-də (iyulun 7-də) Fran- sa və Rusiya, iyulun 9-da Fransa və Prussiya arasında Tilzitdə (indiki Kalininqrad vil.-nin Sovetsk iy.) baqlanmıtiı muqavilələr. Fransa— Rusiya mӱqaviləsinə gerə Prussiya ərazisinin və əhalisinin təqr. yarı- sını itirdi. Rusiya Fransa ilə İn- giltərə arasında sulh danıpqıqla- rında, Fransa isə Rusiya ilə Turkiyə arasında sulh danınıqlarında va- sitəcilik etməyi əz ӱzərinə geturdӱ. İngiltərə Rusiyanın vasitəciliyin- dən boyun qacırarsa, Rusiya kontinen- man blokadaya qopulmalı, Turkiyə isə Fransanın vasitəciliyini qəbul etməsə, Fransa Turkiyəyə qarilı mu- haribəyə girməli idi. Prussiya — Fransa muqaviləsinə gərə Prussiya, ərazi guzəitlərindən əlavə, ordunun sayını 40 min nəfərə endirməli, 100 mln. frank təzminat verməli, konti- nental blokadaya qopulmalı idi. T.s, Almaniya ucun milli Həqarət idi və milli azadlıq mubarizəsinin yuksə- lipinə səbəb oldu. Rusiyada bu muqa- vilə elkənin ləyaqətini alcaldan qey- ri-bərabər huquqlu muqavilə kimi qar- ilılandı. T.s. Rusiya--Fransa zid- diyyətlərini həll edə bilmədi və bun- lar mӱharibəyə gətirib cıxardı. Va- tən muLlaribəsinin (1812) bailanması ilə T.s. qӱvvədən duyidu.

TİLLİTLƏR (ing. tillite, 4P—valun gili)—cepidlənməmit qadim buzlaq cəkuntuləri (morenlər), cox bərki- miiy halda olur və bə"zən metamorfiz- mə mə”ruz qalır. Laylı olması və mux-


təlif elcudə naxıiilı valunları ilə səciyyələnir. T.-ə Kembridən əv- vəlki və Paleozoy cəkuntulərində


rast gəlinir,

TİLSİM—hər hansı bir əpiyanın, dəfinənin, adamın və s, sehirlənmə- si, cıxılmaz vəziyyətə salınması ilə əlaqədar məvhumi təsəvvur. T. cadu- gərliklə baqlıdır. T.-in yaranması- nın əsas səbəbi qədim insanların T3- biət hadisələrini dərk edə bilməməsi, onun qaripısında acizliyi olmurdur. Bir cox naqıllarda qəhrəman ipər QuV- vələrinin qurduqu T.-i (adamın da- iya, heyvana dendərilməsi və s.) pqu- iylə qabdakı geyərcini eldurməklə divİin canını almaq, Simurq (Zumrud) qupunun lələyini yandırmaqla onu kəməyə caqırmaq, sehirli uzuk, mӱəy- Yən bir ifadəni demək və s, vasitə: lərlə qırır. Q.-də Hadisələr MƏv- humi yolla da olsa cəmiyyət hadisə: ləri ilə baqlanır: T.-in qırılması xeyirin ipər, ədalətin Haqsızlıq c3ə9- rində qələbəsini təcəssӱm etdirir.


TİMAKOV Vladimir Dmitriyevic (9/7.1905, Pustotino k,, indiki Rya- zan vil, Korablinsk uqlaiqsanakisnəliəanaası, :--







r-nu —1977, Mos- 4 kva)—sovet mikro- bioloqu. SSRİ EA akad. (1968), SSRİ Tibb EA akad. 1952, m. uzvu, 1948), osialist Əməyi Qəhrəmanı (1975). Lenin mukafatı laureatı (1974), SSRİ Devlət MY- kafatı laureatı (1952). 1941 ildən ş Sov.İKP uzvu. SSRİ Tibb EA-nın N. F. Qamaleya ad. Epidemiologiya və Mikrobiologiya İn-tunda direktor (1945—53), SSRİ Tibb EA-nın akad,- katibi, vitse-prezidenti və s. vəzifə- lərdə ipləmit, 1968 ildən əmrunun axırınadək SSRİ Tibb EA-nın pre- zidenti olmutdur. Əsas tədqiqatı in- feksion xəstəliklərin profilaktika- sına aid vasitə və ӱsulların iplənib hazırlanmasına, mikroorqanizmlərin genetikasına və dəyinkənliyinə, vi- rusologiya məsələlərinə və s. həsr edilmitdir. BXR EA uzvu idi (1969), Sov.İKP 24—25-ci qurultaylarının nӱmayəndəsi, SSRİ Ali oveti- nin (9-cu caqırıqi) deputatı ol- indur. 3 dəfə Lenin ordeni, Okt- yabr nqilabı ordeni, iki bapqa orden və medallarla təltif edil- r. TMMAH TənənH)H—lLləpru Anpo- pa duzənliyində yuksəklik. İHlm.-r.- də Barens dənizinin Cyopa kəorfəzin- dən c.-p.-də Vıceqda cayının mənbəyi- nədək uzanır. Uz, 900 km-ə qədərdir. Pecora Pijması və Mezen Pijması caylarının dərələri ilə c., orta və im. hissələrə ayrılır. T.t. bir sı- ra tirələrdən (hund. 471 m-ə qədər) ibarətdir. T.t. Silur, Devon, Karbon və s. suxurlarından təqykil olunmuii- dur. Təpəliyin im, Hissəsi tundra və mepə-tundra, c. hissəsi tayqa zo- nasındadır. Faydalı qazıntıları: neft və qaz, | TİMAR (turkcə İppaq)—orta əsrlərdə Osmanlı imperiyasında pərti irsi torpaq sahibliyi. T. dəvlət torpaq fondundan hərbi xidmətə gərə veri- lirdi. T. sahibi turk ordusunun hər- bi yurutplərində silahlı atlı dəstəsi ilə iptirak etməli idi, Xususi xid- mətlərə gərə T.-ın sahəsi artırı- lırdı, 19 əsrin 30-cu illərində T sistemi lərv edilmitdir. TİMARHI—tjmar sahibi. TİMQAD (qədim adı Tamuqadi, Roma dilində Sdyopya Maqsyapa Tqaya- pa Thatpidaz)—Əlcəzairdə Qədim Ro- ma iəhəri (indiki Batna 11, Yaxınlı- qında). Eramızın 100 ilində salın-


| ” AD. 20. k


mımpdır: 2—3 əsrlərdə cicəklənmə devru kecirmindir. 5 əsrdə bərbərlər daqıtmıli, bizanslılar tərəfindən


bərpa olunmu:i, 7 əsrdə isə ərəblər itpqal etmiplər. Pəhər meydanının, imperator Trayanın ppərəfinə tikil- mipp zəfər darvazasının (1900 ildə bərpa edilmitdir), teatr, ictimai BƏ yalıayıti evlərinin, erkən Bizans dəv- rundən 8 burclu kvadrat formalı na- rınqala və xristian kilsələrinin qa- lıqları qalmındır. T. xarabalıqla- rından coxlu latın kitabələri, həM- cinin mozaikalar, heykəllər və tunc bəzəklər tapılmındır,


TİMOK USYANI


TİME İvan Avqustovic (23.7.1838, Zlatoust z-du—5,11.1920, Petroqrad)—


rus alimi və mə”dən muhəndisi, Pe- terburq Mə”dən Muhəndisləri Kor- pusu İn-tunu bitirmindir (1858),


Əsas tədqiqatları metal və taxta KƏC- mə nəzəriyyəsinə, mə”dən-zavod mexa- nikasına, buxar və su-kuc qurquları- na aiddir. timi RYAZE V Kliment Arkadyevic (3.6.1843, Tlerepöypr—28.4. 920, Moc- KBa )— TəÖHƏTMIYHAC- qışı ərli darvinist, rus bit- 77:00 ki fizioloqları məktəbinin banilə- rindən biri. Pe- terburq EA m. uzvu (1890). 1865 ildən azad dinləyici ki- mi Peterburq un- tini bitirmitidir. T.-in dunyagerupqu- nun formalatma- sında A. İ. Gert- senin, N. Q. Cernı- "ə əs ipevskinin və Ö, sinqilabcı demokrat- ların materialist fəlsəfi baxı- larının, D. İ. Mendeleyevin, V. Kovalevskinin, İ. Mecnikovun, xususilə İ. M, Secenov və C. Darvi- nin əsərlərinin beyuk rolu olmuipq- dur. 1868 ildə A. N. Beketovun təkli- fi ilə 2 il xaricdə (Almaniya, Fran- ca) e?zamiyyətdə olmupt, orada gərkəm- li fizik, kimyacı, fizioloq və bo- taniklərin (H. Helmholts, Q. Kirx- hof, K. Bernar, R. Bunzen, J, Bussen- ro, V. Hofmeyster, P. Bertlo) labo- ratoriyalarında iipləmidir. dəq 1870—92 illərdə Petrovsk əkincilik və mepəcilik akademiyasında (indiki K. A. Timiryazev ad. Moskva k.t. aka- demiyası) dərs demitdir. 1878—1911 illərdə Moskva un-tinin prof., əmək- dar ordinatoru olmutdur. 1911 ildə irticacı maarif naziri Kassonun hə- rəkətlərinə qariyı qəti e"tiraz əla- məti olaraq un-tdən getmitdir. 1917 ildə Beyuk Oktyabr sosialist inqila- bından sonra Moskva un-tinə prof. tə”yin olunmuli, lakin xəstəliyinə gə- rə ipləyə bilməmipdir. Əmrunun axı- rıncı on ilini ədəbi-publisistik fəaliyyətə həsr etmiidir.

Bitki fiziologiyası- nın inkitppafında T.-in olu. T.-in bitki fiziologiyası sa- aaa əsas tədqiqatı fotosintez prosesinin eəyrənilməsinə həsr edil- miidir. T. fotosintezin ipıqın in- tensivliyindən və onun spektral tər- kibindən asılılıqını izah edərək gəstərmindir ki, bitkilərin havanın karbon qazından karbonu assimilyasi- ya etməsi xlorofilin butunluklə mə- nimsədiyi Gӱnəit ipıqının (əsasən, qırmızı və gəyttualarda olan) enerji- si hesabına bat verir. T. fotosintez prosesində xlorofilin təkcə fiziki deyil, kimyəvi cəhətdən də tə”sir et- məsi haqqında ilk dəfə fikir seylə- miiy, butun orqanizmlərin həyat fəa- liyyəti ucun zəruri olan fotosintezin əhəmiyyətini aikar etmitdir. T. bit- ki fiziologiyasını, aqrokimya ilə ya- napı səmərəli əkinciliyin əsası he- sab etmipdir. 1867 ildə T. Mendele- yevin təklifi ilə Simbirsk qub.-nın Renyevga k.-ində mineral gubrələ- rin məhsula tə”siri sahəsində təc- rubələr aparmındır. 1872 ildə T.-in təpəbbusu ilə Petrovsk k.t. akade- miyasının ərazisində Rusiyada ilk


“II







279


dəfə olaraq vegetasiya evi yaradılə MbIH /bi,

T. təkamulcu və darvi- nist kimi, Q. Rusiyada darviniz- min ilk təbliqatcılarından biridir, Biologiyada materialist duӱnyagərupqu- nu təsdiq edən Darvinin təkamӱl nə- zəriyyəsinə T, 19 əsrin gərkəmli elmi nailiyyəti kimi baxmındır, Darvinin 4 Nevlərin məniəyi? kitabının nər edilməsinin 90 illiyi ilə əlaqədar T.-in darvinizmin təbliqinə dair və onu muhafizəkar alimlərin və din xadimlərinin hucumundan mudafiə elən bir sıra məqalələri dərc olun- mutdur. T. bitkilərdə təkamӱl funk- siyasını, xususilə fotosintezin təka- mulunu və avtotrof bitkilərdə xloro- filin universal surətdə paylanması- nı da darvinizm, birinci HƏBÖƏMƏ tə- bii secmə məvqeyindən izah etmipdir. T. gestərirdi ki, orqanizmlərin mua- sir formaları uzunmuddətli yi lapma təkamulunun Xəticəsidir. n- min populyarlaqidırılması T. fəa- liyyətinin xarakterik xususiyyətlərin- dən biridir. T. elmin sulh uqrunda mubarizədə beyuk rola malik olduqu fikrini mudafiə etmipdir. O ges- tərirdi ki, elm və demokratiya 63/Y- yundə mӱharibəyə dutiməndir.

T. Beyuk Oktyabr sosialist inqi- labını alqınlayan ilk dahi rus alim- lərindən biridir. 75 yaplı QT. aqrır xəstə olmasına baxmayaraq RSFSR Xalq Maarif Komissarlıqının və Sosialist (sonralar Kommunist) İc- timai Elmlər Akademiyasının iypində iptirak etmiit, 1918 ildə oranın *3- vu. secilmitdir. Moskvada T.-in hey- kəli qoyulmuit və xatirə ev-muzeyi )a- radılmıpqppdır, Moskva k.t. Akade- miyasına, SSRİ EA Fiziologiya İNn- tuna, Moskvanın r-nlarından birinə və SSRİ-nin bir sıra ipəhərlərində- ki kucələrə T.-in adı verilmindir. SSRİ EA 3 ildən bir bitki fizio- logiyasına aid ən yaxtı iinlər ucun Timiryazev ad. mukafat verir və hər il cQimiryazev mutaliəsik gunləri kecirir. T. London Kral Cəmiyyəti- nin uzvu (1911), Qlazqo (1901), Kem- bӧric (1909), Cenevrə (1909) un-tləri- nin fəxri doktoru, Edinburq Bota- nika Cəmiyyətinin m. uzvu (1911), bir sıra rus un-tləri və elmi cəƏmiyYƏTLƏ- rinin fəxri uzvu idi.

Əsərləri: Soc., t. 1—10, M., 1937—40, İzbr. soc., t. 1—4, M., 1948— 49, İzbr. soc., t. 1—2, M., 1957, Nauka i demokratin. Sb. stateN, M., 1963.

Ədsq Canlaxln M. X., K. A. Ti- mirlzevn—ucenın, borei, mıslitelh, M., 1960, Sencenkova E. M., K. A. Ti mirlzev i ucenie o fotosinteze, M., 1961: Qenkelı P. 125-letio sa DNİ rojdenin K. A. Timirazeva, 4Fiziolo-" qin rasteniNə, 1968, t. 15, v, 3 TİMİPYOARA (Ta oaqa)—Rumıni- yada iəhər. Timin qəzasının inz. M, Beqa kanalı sahilindədir. Nəql. qov- ipaqrı, Əh. 287,5 min (1981). Mapınqa- Yırma, toxuculuq, yeyinti, kimya, də- ri-ayaqqabı, cini-saxsı sənayesi: YH-T, teatr, me”marlıq abidələri və s, var. 14 əsrdən mə”lumdur.

TİMOK XSYANI (1883)—1Pərqi Ser: biyada xalq usyanı. Baplıca hərəkət- verici quvvəsi ppəhər və kənd yoxsul- ları, rəhbəri burjuaziya idi. Timok Kraynası ərazisində Lukovo yaxınlı- qında usyancı dəstələrin kral qopun- ları uzərində qələbəsi (21 oktyabr) ilə baplanmısdı. Usyancılar feodal


TİMOL


280 ə


mӱkəlləfiyyətlərinin ləqvini, vergi- lərin azaldılmasını, yerli əzunuida- rə orqanlarının hӱquqlarının genii- ləndirilməsini tələb edirdilər. Bur- jua rəhbərliyinin qətiyyətsizliyi uzundən 1883 ilin sonuna yaxın usyan məqlubiyyətə uqradı, yӱzlərlə iiti- rakcısı gullələndi, bir coxu kator- qaya gəndərildi. TİMӦL, 2-izopropil—5-me- tilfenol—xarakterik iyə malik rəngsiz kristal maddə. 91,52S-də əri- np, 233,5”C-nə qaynayır. Uzvi həll- edicilərdə yaxiı, suda pis həll olur. Əvvəllər T. timian efir yaqından alınırdı (T. adı da buradandır). Sintetik usulla T. krezolun izopro- pil spirti, izopropilxlorid və propi- lenlə qariılıqlı tə”sirindən alı- nır. T. mentol və indikatorların alınmasında, bə”ziləri isə antisep- tik maddələr kimi iplədilir (əsa- CƏH, AHI pastası və tozlarında). TİMONEN Antti Nikolayevic (d. 1.5.1915, indiki Kareliya MSSR, Ka- levala r-nunun Lusalma k.)—karel sovet yazıcısı. in dilində yazır. 1942 ildən Sov.İKP uzvu. “Kareli- yadan Karpatadəkə (1948) povesti Be- yuk Vəqən mӱharibəsinə həsr olunmut- dur. *İpıqlı sahillərə (1951), eKy- ləklər kərfəzindək (1953) povestlə- ri, *“Doqma cıqırlarlag (1957), €Ar- qanadlı qupə (1961), “Bura mənim evimdirə (1966), “Biz karellərikə (1971), “Qərk edilmitl kəndlərin adamlarıq (1977) romanları, pyeslə- ri publisistik ocerkləri var. Bəzi ekayələri Azərb. dilinə tərcumə olun- mulpdur. Lenin ordeni, 4 baypqa orden və medallarla təltif edilmiidir.


Əsəri: Mı–karelı, Petrozavodsk, 1981.


TİMOR (Tkpoq)— Kicik Zond ada- larında ən beyuk ada. Sah. 34 min km2?. Əh təqr. 1 mln. (1978). Adanın c.-q. hissəsi İndoneziyanın ərazisi- dir, itm.-it. hissəsini—PYərqi T,-u (sah. 14,9 min km?, əh. 300 min (1983), inz. m.—Dili| 1976 ildə İndoneziya ipRal edərək 27-ci cəyalətə kimi əz ərazisinə daxil etmiidir. Səthi, əsa-


sən, daqlıqdır (hund. 2950 m-dək). Pal- |


cıq vulkanları var. İqlimi subekva- torial mussondur. İllik yarıntı təqr. 1500 mm. Hundurotl pik mepələr var. Qəhvə, kokos palma- sı, cəltik, qarqıdalı və s. becərilir. P1m.-p. sahili boyunda və ona bitipik pelf zonasında neft və qaz cıxarı- lır. Əsas (pəhərləri və portları: Ku- panq və Dili.

T.-un əsas əhalisi İndoneziya dil- lərində danınan xalqlardır: yerli əhalinin bir hissəsi papua dillərinə Yaxın dillərdə danındır. Az miqdar- da portuqallar və cinlilər də yapayır. Yerli əhalinin bir qismi katolik- dir, ənənəvi inamlarını saxlayan- lar da var.

T.-un tarixi zəif eyrənilmipdir. T.-un ilk sakinləri 14 əsrdə Yava a.- ndan kəecub gəlmiplər. 16 əsrdə T. portuqalların mustəmləkə ekspansi- Ya obyektinə cevrilmiit, 1613 ildə ada- ya hollandlar gəlmitlər. 18 əsrdə T. Portuqaliya (:im.-1i, hissəsi) və Hol- landiya (c.-q. 757 apacbıHna 66- lupiduruldu. Yerli əhali mustəmlə- gəcilərə cildi muqavimət gəstərir- An, 1719, 1726, 1769 və 1912 və s. il- lərdə timorluların beyuk usyanları



savannalar, Tpo- Bia


tam verdi. İkinci dunya muharibəsi (1939—45) zamanı Yaponiya T.-u ipt- qal etdi. 1945 ildə adanın c.-q. His- səsi İndoneziya resp.-sının tərki- binə daxil oldu. 1974 ildə Portuqa- liyada fatist rejimi devrildikdən sonra Portuqaliya həkuməti PTərqi T.-un istiqlaliyyətini tanıdı. 1975 ilin avqustunda PTərqi T.-un mustə- qilliyi və PQərqi T. Xalq Demokratik Resp.-sı yaradılması uqrunda cıxıpt edən PTərqi T.-un istiqlaliyyəti uqrun- da İnqilabi Cəbhə (FRETİLİN) ilə PQərqi T.-un İndoneziyaya birlətdi- lik tərəfdarı olan PYərqi T. lq Demokratik İttifaqı (APODE- Tİ) arasında silahlı toqquqimalar oldu. 1975 il dekabrın 7-də indone- ziyapərəst partiyaların tərəfdarları İndoneziya silahlı quvvələrinin kə- məyi ilə Dili 1p.-ni tutdular. BMT Ba: Məclisi və Təhlӱkəsizlik PTura- sı (1975, dekabr) PTərqi T. xalqının ez muqəddəratını təyin etmək hyryry- nu təsdiq etdi və İndoneziyanı əz qoplunlarını PTərqi T.-dan cıxarma- qa carırdı. Lakin İndoneziya BMT- nin qərarlarına əməl etməyərək əz qo- ppunlarını ckenullulərg adı ilə PTərqi T.-da saxladı: 1976 il iyulun 17-də Pərqi T. 27-ci cəyalətə kimi İndoneziyanın tərkibinə daxil edil- an. BMT Bam Məclisi (1980, noyabr) PPərqi T. xalqının istiqlaliyyət və ez mӱqəddəratını təyin etmək huququ- - yenidən təsdiq etdi. FRETİLİN 1ndoneziya qopqunlarına qartı parti- zan mӱharibəsini davam etdirir. TİMOR DƏNİZİ (Tqpoq 5ea)— Hind okeanının kənar dənizi. Avstraliya ilə Timor a. arəsındadır. Sah. 615 min km? (digər mə”lumata gərə 432 min km?), Dərinliyi cox yerdə 200 m- dən azdır, ən dərin yeri 3310 m (Ti- mor cəkəkliyi). Axınlar qıida it.-ə, yayda q.-ə hərəkət edir. Suyun temp-ru fəsillərdən asılı olaraq 25-dən 29:C- yə qədərdir. Duzluluq 34—352/,. Ya- rımgunluk qabarmalar (Hund. 4 m- dək) .. Darvin portu (Avstraliya) T.d. sahilindəd TİMOİYENKO vic (18.2.1895,


ə emyon Konstantino- indiki Odessa vil. Kili r-nunun Fur- manovka (kecmiti Furmanka) g.—31, Z.1970, Moskva )— sovet hərbi xadi- mi, Sovet İttifaqı marpalı (1943). İki dəfə Sovet İt- tifaqı Qəhrəmanı (1940, 1965). 1919 ildən Sov.İKP uz- ii vu. 1918 ildən do. “dB qət Ordusunda xid- mət etmipdir. Bir sıra ali hərbi kursları (1922, 1927, 1930) bitirmitdir. Birinci dunya mӱharibəsinin ipztirakcısı olmupt, Vətəndaiq muharibəsində muxtəlif cəbhələrdə vuruqpmupdur. Sonralar bir sıra hərbi vəzifədə, o cӱmlədən Kiyev, Pyimali Qafqaz, Xarkov, əla- hiddə Kiyev hərbi dairələri qopqun- larının komandanı olmuidur. 1939 ilin sentyabrında Sovet Ordusunun Qərbi Ukraynaya azadlıq yurupqu za- manı Ukrayna cəbhəsi qopunlarına, Sovet — Finlandiya muçharibəsində (1939—40) PTimal-Qərb cəbhəsinə ko- mandanlıq etmipdir. Beyuk Vətən mu- haribəsində SSRİ xalq mudafiə ko-



missarı, Batp Komandanlıq Qərarga- hının sədri, Qərb və Cənub-Qərb is- tiqamətlərinin (eyni zamanda Qərb və Cənub-Qərb cəbhələrinin) bat koman- danı, Stalinqrad və PLimal-Qərb cəb. hələrinin komandanı və s. vəzifələr- nə onmyul bir sıra cəbhənin əməliy- yatlarını əlaqələndirmiitdir. Muha- ribədən sonra bəzi hərbi dairələrin komandanı (1945—60), SSRİ Muda- fiə Nazirliyinin baiy inspektoru (1960 ildən) və Sovet Muharibə vete- ranları komitəsinin (1961 ildən) sədri idi. UİK(b)P MK uzvu (1939— 52), Sov.İKP MK uzvluyunə namizəd (1952—70), SSRİ Ali Sovetinin (1— 7-ci caqırınl) deputatı secilmiyydi. 5 dəfə Lenin ordeni, Oktyabr İnqi- labı ordeni, “Qələbəq ordeni, 8 digər orden, medallar, fəxri silahlarla, habelə xarici ordenlər və medallar- la təltif edilmiptdir. Qızıl mey- danda Kreml divarı yanında dəfn olunmulldur. Adına hərbi akademiya, gəmi var.

Əsərləri: VelikibV podviq, v kn." Smolenskoe srajenie, Smolensk, 1966, K koqu ot Moskvı, v KH.: Bitva za Moskvu, M., 1975.

— Ədl Leodi bessmertnoqo podviqa, 4 izd., kn. 2, M., 1975, Abramov A. S., U KremlevskoNn stenı, 3 izd., M., 1980,


TİMOİYENKO VƏ BERYӦZİN (tə- xəllusləriTQarapunka və Ptep- sel)—sovet estrada artistləri, qo- ila konferansye. Timopenko Yu- ri Trofimovic (d. 2.6.1919, Poltava )— Ukr.SSR xalq artisti (1960). SSRİ Dəvlət mukafatı ə (1950). Beryozin Yefim İosifovic (d. 11.11.1919, Odessa)—Ukr.SSR xalq artisti (1960). Yaradıcılıqa 1941 ildən baplamıtnlar. T. və B.-in re- pertuarına muxtəlif intermediyalar, orijinal estrada tamataları (“ Es- tradanı dekadaya aparırdıları, c20- dən bir az artıqə, FƏvvəldən axıra qədərə və s.) daxildir. Kinoda cə: kilmitplər. Qimopenko 4 orden və medallarla, Beryozin 3 orden və me- dallarla təltif edilmiiydir.

Əd. Vikkers R., GƏrin Timopen- ko i Efim Berezin, M., 1982,


TİMPAN (yun. qӱtprapop—təbil) — qədim zərb musiqi aləti: 1) mis sin- cin və kicik litavranın novu. 2)


Litavraların partituradakı adı (timpani ). TMHMHTAH, me”Mapısırza —İ1)


frontonun uçcbucaqlı sahəsi. 2) Pən- cərə, yaxud qapının ustundə olan Ya- rımdairə, ucbucaq və ya catmatar iyək-



DaqıstaNdan tapılmıqpp nam timpanm. 14 əsr. Metropoliten-muzey. Nyu-York.


lində taxca. Q.-da cox vaxt heykəltə- raplıq əsərləri, boyakarlıq təovir- ləri və s, yerləpdirilir.


TİNKAL


281


TİMPANİ YA (yun. qӱtrapop— təbil), ipkgənbənin meteorizmi, ipgkənbənin kəpməsi —gev- iqəyən heyvanların ipkənbə bopluqun- da coxlu qaz toplanması ilə xarakte- rizə edilən xəstəlik. Əsasən, qaramal gəstələnir. Kəskin T. həddindən ar- tıq keyfiyyətsiz yemlə qidalandıqda, quru yemin ppirəli yemlə əvəz edilməsi və bordaq iəraitindən otlaq ppərai- THHƏ kecməsi nəticəsində bai verir. T qida borusunun tıxanması, zə ərlən- mə, qarayara nəticəsində də ola bilər. Xronik T. travmatik retikuloperi- tonit, qaraciyər xəstəlikləri, qida borusunun daralması nəticəsində əmə- lə gəlir. Guclu T.-da təngnəfəslik, selikli qippyanın gəyərməsi, urək fəa- liyyətinin zəifləməsi əlamətləri olur. M ualicəsi: daxilə ixtiol, kreolin, formalin və s. dərmanlar: ipkənbəni masaj etmək, onu zondla- Mər, yumaq vəs. Profilakti-"- kası: geviəyən heyvanların yeminə ciddi nəzarət etmək.

Ədə Hacıyev H. M., Kənd təsər- rufatı heyvanlarının yoluxmayan daxi- li xəstəlikləri, B., 1977, Rzaquli- yev H. Q., Buzovların yoluxmayan daxi- li xəstəlikləri, B., 1983, Parabrin İ. Q., Vnutrennie nezaraznıe bolezni selh- xoz jivotnıx, M., 1976.


TİMPTӦN—Yak.MSSR-də cay. Aldan cayının saq qolu. Uz. 644 km, həvzəsi- nin sah. 44 400 km?. Tarbım və qar su- ları ilə qidalanır. Oktyabrdan maya- nƏK nOHMyH olur. Aeac TİMSAHLAR (Sqosodu/a, yaxud Lo- psasa)—surunənlər sinfindən dəstə. 1 nəvu var. Əksəriyyətinin uz. 2—5 m-dir, bəziləri 7 m-ə catır. Bapqı yastı, burnu isə uzundur. K əvdəsi yastılaqmıpt, quyruqu məhkəm, ayaq- ları qısadır. T.-ın bə”zi nevlərinin bel ləvhələrinin, bəzi nəvlərinin isə qarın levhələrinin altında zi-


reh adlanan qalın sumuk ləvhələr yerlətir. T.-ın beyni nisbətən yaxltı uu etmimdir. Tropik əlkələ-


rin caylarında, gəllərində və bataq- lıqlarında, bə/zi nevləri isə dənizin sahil sularında yapayırlar, Gecələr daha fəaldırlar. Balıq, bə”zən də sa-


axıdılır.


hildə yaiayan quii, məməli, molyusk və xərcəngləri yeyir. Su Həvzələrinin sahilində 20-dən 100-dək yumurta qo- yur. Bəzən iri T. adama da Hӱcum edirlər. Bəzi əlkələrdə quraqlıq vaxtlarda qıpq yuxusuna gedir. Bir cox tropik əlkələrdə Q.-ın əti yeyi- lir. Dərisindən muxtəlif əiiyalar hazırlanır.

T.-ın 3 fəsiləsi (qavial, əsl T. və alliqator) mə”lumdӱr. Əsl T.-ın 3 cinsi var. TopiqSotpa cinsinin 1 nə- vu qavial T.-ı (T. sehlegelii) Mə”- lumdur. Uz. 5 m-dək olur. Kalimantan (Borneo) a.-ları və Malayya y-a cayla- rında yapayır. Qropik əlkələrdə ya- yılmını əsl T. cinsinin (Sqosoduyiz) 10 (yaxud 14) navu məqlumdur. Nil T.-ının (S. ponsiz) uz. 6—7 m-ə ca- tır. Afrikada tropik əlkələrin cay- larında, bataqlıqlarında və gəllə- rində yayılmındır. Daraqlı

--biH (C. porosus) ya, 6 m-ə caqırq Cə- nub-1Pəoqi Asiya və Malayya arxipe- laqı, Pimali Avstraliya və Yeni Ze- landiyanın dəniz sahillərində və cay- ların dənizə təkuӱlən hissələrində yapayır. Kutburun T. cinsinin (Osteolaemus) 2 Həebv vardır. Qərbi Afrikada yayılmıtqdırq uz. 2 m-dək olur. T. Yura dəvrundə:qəmələgəlmiin- lər. Dərisindən qalantereya sənayesin- də istifadə edildiyindən sayı xeyli azalmımlldır. ABİPQT-da, Kubada, Yapoa niyada timsah yetipdirilən xususi


Ferma var. |

MURHULAR HƏRƏKATI —pioner və məktəblilərin kəməyə ehtiyacı olan adamlara qayrı və yardım gəestərmək məqsədi datpıyan kutləvi vətənpərvər- lik hərəkatı. 40-cı illərin əvvəllə- rində SSRİ-də A. P. QaydarıncQimur və onun komandası povestinin təsiri ilə yaranmıli T.H. Beyӱk Vətən muha- ribəsi illərində (1941—45) qospital- ları, əsgər ailələrini, uttaq evləri və baqcalarını hamiliyə geturmək,


məhsul yırımına kəmək etmək tələb- busu kimi geni yayılmıtndı. Son- rakı illərdə timurcular muharibə və əmək əlilləri və veteranlarına, qo- calara qayqı gestərir, iqəhər və kənd- lərin abadlapidırılmasında,


təbiə-



Timsahlar: 1—uzunburun alliqator, 2—qavial timsahı: 3—Nil timsahı: 4—gӱt- burun timsah: 5—timsah kaymanı.


tin muhafizəsində də kenullu


və s, tədbirlər- imtirak edirlər. . h.-na Umumittifaq Timur Qərar- gahı, muçttəfiq Detolara, O Cӱm- lədən Azərb. SSR-də resp., vil., r-n və izəhər qərargahları rəhbərlik edir.

Bir sıra sosialist əlkəsində də (ADR, BXR, VSR, PXR, CSSR) Timur


komandaları və dəstələri yaradıl- mıipdır. TİMUS—bax Cəngələbənzər vəzi.


TİMCENKO İosif Andreyevic |15. 4.(2). 1852—20.5.1924|—rus ixtiracı- sı. Təhkimli kəndli ailəsində do- qulmulidur. Xarkov un-tinin mexani- ka məktəbində təhsil almındır. Rus iziki N. A. Lyubimovla birlikdə stroboskopda kadrları fasiləli də- yipadirən sıcrayıtilı mexanizmi ixti- ra etmii (1893), sonra həmin prinsip əsasında kinetoskopun (foto- qrafik iyəkillərin sur”ətlə dəyitil- məsinə imkan verdiyi ucun cəkilən o6- yektləri hərəkətdə gərmək təsəvvuru yaradan aparat) prototipi olan kino- aparat yaratmıldır (M. F. Frey- denberqlə birlikdə). U,gizliquyruqlular (TypapiKoqtez)—-qutilar dəstəsi. Daxi- li qurulumquna gərə nanduya yaxın- dır. Bədəninin uz. 20—53 sm, cəkisi 0,4—1 kq-dır. Gedək qanadları var: quyruqu cox qısadır, bə”zən ertucu lələklərin alqında gizlənir. Ayaqla- rı qӱvvətlidir: bə”zən arxa barmaqrı olmur. Boz, qonur, yaxud kurəndir. 45 nəvӱ məlumdur. Cənubi və Mərkəzi Amerikada yayılmındır. Oturaqdır. Memə, qamıplıq və kolluqlarda ya- payır. Yalnız qısa məsafələrə ucur. Torpaqda dӱzəltdiyi yuvaya 12 irn yu- murta qoyur, 19—20 gun kurt yatır. Giləmeyvə, toxum, cucu ilə qidala- nır. Ov obyektidir. TİNATİYEV İsmayıl İbrahim oek- lu (d. 27.9.1948, Balakən r-nunun Puii- tətala k.)—SSRİ Dəvlət mukafatı laureatı (1982). 1967—76 illərdə Ba- lakən r-nundakı M, B. Qasımov ad. K-zda mexanizator ipləmit, 1976 il- dan briqadirdir. 1982 ildə qarqıda- lıcılıq sahəsində yuksək əmək geəstə- rixilərinə nail olmuztidur. Azərb. SSR Ali Sorsetinə (9—10-cu carı- rhpi) deputat secilmiidir. 4“ PPərəf nipanıqr ordeni ilə təltif edil- midir. TİNDAL EFFEKTİ,tindal sə- pələnməs i—ipıq selinin mux- təlif cinsli optik mӱhitdən (kollo- id məhlullardan) kecərkən səpələn- məsi. Adətən, qaranlıq fonda zipıqlı konus (tindal konusu) ipəklində gəru- nur. T.e. kolloid məhlulları həqiqi məhlullardan fərqləndirməyə (kol- loid sistemində hissəciklər və bun- ları əhatə edən muhitin sındırma əmsalları fərqləndiyinə gərə) imkan verir. Kolloid Hissəciklərin əlcu- sunu, formasını, qatılıqını və mak- romolekulları tə”Yin etməyə imkan verən bir sıra optik ӱsullar T.e.-nə əsaslanır (bax Nefelometriya). İn- gilis fiziki C. Tindal (O. Tupda11, 1820 —1893) kənd eTMnin np, TİNKAL—mineral. Kimyəvi tərkibi Ma,(N,O),V.O,-(ON).. Monoklinik sin- qoniyada kristallapır. Qısa prizma- TİK və ləvhəvarı kristallar əmələ gə- tirir. Rəngsiz, alloxromatik olur. PTuppə, qatran parıltılıdır. Sərtli- yi 2—2,5. sıxlıqı 1690—1720 kq/m?.


282



Gəl lillərində və duzlu cəkuntulər- də tapılır. TİNG—baq, metə və parklarda əkmək, yaxud batliqa məqsədlə becərilən bir, ikiillik arac və kol bitkiləri. Mey- vəcilikdə calaq edilmit bir, ikiil- lik bitkilər, qələmlə coxaldılan gi- ləmeyvəli bitkilər (qaraqat, firəng- zumu və s.), həmcinin qovaq və seyudun ir, İKİİLLİK KƏK atmıitq qələmləri T. adlanır. TİNGƏ Kəl H MAL bi H— ropnarma İy- valar qazan və oraya tink qoyub, dibi- ni torpaqla ərtən k.t. mapını. Ma- ilın vegetasiya suvarmaları ucun tppırımlar da acır. TİNGLİK--aqac və kol bitkiləri- nin tinkləri becərilən torpaq sahə- si. SSRİ-də dəvlət T.-i və k-z T.-i məvcuddur. Becərildiyi bitkilərə gerə meyvə T.-i, metə T.-i, dekorativ baqcılıq T.-i və s. var. T.-in tərki- binə 4 ipe”bə daxiddir: səpin 1p8”bə- si, iri əkin materialı becərilən ppe”- bə, calaq ple”bəsi, qələmlə coxalma pəe”bəsi. Səpin mTƏ”ĞƏCHHAMƏ toxumdan inkipaf edən bir, ikiillik aqac və kol bitkiləri becərilir. İri əkin materialı be- cərilən ile”bədə uc, dərdil- lik və daha iri əkin materialı becə- rilir.Calaq pe”bəsində mey- və aqacları, dekorativ bitkilər (qı- zılğul, Yasəmən və s.) calaq edilərək artırılır. Qələmlə coxal- ma pe”"bəsində giləmeyvə kol- ları, dekorativ bitkilər və eləcə də soyud, qovaq kimi aqac cinsləri qələm- lə coxaldılır, TİNOV-ROSSO—Azərb. SSR-in (Ba- lakən r-nu) Gurc.SSR və Daq.MSSR ilə sərhədində, Baptq Qafqaz silsilə- sində dar. Hund. 3385 m. TİNTORETTO (Tyagoqenso) (əslində Robusti, KobizI) Yakopo (29.9. 1518, Venesiya—31.5.1594, Venesiya) — Venesiya rəssamlıq məktəbinə mənsub italyan boyakarı. Yaradıcılırına Mikelancelo, Tisian və b.-nın tə”si- ri olmusdur. T. hələ gənc yapların- dan tabloda murəkkəbrakursları, dra- matik iptıq effektlərini məharətlə vermit, bədii axtarıtqlarda yeniliyi hə cəsarətliliyi ilə mӱasirlərini qa-


BA də m Ki ii ə əəə


m AÇ”



Y.Tintoretto,vİsa peytəmbər Ma | ru, | riya və Marfanın yanında. 1570—1580 illər arasında, Kehnə pinakoteka. Munxen.



THHK 


6ar navbımınpıp (eTəhla deytəmbərin ana- dan olmasıə, 1540-cı illər, Ermitaj, Leninqrad, “Muqəddəs Markın mə cu- zəsiə?, 1548, Akademiya qalereyası, Ve- nesiya). Kutləvi səhnələr təsvir olu- nan əsərlərində T. insanların hadi- səyə munasibətinin muxtəlifliyini sənətkarlıqla gestərir, gӱclӱ ilıq effektlərindən istifadə edir (4 Mər- yəmin mə”bədə gətirilməsi, təqr. 1555, Santa-Mariya del Orto kilsəsi, Vqə- nesiyay mӱqəddəs Mark haqqında əfsa- nə məvzusunda 3 tablo, 1562—64, Aka- demiya qalereyası, VenesiYa, Brera qalereyası, Milan). Venesiyada Skuo- la di San-Rokko binasındakı silsilə pannolar (1565—88) T.-nun ən yaxitı əsəri hesab edilir (“İsanın car- mıxı aparmasız, “Carmıxa cəkilməə, c Me”racə, 4“Cobanların tə”zimiəz, € My- qəddəs ailənin Misirə qacmasıg və s.). T.-nun batal səhnələri (vZara yaxın- lıqında dəyutə, təqr. 1585, Dojlar sarayı, Venesiya) və dini kompozisiya- ları (4“ Məxfi axpamə, 1592—94, San- Corco Macore kilsəsi, Venesiya) kəs- kin emosional xarakterə malikdir. Dojlar sarayının zalındakı divar rəsmləri (1578) T.-nun son dəvr yara- dıcılıqında xususi yer tutur. Port- retlər də cəkmitdir (“ Avtoportretk, təqr. 1990, Luvr, Paris).

Əd. Vipper B, R,, M., 1948.


TMO...(iyH. tr€ion —KYEYDp/1)—OKCHKEH tərkibli birlətmələrin kukurdlu ana- loqlarını adlandırmaq ucun səzənu. Məs., tiospirtlər RSH(ROH-—crnprT- lərinin analoqu). TİODUZLAR, sulfoduzlar — tioturpuların duzları, oksigenli turpatuların duzlarına oxptar birlən- mələr: fərqi oksigen atomlarının kukurd atomu ilə əvəz olunmasında- dır. Qeyri-sabit tioturtulardan fərq- li olaraq tioduzlar (məs., natrium- tiosulfat) sabit və praktiki əhəmiy- Yətlidir. TİOEFİRLƏR—–uӱzvi bapqa adı. TİOİNDİQOİDLƏR, tioinkdi- qo boyaları--indiqoid boyaları qrupuna mənsub olan kub boyaları. Tərkibində kӱkurd var. Əsas numayən- dəsi tioindiqodur. Q. ilə pambıq, yun, kətan, viskoz, İPƏK, XƏZ VƏ S.-Nİ NA- rıncı, qırmızı, bənəviəyi, qəhvəyi və qara rənglərə boyamaq olur. T. aro- matik aminlərdən və digər aromatik birləptmələrdən coxpilləli murəkkəb proses nəticəsində alınır. | TMHOKAPBAMHA, H,NC(S)NH,—r r o- karbonat turtiusunun di- amidi, acı, aq kristal maddədir. 180 —182”C-nə əriyir. Suda, metanol- da, piridində az, 5024 -li sulu piri- dində isə yaxtpı Həll olur. T. ammo- nium tiosianatın izomerlətməsindən (a) və Hidrogen-sulfidin sianamidə birlətməsindən (b) alınır: mn.8sm—24Şn,mş5umn, Eenmsm. a b


Tintoretto,


silfidlərin


T.-in Hidrolizindən ammonyak, hidrogen-sulfid və garbon qazı alı" nır. Q.-in alkillətməsindən izotio-


karbamidin 5-alkiltəerəməsi, buna .qə-


ləvi ilə tə”sir etdikdə isə merkaptan əmələ gəlir.

uzvi birlətmələrin (dərman preparatları, boy maddələri və s.) sintezində tətbiq edilir.


—————.———————.


THOKÖR—noneynbun kayuyknapıl" nın ticarətdə iplədilən adı. TİONVİL, T yonvil (ThqopuyDe) —Fransada, Mozel departamentində iqəhər. Mozel cayı sahilində gəmi da- yanacaqı. D.Y. qovpaqı. Əh, 34,7 min (1973). Lotaringiyanın muhum sənaye mərkəzlərindəndir. Metallurgiya, Ma- itınqayırma və metal e”malı, kimya sənayesi var. | TİONİL (yun. iqbop—kukurd--hӱ.- 12—maddə)—iki sərbəst rabitəli=5O tionil qrupu. Hallogenlərlə, O cuӱm- lədən xlorla (bax Qionil xlorid) oydurula bilər. — | TİONİLXLORİD, .5OS1, —havada tustulənən rəngsiz maye. Sənayedə T. 180—2002S temp-rda (aktiv kemur ka- talizatorunun iptirakı ilə) 5, O, və S1,-un birballa qaripılıqlı tə siri ilə, ya da A1S1, iptirakı ilə 1509 S- də və 4 Mny/m? (40 kQ/sm?) təzyiqdə artıq miqdarda 5O,-nin SŞT,-ə tə si- rindən alınır. T. polimerlərin suӱl- foxlorlatmılnd terəmələrini almaq ucun, eləcə də xlorlapdırıcı agent kimi (məs., boyalar və əczacılıq pre- paratları istehsalında) istifadə olunur.

T. zəhərlidir, selikli qiypanı qıcıqlandırır, aqır yanıq əmələ gə- tirir.

TİOSİANAT TURİYUSU, roda- HHA turiiusu, SM — kəskin iyli, rəngsiz turiu, yaqlı maye, 5*S- də qayrayır. Ancaq apaqı (—90*S-yə ya- xın) temp-rlarda və ya qatılırı ən coxu 596-ə qədər olan məhlulları da- vamlıdır. İstehsalatda yalnız te- əmələrindən (məs... tiosianatlar- an) və murəkkəb efirlərindən (in- sektisid və fungisid kimi) isti- fadə edilir.

TİOSİANATLAR, rodanidlər —tiosianat turiuşinun NƏSM duz- ları. Bir coxu suda yaxpı həll olur) AgSCN, CuSCN, Hg(SCN), eyza həsnn olmur. K5SC və MCN,5SM analitik kimyada istifadə edilir. Məs., Re" ilə qanaoxtar qırmızı rəngli duz


Ee(5SM), Si2* ilə ammonyak muhi-


tində abı fankli kompleks duz

isti ar ə əmələ gətirir. İOSİANİDLƏR — rodanidlərin

bapiqa adı.

TİOSPİRTLƏR — merkaptanların

balpqa adı.


TİOSULFAT TURİYUSU, 11,5,0:— ikiəsaslı davamsız turtpu. N.5O,-dən alınır. Susuz həlledicilərdə (məs., efirdə) nisbətən davamlıdır. T.t. və onun duzları quvvətli reduksiya- edicidir.

TİOSULFATLAR —Ӱiosulfat tur- izusunun N,5,O, duzları, An əhəmiyyət- lisi MCa.:5,O –natrium tiosulfatdır. TİOTURİYULAR —oksigenli turpu- ların kukurdlu analoqları, molegul- larında oksigen kukurdlə əvəz olu- nur. Qeyri-uzvi T. qeyri-sabit olur və onları sərbəst halda ayırmaq mumkun sr lakin belə T.-ın duzla rı məs., Ma,5,Oz, efirləri Az(8S.N, ə və s. davamlı maddələrdir. U zviQ. (tiokarbon turpuları) monotiokar- bon və ditiokarbon turptularına ayrılır,

TİOFEN, S.N.5—heterosiklik bir- ləpmə, benzol iyli tpəffaf maye, əri" mə temp-ru —38,32S, qaynama temp-ru 84,1”C, suda pis, uzvi həlledicilərdə yaxttı həll olur.


THP


283


————— ə K——”pkid ə xə 0 sahada na aaa anasan ə


Kəhrəba turtusunun natrium ilə fosfor 3-sulfidin qarı ıı ii Həmcinin asetilenin piritlə və ya hid- rogen sulfidlə qarıpıqının piroli- zindən, butan və kӱkurddən, furandan (Y. K. Yuryev) sintetik alınır. T.-in bir cox birlətmələrindən bio- loji aktiv maddə və kompleksonlar ki- mi istifadə edilir. |


Əd: Namatkin S. S., Q liceskie soedinenin, : Şa, Qeterodik-


M., Keri F., SandberqR,, Uqlublennın səbə


orqaniceskon ximii, per, s anql. , M., 1981


TİOFENOLLAR--aromatik Halqada- kı karbon atomuna birlətmip merkap- tan qrupu (—5N) olan uzvi birləpt- mələr, rəngsiz, pis iyli, yuksək temp-r- da qaynayan mayelərdir, suda həll ol- mur, uzvi həlledicilərdə həll olu Ən sadə T. benzolmerkaptan S,N.5 (tiofenol, fenilmerkaptan da adla- nır) 169"S-də qaynayır. T, diarildi- sulfidləri Aq5—5AQq redu kusiya et- MƏKLƏ VƏ S. ӱsullarla alınır. T. bo- Yalar, polimerlər və s. sintezində tət- biq edilir. TİOFOS, ni u ii f-100, etil-0 (4nitrofenil) tio- fosfat, S.,, NcO,C5R—akarisid və insektisid. İnsan və heyvan ucun zəhər- li olduqundan SSRİ-də 1970 ildən T.- m istifadəsi qalaqan edilmipdir. QİP (yun. Sӱroz—iz, forma, numunə)— 1) Muhum keyfiyyət əlamətlərinə ma- lik bir ppeyin forması, nəvu, 2) Hər hansı bir tpeyin modeli, numunəsi. 3) Tipologiyada tədqiq edilən gercək- liyin bəlunmə vahidi, 4) Landiqaft- iqunaslıq təsnifatında taksonomet- rik kateqoriya və ya vahid (landizyaf- tın, yerin T.-i). 5) Səciyyəvi xusu- siyyətlərə malik adam, hər hansı bir insan qrupunun təbəqə, sinif və mil- lətin bariz numayəndəsi. Ədəbiyyat vəincəsənət- də—muəyyən cəmiyyət, ictimai qrup, sinif və ya millətin ən səciyyəvi, nӱmunəvi sosial, tarixi, milli, psi- xoloji xususiyyətlərini kӱull halın- da ezundə təcəssum etdirən insan xa- rakteri, obrazı. T. yaratmaq sənət- kardan dərin həyati bilik və mӱpila- hidə qabiliyyəti, Yuksək bədii iste”- dad tələb edir. T.,-də mənsub olduqu ictimai qrupun ən səciyyəvi sifət- ləri bədii umumilətdirmə, eyni za- manda, fərdilətdirmə yolu ilə əks etdirilməlidir (bax Həmcinin Bədii obraz, Xarakter). | TİP,biologiyada (buri5)—tak- sonomik kateqoriya. İki mə”nada ii1- lədilir, 1-ci mə"nada T. (rlhuyaqa) sistematika ilə əlaqədardır, z3o0oloq- lar onu caləmədən (qespip) sonra ən ali taksonomik kateqoriya hesab sir: lər. Botanika və bakteriologiyada əvəzinə €ıne"6ər (d1/15o) iplədilir. 2-ci mə”nada təsnifata aid olmayan sırf nomenklatura anlayımıdır. T. taksonun əzəyi və əsasıdır, obyektiv- dir, dəyiptmir, lakin taksonun hudud- ları subyektiv və dəyitondir. Hər taksonun əzunun T.-i var. Nominal nəvun Q.-i nusxə, nominal cinsin T.-i nev, nominal fəsilənin Q.-i no- minal cinsdir. Qaksonun T,-i ona ta- e olan nominal taksonun (əgər belə takson məvcuddursa) tipidir və əksi- nə, T.-lərdən birini gestərmək, eyni Zamanda ikincini gəstərmək deməkdir. Məs., stsop)14ae fəsiləsinin adı, n0- minal, həm də tipik cins olan sysopya,


0,0-d i-


ciconiiformes nəcTəcu isə tipik (nomi- nal) fəsilə olan s1sop114ae adını da- HIPIbip, TİPİ (siu dilində)—1Pimali Ameri- ka prerilərində ovcu Hindi tayfala- rına məxsus yapayın evi. Bizon və maral dərilərindən Y3ƏDHHƏ ƏPTYK cəkilmit ipquvullərdən ibarət konus- varı cadır. Ortuyun yuxarı hissəsin- də bacanı kӱləkdən qoruyan iki dəri qanad bərkidilirdi, apaqıda dəri ilə ərtulmutt girit yolu qoyulurdu. Kəcəri həyat tərzi ucun əlveriit- li olan T.-də 6—15 nəfər yerlətirdi. TİPİKLİK —muəyyən konkret obyek- tiv aləm ӱcun normal, nӱmunəvi, ən cox ehtimal olunan səciyyəvi hal (bax Tip). T, anlayıntı, estetikada realist incəsənətin (bax Realizm) spesifik xususiyyətlərini mucəyyənlətidirməklə əlaqədar, 19 əsrin ədəbiyyat nəzəriyyə- lərində irəli surulmuti və inkiptaf etdirilmindir. Q., adətən, bir sıra səciyyəvi, tipik əlamətləri bir insa- nın simasında cəmləidirmə (tipik- ləidirmə) kimi baqa dupqulur. Engels 4,,, tipik xarakterlərin tipik pəraitdə təsvirinin doqruluqunuq (bax Marks K, ,Engels F.. YA cilmiti məktublar, B., 1955, səh. 426) realizmin əsas prinsipi saymınsdır. Əd.: bax Estetika və Realizm məqa- lələrinin ədəbiyyatına. TİPLƏR NƏZƏRİYYƏSİ (kim- Yada)—19 əsrin ortalarında kim- yanın əsas nəzəriyyələrindən biri, 1839—40 illərdə J. B. Duma kimyə- vi birləmələrə ctipikə sayılan bir necə birləpmədə bə”zi elementlərin digər element və ya radikallarla əvəzolunması kimi baxmaqı təklif etmipdi. 1853 ildə PT, Jerar irəli surduyu T.n.-nin yeni variantından uzvi birlətmələrin təsnifatı ucun istifadə etdi. ap bu təsnifatın- da butun mӱrəkkəb uzvi birləimələ- rin apaqıdakı dərd əsas maddə ti- pindən alına biləcəyinə əsaslanırdı:


N N N | H O HİN C 4 | = CI) H Hidrogen Su Hidrogen- Ammonyak | xlorid O, bu formullarda N atomlarını


bapqa atom və ya radikallarla əvəz etməklə, 19 əsrin ortalarında elmə mə”lum olan butun uzvi birlətmələrin formalarını almarın mumkunluyunu gestərirdi. Karbohidrogenlər, metal- uzvi birlətmələr, aldehidlər, keton- lar hidrogenlər tipinə, spirtlər, tur-


iqular, efirlər su tipinə, karbohid- rə birhalogenli tərəmələri idrogen-xlorid tipinə, aminlər,


amidlər, imidlər, arsinlər, fosfin- lər ammonyak tipinə aid edilirdi, T.n, tzvi kimyanın inkipafına və uzvi birlətmələrin təsnifatına muay- Yən qədər kəmək etsə də prinsip eti- barilə duzgun deyildi, bir sıra hal- larda bu və ya digər tipin iki-uc və daha cox mislini gəturmək və ya bir- ləmənin formulunu ancaq bir necə tipi qarıqidırmaqla duzəltmək lazım gəlirdi, bə”zən bir sinfə mənsub bir- lətiməni muxtəlif tiplərə aid etmək mumkun olurdu. T.n. 1860 illərdə A. M. Butlerovun klassik kimyəvi qirulu: nəzəriyyəsi ilə əvəz olundu,

Ədl Askadskih A. A., Mat- veev 1). İM., Ximiceskoe stroenie i fi- ziceskie svoNstva polimerov, M., 1983,


TİPLƏİDİRMƏ, texnikada — maplın, avadanlıq, cihaz, bina, qur- tu konstruksiyaları, texnoloji pro- ses variantları və s.-nin mevcud nev- lərinin sayının əsaslandırılmınd surətdə azaldılması. M aiınqa- yırmada—matın konstruksiyala- rının tiplətdirilməsi, buraxılan və Ya istismar olunan muəyyən tə”yinat- lı butun mapınların icərisindən ən yaxilı istismar gestəricilərinə malik olanlarının secilməsi demək- dir. Eyni tə”Yinatlı maptın tipləri- nin sayca azaldılması muəssisə və təppkilatların axınlı-kutləvi və se- riyalı istehsal usuluna kecməsinə im- kan verir. İniaatda T. muəyyən tipli bina və tikililərin ucaldılma- sı ilə xarakterizə olunur. Məs., MƏH- zil və sənaye binalarının tikinti- sində seksiyalardan istifadə olunur və ya butevluklə məktəb, yatpayıip bi- nası, xəstəxana və s, eynitipli layi- hələr əsasında hazırlanır. T.-ni, mo- dul sistemindən istifadə sayəsində, bina və qurqu elementlərini unifi- kasiya etmək nəticəsində Həyata keci- rirlə. Texnoloji proses- lərdə T. qӱvvədə olan texnoloji proseslərdən ən məhsuldarının və sə- mərəlisinin secilib tətbiq edilməsi deməkdir. T. əmək məhsuldarlıqını yӱksəltməyə, material ehtiyatlarına qənaət etməyə, məhsulun maya dəyərini apaqı salmaqa, həmcinin yeni texni- kanın mənimsənilmə muddətlərini azaltmaqa imkan verir. TİPOLOGİYA (tip -- ...logiya) — elmi metod. Əsasında çmumiləiydi- rilmit model, yaxud tipin kəməyilə obyektlər sisteminin bəlunməsi və on- ların qruplapması durur, obyektlə- rin muhum əlamətlərinin, əlaqələri- nin, mӱnasibətlərinin, təppkil səviy- yələrinin muqayisəli eyrənilməsində istifadə edilir.

TİPOMETRİYA (tini--.,,metriya)— mətbəədə yıqı formalarının element- ləri (iprift, bopluq materialı və s,) ucun əlcmə sistemi. Mətbəə punktuna (1 punkt=1/72 duym) əsaslanır: nisbə- tən iri elementləri 48 punkta bə .. mətbəə kvadratı ilə əlcurlər. SSRİ- də və Avropa əlkələrinin əksəriyyə- tində ilkin vahid Fransa duymu (27,1 mm), ABPQ-da və B. Britaniyada ingi- lis duӱmu (25,4 mm) qəbul olunmup- dur. Q. vahidlərinin metrik vahid- lərlə əlaqəsi belədir: 1 punkt=0,376 mm, 1 kvadrat=18,041 mm.

TİPU SULTAN (1750—4.5.1799, Se- rinqapatam) — Maysur knyazlıqrının (Cənubi Hindistan) hakimi (1782—991. İngilis ipealcılarına qartı muba- rizəyə bapcılıq etmipdir. Heydər Əlinin oekludur. 2-ci və 3-cu İngiltə- rə— Maysur i Datisalorinaə (bax İn- giltərə—Mayşir mӱharibələri) ingi- lislərə arır zərbələr endirmindir. 4-cu İngiltərə—Maysur muharibəsi zamanı (1799) əeldurulmutidur. TİR (yun. Tӱqoz)— Aralıq dənizinin iy. sahilində qədim Finikiya ipəhər- dəvləti (Livanda indiki Şur ul). E.ə. 4-cu minillikdə salınmıpt, e.ə. 3—2-ci minilliklərdə ticarət və sənətkarlıq mərkəzinə cevrilmitdir. E.ə. 2-ci minillikdə (fasilələrlə) Misirin tə”siri altında olmuptdur. E.ə. 10 əsrdə T.-in himayəsi altında


birləpmiint Tir-Sidon padiahlıqı yarandı. E.ə. 8 əsrdə Assuriyanın, e,ə, 6 əsrin əvvəlində Yeni Babil


THP


284 —— ——————


padpahlıqının, e.ə. 6 əsrin ortala- rında Əhəmənilər dəvlətinin hHaki- miyyəti altına dutimutidu. E.ə. 332 ildə Makedoniyalı sgəndər T.-i tutmuiydu. Ellinizm dəvrundə Pto- lemeylər və Selevkilər dəvlətinin tərkibində olmutidur. Ərəb ipral- larına qədər (7 əsr) iri ticarət mər- kəai olaraq qalırdı.

TİR (frans. Iq, İqeq—atətl acmaq)— 1) atipacan və pnevmatik əl silah- larından nipangahı vurmaq cun yaradılan qurqu və ya bina. 2) İcti- mai istirahət yerlərində pnevmatik silahlardan nipangaha T.—attraksionlar.

TİR VURUİYMASI—Qədim Finiki- ya ipəhər-dəvləti Tir Utrunda yunan- Makedoniya qopunu ilə Ban qopunu arasında vurutima. E.ə. 332 ildə Ma- gedoniyalı İsgəndərin qopunu Tiri 7 ay qurudan və sudan muhasirə et- dikdən sonra, uc gun ərzində manca- naqların kəməyi ilə izəhərin qala divarlarının bir Hissəsini darıt- dı və onu hӱcumla aldı. Muhasirə zamanı Tirin təqr. 68 min mudafiəci- si həlak oldu, 30 minədək sakini kələliyə aparıldı, yalnız 15 min nəfəri gəmilərə minərək qaca bildi. T.v.-nda qələbə Aralıq dənizində yu- nan donanmasının sərbəst hərəkətini tə”min etdi, Makedoniya ordusu ucun

isirə Yol acdı.

TİR KƏRPU,tirvarı kərpu— apqırımının əsas yukdapıyan kon- struksiyası əyilməyə ipləyən tir və ya tirvarı fermadan ibarət olan kəlpӱ.

T.k.-lər kəsilən (ucları iki dayaq ӱzərində sərbəst dayanan) və ya kəsil- məz (ən azı uc dayaq ӱzərində oturan) olur. Bai tiri butev kəsikli olan kərpulərdə hərəkət, əsasən, yuxarı- dan, ferma olan kerpulərdə isə apya- qıdan olur. T.k.-lər taxtadan, dəmir- betondan və poladdan qurula bilər. Muasir kərpu tikintisində tirvarı sistemlərə daha cox rast gəlmək olur. TİRA (Theqa), Santorin (Zap- (oqlp)— Egey dənizində, iklad ar- xipelaqında adalar qrupu. Yunanıs- tanın ərazisidir. Sah. təqr. 80 km”, Ən beyuk adası olan Tira (74 km?) sualtı vulkan qalıqıdır. Kaymeni a.-nda puskurən vulkan var. Lava, tuf və plaklardan təikil olunmud- dur. Sungər dapı cıxarılır. Uzum AL Portu Tiradır.

İRA, Qiras (Tӱqaz)—Tiras (in- diki Dnestr) cayı sahilində qədim yunan pəhəri. E.ə. 6 əsrdə Miletdən kӧəcənlər salmınidılar. Muxtar qul- darlıq polis-devlət olan T.-da əkin- cilik, sənətkarlıq, balıqcılıq və ticarət inkipaf etmiidi. E.ə. təqr. 360 ildən pul da kəsilirdi. Son an- TİK dəvrdə və erkən orta əsrlərdə T.-da qonpu tayfaların numayəndələ- ri, o cӱmlədən slavyanlar məskən sal- dılar. Slavyanlar iəhəri Belqorod adlandırdılar (1484 ildən Akker- man, 1944 ildən Belqorod-Dnest- rovski adlanır). 20 əsrin əvvəlin- dən arxeoloji qazıntılar aparı-


lır. TİRAJ (fr. Iqade, Iqeq—cap etmək, sını artırmaq) nəpriyyatda hər hansı bir nəprin, mətbu əsərin cap nӱsxəsinin miqdarı. SSRİ-də və digər sosialist əlkələrində devri mətbuatın (qəzet, jurnal və s.) T.-ını abunəcilərin sayına gərə nəpqriyyat tə”yin edir, Kitab, r və s,-nin


T-ı isə, əsasən, oxucuların tələbatı- nı nəzərə almaqla muəyyən edilir. TİRAJ (fr. Iqase—oynanma)— is- tiqraz, yaxud lotereya ӱzrə keciri- LənN oyun. du :i T.-ında uduӱyla du- iyən istiqraz vərəqəsinin, lotereya biletinin və s. nəmrəsi muəyYən olu- nur. Dəvlət istiqrazları uzrə ed ə- n iyi T.-ında pulla əvəzi ədənilən istiqraz vərəqəsinin nəmrəsi mucəy- yən edilir.

TİRAN yun. bӱqappov—həkmdar, ha- kim)—1) Qədim Yunanıstanda və 13 16 əsrlərdə İtaliyanın ipəhər-res-


atmaq ucun”-publikalarında hakimiyyəti zorla ələ


kecirən pəxs (bax Tiraniya). 2) Əlkə- ni zorakılıqla idarə edən amansız hekmdar, despot. Məcazi mə”nada qəd- dar, zalım. | TİRANA (Taqapa)— Albaniyanın pay- taxtı. Əlkənin muhum siyasi, iqti- sadi və mədəniyyət mərkəzidir. Ad- riatik dənizinin 40 km-liyində, dar- arası dərədə (89 m yuksəkdə), Kru- ya-Dayti silsiləsinin ətəyində yerlə- izir. İqlimi subtropik, Aralıq də- nizi tiplidir. Orta temp-r iyulda 24*S, yanvarda 4—592*S-dir. İllik ya- qıntı 1376 mm. D.y.st. Beynəlxalq aeroport (Rinas). Əh, 200 min (1982),

resp. tabeliyində ipəhər, eyni- adlı vil.-in inzibati mərkəzidir. Devlət hakimiyyəti orqanı 18 yatına catmınq vətəndatiların Z il muddə- tinə secdiyi inəhər xalq ppurasıdır.

T.-nın adı ilk dəfə 15 əsrə aid mənbələrdə kicik yapayıti məskəni ki- mi cəkilir. PQəhər kimi əsası 17 əs- rin əvvəlində qoyulmujdur. T. alban xalqının Osmanlı ipiqalcılarına və yerli feodallara qarpı mubarizəsi- nin batlıca mərkəzi olmutdur. 1920 ildə Albaniyanın paytaxqı e”lan edil- mipdir. Fajist iuiiqalı dəvrundə (1939, aprel—1944, noyabr) T. alban xalqının milli azadlıq mӱbarizəsi- nin mərkəzlərindən idi. 1946 il yan- varın 11-dən T. Albaniya Xalq Resp.- sının paytaxtıdır.

T. əlkə sənaye məhsulunun cox his- səsini verir. Toxuculuq, yeyinti, tu- tun, ayaqqabı, metal emalı, iqudə: keramika sənayesi var. Ən ÖƏİYK MYƏC- sisələri: toxuculuq, əq və tikinti materialı kombinatları, mexaniki, sement, likor-araq, yar, traktor his- sələri istehsal edən z-dlar, yun par-





Sa xf incs



I


ün




———











HD = s mn PM 1


i i Ca adil






— a




= ə . ə.


= -.


. ss Si.


m. = 4. yeyə ”


mz m bi — a ə | T T . 2 : — –- 5 lə R “= “8. dk tel. Q



Tupasa, İ. Yuysu Kepyuym. 2. .eux məhəllələr. sitet binası





r 2 -

haşa Yaa (ee nu en ..ah— anı "A... ” ... “aa fl . g |


ə ik = "1," ı i - c O. Din har LAT

1 : ul" -- In Adi

bıl 237 a a “un ır lk” dəə = B v 2 b : : s 1 ıı ”. b -


= ə


ac emalı, tutun, mebel, pres- mısu (I ləri, EM, cox- lu e”malatxana var. T. r-nunda kə- mur cıxarılır. 1951 ildə T. yaxın- lıqında -SSRİ-nin kəməyi ilə əlkədə ilk SES tikilmiiidir. | T. radial-dairəvi planlıdır. Keh-

nə məhəllələr ensiz, dolanbac gӱcə- lərdən ibarətdir. PQəhərin inzibati və mədəni mərkəzi 1920—Y0-cu illər- də tikilmitdir (İsgəndərbəy meydanı ansamblı, bank, un-t, opera və balet teatrı). 1953–58 illərdə iəhərin ye- nidəp qurulması planı hazırlanmıit- dır. Yeni yatayhıil kompleksləri sa- lınmın, cYeni Albaniyaə kinostudi- yası tikilmitdir (1952, sovet me ma- rı G. Lavrov). T.-da V. İ. Leninə (se-


ca, lənmii kəmur


ment, 1950-ci illər, heykəltərail K. Xoti), İsgəndərbəyə (tunc, qra- niq, Heykəltəraiy Paco) hey- kəl, f“Partizanə (tunc, 1947, hey- kəltəripl A. Mano) abidəsi və s. qo- yulmutdur.


T.-da un-t, bir necə in-t, Albani- ya EA və digər elmi idarələr, Milli


kitəbxana, muzeylər, teatrlar, fi- larmonviya və s. var. TİRANİYA, Tiranlıq (yun.


Eӱqaplzz) — 1) Qədim Yunanıstanda zorakı yolla qurulmuri və təkbatına idarəciliyə əsaslanan dəvlət hakimiy- yəti forması. E.ə. 7—6 əsrlərdən e.ə. 2 əsrədək məvcud olmupq Q.-nın bir necə tarixi tipi—erkən yunan (və ya beyuk), İran, son yunan (və ya kicik) mə lumdur. 2) Orta əsr- lərdə PTimali və Orta İtaliyanın pəhər-dəvlətlərində siyasi quruluq forması (bax Senyoriya). Mənfi mə” nada T. despotizmə əsaslanap hakimiy- Yəqt sinonimidir.

TİRANLIQ —bax Tiraniya. TİRANNOZAVRLAR (Tuqapposzapqiz) —-nəhəng yırtıcı dinozavrlar cinsi (karnozavrlar fəsiləustu). Uz. 15 m- dən, iki ayaq ustdə durduqda hund. 6 m- dən cox olmutdur. QT. nə vaxtsa Yer uzərində yYappamın iri yırtıcı hesab olunur. Kəlləsi iridir (ula. 1,5 m- dək), dipləri iri, xəncəriəkillidir: arxa ətrafları cox inkipyaf etmiid və quvvətli-quyruqu bədəni ucun dayaq vək zifəsini germutidur. Ən ətrafları reduksiyaya uqrramıni və qısa cıxın- tılar təklində qalmıtdır. T, Yer kӱrəsində Yalamıli axırıncı dino-


Fu “ü- uu xəs

“YUZAT/

/ Ey dua

e Fü ə a 1 m

. vt kənə dr a

1 ə u.. yi, dirə q c saz "əbi An. YR KB —vex-e—iiMİİL m”

mə . x ,




s






ə ülkü.əl xər


ə I LA, bi b





3. Yapayıs binaları. 4, Univer-


TİRSO DE MOLİNA


285






zavrlardandır. Tarbozavrlara (yırtı- o dinozavr) yaxındır.

TİRAS (Tuӱqaz)—Dnestr cayının qə- dim yun. adıy, Dnestrin mənsəbində Yerləptən qədim ipəhər də belə adla- nırdı (bax Qira).

TİRASPOL — Mold.SSR-də məhəp. D.yY.st. Dnestr cayı sahilində gəmi da- Yanacaqı. Əh. 158 min (1985). Yeyinti, mapınqayırma, yungul sənaye, DRES, pedaqoji in-t, yeyinti sənayesi texni- kumu, tibb və musiqi məktəbləri, dram teatrı, tarix – əlkəpqunaslıq muzeyi var. 1792 ildə salınmıntdır. 1929—40 illərdə Mold.MSSR-in pay- taxtı olmutidur. Q. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni ilə təltif edilmiil- dir (1970). 1941—44 illərdə daqılmhın T.-da sonralar yenidən tikinti iiylə- ri aparılmındır. 1954 ildə iiəhə- rin ba planı təsdiq edilmii, So- vetlər evi (1953) və s. tikilmitdir. TİRATRON Yun. (hӱqa — qapı, gi- ripy-H(elek)tron|—katod, anod, bir lə Ya bir necə idarəedici elektrodu (toru) olan alovsuz (soyuq katodlu) və ya qəvs bopalmalı (gkəzərdilən katod- lu) ion cihazı. İmpuls T.-ları, əsa- sən, Guclu elektrik cərəyanı impuls- ları hasil etmək ucun istifadə olu- nur. İmpuls T.-unun doldurulmasında (25-—-95 n/m? təzyiqində) hidrogen, dey- terium və onların qarıqpnıqından is- tifadə olunur. Kicik cərəyanlarda və alcaq anod gərginliyində (10—50 ma, 150—300 v) kvzərmə botalmalı T,- dan (KBT-dan) istifadə olunur (əsa- sən, esablama texnikasının vVƏ avto- matikanın alcaq tezlikli qurquların- da). İnformasiyanın vizual təsvirin- də indikator KBT-larının tətbiqi perspektivlidir. Relelərdə, cərəyan duӱzləndiricilərində pə ceviricilər- də tətbiq olunmaq ucun istehsal olu- nan Q.-lar demək olar ki, tamamilə yarımkecirici cihazlarla (əsasən, tn- ristorlarla) əvəz olunmuzidur.

TMPE (öp. tiret, iqeq—cəkmək)—duz ufuqi xətməkilli (—) durru Müa- rəsi. Sintaktik konstruksiyaları bir- birindən ayırmaq, fərqləndirmək ucun istifadə edilir. TİREOİDİN—qaramalın turudul: mupi qalxanabənzər Vəzisindən alı- van dərman preparatı: tərkibində tiroksin və triyodtironin vardır. Tərkibində yodun miqdarı O,1726-dən


0,2325 -ə qədər olmalıdır. Tablet və vəzinin



toz halında qalxanabənzər funksional catınmazlıqında və ti- reoidit zamanı iidlədilir.

T H-


TİREOTROP HORMON, TT H, rotropin, tireostimulə- edici hormon—onurralı heyvan- larda və insanda hipofizin en payı-


nın hasil etdiyi Hormon, Qalxanvarı vəzin fəaliyyətinə stimuləedici (qı- cıqlandırıcı, gucləndirici) tə”sir edir. Nəticədə qalxanvarı vəzin hi- perfunksiyasına xas simptomlar (əla- mətlər, nipanələr, yaxud gestərici- lar) bazi verir.

TİRƏ—uzunsov, nisbətən alcaq yuk- CƏKNHK, zirvələrinin hamar olması ilə səciyyələnir. T., adətən, uculmuii və sonralar bir qədər qalxmınq dar silsiləsinin qalırı sayılır (məs., Timan T., Donetsk T., Ələt T. və s.). TİRƏ—muəyyən bir tayfa və ya etnik birliyin parcalanması nəticəsində Yaranan kicik kollektiv. Azərb.-da T.-lər, adətən, əcdadın, yaxud məskun- laidıqı yerin adı ilə adlanırdı. Bə”zən nəsil mənasında Za HÜLTƏ- dilirdi.

THPƏHMHA3HAP (Hystricidae), o x ny kirpilər — gəmiricilər dəstə- sindən məməli heyvan fəsiləsi. Bədə- ninin uz. 38—71sm, cəkisi 27 K?-HƏK olur. Beli və bədəninin yanları iynə- lərlə ertuludur. Q.-ın quyruqunun ucunda qısa iynəciklərdən ibarət fırca var. Afrika, Cənubi Avropa, Ən, Orta və Cənubi Asiyada 20 nəvu birlətdirən 4 cinsi yayılmındır. Gecə həyatı kecirir. Səhra, savanna və mepqələrdə Yaqayır. Yuvalarda (uz. 18 m-dək), yaxud qaya yarıqlarında məskən salır. Otyeyəndir. İldə 1 və Ya 2 dəfə balalayır. Boqrazlıq devru b6—16 həftəyədək olur. Hər dəfə 1—4 bala doqur. SSRİ-də 1 nəvu— Hindis- tan Q.-ı (Nuzıqx Yeisiqa) Zaqafqazi- yada, həmcinin Azərb.SSR-in Lənkə- ran, Daqlıq Qarabaq zonalarında, Orta Asiyanın c.-unda yayılmınqdır. Bostan, baq və əkinlərə zərər verir. Ətinə gərə ovlanır. Yaqından təba- bətdə revmatizm, radikulit və vərəm xəstəliklərinə qarı dərman kimi iilədilir. Qorunur.

TİRİNF (Ttqul5)— Arqolidada (Pe- loponnes) qədim yunan iəhəri. T. əra- zisində yapayıni məskəni Neolit dəv- rundə meydana gəlmitdir. E.ə. 2-ci minilliyin əvvəllərində Q. axayla- rın erkən sinfi dəvlətinin mərkəzi olmutpdur. Q.-in cicəklənmə dӧvru e.ə. 16—13 əsrlərə aiddir. Bu dəvrdə akropolda freskalarla bəzədilmiiy bəyuk padiah sarayı tikilmiptdir. Təqr. 1400 ildə T. akropolunun ətra- fına da:idan Mehrəməm divarlar cə- kilmiidi. Burclərlə məhkəmləndi" rilmit bu divarların qalınlıqrı bə”- zi yerlərdə 10 m-ə catırdı. Divarla- rın İCİNDƏ silah və s. saxlamaq ucun "HÜRR b var idi. Q. qalasından yeral- tı bulara gedən Yeraltı yol olmutidur. TMPHTAKA (iyn. Tyritake) — konk y-a-nda Bospor dəvləti (pəhəri. E.ə, 6 əsrin 2-ci yarısında yunanlar sal- mıtdılar. Ticarət, sənətkarlıq, el- lin dəvrundə iqərabcılıq, 1—3 əsr- lərdə isə balıqcılıq mərkəzi idi. Qazıntılar nəticəsində mudafiə di- varları, yapayınl evləri, ipərab Ha- zırlamaq və balıq duzlamaq ucun cən- lər, təsərrufat və məmtət ətyaları və s. tapılmındır. 4 əsrin 2-ci ya- rısında hunlar T.-nı daqrıtmındı- lar, lakin burada həyat erkən orta əsrlərədək davam etmiidir. TİRİCMİR— Hindiqui: d-rında ən Yuğsək zirvə. Pakistanın :1im.-ında- dır. Hund. 7690.m. Kristallik suxur- lardan təikil olunmusdur. Buzlaq- lar var.


TİRKƏMYYƏVƏND—– Azərb.SSR Kəlbə: cər r-nunda kənd. T. sovetliyinin mər- kəzi. R-n mərkəzindən 45 k.m c.-İ1.-də, daq ətəyindədir. ƏH. 210 (1985): heyvan- darlıq və tutunculuğlə məpyquldur, Səkkizillik məktəb, klub, kitabxana


var. TİRMƏ nazik, qiymətli yun parca. Cox da enli olmayan (30—40 sm) T.- ni muxtəlif rəng və ceinidə kipi toxucuları əriti-numə tərzində to- xuyurdular. T aqə adlanan belə T.- ləri iynə vasitəsilə bir-birinə ca- lamaqla istənilən endə iyal parca alı- nırdı. PTQərq əlkələrində ən qiyYMƏt: li ali parcalardan olan T. İran (Yəzd, Kirman), Turkiyə (Bursa), Hin- distan (Kəpmir), eləcə də Azərb.-da (Təbriz, Rəb-i Rəpiidi) toxunurdu. Arqac və əriti (naxıtlı) keci tif- tiyinin incə tellərindən hazırla- nan T. ə”la, arqacı iplik olan T.-lər isə orta keyfiyyətli sayılırdı. T.- nin uzu zərif cizgili, astarı saplı olur. T.-nin bədii tərtibatında itər- ti-dekorativ uslubda imtlənmiin bitki motivləri əsas yer tutur. Q. zolaqlı və saya naxılnlı olur. Qund-surməyi yerlikli, zoqalı-qırmızı, qismən sa- rı və s. rəngli saplarla iilənmiyi buta naxıpplı misqalı adlapan T.-lər qızıla bərabər tutulurdu. TİROZİN—aromatik aminturiu: in" san və heyvan orqanizmində fenilala- ninin oksidləiməsindən alınan əvəz- edilən aminturptudur. Orqanizmdə zu- lalların, yə”ni muxtəlif huceyrə ele- mentlərinin yaranmasında plastik, həm də energetik material kimi isti- fadə olunur. T. suda həll olur, etil spirtində cox zəif həll olur, efir: də isə həll olmur. TİROL (Tuqo1, Taqo1)— Avstriyanın q.-ində, Alp d-rında ərazi. Sah. 12, MİN g.m2, Əh. 575,3 min (1977). İnz.m, İnsbruk (i.-dir. Səthi, əsasən, Mare lıqdır (maks. Hund. 3774 m, Vild- mnnurrce d.). Coxlu buzlaqlar var. Mu- hum cayı İnndir. Xerək duzu, maqne- zit cıxarılır. Əlvan metallurgiya, mapınqayırma və metal eqmalı, kimya, araq e malı, tikiiy, yeyinti sənayesi, SES var. Tikinti materialları is- tehsal edilir. Heyvandarlıq və əkin- ciliklə mətqul olunur. Q. alpinizm, turizm, və qızi idmanı r-nudur. TİRREN DƏNİZİ (Maqe Titepo)— Aralıq dənizinin bir hissəsi, Apen- nin y-a, Siciliya, Sardiniya və Kor- sika a-rı arasındadır. Korsika (iim.- da), Bonifaco (q.-də), Tunis (c.-da), Sardiniya (c.-q.-dəy və Messina (c.- 11.-də) boqazları onu Aralıq dənizi- nin digər Hissələri ilə əlaqələndi- rir. Maks. dərinliyi 3719 m. Səth sularının temp-ru yayda 22—24,52S, qıznida 13,5—14,5*S-dir. Duzluluqru 37,25—38,259/ . Balıq ovlanır. Əsas portları: Neapol, Palermo, Kalyari (İtaliya), Bastiya, (Fransa).

TİRSO RE MOHHHA (lTirso de Mo- Ppa) (Qabriel Telyesin (TePez) təxəllusu: 1571, yaxud təqr.1583, Mad- rid—12.3.1648, Soriya)—ispan npa- maturqu. Rahiblik etmiiy, Mersekari- lər rahib ordenində bir sıra yuksək vəzifələr tutmutidur. Lope de Veqa- nın tpagirdi və dostu olmuiy, onun Renessans dramı prinsiplərini da- vam etdirmiidir. 400-dək dram və ko- mediya yazmısidır: 90-a yaxını muha- fizə edilmidir. Əsərlərində saray muhitinin riyakarlıqını masqaraya


286


TİRTEY


qoymuil (FUtancaq saraydaəF, nətiri 1634), xalqın aqır guzəranını, is- tibdada qariı e”tirazını təsvir et- Mum (4 Ev sahibəsiə, nətri 1635), dini cəhalətə qarilı cıxmındır (4 Kəme”ti- qadlıqa gərə məhkum olunmuyidə, nəpq ri 1634). Kilsənin təqibinə məruz qalmhıppdır. “Sevilya dəcəli, yaxud Dai qonaqz (nəipri 1630) dramında dunya ədəbiyyatında ilk dəfə Don uan obrazını yaratmındır.

Əsərləri: Komedii, t. 1— 2, |M.. 1969), Toledskie villı, M., 1972, TİRTEY (TuqI1oz) (e.ə. 7 əsrin 2-ci yarısı)—qədim yunan ipairi. Elegiya janrının yaradıcılarındandır. Ele- giyalarında, vətənpərvər ruhlu hərbi nəqmə və marillarında nifaq və ədavə- ti pisləmi1i, yekdilliyə caqırmıiqr, spartalıların dəyuii rəadətini vəsf etmiipdir. Bə”zi pe”rləri Azərb. di- linə tərcumə olunmutdur.

Əd: Sultanlı Ə., Antik ədəbiy- yatı tarixi, B., 1958) TİRUVANANTAPURAM, Trivan- dra m— Hindistanın c.-q.-ində . 1p8- hər. Kerala iptatının inz.m. Ərəbis- tan dənizi sahilində port. Əh. 520 min (1981). Nəql qovpaqı. Kimya, toxu- culuq, aqac emalı, əczacılıq, sabun sənayesi, kaucuk və kopra e malı muçəs- sisələri: un-t ər | | TİRUCCİRAPPALLİ, Tricino- pol i— Hindistanın c.-unda, Qamil- nad sitatında pəhər. Əh. 698 min (1981). Nəql. qovtpaqı. D.Yy. e malat- xanaları, toxuculuq, yungul, yeyinti sənayesi var. Sənətkarlıq (zərgərlik məmulatı) inkipaf etmiiydir. paşa mika cıxarılır.

İRCAN — Azərb.SSR İsmayıllı r-nunda kənd. T. sovetliyinin mərkə- zi. R-n mərkəzindən 23 km C.-ip.-də, İsmayıllı— Basqal avtomobil Yolu kə- narında, dar ətəyindədir. Əh. 1360 (1985). Əsas təsərrufatı uzumculuk- dur. PTərab z-du, orta məktəb, mədə- niyyət evi, tibb məntəqəsi var.

Kəndin c.-unda, *“Soqanlıqef adla- nan ərazidə antik dəvrə aid qəbiristan aqikar edilmitdir. Qədim albanlara (Qafqaz) məxsus bu abidədən e.ə. 1-ci minilliyin son rubunə aid saxsı qab- lar, dəmirdən əmək alətləri, silah nӱmunələri (dəhrə, nizə ucluqları) və s. tapılmıtqdır. Qablar əllə ha- zırlanmıipk dolca, vaza və matralar-


dan izaratdir. T.-dan 3—4 km c.-i,- | lan orta əsr yaayınl məskə- – yerlətir. Bu- |


də /Pam ninin xarabalıqları radan 8—13 əsrlərə aid sadə və ipir- li saxsı qab qırıqları, iputiə mə”- mulatı, metal ətyalar və s. əldə olun- mupdur. Tapıntılar T. ərazisinin hələ e.ə. 1-ci minilliyin 2-ci yarı- sından məskunlatdıqını gəestərir. TİSA, Tissa (macar dilində Tycqa, serb-xorvat dilində T:5Ba) — SSRİ, Mac.XR və YSFR-də cay. Bir Hissə - si SSRİ ilə RSR və Mac.XR ilə CSSR arasında sərhəd təpgil edir. Dunayın ən beyuk sol qolu. Uz. 966 km, həvzəsinin sah. 157,1 min km?. PPərqi


Karpat: d-rından bailanır. Əsasən, |


Orta Dunay dӱzənliyindən axır. Mu- hum qolları: Samoiqt, Kərviq, Maroit. Suvarmada istifadə edilir. Su qov- iyaqları tikilmii, suvarma gkanalla- rı cəkgilmitdir. Gəmiciliyə yarar- lıdır. Xust (SSRİ), Tisafured, Solnok, Seged (Mac.XR) ii,-ləri T. sahilindədir,




TİSA MƏDƏNİYYƏTİ— Macarıstan: da, Tisa cayı vadisində yapamıpq tay- falara aid Neolit dəvru mədəniyyəti. Yapayıli məskəni cayboyu (c.-da dərd- bucaqlı evlərdə, HİM.-Ha qazmalarda yapamınlar) salınmındır. Evlərdən uzəri muxtəlif rəngli naxıilarla bəzədilmit təsərrufat qabları, dail kərki və cəkiclər, sumukdən baltalar tapılmındır. Əhalinin əsas məpqqu- liyyəti əxincilik, maldarlıq, balıq- cılıq və ovculuq idi. TİSİAN (əslində Tisiano Ve- uenunno,: Tiziano Vecellio) (1476/77, yaxud 1480-ci illər, Pyeve-di-Kadore, Venesiya— 27.8.1576, Venesiya)—ital- yan rəssamı, Yuksək və Son Renessans dəvru Venesiya rəssamlıq məktəbi- nin gərkəmli numayəndəsi. Rəssamlı- qı Covanni Bellinidən (bax Bellini- lər) eyrənmit, Corcone ilə yaxınlıq etmitdir. Əsasən, Venesiyada, həmci- nin Paduya (1506), Ferrara (1516 və 1523), Mantuya (1536—37), Urbino (1542—44), Roma (1545—46) və Auqs- burq (1548 və 1550—51) :pəhərlərində itləmitdir. T.-ın Renessans mədəniy- yətinin humanist idealları ilə apı- lanmıti coxcəhətli yaradıcılıqında nikbinlik və həyatsevərlik duyruları ustun yer tutur, devrun kəskin drama- THK Ok iL ƏD əks etdirilir. 1510- cu illərin əvvəllərində yaratdıqı ilk əsərlərində (4* İsa və Maqdalinaı, Milli qalereya, London, “Qaracı ma- donnasıə, Bədii-Tarixi Muzey, Vyana) Corcone Yaradıcılıqının tə”siri du- yulur. 1510-cu illərin ortalarından Pağaca və Mikelancelonun əsərlərini diqqətlə eyrəndikdən sonra T. əzunun fərdi uslubunu tapmıpt, nikbin ruh- lu, parlaq kolorit ustası kimi for" malaqmındı (4 Dӱnyəvi və ilahi məhəb- bətə, təqr. 1515—16, Borgeze qalere- yası, Roma: “Flora, təqr. 1515, UfF- fitsi qalereyası, lorensiya). 1510-cu illərin sonu—1530-cu il- lər T. yaradıcılıqında yeni mərhələ olmutdur. O, əsatiri və dini mevzu- larda dərin psixoloji vus”ətə malik, dramatik ehtiraslarla dolu “Məryə- min me”racıv (4 Assuntaə, təqr. 1516 — 18, Santa-Mariya Qlorioza dei Frari kilsəsi, Venesiya), c Veneranın təntə-


ə


Tisian. 4Tevbə edən Mariya Maqdali: nag. 1560-ci illər. Ermitaj. .Leninqrad.


pəsiq (1518, Prado, Madrid), *İsanın tabuta qoyulması (1520-ci illər, Luvr, Paris), cVakx və Ariadna (1523, Milli qalereya, London), *Peza- ro ailəsinin madonnası (1526, San- ta-Mariya Qlorioza dei Frari kilsə- si), “Məryəmin mə bədə gətirilməsiə (1534—38, Akademiya qalereyası, Vene- siya), *Urbino Venerasıtj (1538, UF- fitsi qalereyası) və s. monumental əsərlərini yaradır. T. portret "CTaCbi kimi də iqəhrət qazanmıtdır. 4İp- polito Mediciv (1532— 33), cLa bel- lah (təqr. 1536), “Pyetro Aretinov (1545, hər uc əsər Palatina qalereya: sındadır, Florensiya), “Papa 111 Tla- vel Alessandro və Ottavio Farneze- lər ilə (1543 —46, Kapodimonte mil- li muzeyi və qalereyası, Neapol), €V Karlə (1548, Kehnə pinakoteka, Munxen) T.-ın ən yaxtı portret əsərlərindəndir.

16 əsrin ortalarından T. yaradı: cılıqının son və ən yetkin mərhə- ləsi batplanır.. Bu dəvrdə cəkdiyi v“ Danayaq (təqr. 1554, Prado, Madrid, Ermitaj, Leninqrad), “Venera və Ado- nisə (1554, Prado), * Venera guzgu qar- pqısındaq (1550-ci illər, Milli İn- cəsənət Qalereyası, Vatinqton), cAv- ropanın oqurlanmasıv (təqr. 1559, Qardner muzeyi, Boston) və s. əsərlə- rində insanın cismani və mə nəvi gə- zəlliyi tərənnum olunur. Rəssamın yaratdırı 4“ İsanın tabuta qoyulması (1559, Prado,), = Qəvbə edən Mariya Maqdalinaə (1560-cı illər, Ermitaj), a Muqəddəs Sebastyanqə (Ermitaj), cİsa- nın batına tikandan tac qoyulması (Kehnə pinakoteka, Munxen), *İsanın meyiti uzərində aqlapmaq (1573—76, Akademiya qalereyası) və s. tabloları Renessans devru Venesiya rəssamlıq məktəbində realizmin zirvəsini təir- kil edir. Bədii forma sahəsində ən yuksək nailiyyətlər sayılan bu əsərlə: rində Q. rəng calarlarının murək:- kəbliyi ilə diqqəti cəlb edən kəol0- rit ustalıqına nail olmupidur. T. ya- radıcılıqı dunya boyakarlıqının sonrakı ingitpafına beyuk təqsir ges- tərmipdir. Veroneze, Tintorettə, El Qreko, N, Pussen, P. P. Rubens, D. Velaskes, Rembrandt, E, Delakrua, E. Mane, V, İ. Surikov və 6. T.-ın ya- radıcılıqını diqqətlə eyrənminlər.

Əda Həbibov N., Rəssamlıqdan sehbət, B., 1960: Q Urpic N. A., Tipian, L., 1940: Tipiano Vecellio (Sost. i vstup. statıi T. FomicevoN), M., 1960: Somirnona İ. A., Tipian i venedian- skiN portret XUT vega, M., 1964: Laza- renv V. N., PozdniNn Tipian, v eqo kn. Starıeq italınnskie mastera, M., 1972, P opia N., Tipian, per. s italhinskoqo, M., 1981,

TİSSE Eduard Kazimirovic (13.4. 1897, Liyepaya—18.11.1961, Moskva) —sovet kino operatoru. RSFSR (1935) və Lat.SSR (1947) əməkdar incəsənət xadimi. SSRİ Dəvlət mukafatı lau- reatı (1946, 1949, 1950). 1914 ildən kinoda fəaliyyət gestərmitdir. So- vet kinooperatorluq məktəbinin ba- nilərindən olan T.-nin V. İ. Lenini cəkdiyi kinokadrlar “Vladimir İlic Leninə (1949) sənədli filminə da- xil edilmitidir. S. M. Eyzemiteynin Qə qtilə (1925), *,,Potyomkin“ zireh- li gəmisiə (1925), *Oktyabrə (1927),

  • Kehnə və Təzəq (1929), cv Aleksandr

Nevskiə (1938), *İvan Qroznıq (1945, 2-ci seriyası A. N. Moskvinlə birgə, 1958) filmlərinin operatoru olmui1"



THTƏ


287


dur. O, *Elbada gərult (1949), *Bəstə- kar Qlinka (1952), FƏlməz qarnizong (1956. həmcinin rej.-lardan biri) filmlərini də cəkmipdir. 1921 ildən 275. Dəvlət Kinematoqrafi- Ya İn-tunda dərs demiitdir (1943 İL- dən prof.). 2 Qırmızı Əmək Bayraqı or eni ilə təltif edilmitdir. “THCCEHs (August Thyssen-Hütte A, G.)—AODP-nə ən Hmpu metallurgiya inhisarı. 1871 ildə Yaradılmıtdır. Satıpının həcminə gərə AFR-in 2-ci sənaye inhisarıdır. Əlkədə Po- lad istehsalının 3094 -dən coxuna nəzarət edir. AFR-də kemur, Brazi- liya, Liberiya BƏ Mavritaniyada nə- mir filizi hasilatında ittirak edir. Qissen ailəsinə məxsusdur. Tis- sen-Oppenheym maliyyə qrupuna daxil- dir. 1981 ildə devriyyəsi 13,1 mlrd. dollar, ipcilərinin sayı 149 min nəfər olmuidur.

TMTAH (rar. Titanium), Ti—Kxrnuiənn element. Elementlərin devri sistemi- nin QU qrupundadır: at.n. 22, at.k. 47,90-dır: Kuti ar rəngli yungul metaldır): 1 ə2S-də əriyir, 32272S- də qaynayır, sıxlıqı (25: S-də) 4,506 2. Təbii T. kutlə ədədləri 46 (7,9596 ), 47 (7,7596 ), 48 (73.459,), 49 (5,5196 ) hə 50 (5,349, ) onan 6em ca- bit izotopun qarıpıqından ibarət- dir. Təbii T.-da kutlə ədədləri 43— 45 olan cuzi miqdarda radioaktiv T. izotopları da tapılmıtdır. Sun"i yolla kutlə ədədləri 41,42, 51 və 52 olan radioaktiv T. izotopları alın- mıpdır. T.-ı ilk dəfə ingilis mi- neraloqu U. Qreqor rutil mineralı (titan 4-oksid) pəklində kəipf et- mip (1791) və onu tapdıqı Menakan qumsallırının adı ilə minacen ad- landırmındır. 1795 ildə alman kim- yacısı M. H. Klaprot bu mineralın namə"lum elementin təbii oksidi ol- duqunu bildirmiiy və elementə ctitanı adı vermipdir | yunan mifologiya- sına gərə Uran (Gey) və Geya (Yer) allahlarının upaqlarının adı cti- tanə imitpyYy. Saf T.-ı 1925 ildə ni- derland alimləri A. Van-Arkel və İ. de Bur almıpllar,

T. geniti yayılmın elementlərdən- dir. Yer qabıqında onun kutləcə miq- darı 0,5795 -dir (konstruksiya metal- ları sırasında yayılma dərəcəsinə gərə dəmir, aluminium və maqnezium- dan sonrakı yerdədir). 67 mineralı mə"qlumdur, ən muhumləri rutil və ilmenitdir. T. kimyəvi cəhətdən ak- tiv, gecid elementidir. Birlətmə- lərində oksidlətmə dərəcəsi --4-dur, nisbətən az hallarda —3 və -E2 olur. Uzəri mehkəm, nazik oksid pərdəciyi ilə ərtulduyundən, 5900—550” S. temp- radək korroziyaya uqramır. 600" S- dən yuxarı temp-rda oksigenlə bir- ləpib titan 4-oksid T1O, əmələ gəti- rir. T.-ı ancaq vakuumda və Ya neyt- ral qaz mӱhitində, ya da flus altın- da əritmək və qaynaq etmək olar. T. azotla 7002S-də reaksiyaya girib, T1C tipli nitrid əmələ gətirir. T. quru halogenlərlə sur”ətlə reaksiyaya gir- diyi halda, yatp halogenlərlə reak- siyaya girmir. T.-a hər hansı qatı- lıqda olan nitrat turpusu və zəif (kutləcə 594-ə qədər) sulfat turpusu tə"sir etmir, xlorid, fluorid və qa- tı sulfat turipuları, həmcinin isti

alda geturulən oksalat, formiat (qarıpqa) və trixlorasetat turpu- ları onunla reaksiyaya girir. Q. kar-


bon, bor, selen və silisiumla cətin əriyən, bərk metalaoxtar birlətmə- lər əmələ gətirir. T1O, ilə qələvi qa- rıpıqrını əritdikdə titanat turiu- larının duzları: meta- və ortoti- tanatlar (məs., CMa,T:1O, və Ca,T1:O,) və s. əmələ gəlir.

Sənayedə T. ən cox titan 4-xloridi maqnezium (bə”zən də natrium) ilə re- duӱksiya etməklə alınır:

TiCl, H2MgTi--2MgCİ,.


1948 illə dunyada cəmi 2 t-a yaxın T. istehsal edilmiidi, 1975 ildə onun istehsalı 50 000 ”t-dan artıq olmui- dur. T., əsasən, aviasiya və raket tex- nikasında, gəmiqayırmada, dəmirlə ərintisi olan cferrotitanə, xas po- lad və na ərintilər istehsalında, texniki kimya maınqayırma sə- nayesində, kriogen texnikasında və muxtəlif avadanlıq nəvləri (kimya reaktorları, armatur, nasos, boru və s.) hazırlanmasında, monumental heykəltəraiplıq abidələri yaradılma- sında (məs., Moskvada Yerin ilk sun”i peykinin buraxılması piptərəfinə qo- yulmuti abidə) və s. iplədilir. Bit- ki toxumalarında təqr. 10—294, qu- ruda Yapayan Heyvan toxumalarında 2.10—59£ T. var. İnsan orqanizminə su və qida vasitəsilə gӱndə 0,85 mq T. daxil olur və ifrazatla xaric edi- lir. T. nisbətən az zəhərlidir.

TİTAN—Saturn planetinin peyki. Diametri təqr. 5 min km, Saturnun mərkəzindən orta məsafəsi 1223 min km-dir. Huygens kəif etmiidir


( EA TİTAN BELİLİ, T:10,—titan 2-ok- sid əsasında aq rəng, Ortucu xassəyə


malikdir.

TİTAN 4-XLORİD, T:S1, — kəskin iyli, rəngsiz, aqır maye, Sıxlırı (20”C-nə) 1,727 aə/cs”-nup, 136” C-nə


qaynayır, havada tustulənir. T1O,-nin kemurlə qarılıqına 700—800” C-nə xlorla tə”sir etməklə alınır. Səna- yedə titan metalı almaq ucun xammal- dır. Hərbi i:idə tistu ərtuyu yarat- maq ucun iplədilir. Qitanın baiqa halogenli birlətmələri də var, TİTAN ƏRİNTİLƏRİ—titan əsas- lı ərintilər, Qitanı aluminium, vana- dium, molibden, manqan, qalay, sirko- nium, xrom, mis və s, elementlərlə le- girləməklə alınır. Beyuk temp-r in- tervalında yuksək məhkəmliyi, sıxlı- RININ az olması, dəniz suyunda və bə”zi aqressiv mӱhitlərdə korroziya və eroziyaya qariı yuksək davamlı- lıRı ilə xarakterizə olunur. T.ə. aviasiya və raketqayırmada, energeti- ka mapınqayırmasında, gəmiqayırma- da, kimya sənayesində və s. sahələrdə tətbiq edilir. T.ə.-nin antifriksion xassələri ataqı olduqundan ondan ha- zırlanan detalların surtunən səthlə- rinə ərtuk cəkilir və yaqlanır.


Əd. Serqeev V. V., Bezuklad- nikov A. V. Malıptin V. M., Me- tallurqin titana, M., 1979,


TİTAN OKSİDLƏRİ—titanın OK- sigenlə əmələ gətirdiyi birlətmələr: TiO, TE,O, TiO,. Əm əhəmiyyətlisi T1O,-dir. O, təbiətdə rutil, anataz və brukit mineralları ipəklində ta- pılır. T:O, aq toz maddədir. 1830— 1850” S-də əriyir. Texniki TC:O, rutil- dən, ilmenit tipli titan-dəmir fi- lizlərindən, titan 4-xloridin oksi-


gendə yanmasından alınır. Yuksək key- fiyyətli aq boya (titan belili) hazır - lanmasında, rezin sənayesində (piq- ment və doldurucu maddə kimi), plas- tik kӱtlə, sun”i lif, karqız, gən-dəri istehsalında, metallurgiyada və s, sa- R itlədilir.

TİTAN FİLİZLƏRİ–-tərkibindən titan və onun birlətmələrinin alın- ması texniki və iqtisadi cəhətdən əl- veripnli hesab edilən mineral aqre- qatları. Muhum mineralları: ilme- nit, rutil, brukit, leykoksen, lopa- rit, perovskit, titanit, titan-maq- netit və s. T.f. maqmatik, ekzogen BƏ metamorfogen yataqlar əmələ gətirir, Əsas sənaye tipi ekzogen yataqların ilmenit, leykoksen, rutil və s, sahil- dəniz səpintiləridir (0,5—3596 T1O, ), Bəyuk səpintiləri SSRİ, Hindistan, Avstraliya, Braziliya və s, əlkələrdə var. Xaricdə əsas titan konsentratı istehsalcıları Avstraliya, ABİ1 və Norvecdir. — TİTANATLAR—titanat duzları: bax Titan. TİTANİYA—Uran planetinin peyki. Diametri təqr. 1800 km, 5. mər- kəzindən orta məsafəsi 4 min km- dir. V. Hermel kəif etmipqdir (1787), TİTANİT, sfen—mineral, Kimyə- BH TəpKHMÖH CaTiO1SiO,1. Fe”” , Fe”t, Mn, Sn, Nb, Cr, 1276-nək (Ce, Y),Oəs qatıpıqları olur. Monoklinik sin- qoniyada kristallapır. Sərbəst kris- tallar, dənəli, iynəvarı, radial- pqualı aqreqatlar əmələ gətirir. Rən- gi sarı, qəhvəyi, yapıl, bə”zən qara, qırmızımtıl olur. Almaz parıltı- lıdır. Sərtliyi 5—6: sıxlıqı 3300— 3600 kq "m?. Maqmatik suxurlarda ge- nip Yayılmıstit aksessor mineraldır. Həmcinin qneyslərdə, kristallik ipist- lərdə, kvars damarlarında rast gə- lir. Pəffaf nəvləri yarımqiymətli dapdır. Beyuk yıqımları titan al- maq ucun xammaldır.

TİTANLAR (Tiapez)—qədim yunan mifologiyasında Uranın və Geyanın evladları, Zevsin baicılıq etdi- yi Olimpiya allahlarına mərlub ol- mut və Tartara gendərilmii allah- lar. Sonrakı əsatirlərdə giqantlar- la eynilətdirilminlər. Məcazi mə"- nada qeyri-adi aqıla və iste”dada ma- lik adamlar. TİTAN-MAQNETİT—mineral, maq- netitin yuksək titanlı nəvu, Tərki- bində qatıpıq halda A1, V, Gr, Mn vəs. elementlər itptirak edir. Oktaedr formalı kristallar, dənəli aqreqat- lar, qara rəngli kӱtlələr əmələ gə- tirir. Sərtliyi 1555 SIXLIRI 4800 —5300 xə/.,3, T.-m. yataqları ult- raəsasi, əsasi və qələvi suxurlarla əlaqədardır. Həmcinin səpintilərdə də rast gəlir. Dəmir, titan və vana- dium almaq ucun xammaldır.

TMTƏ, neixkoma (iyu. leukös—ar “F...OMa), 6 en M o—xes3yH buynuz qi- pasının capıqlaqmıst dəyipikliyi, pəffaflıqrının və iquakecirmə qabi- liyyətinin muəyyən dərəcə pozulması ilə təzahur edir. Arır iltihabi pro- seslərdən, buynuz toxumasının dərin YƏDƏLƏNMƏSİ NƏTİCƏSİNDƏ xora əmələ gəlməsindən, yaxud gezun travmasın- dan bat verir. Bə”zən anadangəlmə (bətndaxili iltihabi proseslərdən) də olur. T. zamanı gezun buynuz qipası xarakterik aqımtıl rəng alır (ley- koma adı da buradandır), gərmə zəif-


turpusunun


288



nəinp, MyanuvəcHM: hmnəptuannap (dionin, sarı civə məlhəmi və s.), fi- zioterapiya, toxuma mualicəsi, kera- toplastika və s. THTHKAKA (Titicaca)—Hənyön Ame- rigada ən blk gəl. Peru ilə Boli- viyanın sərhədindədir. Sah. 8300 km?, maks. dərinliyi M. Yer gu- rəsinin ən iri yuksək (3812 m) daq ge- ludur. Tektonik məniqəlidir. Gələ coxlu cay tekulur. T.-dan Desaquade- ro cayı axır. Balıq ovlanır. Muhum portu Punodur (Peru). C.-p. sahilin- də və adalarda Qiauanako qədim Hin- di mədəniyyətinin abidələrinə rast gəlinir. tİtO, Bro z Tito (Vqoq Tİo) İo- sip (25.5.1892, Xorvatiya, Kumrovets —4.5.1980, Lublyanay Belqradda dəfn edilmipdir)— Yuqoslaviya və beynəl- xalq gommunist və fəhlə hərəkatı, YSFR partiya, dəevlət və hərbi xadimi. Marital (1943). Uc dəfə Yuqoslaviya Xalq Qəhrəmanı (1944, 1972, 1977). Yuqoslaviya Sosialist Əməyi Qəhrəma- nı (1950). 1910 ildə Xorvatiya və Sla- voniya S.-D. partiyasına daxil ol- mutpdur. 1913 ildə Avstriya-Macarıs- tan tFlkuna caqırılmınp, Birinci dunya mӱharibəsinin baplanqıcında | | əsgərlər arasında muharibə əleyhinə təbliqat apardırı- na gərə tutularaq




ən cəbhəyə gəendə- rilmiit, 1915 ilin yazında yaralana-


raq ruslara əsir dini, ib. qradda 1917 il iyul tə"tilində iptirak etdiyinə gərə Ura- la surgun edilmiit, = oktyabrda Omskda Qızıl qvardiyaya daxil olaraq bolie- viklərlə birlikdə kəndlilər arasında inqilabi ip aparmındı. 1920 ildə vətənə qayıdan T. Y nist Partiyasına (YKP) daxil olmupq- du. 1928 ilin avqustunda tutularaq 5 il mӱddətinə həbs cəzasına məhkum edilmindi. Həbsdən buraxıldıqdan ə sonra 1934 ilin dekabrında KP MK və MK Siyasi Burosunun hey secilmitidi. 1935—36 illərdə oskvada Kominterndə ipləmitdir. 1936 cldə gizli surətdə vətənə qa- yıdaraq YKP-yə bapcılıq etmim, 1940 ildə onun bap katibi secilmiidi. Yu- qoslaviyada milli azadlıq muharibəsi zamanı (1941—45) Xalq Azadlıq Ordu- əv anın öanı komandanı olmupidu. 1943 ildə Yuqoslaviya Milli Azadlıq Komitəsinin, 1945 ilin martında Yu- qoslaviya Demokratik Federativ Mu- vəqqəti həkumətinin sədri, avqustunda isə Yuqoslaviya Federativ Xalq Resp.- sı (YFXR) hekumətinin baticısı se- cilmitdir. 1953—63 illərdə YFXR İttifaq İcraiyyə vecesinin sədri olmupdu. 6-cı qurultayın (1952) YKP- ni Yuqoslaviya Kommunistlər İtti- faqı (YKİ) adlandırmaq barədə qə- rarından sonra T. YKİ-nin baij ka- tibi secildi (1966 ildən sədri). T. 1953—80 illərdə YSFR prezidenti idi. Bir cox orden və medallarla, həmcinin Lenin ordeni, “Qələbəə, ÖKT- yabr İnqilabı ordenləri, 1-ci dərə- cəli Suvorov ordeni, digər xarici ordenlərlə təltif edilmipdir. Mos- Kkvada, Omskda adına meydan, gӱcə və s., Yuqoslaviyada Titoqrad ii, var,


oslaviya Kommu- də


TİTİKAKA


Ə : isr səri: İzbr M.,


Əd.: Decermic B., Ətapı jiznen- noqo puti Tito, Belqrad, 1972,


TMTÖB Vladimir Georgiyevic (d. 1.1.1947, Cita vil., CperencK m, )— aa EY yuyur | təyyarəci- i | kosmonavtı. Pod- 2 polkovnik. 1971 il- 2 dən Sov.İKP uzvu. — 1970 ildə Cerniqov . Ali Hərbi Avia- . siYa Təyyarəciləri Məktəbini bitir- dikdən sonra HHQ- də tə”limatcı, aviasiya polkunda belmə komandiri olmutdur. 1976 il- a dən kosmonavtlar dəstəsindədir. 1963 il aprelin 20— 22-də €Colya T-Bə kosmik gəmisi ilə kosmosa ucmutdur (G. M. Strekalov və . Serebrovla birgə). Lenin orden ilə təltif edilmiptdir. İTOV German Stepanovic (d. 11.9, 1935, Altay vil., Kosixa r-nu, Verxne- ye Jilino k.)—SSRİ təyyarəci-kosmo-


STATHİ i reci,




navtı, aviasiya gen.-l.-ı, Sovet İtti- faqı Qəhrəmanı (1961). 1961 ildən - Sov. İKP uzvu. 1957

ildə Stalinqrad

Hərbi Aviasiya

Məktəbini bitir-

mipdir. 1960 ildən


kosmonavtlar dəs- təsindədir, T. 1961 il avqustun 6—7-də cVostok-286 gəmisin- də bəiəriyyət tari- xində ikinci dəfə kosmosa ucmu:i və Yer ətrafına 17 V devrə vuraraq 700 min km-dən artıq məsafə qət etmipdir. 1968 ildə N. Y. Jukovski ad, Hərbi- Hava Muhəndisləri İn-tunu, 1972 il-

E. Y. 20 an. Bam Təpap- gah Hərbi Akademiyasını bitirmiit- dir. SSRİ Ali Sovetinin (6—7-ci caqırın) deputatı olmuidur. 2 dəfə Lenin ordeni və medallarla, həmcinin xarici əlkə ordenləri ilə təltif olunmutdur. T.-a BXR Sosialist Əmə- yi Qəhrəmanı, VSR Əmək Qəhrəmanı, MXR Qəhrəmanı adı verilmiidir. Ayın arxa tərəfindəki kraterlərin- dən biri T.-un adınadır.


Əsəri: Qolubal mol planeta, M.,


1982. Əd. Romanov A., Kosmonavt-Dva, M., 1979.


TİTOV Pyotr Akindinovic (1843— 28.8.1894, Peterburq)—rus gəmiqayır- ma ustası (əz-ezunə Ə) ənmiidir),. 1859 ildə Peterburqda Nevsk gəmi- qayırma z-dunun e”malatxanasında i1-


ləməyə bailamıinl, orada fəhləlik- dən usta vəzifəsinə qədər Yuksəlmipt- freqatının


ir. cGeneral-admiralı (1873), “PasöoynnKə (1878) Bə eBecrHHkə (1880) kliperlərinin (yelkənli gəmi nəvudur) və bapqa gəmilərin tikilib qurapdırılmasına rəhbərlik etmiit- dir. Gəmiqayırma sahəsində bir sıra mӱtərəqqi texnoloji proseslər ipt- ləyib hazırlamınl, gəmi gəvdəsini su altında tə”mir etmək ucun kesson

| mipdir.

TİTOV-VEL ES (1952 ilədək Veles) — Yuqoslaviyada Makedoniya Sosialist Resp,.-sında təhər. Əh, 42 min (1977).


Nəql. qovpaqı, Metal e"malı, keramika, toxuculuq, yeyinti sənayesi


var. |

TİTOVO-ӰJİTSE 

U jitse) — Yuqoslaviyada, Sosialist Resp.-sında ipəhər. min (1978). Nəql. qovilaqı. Metal e”ma- lı, toxuculuq, yungul sənaye, Yaxınlı-


(1946 ilədək


səh, 63


qında metallurgiya MYƏCCHCƏCH Bap, TİTOQRAD (1952 ilədək Podqo- ritsa)—Yuqoslaviyada ptəhər. Cer- noqoriya Sosialist Resp.-sının pay- taxtı. Ribnitsa cayının Moraca cayı- na təkulduyu yerdədir. Nəql. qovpaqı, D.y. onu Adriatik in Bar və Dubrovnik portları ilə birlətdirir. Aeroport. min (1978). Alumi- nium, metal e”malı, yungul, toxuculuq, yeyinti sənayesi, un-t var.

Muasir T.-ın Yerində qədimdə ro- malıların yapayını məskəni olmuii- dur. əsrdən—Cernoqoriya ərazisi slavyan tayfaları ilə məskgunlai1- dıqdan sonra bura Ribnitsa, təqr. 1330 ildən isə Podqoritsa adlanmınldır, 15 əsrin sonunda Osmanlı imperi- yasının tərkibinə qatılmıt, Berlin konqresinin (1878) qərarına əsasən Cernoqoriyaya qaytarılmınldı. 1945 ilin aprelindən ernoqoriya Xalq Resp.-sının (1963 ildən Cernoqoriya Sosialist Resp.-sı) paytaxtıdır. 1952 ildə İ. Broz Titonun iqərəfinə T. adlandırılmıpdır.

T.-da turk qalasının (1474—77: 1879 ildə daqıdılmındır) və onun yaxınlıqındakı Podqoritsa it.-nin (17—19 əsrlərə aid yaqayıti evləri qalıqları iman olunmutdur. 1 əsrin sonu—20 əsrin əvvəllərində sa- lınmın yeni Podqoritsa pt. İkinci dunya muharibəsi (1939—45) dəvrun- də daqıdılmındır. 1950—70-ci il- lərdə muasir yatpayıti məhəllələri, ic- timai binalar (“Cernoqoriyaə, €llon- qoritsaz mehmanxanaları, 4*Bekoguni- vermarı və s.) tikilmitpdir. T.-biH yaxınlıqında antik Dokleya p1.-nin 0 ə

TİTON MƏRTƏBƏSİ (ƏSRİ) Qqə- dim yunan mifologiyası qəhrəmanı Tudonyu (Tithönös) sum —.:- lıq dənizi sahəsində Yura sistemi ust pe”bəsinin ӱst (apaqıdan dər- duncu) mərtəbəsi. 18 ildə alman


geoloqu A. Oppel ayırmıpndır. Ce- kuntuləri SSRİ-də Krım, Qafqaz və Kopetdaqda yayılmıntdır. "M.


stratiqrafik həcminə gərə Pyərqi Av- ropa platformasında Volqa mərtəbə- sinin ekvivalentidir. Azərb.SSR-də Kicik və Beyuk Qafqazda var: qırmı- zımtıl-boz, bə"zən dolomitlətmiya


əhəngdapıdan ibarətdir. Xarakter Da molyusklardır. İTR (fr. İse—keyfiyyət, xasiyyət-


namə)—1 ml məhlulda həllolan və ya verilmip məhlulun 1 ml-i ilə birlə- iyən maddənin qramla miqdarı. Mə”lum titrli məhlullar stan- dart məhlullardır. T. ajtaqıdakı formul ilə hesablanır: q Pp/

T—məhlulun titri (q/ml),

R—numunənin kutləsi (?),

U—məhlulun həcmi (ml). TİTR, toxuculu (ə. və Ya sapların xətti sıxlıqını bil- dirən vahidin kehnə adı. SSRİ-də T. 1956 ildən tekslə əvəz əllə. | TİTR, kinoda—filmdə yazı: bap- lıq, aralıq və sonluq T.-ləri, həmci- nin kadrdaxili, yə”ni dublyaj edil-



TİFLİS AZƏRBAYCAN TEATRI


289



mədən buraxılan xarici filmlərin numayiti zamanı istifadə olunan subtitrlər olur. Səssiz film- lərdə T. vasitəsilə dialoqun məzmunu bildirilir, ekranda baiq verən hadi-

sələrin zaman və məkanı haqqında 

mə”lumat verilirdi. Səsli kinoda, əsasən, bailıq T.-ləri olur. TİTRƏK (Vpqa)—taxıllar fəsilə- sindən coxillik və ya birillik bitki cinsi. Cicək qrupu supurgədir. Av- ropa, Qərbi Asiya, PQimali “ə HKa BƏ yn erikada 25-dək, Eri-də 5—6, o cӱmlədən Azərb.SSR-də 3 nevu mə"lumdur. Mepələrdə, kolluqlarda, cəmənliklərdə, yol gənarlarında, adə- tən, Yuxarı dar quripaqlarında yayıl- mıppdır. rta Q. (V.tedba) və ki- cik T. (V. pipoq) nevləri otlaq bitki- ləridir. Beyuk T. (V. taxipa) də daxil olmaqla, orta T. və kicik T. dekorativ bitki kimi becərilir. TİTRƏTMƏ—soyuq hissi kecirdikdə qan damarlarının spazmasından tərə- nən vəziyyət. Əzələnin titrəməsi və də- inin spazması ilə mutpayiət olunur. . cox vaxt infeksion, travma və s. xəstəliklərdə qızdırmadan qabaq bali verir. Saqlam insanlarda T. normal qoruyucu reaksiya kimi soyuqdan olur. Bə”zən qorxu və həyəcandan da ola


bilər.

TİTRİMETRİK ANALİZ—ciqdari analiz çsulu, geturulmull miqdar- da tə”yin olunan maddə ilə ə yaya girən mə"lum qatılıqlı məhlul həc- mini əlcməyə əsaslanır (bax Həcmi analiz). T.a.-də cəkdurmə, neytrallati- ma, oksidlətmə—reduksiya, kompleks əmələgəlmə reaksiyalarından istifa- də edilir.

T.a.-in bir necə usulu var.

Analiz olunan numunənin standart məhlulla titrlənməsinə əsaslanan bir- bapa titrləmə:s nӱmunənin çzərinə ar- tıq miqdar standart məhlul əlavə edi- lib, onun qatılıqının bapqa bir standart məhlulla titrlənməsinə əsas- lanan tərsinə və ya qzlıqa gərə titr- ləməş numunənin titrlənə bilən bai- qa maddə ilə birləidirilməsinə və axırıncının titrlənməsinə əsasən maddə miqdarının tapılmasına əsas- lanan əvəzləmə titrlənməsi.

T.a. yalnızsu ilə deyil, ӱzvi həll- edicilər ilə də aparılır. Uzvi həll- edicilərdə səthi gərilmə suya nisbə- tən az olduqundan, damcılar kicik və buna gərə də usul daha dəqiq olur. TİTRLƏMƏ — həcmi analiz usulu: standart məhlulu tədriclə analiz olunan məhlul ӱzərinə əlavə etməklə sonuncunun qatılıqı muəyYYƏN edilir. Əlavə olunan məhlulun həcmi buret- lə əlculur. T.-nin sonu KİMYƏVİ İN- dikator və ya cihazlarla (bax Qitri- metrik analiz) tə”yin edilir. TİTTA RӰFFO (Ta Kiğo) (əsl adı və familiyası Ruffo Kafye Titta: 9.6.1877, Piza — 5.7.1953, Florensiya: Milanda dəfn olunmuii- dur)—italyan muqənnisi (bariton),

pera səhnəsində ilk dəfə 1898 ildə Romada oxumu:i, sonralar İtaliya- nın bir cox teatrlarında, xarici


əlkələrdə (Rusiyada la) cıxıp etmiit- 0-ci illərdə *-Metropoliten-


dir. operacda oxumuni, 1931 ildən səhnədən uzaqlapmıtdır. T. fəal antifaitist,


sulh uqrunda mubariz idi. Nadir, zəngin tembrli, geni:il diapazonlu səsi olan T.R.-nun ifası ekspressiv- liyi ilə fərqlənmitndir. Partiyala-


ASE—19, c. 9


rı: Riqoletto, Yaqo (“Riqolettoz, 4“Otelloz, C. Verdi), Hamlet (c Ham- letə, PT, Toma), Fiqaro (“Sevilya bər- bəriz, C. Rossini), Skarpia (“Toskaz, C, Puccini), Demon (4“Demonu, A. Ru- biniteyn) və s. Əsəri: Parabola moen jizni, Vos- pominanin, M.—L., 1966. Ruffo.


Əd.: Less A., Titt i tvorcestvo, M., 198 TİTUL (lat. (KiTPiz—yazıqy fəxri ad) —1) ayrı-ayrı ipəxslərə verilən, Ya- xud irsən gecən fəxri ad (məs., qraf, dersəqu SSRİ-də T.-lar 1917 il Okt- Yabr inqilabından sonra ləqv edil- mipdir. 2) Burjua huququnda hər hansı Huququn əsası: məs., alqı-sat- qı T.-u, baqıplama T.-u və s. 3) Ti- tul siyahısı. 4) Poliqrafiyada ti- tul vərəqi. TİTUL VƏRƏQİ, titu l—poliqra- fiyada kitabın adı, muəllifi və ya muəlliflər qrupu, nətriyyatın adı, kitabın cap olunduqu yer və il gestə- pərən 1-ci və Ya ilk qopa səhifəsi. İTUL SİYAHISI, SSRİ -də— tikilməkdə olan (yenidən qurulan) və əsaslı vəsait qoyulupqu planına daxil edilən obyektlərin adbaad si- yahısı. Siyahıda tikintinin adı və Yerlətdiyi yer, bapilanması və qur- tarması ili, layihə gucu, smeta də- yəri, əsaslı vəsait qoyulupqunun həc- mi ӱzrə tappırıqlar, istehsal guc- lərinin və əsas fondların iitə sa- lınması gestərilir. TİURAM — tetranetilinurandişua-


Jiznh


ə


7 | –

fid (SN:),CS— 5 — 5 — S — N(CHə3), rəngsiz kristal maddə. Xloroformda yaxpı, spirt və efirdə pis həll olur. Suda həll olmur. 1462S-də əri- yir. T. natrium dialkilditiokarboma- tın xlor, brom və hidrogen-peroksidlə oksidlətiməsindən alınır.


5 2 Vq 2(CHə),N —€C — ahı 5Ca


S əsa bə


T. kaucukun vulkanizasiyasını sur"- ətləndirən maddə və cpomarsolq, €TH- ramg adı altında fungisid kimi ii1- lədilir.

TİF—bax Yatalaq.

TİFDRUK (alm. Tte(aqisK), poli- qrafiyada—dərin cap usulunun ikinci adı.

TİFLİS— Tbilisi (i.-nin 1936 ilə- dək adı. |

TİFLİS AZƏRBAYCAN TEATRI, M. F. Axundov ad. Tiflis Azərbaycan Dram Teatrı —19 əsrin sonu—20 əsrin 1-ci yarı- sında Tiflisdə fəaliyyət gestərmit Azərb. teatrı. Tiflisdə Azərb. teat- rının tarixi 1873 ildə Azərb. teatr əvəskarlarının tamataya qoyduru cLənkəran xanının vəzirik (M. F. Axundov) komediyası ilə bailanır. Tamaalar ara-sıra Tiflisdəki cGur- cu dvoryan teatrız, *Mirə, “Arsruniz, sonralar isə *Kazyonnı teatrə, Zuba- lov ad. Xalq Evi, “Auditoriyag və s. teatrların binasında gestərilirdi. 20 əsrin əvvəllərində teatrın reper- tuarında Azərb, yazıcılarının əsər-


ləri ilə yanaplı Qərb dramaturqları- nın pyeslərindən təbdil olunmupq ta- mapalar da muhum yer tuturdu. Bu dovrdə teatrın səhnəsində həm operet- talar, vodevillər, həm də murəkkəb sujetli faciələr, psixoloji dram və komediyalar tamataya qoyulmutdur. Bu illərdə teatrın səhnəsində M. Abbasov, M. Quliyev, İ. İsfahanlı, Ə. Yuzbapov, M. Kirmanimahlı, Ə. Salahlı, Ə. Pyahsabahlı, Geyərcin xazım, Gevhər xanım, Tərlan xanım, Gulsabah xanım, Rəhilə xanım, Vera Arsen, Asya xanım, P, Tanailidi, M. Kavtaradze, M. Ələsgərov, N. İbrahi- mov, Ə. Qurbanov, M. Sən”ani, M. Mərdanov, Ə. Naxcıvanlı, H. Kecər- li, H. Səbri, İ. Cıldırov, Ə. Xə- lilov, İ. Həqqi, H. İsmayılov, H. Hapımlı, Ə. Bayramov, H. Minasa- zov və b. cıxvpiy etmitidir. M. Abba- sov, Ə. B. Haqverdiyev, M. Kirman- pahlı, M. Ələsgərov, Əbulfət Vəli, Sidqi Ruhulla, H. Kəcərli və 6. ta- mapaların quruluzicu rej. olmutlar. H. Ərəblinski dəfələrlə Tiflisdə qastrol tamaaları vermit, onun T.A.t.-nda aktyor və rej. kimi cıxıii- ları teatrın gələcək inkipafına muhum tə”sir etmiidir. Bu dəvrdə C. Məmmədquluzadə, Ə. B. Haqverdiyev,

Cavid, U. Hacıbəyov, M. ah- taxtlı, Ə. F. Ne”manzadə, Ə. Qəmku- sar, E. Sultanov və b. Azərb. ziyalı- ları T.A.t.-na yaxından kəmək gəs- tərmiplər. Truppa Zaqafqaziya və Orta Asiyanın muxtəlif iiəhərlərin- də, Cənubi Azərb. və Turkiyədə qast- rol tamapaları vermiidir.

Sovet hakimiyyəti illərində Tif- lisdəki dram cəmiyyətləri, kicik teatr truppaları birlətdirildi. 1922 ildə

F. Axundov ad. Tiflis Azərbaycan Dram Teatrı yaradıldı. 20-ci illə- rin ortalarında Tiflisin 4“PPeytan- bazarı məhəlləsindəki N. Nərimanov ad. klub T. A.t.-na verildi. Bu illər- də teatrın kollektivinə yeni aktyor- lar (Ə. Seyfi, İ. Osmanlı, S. Məv- ləvi, Ə. Anatollu, Cumcum, Ə. Rza- Yev, A. Məmmədov və 6.) və aktrisalar (S. Orlinskaya, Qəmər xanım, R. Ta- qıyeva, N. Behbudova, B. Quliyeva, D. Abbasova, N. Əlixanova, F. Gəncins- kaya, Surəyya xanım, İsmət xanım, Gulbahar xanım və 6.) gəldi. Rej. A. Tuqanovun teatra də"vət edilməsi ta- mapaların geyfiyyətinə əhəmiyyətli tə”"sir gestərdi. 20—30-cu illərdə teatrın səhnəsində Qərbi Avropa və rus dramaturqlarının (V. PQekspirin cOtelloUz, € haMnerə, |Pillerin c Məkr və məhəbbətə, A. Korneycukun “Polad Qartalq, N. Qoqolun c“Mufət- tiplə pyesləri və s.), Azərb. yazıcıla- rının (C. Məmmədquluzadənin cAna- mın kitabız, N. Nərimanovun “Nadir iyahə, H. Cavidin cİblisə, cuUcurumə, “Knyazə, “Səyavuiiv, S. S. Axundovun c Piq və intiqamə, C. Cabbarlının cOd gəliniə, *Aydınu, “Oqtay Elor- “ən c1905-ci ildəz, “Almas, “Sevilə, € car", B. Talıblının cKef icin- dəəm, M. KirmaniahlınıncUc cərəyanı və s.) pyesləri tamapaya qoyulmutdur.

Beiyk Vətən muharibəsi (1941—45) illərində teatrın kollektivi Gurc. SSR-in muxtəlif r-nlarında, k.t. və sənaye mӱəssisələrində cıxıtp etmiiq, cəbhə həyatından səhnələr, hərbi-və- tənpərvərlik məvzusunda tamaiyalar (R. Rzanın “Vəfat, Z. Xəlilin *İn- tiqamə, M. İbrahimovun c“Məhəbbətə,


290



M. Huseyn və İ. Əfəndiyevin c“İnti- zarə, R. PPahvələdin “Qız qalası və s.) 00. 1947 ilin yanvar ayında T. A. t, fəaliyyətini dayan- dırmıpdır.


Ədl Hacı yev A., Tiflis ədəbi muhiti, B., 1980: yenə onun, Tiflis Azərbaycan teatrı, B., 1984,


TİFLİS ƏMİRLİYİ—Gurcustanda mӱsəlman əmirlərinin idarə etdiyi feodal hakimliyi. PTərqi Gurcustan- da məhkəmlənən ərəblər 8 əsrin 30- cu illərində buraya əz əmirlərini tə”Yin etmitdilər. Əvvəlcə butun |Pər- qi Gurcustan Tiflis əmirinə tabe idi. Lakin gӱrcu xalqının mubarizə- si nəticəsində əmirliyin ərazisi get- dikcə azalırdı. əsrdə əmirliyin akimiyyəti altında təkcə Kartli, 11


əsrdə isə yalnız Tiflis və onun ətra- T


fı qalmıntdı. 9 əsrin 80-ci illə- rindən əmirlər xəlifənin asılılı- Eından cıxdılar və 11 əsrin sonuna- dək mustəqilliklərini saxladılar. 1122 ildə Qurucu Davidin qopunları Tiflisi tutdu və iqəhər birlətmiyl Gurcustanın paytaxtı oldu.

  • TİFLİS ƏXBARIz—4Tiflisski-

ye vedomostin qəzetinin (1828—33) Azərb. dilində buraxılan variantı. 1832—33 illərdə Tiflisdə nəptr olun- mupdur. Necə nəmrəsi cıxdırı mə”- lum deyil.4Q.əfnda Azərb, dilinə tər-" cӱmə olunmuit rəsmi həkumət xəbər- ləri, dəvlətin əmr və qərarları, daxi- li və xarici xəbərlər dərc olunurdu. Ədə Axundov N., Azərbaycanda devri mətbuat, B., 1965: yenə onun, Sənədlərin dili ilə, B., 1980: Vate- pvili D. L., Russkan obtestvennaal


MhiCTb H meuaTb Ha Kavkaze v pervoN tre-- TM XIX neka, M., 1973.


TİFLİS NUMAYİİYİ (1901)—ap- relin 22-də (mayın 5-də) fəhlələrin siyasi numayili, RSDFP Tiflis Komitəsinin intibahnamə və carı- rıpları numayityin kecirilməsin- də muhum rol oynadı. Həkumət numayi- iqi pozmaq ucun iyəhərə qopun gətirdi və həbslər kecirdi, lakin məqsədinə nail ola bilmədi. Kecirilən numa- yitpdə bi necə min fəhlə iptirak edirdi. Nuӱmayipcilər K. Marks və . Engelsin pəkillərini,gurcu, rus, erməni dillərində cButun əlkələrin proletarları, birləpqin | iquarı olan qırmızı bayraq qaldırmınqdı- lar. Kazaklarla və polislə toqqupq- ma zamanı 14 fəhlə yaralandı, 50 nə- ər həbs olundu. Leninci cİskraq u numayiti cbutun 5 ucun ta- rixi əhəmiyyəti olanı hadisə adlan- dırmındır. TİFLOPEDAQOGİKA (yun. typh- 1ӧ5—kor 4- pedaqogika) — defektologiya- nın kor və zəif gərən upyaqların tər- biyəsi, təhsili və əmək tə”limi poz lemləri ilə məptqul olan sahəsi. Kop- lar ucun ilk məktəb 1784 ildə Paris- də, 1.-nın banisi fransız pedaqoqu V. Hayun tərəfindən acılmıpp, Rusi- yada isə ilk belə məktəb 1807 ildə Pe- terburqda Yaradılmındır.

Rİ-də korlar ucun məktəblərin təpkili Sovet hakimiyyətinin ilk gun- lərindən xalq maarifi sisteminə da- xil edilmipdir. Azərb.SSR-də gor- lar və zəif gerən uplaqlar ucun məktəb 1936 ildə Bakıda yaradılmınqdır. Marksizm-leninizm pedaqogikasının

mumi prinsiplərinə əsaslanan sovet “sı kor və zəif uplaqların zehni


TİFLİS ƏMİRLİYİ


və fiziki qabiliyyətini inkitaf et- dirmək, onlara umumi orta təhsil vermək (biliklərin əsasını eyrətmək), onları kommunist əxlaqı və materia- list dunyagerupqu ruhunda tərbiyə et- mək, həyata və əməyə alılpdırmaq məqsə- di gudur. Bax həmcinin Defektolo- giya məqaləsinə., TİFON (Turhol)—qədim yunan mi- fologiyasında nın odnəfəsli əjdaha. T.-a qalib gələn Zevs Etna da- RINI ə ӱzərinə tekmulidu (T.-un nəfəsi Etnanın zirvəsindən od, dap və tustu pəklində cıxırdı),. TİFTİK—1) qoyun, keci, dəvə, ada- doviyanı və xəzli heyvanların narın tuku. Heyvanların narın yunu (Qqa- lın yunun alt qatı), adətən T.-dən iba- rətdir. Vəhti Heyvanların qın xə- zindəki tӱklərin alt, zərif qatı da . adlanır. Zərifyunlu qoyunların, tiftikverən keci və adadoviyanı cins- lərinin tuk ertuyu tamamilə T.-dən ibarətdir. Qoyun T.-indən (nazikliyi 15—25 mkm) ən zərif və məhkəm iplik istehsal edilir: bundan ən yaxpı DƏ parcalar, keci T.-indən, əsasən, Yaylıqları, dəvə və adadovtanı T.- indən isə trikotaj mə”mulatları ha- zırlanır. 2) Pambıq T.-i normal lif- ləri ayırdıqdan sonra pambıq toxumu Hələ qalan qısa liflərdir.

İXVİN—RSFSR Leninqrad vil.- ndə pqəhər. Tixvin r-nunun mərkəzi. D.Y. və avtomobil yolları qovpaqı. Əh. 66 min (1984). Metallurgiya, ma- ipınqayırma, mettə-kimya sənayesi, ev- tikmə kombinatı: orta ixtisas mək- təbləri, politexnik in-tunun filia- lı, N. A. Rimski-Korsakovun ev-mu- zeyi və s, var. 1-ci dərəcəli Vətən mu- haribəsi ordeni ilə təltif olunmui- dur ə TİXVİNSKİ Sergey Leonidovic (d. 1.9.1918, dən sovet tarix- cisi, diplomat, S.SRİ EA akad. (1982, m. ӱzvu 1968), 1941 ildən Sov,İKP uzvu. 1939—57 illərdə Cin, B. Bri- taniya və Yaponiyada diplomatik nit- də olmupdur: fəvqəl”adə və səlahiy- yətli səfir dərəcəsi var, Moskva Bey- nəlxalq Munasibətlər -tunun prof. (1798 ildən), SSRİ EA Cin aslıq

n-tunun direktoru (1960), SSRİ EA Asiya xalqları (1961—63) və Dunya so- sializm sisteminin iqtisadiyyatı 1 in-tlarının direktor muca- vini, YUNESKO-nun İcraiyyə ura- sında SŞRİ-nin numayəndəsi (1968 — 72) olmutdur. c“Novaya i noveytaya is- tə itini Sam redaktoru (1974), SS Xarici İpplər Nazir- liyi Diplomatiya Akademiyasının rek- toru, SSRİ EA Tarix bəlməsinin akad.-katibi, sovet tarixciləri milli komitəsinin sədridir. Batplıca təd- qiqatları Uzaq PTərq əlkələrinin, itən Cinin yeni və ən yeni tarixi və beynəlxalq munasibətlər tarixi sa- həsindədir. 7 orden və medallarla təltif edilmipdir.

Əsərləri: Sunı İt-sen. Vnetpne-

politiceskie vozzrenil i praktika, M.,

64, İstoril Kital i sovremennostı, M., 1976: Dvijenie za reformı v Kitae v kon- pe XTX veka, 2 izd., M., 1980. TİXOV Qavriil Adrianovic (1.5. 1875, Smolevicis indiki Minsk vil.— 25.1.1960, Alma-Ata)—sovet astrono- mu. SSRİ EA m. Ol 1927), Qazax. SSR EA akad. (1946). Qədqiqatları avtrobotanika, astrometriya və spek- trofotometriyaya aiddir. Marsın


THXOAPÖM


səthinin vəyerin bitki aləminin spek- trofotometrik xassələrinin paralel əyrənilməsinə dair əsərləri astro- botanikanın batlanqıcı olmutdur, r cox ipləri atm. optikası və ae-

topəkilcəkməyə aiddir. T. bir necə astronomik cihaz quraqidırmınp-


Bi ro


dır. Lenin ordeni, Qırmızı Əmən Bayraqı ordeni və medallarla təltif edilmiidir.

Ədl Suslov A. K., Qavriil Adria- novic Tixov, 1875—1960, L., 1980.


(T:sho4qopa)—sərcəki- milər dəstəsinin suzərlər fəsiləsin- dən qutp cinsi. Yeganə numayəndəsi T.-dur (T. tiqaqya). Uz. 18 sm-dir. Dimdiyi bizpəkillidir. Qanadları qara qarıttıq moruqu-qırmızıdır. Mərkəzi və Cənubi Avropa, Qərbi və Mərkəzi Asiya d-rında, SSRİ-də isə aoraızn və Orta Asiya d-rında ya- yılmıpdır. 2—5 yumurta qoyur. Cucu-


lər və xirda xərcənglərlə qidalanır. TİXOMİROV Vikto asilyevic (d, 23.12.1912, indiki İvanovo vil., Ki- netptma 1p.)—radioelektronika və avto-


matika sahəsində sovet alimi. SSRİ EA m. uzvu (1953). SSRİ Dəvlət mu- kafatı laureatı (1943, 1945, 1953). 1948 ildən Sov.İKP uzvu. Əsas iplə- i muxtəlif texniki sistemlər ucun, əmcinin bioloji in avto- matlaqpdırılması ucun cihazların yaradılmasına, radiotexniki tədqiqat usullarına aiddir. 2 dəfə Lenin or- deni, 2 bapqa orden və medallarla təl- tif edilmipdir. Əsəri: Biotelemetriceskie siste* mı, M., 1974,


TİXOMİROV Vladinir İvanovic (11.4.1881, Tiflis—5.4.1961, Bakı)— sovet kimyacısı (fiziki-kimya), prof. 1946) Azərb.SSR əməkdar elm xadimi 1946). 1948 ildən Sov.İKP uzvu, 1911—14 illərdə Peterburq Politex- nik İn-tunda fiziki-kimya kafedra" sında assistent vəzifəsində calıpq Mbim, 1921 ildə Bakıya gəlmit, 1922— 518 illərdə indiki Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda fiziki-kimya kafedrasının mudiri ippləmiidldir.

s tədqiqatı Bakı neftinin və ne məhsullarının e”malı zamanı batp verən murəkkəb fiziki-kimyəvi proses" lərə, vulkanik kullərin, gillərin (o cumlədən bentonit gillərin) və bə”- zi mineralların katalitik xassələri: nin eyrənilməsinə aiddir. Azərb.-da yuksək ixtisaslı kadrlar hazırlan- masında xidməti var. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni və medallarla təlti olunmuzldur.

Əd.- İbraqimov İ. A., Abba"


də A. H., Harpnecar cxnanHbıx ner, B-:


TİXOMİROV Mixail Nikolayevic (31.5.1893, Moskva—2.9.1965, orada) — sovet tarixcisi. SSRİ EA agad. (1953) m. uzvu 1946). MDU-da və s. ali MƏK“ təblərdə dərs demiit, 1935 ildən SSRİ EA Tarix İn-tunda, sonralar Slav“ yaniqunaslıq in-tunda calılmındır. 1953—57 illərdə SSRİ EA Tarix elmləri bəlməsinin akad, katibi, 1956 ildən Arxeoqrafiya komissiya: sının sədri idi. Əsas əsərləri ni ya tarixinə və SSRİ xalqlarının tarixinə, slavyaniqunaslıq problem" lərinə, mənbəpqunaslıq, arxeoqrafi- Ya, tarixiqunaslıq və tərki coqra“ fiyaya həsr olunmuttdur. T.-un rəhbər


liyi ilə SSRİ-də olan tarixə ai nadir əlyazmalarının atlı i radılmaqa baplanmıpdı. Polpa EA- nın həqiqi uzvu (1959) idi. 3 orden və 27 təltif edilmitdir. sərləriq Rossinskove qosudarst- vo XU—XUT1 vv., M., 1973: Dre cə M., 1975: Russkoe əə ə


TİXOMİROV Nikolay İvanovic (1860—28.4.1030, Leninqrad) — raket texnikası sahəsində sovet mutəxəs- sisi. 1894 ildən raket mərmiləri— Həə TƏ sirli HaHnap?.)aparMar problemi ilə mətqul olmutl, 1912 ildə Dəniz Nəzirdəyanə mərminin layihəsini təqdim et- midir. 1915 ildə havada və suda hə- rəgət edən Yeni mina tipi yaratmıt- dır. 1921 ildə T.-un təklifi ilə təip- gil edilmiiy laboratoriya onun ixti- ra ı ilə məpqul olmutpt, sonradan SSR -də raket uzrə ilk elmi-tədqi- qat və təcrubə-konstruksiya təppkila- tı olan Qaz Dinamikası Labo atori- na (QDL) cevrilmitpdi. 1930 ildə

. Tustusuz barıtla ippləyən raket mərmiləri ucun barıtın reseptini və texnologiyasını rlamıpt və bunun hs de patent almındır. Ayın arxa tə- rəfindəki kraterlərdən birinə T.-un


adı veri . Moskvada heykəli | qoyulm b : TİXON B


(1971 OV Andrey Nikolayevic (d. M. Smolensk vil., Qjatsk, indiki Qaqarin ip.) vet riyaziyyat" cısı, geofizik. SSRİ EA akad. (1966: m. uzvu 1939). Sosialist Əməyi Qəh- rəmanı (1953). Lenin mukafatı lau- reatı (1966), SSRİ Devlət mukafa- Tbi tı (1953, 1976). 1953 ildən SSRİ EA Tətbiqi Riyaziyyat İn-tu- nun direktor muavinidir (1970 ildən həm də MDU-da hesablama riyaziyyatı və kibernetika fakultəsinin deka- nı). Muhum əsərləri topologiya, funk- sional analiz, diferensial tənlik və sahələrdədir. riyaziyyatın ən abstrakt sahələrinə (sırf riya- ziyyata) və praktika ilə sıx əlaqədar olan riyazi fənlərə dair muhum nə- ticələr almıldır. Topoloji fəza- ların sonsuz hasili (4 T. ... BƏ TaMaM pery/)ap dəsa (€T. dəsşacıı, anlayıplarını elmə daxil etmiii, gecirmə tənliyi nəzəriyyəsinin məsə- lələrini tədqiq etmipdir. Onun ii1- ləri bu nəzəriyyəni fizika və gə zikanın muasir məsələləri ilə bar- layır. T.-un rəhbərliyi ilə elektro- dinamikanın, plazma fizikasının, qaz dinamikasının və s. bir cox mə- sələsi ucun alqoritm verilmiii və tət- edilmitdir. faydalı qazın- tıların geofiziki kətfiyyatı, op- TİK və neytron spektroskopiya, opti- mal idarəetmə və 6. sahədə də 0. tədqiqatlar aparmıpdır. Azərb.SSR- də riyaziyyat elminin inkitpafında, ӱksəkixtisaslı milli kadrlar ye- tipdirilməsində T.-un muhum rolu olmutpdur. 5 dəfə Lenin ordeni, 4 bapqa orden və medallarla təltif edilmitdir.

Əsərləri: Riyazi fizika tənlik- ləri, B., 1962 (A. A. Samarski ilə birgə): eoril funkpiN kompleksnoV peremen- nov, 3 izd., M., 1974 (sovm. s A. Q. Svept- nikovım), Metodı penin nekorrekt- nıx zadac, M., 1979 (sovm, s V. İ. Arse- ninım), Metodı reqularizapin i apri-

ornan informapin, M., 1983, TİXONOV Vyaceslav Vasilyevic (d. 8.2.1928, Moskva vil.-nin Pavlovski


199, cӱ9


ezchərəkətedən mi- G


TİXONOV


Posad k,)—sovet ki- no aktyoru. SSRİ kalq artisti (1974). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1982). Lenin mukafatı laureatı (1980). SSRİ Devlət mu- kafatı laureatı (1970). 1976 ildən Sov.İK.P uzvu. İlk dəfə cFGənc qvar- də (1948) fil- öi İNDƏ ƏKH-/MHUI- dir. Matvey Morozov(*Əhvalat Penkovda bali vermitpdirə, 1958), Viktor Rayski (e Fəvqəl”adə isəz, 1959), Melni- kov (4 Bazar ertəsinədəkə, 1968), İsa- Yev-|Ptirlits (4 Baharın on yeddi anı, 1973, televiziya filmi), İvan İva- novic (4“Qaraqulaq aq Bimə, 1977) rol-




ları ona genin pehrət qazandırmınd- L


dır. T. qəhrəmanın daxili varlıqrını —onun emosional, psixoloji, intel- lektual aləmini yuksək sənətkarlıqla ir edir. “Micman Paninu (1960), € Nikbin faciək (1963), 4 ərə və sulhə (1965—67), 4“Cinahsız cəbhək (1974), ca Dutmən arxasında cəbhəə (1981), “Av-


V.V. Tixonov FBaharın on yeddi anır filmində.


ropa əhvalatı (1984) və s. filmlərdə yadda qalan obrazlar yaratmındır. Lenin ordeni və Oktyabr İnqilabı oln kn təltif edilmipdir. ikolay Aleksan | . 14.5.1905, Xarkov) —. DƏVLƏT ə (d r tiya xadimi. Sosia. xuşu əə: list Əməyi Qəhrə - |. manı (1975, 1982). | SSRİ Deӧevlət mu- kafatı laureatı (1943, 1951), 1940





291



BHHH OXMUUYAYP . 1980 ilin oktyabrın- dan SSRİ Nazirlər Sovetinin sədri- dir. ə x illərdə 77 K zvluyunə namizəd olmuit, 1966 ildən MK uzvudur. 1978 ildən Sov. İKP MK Siyasi Burosu uzvluyunə namizəd idi, 1979 ildən ӱzvudur. Partiyanın 22— 26-cı qurultaylarının numayəndəsi olmupdur. SSR i Sovetinin (5— 11-ci caqırhip) deputatıdır. 1974, 1975, 1978 illərdə Bakıda olmupdur. 9 dəfə Lenin ordeni, 4 a orden və medallarla təltif edilmiidir. Əsəri: Secilmitp nitqlər və məqa=


lələr, B., 1982, TİXONOV Nikolay Seiyonovic (4. 12.1896, Peterburq—8.2.1979, Moskva)


—rus sovet Yazıcı- sı, ictimai xadim. Sosialist Əməyi Qəhrəmanı ə :

enin mukafatı (1970), SSRİ Dəv- lət mukafatı (1942, 1949, 1952) laurea- tı, cXalqlar ara- sında sulhu məh- kəmlətməyə gərək Hə Lenin mukafatı laureatı (1957). Azərb.SSR | xalq pairi (1974). Birinci dunya mu- haribəsi (1914—18), Rusiyada Vətən" nanı muharibəsi I — 20 Bə BeİYK Vətən muharibəsinin (1941—45) nım. tirakcısı olmutpdur. Hindli upla- qın taleyindən danınan cSamig (1920) poemasında Lenin duhasının bəpəri əhəmiyyətindən bəhs edilir. ə və “Braqaq pe”r topluların- da (hər ikisi 1922) Vətəndat muhari- bəsi dəvrunun inqilabi romantikası emosional tərzdə tərənnum olunur. Lenin ideyalarının məlubedilməz- liyYİi və təntənəsi € Ya-y3ər (1934), € Ku4- rov bizimlədirə (1941) poemalarında, c Leninqrad deyupqu qəbul edirg (1943) və s. ocerklərində əksini tapmhızndır. Sulh, İPərq xalqlarının milli azad- lıq və istiqlaliyyəti 1 Utrunda mubarizə |-“Dost əlkəsizt (1936), Fİki axınə (1951), *Sulh tərərdarlarının HKHH- ci AYHİa KOoHTpecHHANƏP (1953) me”p cuz- silələri, € Ar MƏ ”uy3ər (1996), e/T anıb ay-ıMərə (1966), € Anrbı ecyTyHP (1968) hekayə və povest kitablarıy, sovet



408 xalqlarının dostluqunun tərənnumu ildən Sov.İKP uz- 8 g (“Kaxetiya harasına “un ozune (19 ), BY. Qulluqcu ailə- gii ii cGurcustan baharım (1945) tpe”r top- sində doqulmui- gə ı luları və s.| yaradıcılıqının dur. Əmək fəaliyyə- əsas məvzularındandır. Əsərləri tinə parovoz ma- SSRİ xalqları dillərinə, o cumlə-


pinisti kəməkcisi kimi baplamı:n (1924), Dnepropet- rovsk metallurgiya in-tunu bitirdik- dən (1930) sonra muhəndis-texnik ipin- də calınimın, Dnepropetrovsk və Per- vouralsk z-dlarında sex rəisi, bali “Yİ ur (1933—47), Nikopol i1.-n- də 3-d direktoru (1947—50), SSRİ Qara Metallurgiya Nazirliyində bapp idarə rəisi (1950—55), SSRİ qara metallurgiya nazirinin muavini (1955—97), Dnepropetrovsk XTPT-nin sədri (1957—60) ipləmitdir. SSRİ BY Soveti Dəvlət Elmi-İqti- sadi urası sədrinin muavini — SSRİ naziri (1960—63), SSRİ Dəv- lət Plan Komitəsi sədrinin muavi ni—SSRİ naziri (1963—65), SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin muavini (1965—76), 1976 ildən birinci mua.



dən Azərb. dilinə və bir cox xarici dilə tərcumə edilmindir.

T. Azərb. xalqının və ədəbiyyatı- nın Yaxın dostu idi. 1941 ilin dega- brında faiist muhasirəsində olan

eninqradda Ermitajda Nizami Gən: cəvinin anadan olmasının 800 illik yubileyinin kecirilməsinin təgilat- cılarından olmutpdur. Dəfələrlə Azərb.-a gəlmipt, ona bir sıra pte”r- lər həsr etmitpdir. Azərb. ədəbiyyatı, onun gərkəmli simaları haqqında mə- qalə, cıxın və xatirələri var. Azərb. xalqını cpair xalqə adlandırmıpq, Nizami Gəncəvi, Nəsimi, Fuzuli, M. P. Vaqif, M. F. Axundov, C. Məm- mədquluzadə, M. Ə. Sabir, S. Vurqun və b.-nın yaradıcılıqını yuksək qiy- Mətləndirmitdir. Azərb. ədəbiyyatı- nın rus dilinə tərcuməsi sahəsində xidməti var,


292


TİXONRAVOV



Umumdunya Sulh Purasının uzvu, Sovet Sulhu Mudafiə Komitəsinin sədri (1949 indən, SSRİ Nazirlər Soveti yanında ədəbiyyat, incəsənət və me”marlıq sahəsində Lenin və SSRİ Dəvlət mukafatları komitəsinin səd- ri, SSRİ Ali Sovetinin (2—9-cu ca- qırın) deputatı, SSRİ Yazıcılar İttifaqı darə Hey”ətinin katibi (1944 ildən) olmuqidur. 3 dəfə Lenin ordeni, Oktyabr İnqilabı ordeni, ballqa orden və medallarla təltif edilmindir.


Əsərləri: İgid partizan, B., 1955: Azərbaycan dəftəri. PPe”rlər, məqa- lələr, xatirələr, məktublar, cıxıtlar, B., 1979, Altı sutun, B., 1981: Sobr, soc., Tr. 1—7, M., 1973—1977, Stixotvorenin i pozmı, L., 1981, Vremi qeroev. Stixotvo- renil i pozmı, M., 1984, :

d.: Rus sovet ədəbiyyatı tarixi, B., 1976: Məmməd Arirf, Nikolay Tixo- nov, onun *Secilmipt əsərlərin kitabında, c. 1, B., 1967, Turkov A. M., NikolaNi Tixonov, M., 1960, Popmin V. A., Ni- kolag Tixonov, M., 1981,


TİXONRAVOV Mixail Klavdiyevic (29.7.1900, Vladimir—4.3.1974, Mosk- va)—ragetqayırma və kosmonavtika sa- həsində sovet alimi və konstruktoru. Prof. (1962), RSFSR əməkdar elm və texnika xadimi (1970). Sosialist Əmə- Yi Qəhrəmanı (1961). Lenin mukafatı laureatı (1957). N. Y. Jukovski ad. Hərbi-Hava Akademiyasını bitir- mipdir (1925). 1932 ildən reaktiv hərəkəti eyrənən qrupda briqada rəi- si, 1934 ildən Moskva Reaktiv Elmi- Tədqiqat İn-tunda ppe”bə mudiri i1- ləmipdir. Maye yanacaqla ippləyən muhərrikli ilk sovet raketlərinin yaradılması ipinə rəhbərlik etmiindn- dir. 1940-cı illərdə quraqldırılmıin raketlərin layihələnməsi problemləri uzərində calıqlmıt, Yerin ilk sovet sun”i peyklərinin, pilotlu kosmik raketlərin, avtomatik planetlərarası aparatların yaradıcılarından biri olmutidur. Beynəlxalq Astronavtlar Akademiyasının m. uzvu (1968). 2 dəfə Lenin ordeni, 3 balqa orden və me- dallarla təltif olunmutdur.

TİXORETSK—RSFSR Krasnodar eəl- gəsində pqəhər. Tixoretsk r-nunun mər- gəzi. İri d.y. qovtaqı. min (1984). Mapqınqayırma və metal e”ma- lı, yeyinti sənayesiy d.y. nəql. texni-


gumu var. |

TİCİNO (T:sypoy— İtaliya və İsvec- rədə cay. Po cayının sol qolu. Uz. 248 km, hevzəsinin sah. 7,2 min km?. Lepon- tin Alp d-rından baplanır. Aqaqı axını Padan duzənliyindədir. Qar və yaqıti suları ilə qidalanır. SES-lər ər. Gəmiciliyə yararlıdır. Paviya (İtaliya), Bellintsona (İsvecrə) uı.- ləri sahilindədir.

TİCANİ, Ət-Ticani — Yusif Bətpir (1912—1937, Omdurman) —-ərəb pairi (Sudan). Avropa ədəbiyya- tının tə”siri ilə ərəb iie”rini vəzn və formaca yenilətdirməyə sə”y ges- tərmipdir. Ərəb poeziyasında roman- THK cərəyanın bacısıdır. e/rlə- rində vətəndailıq ruhu, mustəmləkə- ciliyə qariı e/tirazla yanapı sufi- lik, kədər və bədbinlik motivləri də əksini tapmıntdır. Əsərləri əlumun- dən soara toplanılıb, cPQəfəqə adı ilə divan halında nər edilmitdir (1942). Muasir ərəb poeziyasına dair məqalələrində orta əsr ən ənələrinə Qarpı cıxmındır.


Ədl Demidcik V. P., Sudanskaa pozzil XX v., Duptanbe, 1972, TİCARƏT—əmtəə tədavulunu, onun istehsal dairəsindən istehlak dai- rəsinə hərəkətini tə”min edən x.t. sahəsi. Xarici, beynəlxalq, daxili T.-dən ibarətdir. Daxili T. tondan ticarətə və pərakəndə ticarətə ay- rılır Xarakteri və rolu hakim is- tehsal usulu ilə muəyyən olunur. İc- timai əmək bəlkusu əsasında və əm- təə-pul munasibətlədinin yarandı- qı, ibtidai-icma quruluiunun da- qılDdıRı dəvrdə meydana gəlmiindir. Natural təsərrufatın hekmranlıq etdiyi quldarlıq qurulupqu və feoda- alizm cəmiyyətində xarici T. ustun idi. Feodalizmin daqıldıqı dəvrdə xarici T.-in inkipafı və bununla əlaqədar Dunya bazarının yaranması əmtəə istehsalının artmasına səbəb olmutdu. Beynəlxalq T.-də iri T. piə- hərlərinin tacirləri həlledici rol oynayırdı. Amerikanın kəifi və Hin- distana dəniz yolunun acılınqı bey- nəlxalq T.-in inkipafına təkan ver- mipdi. Qərbi Avropanın T. iyirkət- ləri Boyuk corrafi kəiflərdən sonra mӱstəmləkələri talan etmək ucun ge- nip imkanlara malik olmupilar. Qul T.-i Hz ə yayılmıtdı. 16—17 əsrlərdə Avropada əmtəə istehsalı və daxili bazarın yaranması əsasında daxili T. hər yerdə inkitpaf etmipi və balplıca olaraq tacirlərin əlində cəmlətmiydi. Bu dəvrdə T.-in coi- qun inkipafı kapitalizmin yaran- masına səbəb olmutidu.

. Kapitalizmdə T.-in rolu və əhəmiy- Yəti dəyipir. Quldarlıq qurulupqu və feodal cəmiyyətlərində tacir kapita- lı istehsalla istehlak arasında va- sitəcilik edirdisə, sənaye kapitaliz- mi iyəraitində sənaye kapitalının xu- susilətmin hissəsi olan ticarət ka- pitalı meydana gəlir. Kapitalist təkrar istehsalı prosesində T. icti- mai kapitalın fasiləsiz təkrar isteh- salını tə”min etməyə baplayır. Daxili T.-in iqtisadi əhəmiyyəti, əmtəə dəv- riyyəsinin həcmi və T. metodları ga- pitalizmin inkitpaf səviyyəsindən ası- lı olur. 19—20 əsrlərin ayrıcında inhisarcı kapitalizmin meydana gəl- məsilə daxili T. sahəsində muhum də- yipikliklər baiq verir. Sənayedə ol- duqu kimi T.-də də kapitalın təmər- kuzlətməsi və mərkəzləpməsi prosesi gedir. İnkitpaf etmiii kapitalist əl- kələrində elmi-texniki tərəqqi bu pro- sesi sur”ətləndirmini və həm daxili, Həm də xarici bazarlarda T, edən T, inhisarlarını, iri T. firma və kon- sernlərini gӱcləndirmiidir. Pəra- kəndə T. kapitalist elkələrində, əsasən, coxfiliallı sistem univer- sal və ixtisaslatmıtn marazalar va- sitəsilə, universal T. isə əsasən, (/ni- vermaqlarda aparılır. İnkipaf et- mip kapitalist əlkələrində qeyri-ər- zaq mallarının T.-i Yuksək dərəcədə ixtisaslipdırılmızpdır. Ucuzlaipi- dırılmıq qiymətlərlə T. edən maraza- lar da geniti Yayılmın, ticarət mər- gəzləri yaranmılldır. Malların kre- ditlə satını muhum yer tutur. İs- tehlak kooperasiyası vasitəsilə apa- rılan koop. T.-i də pi eTMHHI- dir. T.-də reklamın rolu beyukdur. Ərzaq malları T.-ində uuniversam və supermarket maqazalar geni yayıl- mıpdır. Ərzaq malları uzrə pərakən. DƏ ƏMTƏƏ devriyyYəsində ictimai iailə


mӱəssisələrinin (kafeteri, kafe, qəlyanaltı, bufet) xus. c. beyukdur, T.-in xeyli təmərkuzlətməsinə bax- mayaraq muasir kapitalizm iqəraitin- də coxlu xırda T. iqəbəkəsi də qal- maqdadır. İnkipaf edən əlkələrin coxunun daxili T.-ində iri xarici və milli kapital hekmranlıq edir, Bununla yanapı, bu əlkələr ucun cox xırda T. muəssisələrinin olması da xarakterikdir. Xarici T. sahəsində onların sosialist əlkələri ilə bəra- bərlik və qarpılıqlı fayda əsasında iqtisadi əlaqələri məhkəmlənir, bu da onların iqtisadiyyatına, o cӱmlədən T.-in inkipafına xarici kapitalın tə”sirini zəiflədir.

Azərb. da əkinciliyin maldarlıq- dan, sonralar isə sənətkarlırın əkin- cilikdən ayrılması (e.ə. 2-ci minil- lik) nəticəsində tayfalararası muba- dilə ucun iqərait yarandı. PTəhərlə- rin meydana gəlməsi, sənətkarlırın inkitppafı Azərb.-ın beynəlxalq T.-ə qopqulmasına səbəb oldu. Ellinizm devrundə (e,ə. 4—eramızın 2 əsrlə- ri) Atropatena pəhərləri Babilistan, Misir, Hindistan və s. əlkələrlə T. əlaqələri saxlayırdı. Tədavuldə mis, tunc, gumuit, dəmir və s, metallar- dan duzəldilmip mə”mulat əsas yer tuturdu. Sasanilər və Xilafət dəv- rundə PTərq əlkələri ilə T. daha da gӱcləndi. 10 əsrdən baptlayaraq Azərb.- ın Volqaboyu əlkələri və Rusiya ilə T. əlaqələri var idi. Azərb.-a Orta Asiya, Hindistan, Ərəb əlkələri, Bi- zans və s. yerlərdən muxtəlif parca- lar, ətriyyat, ədviyyat, xəz və s. gəti- rilirdi. Xaricə isə ipək, pambıq, kə- tan, Yun parcalar, xalca mə”mulatı, boya, neft, at və s, ixrac edilirdi, Elxanilər dəvrundə beynəlxalq T. xey- li geniiyləndi. Azərb. ərazisindən ge- cən karvan yolları uӱmumdunya T.-ində muhum rol oynayırdı, Bu devrdə T 6. riz Yaxın PTərqin ən bəyuk kəzinə cevrildi. 13 əsrdən monqol- ların Azərb.-da tətbiq etdiyi tamqa gəmrug sistemi T.-in inkipafını ləngidirdi. 1565 ildə Səfəvi Hhəkmda- rı 1 PTah Təhmasib tamqanı ləvv etdi: bu, T.-in r... musbət tə"si gəstərdi. Lakin 17 əsrin sonları—1 əsrin əvvəllərində dəniz yolları va- sitəsilə aparılan T.-in geniplənməsi ilə əlaqədar tranzit-karvan yolları beynəlxalq əhəmiyyətini itirdi. by, T. yollarının gecdiyi Azərb, ipəhər- lərinin iqtisadi həyatına sarsıdıcı zərbə vurdu. 18 əsrdən Volqa— Xəzər yolu ilə Azərb.—Rusiya əlaqələri, ək- sinə, genipləndi. Bu da Həmin yol uzərində yerləpən ipəhərlərin iqtisa- diyYatına musbət tə"sir gestərdi. 19 əsrin əvvəlində Azərb.-ın iyimal hissəsinin Rusiya ilə birlətiməsi ilə onun T.-i də Rusiya T, sisteminə daxil oldu.

Sosializm cəmiyyətində əmtəə-pul munasibətlərinin olması ictimai muӱl- kiyyətin həkmranlırına əsaslanan və sosialist istehsal munasibətlərinin bir Hissəsi olan T.-i zəruri edir. | . Lenin T.-i sosialist iqtisadiy- yatının kecici formalarının ingki: da. muhum halqa və sosializm-

Dİ Əlaqələrin zə H or-

ması hesab edirdi. ə Kom y- NİST partiyası və Sovet devləti ə vet hakimiyyətinin ilk illərindən .--İn inkipafına və təkmillətməsi-

nə beyuk diqqət Yetirir, Milliləi-


, MƏp-



TİCARƏT KAPİTALI 293 ——— TİCARƏT KAPİTALI NDNZML ... şö


dirmə ilə yanaptı muhum xalq

lakı mallarının T.-inə dəvlət ə sarı qoyulmutdu. Əhalinin əmtəə ilə mərkəzləpdirilmipq təchizatını tə”- min və k.t. məhsullarının tədarukunu TƏYKİL etmək məqsədilə 1917 ilin no- yabrında ərzaq ipləri uzrə Xalq Ər- sar Komissarlıqı, 1924 ildə Xalq Da- xili Ticarət Komissarlırqı Yaradıl- dı (1946 ildən SSRİ Ticarət zirliyi). Vətəndaiz muharibəsi və xa- rici hərbi mudaxilə devrundə isteh-


dəvlət, T.-i butun x.t. miqyasında tətp- kil etdi. Sosialistlətdirilmis iri Hə İN ikat iə DNUN SATHİLI ӱzrə sa-

arı və digər devlət top- dan Q. təikilatları yaradıldı. Bu devrdə əmtəə birjaları və yarmarka- ları da muhum rol oynayırdı. Pə- rakəndə Q., əsasən, istehlak koopera- siyalarında cəmlətmildi. Dovlət T.-i T. idarələri və digər təikilat- ların itəbəkəsi ilə təmsil olunur- du. İctimailətmit T.-in məvqeyi mehkəmləndikcə muhum istehlak mal- larının elkənin əsas iqtisadi r-nla- rı uzrə bəlutidurulməsində planlapp- dırmanın rolu artdı. 1937 ildə bu- tun pərakəndə əmtəə dəvriyyəsi icti- mailəipiminn bəlmə vasitəsilə həya- ta kecirilirdi.

Beyuk Vətən muharibəsi illərində daxili sosialist T. sistemi əhalinin və Sovet Ordusunun təchizatını sa- bit və muntəzəm olaraq tə”min etmii- dir. Muharibə devrundəki arır itki- Yə və sonrakı cətinliklərə baxma yaraq 1947 ilin sonunda kartocka sistemi ləqv edildi və acıq T.-ə kecildi, Ar- tıq 1950 ildə pərakəndə əmtəə dəvriy- yəsinin umumi həcmi 1940 il səviyyə- sini 1025, 1953 ildə isə 6996 (muqayi- səLİ tiymətlərlə) etub kecdi. Sonra kı illərdə daxili T.-in daha sur”- ətli inkitpafı tə"min edildi, Belə ki, 1983 ildə pərakəndə əmtəə dӧvriy- Yəsi 1940 ildəkinə nisbətən 15 (Azərb, SSR-də 14,3) dəfə artmıi və 314,0 mlrd. (Azərb.SSR-də 4263 mln.) manat olmutdur. Daxili T. nəhəng təsərru-

at sahəsinə cevrilmitidir.

Sosialist iqtisadiyyatının inki- pafı prosesində daxili T.-in 3 for- ması Yaranmın və inkitpaf etmiitdir: DƏVLƏT, KOOpP. və K-z T.-i. .. T.-i, əsasən, əhər əhalisinə, koop. T.-i kənd əhalisinə xidmət edir. İstehlak Kooperasiyası komisyon ticarəti də aparır. Devlət T.-i ilə koop, T.-i birlikdə əlkənin mutəiəkkil bazarı- nı tətkil edir. Burada qiymətləri bilavasitə devlət muəyyənlətdirir. Pərakəndə əmtəə dəvriyyəsində dəvlət T.-inin payı 69,996 , koop. T.-inin pa- yı 27,496-dir (1983). K-z T.-i dəvlət tərəfindən planlaqpdırılmır, k-zla- rın və kolxozcuların artıq qalan k.t, məhsullarının bazarda satıinı- nı təpkil edir. Burada qiymətlər tə- ləb və təklifin tə”siri ilə əmələ gəlir. Əmtəə dəvriyyəsinin umumi həc- mində dəvlət T.-inin rolu daim ar- tır, koop. T.-inin payı sabit qalır, K-z Q.-inin rolu azalır,

T,-in inkilpafı və əhaliyə xidmə-


tin yaxtılaqpdırılması onun maddi- texniki bazasının yaradılması, T. avadanlırı və texnoloji proseslərin daha təkmil nevlərinin tətbiqi, T. me- todlarının təkmillətdirilməsi ilə bilavasitə baqlıdır, İxtisaslatimın marazalar iqəbəkəsi genitlənir, iri universal maqazalar (universamlar) tikilib ipə salınır, muasir iri an- bar təsərrufatı, soyuducular, me yvə- tərəvəz bazaları və kombinatları ya- radılır. T. proseslərinin mexanik- lətidirilməsi və avtomatlappdırılma- sı daha da inkitaf edir. Əhaliyə xidmətin mӱtərəqqi metodlarının (əzu- nəxidmət metodu, nӱmunələr uzrə və əhalinin sifariti uzrə, avtomatlar vasitəsilə satıpt və s.) tətbiq edilmə- si T. muəssisələrinin ipində iqtisa- di effektliyi artırmara və əhaliyə xidmət mədəniyyətini yaxitıla:idırma- qa imkan verir, |

Xarici sosialist əlkələri SSRİ- nin tarixi təcrubəsini rəhbər tutaraq ictimailətmin T.-i genitpləndirmiit- lər. Bu əlkələrdə daxili T. dəvlət Və koop. mӱəssisələri və təpkilatları ilə həyata kecirilir. Sosialist əlkə- up daxili T. məsələləri uzrə QİYİP cərcivəsində coxtərəfli əmək- daplıq aparılır. Sosialist əlkələ- rinin xarici T.-i dəvlət tərəfindən xarici ticarət inhisarı əsasında həyata kecirilir. SSRİ dunyanın 143 (1950 ildə 44) əlkəsi ilə ticarət əla- qəsi saxlayır (1983). 1982 ildə SSRİ- nin xarici ticarət devriyyəsinin həq- mi 119,6 mlrd. manat olmutdur: bu- nun 53926-i sosialist elkələrinin pa- yına dupmutdur. Beynəlxalq T.-in ro- lu da gunu-gundən artır. Daha Yaxpqı tpərail yaratmaq rejiminin tətbiq edilməsi Yolu ilə ikitərəfli və cox- tərəfli həkumətlərarası və digər sa- ziplər əsasında onun genipləndi- rilməsi dəvlətlərin əsas əməkdatlıq sahələrindən biridir (bax Beynəlxalq iqtisadi əməkdailıq). Beynəlxalq T. beynəlxalq gərginliyin zəiflədilmə- sində, sosial-iqtisadi sistemləri mux- təlif olan əlkələrin dinc yanapı ya- paması prinsiplərinin məhkəmləndi- rilməsində mu hum rol oynayır.

Ədə Marks K., Kapital, c,. 3: Le- nin V, İ., Bazarlar məsələsi deyilən məsələyə dair. Əsər. tam kulliyyatı, c. 1, yenə onun, Rusiyada kapitalizmin inkipafı, yenə orada, c. 3: Azərbaycan tarixi, c. 1, Əliyev F. M., XUN1 əs- rin birinci yarısında Azərbaycanda ti- carət, B., 1964, Musayev M.Ə. XTC əsrin sonlarında Bakı pzəhərinin ti- carəti, B., 1972, Feyzullayev İ. Ə., Ticarətin iqtisadiyyatı, B., 1973: Til carətin texnikası, B., 1978: Qenda- rov M. X., Qoroda i qorodskoe remeslo Azerbandjana X1İ—XUP vv., B., 1982:


Srebnik B. V., Əkonomika torqovli M., 1983,


TİCARƏT AVTOMATLARI —alıcı- dan pul və Ya digər nəv ədəmə haqqı- nı qəbul etdikdən sonra mal eturən (verən, bə zən həm də hazırlayan) qur- qu, butun prosesləri və ərəkətləri sərbəst yerinə yetirir. Coxiplənən kicikəlculu malların (məs., qənnadı və tutun məmulatları, su, ipirə, sud məhsulları və s.) satını ucun tət- biq edilir. Malı almaq ucun pulu sal- dıqdan sonra duӱymənin basılmasını tələb edən yarımavtomatlar da T.a.-na aiddir. Hələ 1 əsrdə Leronun “Pnevma- tikaəsında cmuqəddəsə su satmaq ucun ilk avtomat qurqu təsvir olunmutdur,


b a 4


SSRİ-də T.a.-nın seriyalı istehsalı: na 1956 ildən baplanmıdır.

T.a. dozalayıcı (maye və səpələnən məhsulları satmaq ucun) və ədədi mal. ları satmaq ucun avtomatlara ayrılır. Birbelməli və coxbəlməli, həmcinin itkaf tipli, panel tipli, avtomat- vitrin, avtomat-keik və s. T.a. var. T.a.-nın əsas qovpaqları yukləyici və nəqledici hissələrdən, dozatordan (və ya əmtəə vahidini umumi kutlədən ayı- ran), buraxılıni və pul mexanizmləa rindən ibarətdir. Qazlı su, kofe sa- tan avtomatlarda onların hazırlanma- sı ucun lazım olan qurqular (camypa- tor, qarımppdırıcı), sərinlətdirici ickilər və tez xarab olan mallar sa- tan avtomatlarda soyuducu qurrular, isti ickilər və yeməklər satmaq ucun olan avtomatlarda isə qızdırıcılar qoyulur. | ti CA RƏT ADƏTİ—6beynəlxalq tica- rət dəvriyyəsində uzun muddət iptlən- mə nəticəsində yaranmıpii adət. T.a. bu və ya digər formada dӧvlət tərəfin- dən sanksiyalatidırıldıqda (məs., qa- nunda həmin T.a.-nə istinad edilmə- si, onun məhkəmə təcrubəsində iilə- dilməsi Yolu ilə) huquq mənbəyi hesab edilir. SSRİ-də muttəfiq resp.-la- rın mulki məcəllələrinin muvafiq maddələri (məs., Azərb.SSR ulki Məcəlləsi, m. 160) T.a.-nin tətbiqi ucun əsasdır.

TİCARƏT BALANSI —muəyyən dəevr (adətən, bir il) ərzində əlkənin ixra- cat və idxalat dəyərlərinin nisbətini əks etdirən balans. T.b.-na təxirə sa- lınmadan edənilmə iyərti ilə satı= lan və alınan əmtəələrin dəyəri da- xil edilir. T.b.-nın aktiv hissəsində əlkədə istehsal olunmuti, yetipdiril- mipt və hasil edilmiit əmtəələrin, həm- cinin əvvəllər xaricdən gətirilmiytn və yenidən e”mal olunmu:i əmtəələrin ixracı, passiv hissəsində—daxili is- tehlak, yaxud sonradan ixrac etmək məqsədilə yenidən e”mal ucun nəzərdə tutulan xarici əmtəələrin idxalı gəs- tərilir. İdxalat və ixracat dəyərlə- ri arasındakı fərq T.b.-nın saldo- sudur. Saldo aktiv (ixracın dəyəri idxalın dəyərindən artıq olduqda) və passiv (idxalın dəyəri ixracın dəyə- rindən artıq olduqda) olur. Aktiv və passiv hissələr bərabər olduqda T.6. netto-balans adlanır. Kapitalist el- kələrinin Q.b.-nda kapitalist iqtisa- diyyatının inkipafının kortəbii xa- rakteri, satın bazarları uqrunda mu- barizənin gəskinlətməsi, valyuta bəh- ranı, inflyasiya və s., sosialist el- kələrinin T.6b.-nda — iqtisadiyyatın, ilk nevbədə xarici ticarətin plana- uyqun, proporsional inkipafı, beynəl- xalq sosialist əmək bəlguӱsunun dərin- ləpməsi, dunya sosializm bazarının inkipafı əz əksini tapır.

TİCARƏT KAPİTALI —əmtəə təda- vulu sferasında fəaliyyət gostərən kapital, sənaye kapitalının xususi: lətmii hissəsi, əmtəə kapitalın realizəsi mərhələsinə xidmət edir. Q.k.-nın hərəkəti P—Ə—P" formulu ilə xarakterizə olunur, burada 11— pul, Ə—əmtəə, P”—artırılmıi pul- dur. Muəyyən pul məbləqi əmtəənin alınması ucun avans edilir, sonra əmtəə istehlakcılara satılır, satın: alma qiyməti ilə satıiy qiyməti ara- sındakı fərq ticarət mənfəətini təipkil edir. Kapitalizmə qədərki formasiyalarda tacir kapitalı for-


294


masında olmutdur. Tacir kapitalı əmtəə və pul tədavulunun inkipafı əsasında meydana gəlmiii və sadə əmtəə mubadiləsi prosesində vasitəci rol oynamınldı. Q.k. bilavasitə izafi dəyər yaratmır, cunki dəyər istehsal sahəsində əz-əzunə artır, lakin do- layı yolla onun artmasına kəmək ges- tərir. T.k. tələb və təklifin rap- pılıqlı uyqunlatmasının cevik formalarını inkitpaf etdirir, mu- əyyən Həddə istehsalın və istehlakın strukturu və həcminin formalatjma- sına tə sir gəstərir. Bununla yanaı T.k. kapitalizmə xas sosial-iqtisadi ziddiyYƏətləri kəskinlətdirir. Belə ki, T.k. rəqabət mӱbarizəsi və isteh- sal hərc-mərcliyi iəraitində fəaliy- yət ƏT

TİCARƏT KİTABLARI–bir sıra burjua dəvlətində məcburi sənəd: burada tacir (fiziki, yaxud huquqi pəxs) hər gun əz muəssisəsinin tə- sərrufat əməliyyatlarını qeyd edir və mMaliyYYə vəziyyətini əks etdirir. Bax həmcinin Ticarət huququ. TİCARƏT GUZƏ İYTLƏRİ--əmtəənin pərakəndə qiymətinin bir hissəsi: ti- carət təpkilatları və muəssisələ- rinin sərəncamında qalır və təda- vul xərclərinin edənilməsində, mən- fəət əldə edilməsində ondan istifa- də olunur. SSRİ-də T.g.-nin miqda- rını və tətbiqi qaydasını SSRİ Na- zirlər Sovetinin Dəvlət Qiymət Ko- MHTƏCH muəyyən edir.

TİCARƏT MƏNFƏƏTİ — əmtəənin realizəsi zamanı satınalma qiyməti İLƏ satın qiyməti arasındakı fər- qin hesabına əldə edilən mənfəət. Kapitalizmdə T.m. maddi istehsal sahəsində muzdlu fəhlələrin əməyi ilə yaradılan və ticarətdə fəaliy- Yət gestərən, kapitalistlər tərəfin- dən mənimsənilən məcmu izafi dəyə- rin bir hissəsidir. Sosializmdə T.m. izafi məhsulun bir hissəsidir, on- dan ticarətin daha da inkipaf et- dirilməsində və maddi Həvəsləndirmə fondlarının formalaidırılmasın- da iradə olunur.

TİCAR ƏT MƏRKƏZLƏRİ—vəzifə hə məkan e tibarilə qariılıqlı əlaqədə olan ticarət, ictimai iaiyə, məiinət xidməti muəssisələri və digər xidmət nəvləri kompleksi. T,m. abad piyada- lar zonasında, nəql.-ın yaxınlalia bilməsi və avtodayanacaqlar ucun əl- verinli sahələrdə tikilir. İlk dəfə ABPQ-da (1920—30 illərdə) yaranmınq- dır. SSRİ-də T.m. tikintisinə 60-cı illərdə baplanmındır. İki qrupa— əsas mӱəssisəsi universam olan və ya- ippayılp zonalarında (mikrorayonlar- da, Yapayını məhəllələrində, magist- ral Yol ayrıcında) yerlətən T.m., əsas mӱəssisəsi iri ərzaq malları 10 bəsinə malik univermaq olan ilə- hər əhəmiyyətli T.m.-nə ayrılır. T.m. ticarətin təkilinin mutərəqqi for- ması olub, eyni yerdə ticarət, ictimai İD1İƏ və s. xidmət nevləri uzrə əha- LİYƏ kompleks xidmət gestərməyə im- kan verir.

TİCARƏT MƏCƏLLƏSİ—bir sıra burjua dəvlətində ticarət iirkətlə- rinin və fərdi ticarətlə məiqul olan ayrı-ayrı ipəxslərin (tacirlərin) fəaliyyətini nizamlayan qanunverici- lik aktı. T.m. Fransada (1807 il T.m.), AFR-də (1900 il Almaniya ti- carət qanunları), Yaponiyada (1899 il T,m.) qӱvvədədir.


TİCARƏT KİTABLARI


TİCARƏT NUMAYƏNDƏLİYİ—-so- sialist dəvlətinin xaricdə larici ticarət inhisarı sahəsindəki huququ- nu həyata kecirən orqan. T.n. həkumə- tin qərarı ilə və ərazisində yerləit- diriləcək devlətin razılırı ilə tə”- sis olunur. Q.n. xarici ticarət məsə- lələrində əz devlətini yerlətdiyi devlətdə təmsil edir, həmin əlkə ilə ticarət mӱnasibətlərinin inkitpafı- na kemək edir, xarici ticarət baza- rında mustəqil CIXıİP edən təiiki- latların fəaliyyətini nizamlayır və ona nəzarət edir: əmtəələrin əz əlkə- sinə gətirilməsinə, onun ərazisindən kezirilməsinə Kia icazə verir və s, SSRİ-də T.n.-nin hyryrH statu- su SSR İttifaqının xaricdəki ti- carət numayəndəlikləri və ticarət agentlikləri haqqında Əsasnamə (1933), beynəlxalq mӱqavilələr və s. ilə muəy- Yən edilir. TİCA RƏT PALATASI —ictimai təi1- kilat, muxtəlif əlkələr arasında iqtisadi, xususilə xarici ticarət munasibətlərinin inkipafına kəmək edir. Hər bir əlkədə T.p.-nın huquqi vəziyyəti onun nizamnaməsi ilə muəy- yən olunur. Milli (məs., SSRİ Ti- carət-Sənaye Palatası), qarınlıq (2 əlkənin ipguzar dairələrini bir- ləpdirir, məs.. Cexoslovakiya— Sovet, İtaliya—Sovet, Fin—Sovet, Fran- sa—Sovet T.p.) və beynəlxalq forma- ları var. Beynəlxalq T.p. (BTP, 1920, Paris) 100-dən cox əlkənin (19AZ) iti- KY3ap dairələrini və ayrı-ayrı firma- larını birlətdirən qeyri-həkumət təpkilatıdır. Əsas vəzifəsi muxtə- lif əlkələr arasında ticarət ipərt- lərini yaxtılaqtidırmaqa kəmək gəbs- tərmək və beynəlxalq iqtisadi problem- ləri həll etməkdir. SSRİ, ADR, BXR, Mac.XR, PXR, RSR və CSSR- in ticarət palatalarının numayən- dələri 5B5TP-nin konqreslərində mu- pahidəci kimi olur, BTP-nin Xususi Komitəsinin itpində iptirak edirlər. TİCARƏT REYESTRİ--Qərbi Avropa burjua devlətlərində sənəd: burada kommersiya fəaliyyətini həyata geci: rən fiziki və huquqi izəxslər (itir- gətlər) məcburi qaydada qeydə alınır. T.r.-ni məhkəmə orqanları aparır. Tӱr.-ndə qeydə alınma faktı tacirin huquqi vəziyyətini muəyyən edir. TİCARƏT XƏRCLƏRİ—bax Təda- vul xərcləri. TİCARƏT HUQUQU—bir sıra burjua devlətində mustəqil huquq sahəsi), mulki və ticarət depriyyəsi sferasın- da mӱnasibətləri nizamlayır. Qarixən orta əsrlərdə İqaliyada tacir huququ kimi meydana gəlmiidir. T.h. urəhəp statutlarında, yaxud tacir gildiya- larının statutlarında təsbit edi- lirdi: T.H. məcmuələri məvcud idi (məs., Rodos dəniz huququ, Eaquzin statutları). Ticarət iiirgətlərinin fəaliyyətini, qiymətli Kkaqızların devriyyəsin i, ticarət əqdlərini və s.- ni tənzimləyir. |

Bir sıra əlkədə (İsvecrə, İtali- ya) bu sahələr vahid qanunvericilik aktında (mulki və yaxud əhdəlik mə- cəlləsində) unifikasiya olunmuzidur. AB1Pİ-da federal mulki məcəllə yox-


TİCA RƏT İYƏBƏKƏSİ—əhaliyə mal satan və ticarət təplkilatlarını hə- min mallarla təchiz edən muəssisələ- rin məcmusu. Pərakəndə Tali,-nə və topdan T lp.-nə bəlunur. Daimi (il


ərzində fəaliyyət gestərən) və məvsu. mi (parklarda kafelər, meyvə-tərəvəz keikləri və s.): stasionar (həMxmə bir yerdə olan) və səyyar T.1p,.-nə ayrı- lır. Satılan malların xususiyyətin- dən asılı olaraq ərzaq, qeyri-ərzaq və qarımlıq mallar muəssisələri ipəbəkə- si fərqləndirilir (bax həmcinin Ti- carət, Ticarət mərkəzləri, Univer- maq, Universam). TİCARƏT - SƏNAYE PALATASI — bax SSRİ ticarət-sənaye palatası TİİMYENKO Vyaceslav Yevgenyevic (19.8.1861, Peterburq—25.2.1941, Le- ninqrad)—sovet kimyacısı. SSRİ EA agad. (1935: m. uzvu 1928). SSRİ Dəv- lət mukafatı laureatı (1941). Əsas tədqiqatları ӱzvi kimya, xususilə ter- penlər kimyasına həsr edilmiiidir. T. skipidarın, kub qatranlarının, aq aseton yaqının xassələrini muəyyən- ləmidirmii, skipidardan kamfora alınmasının sənaye ӱsulunu vermiiti, Tiipienko reaksiyasını Kənidb etmii- dir. T. dəniz suyundan yod alınması usulunu tapmın, qazların yuyulması və qurudulması ucun iquttə ra6 (T , ra- bı) hazırlamıtdır. Farfor ucun boyalar duӱzəltmiiy və bir sıra kim- yəvi reaktivlərin alınma usulları: nı təklif etmipdir. TİYIYENKO REAKSİYASI — alu- minium alkoholyatın tə”siri ilə al- dehidlərlən murəkkəb efirlərin alın- ması: (R”O),Aİ | 2ESNO———— KSOOSN,K


(E—alkil və ya aril).


Kannissaro reaksiyasından fərqli olaraq T.r.-na aromatik aldehidlər- lə yanapı, alifatik və bə”zi hete- qorunun aldehidlər də daxil olur,

.r.ndan laboratoriya və sənayedə mӱrəkkəb efirlərin alınması ucun istifadə olunur. i Tiipienko kətif etmitidir M əsr TILLIX — Azərb.SSR-də daq. Le- rik r-nu ərazisində, Pepttəsər silsilə- sində, Lənkəran cayının mənbə Hissəsi Yaxınlıqındadır. Hund. 2342 m. TIM—RSFSR Krasnoyarsk əlkəsi və Tomsk vil.-ndə cay. Ob cayının sar qolu. Uz. 950 km, hevzəsinin sah.32 300 km?-dir. Qərbi Sibir duzənliyinin c.1i.-indən batlanır. Əsasən, qar suları ilə qidalanır. Oktyabrdan mayadək donmuiy olur. Aqac axıdı- lır. Gəmiciliyə yararlıdır. TIM--RSFSR Saxalin vil.-ndə cay. Uz.330 km, hevzəsinin sah. 7850 km?, Qarıtıq mənbədən qidalanır. No- Yabrdan 50 noHMyu onyp. Aras axıdılır. əmiciliyə yararlıdır. TINYANOV Yuri ikӧla əzin (1 10.1894, Rejitsa ip. (indiki Lat.SSR, Rezeknq i1.)—20.12.1943, Moskva) — rus sovet Yazıcısı, ədəbiyyatiqunas.

. K. Kyxen6exepə (eKyxniaş, 1925), A, C, Qriboyedova (4“Vəziri-muxtarın elumuə, 1927—28), A. E Puptkinə (APulpkinə, H. 1—3, 1935—43: bitmə- miipdir) həsr olunmusi romanların, tarixi povestlərin muəllifidir. Elmi təplil, dəevrun sosial, mənəvi-əxlaqi mənzərəsinin dolqrun in”ikası, incə psixologizm Q. yaradıcılıqının sə- ciYYƏVİ Xususiyyətləridir. 4P1e"r dili problemi (1924), € əhnəcilər və yeni- cilərə (1929) və s. elmi əsərləri var. Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni və me- dallarla təltif edilmitdir. Rezek- nedə Q.-un muzeyi acılmıntdır (1981),


TICİNA


295


—— XX... 385... —pdddplmgjkh=


Əsərləri: Soc., t. 1—3 — 1959, Pupkgin i eqo Hə ə MA ədib an "sal ə. Kexli. Roman, ra, Kipinev, 1984. iki


TİN-TINLIQ (yun. qhəpoTayya — ri- nolaliya, rhis, rhinos—öypyHn), - runda danısima—nitqin - rif olunmupi izəkildə tələffuz olun- ması. Əsasən, səs əmələgətirən hava axınının burun və arız ppluqun- dan kecməsindən bai verir. Acıq və qapalı T. ayırd edilir. Acıq T. bərk və yumipaq damaqın defekti za- manı mutpahidə olunur: nitqin tələf- fuzu zamanı havanın bir Hissəsi- nin burun bopluquna kecməsindən bail mrir. Belə ipəxslər burunda da- Hbiİlibip. apalı T. burunda polip olduqda, adenoidlərdə, zəkəmdə ha- vanın burun bopluqundan cətinliklə gecməsi zamanı bai verir. T. xususi laqopedik məpqqələlərlə aradan qaldı- rılır. Anatomik pozeunluqlarda cər- ahi a mualicə olunur. TbiPTOBHLİTE (Tirgövişte)—PyubıHM- yada iqəhər. Dımbovitsa qəzasının HH3.M.. Əh, 75,6 min (1981). Yuksək keyfiyyətli polad istehsal olunur. Mapınqayırma, kimya, aqac e”malı, yeyinti sin ka ir.

TIRQOVİİYYTE (Thrqovitte)— Bolqa- rıstanda ipəhər. Tırqovitte mahalı- nın inz. m. Nəql. qovpaqı. Əh. 40 min (1975). Yeyinti sənayesi var. Atac emal olunur. Yeyinti sənayesi ucun avadanlıq, akkumulyator istehsal olu-


nur. | TEIPTY-MY PELİ (Tırgu Mureş)—Py- mıniyada iəhər. Murei cayı sahilin- dədir. Mureip qəzasının inz. m. ƏH. 134 min (1981). Mapınqayırma, elek- trotexnika, elektron, kimya, yeyinti sənayesi var. Dəri əlcəklər, mebel, THKMHHI MƏ” yər istehsal olunur. TIRNIAӰ 3— Kabarda-Balkar MSSR- də ipəhər. Baksan cayı sahilindədir. Beyuk Qəfrazın ilm. yamaclarında, 1300 m yӱksəklikdədir. Alcaq gərgin- likli aparatlar, dəmir-beton mə mu- latı z-dları var. TİRNOVO (Thırnovo)—1965 ilədək Veliko-Tırnovo 111:.-nin adı. TİRNOV KONSTİTUSİYASI (1879)— Bolqarıstanın Osmanlı hekm- anlıqından azad olmasından sonra ırnovoda Muəssislər məclisi tərə- findən qəbul edilmiitdi (1879, 16 ap- rel). Bir sıra demokratik azadlıqlar


(secki huququ, səz, mətbuat, təqpkilat azadlıqı və s.) muəyyən etməsinə bax- mayaraq T.k. əlkədə hakimiyyəti əslin- də monarxın ixtiyarına verirdi. İlk vaxtlar monarxın qanunvericilik ha- kimiyyəti parlament tərəfindən xeyli məhdudlatdırılmıtdı. 1934 il fa- iqist cevrilitindən sonra fəaliyyəti dayandırılmın, rəsmən 1947 il de- kabrın 4-də Beyuk Xalq Məclisinin qərarı ilə ləqv edilmitidir. TİRTIL—kəpənəklərin surfə for- ması. T. beyuyur və dəfələrlə qabıq qoyduqdan sonra pupa cevrilir. Əsa- sən, bitki, bəzən yun, mum və qərni maddələrlə qidalanır. Bədəni qur- da bənzəyir. Arqız aparatı gəmirici- dir. SSRİ ərazisində 1000-dən ar- tıq gəpənəyin T.-ı k.t. və mepqə bit- kilərini zədələyir. Bəzi nəvləri xeyirlidir (məs., tut ipəkqurdu). TIRTILLI GEDİMIY (mapın- larda)--ezugedən mapınlarda hərə- gətzerici nevu, ip prinsipi maitı- nın təkərləri altına fasiləsiz ola- raq tırtılın verilməsinə və bununla da təkər ucun yumtaq qruntdakına nisbətən hərəkətə xeyli az muqavimət geəstərən sonsuz yol yaradılmasına əsaslanır (tırtıl — bir-birinə oynaq vasitəsilə birlətidirilmiiy qov- paqlardan ibarət butev, qapalı lent və ya zəncirdir). T.g. traktor, ekska- vator, tank və s, mapınların gediiyi- nə, hərəkətini xeyli asanlaidırmarqa və sur”ətləndirməyə imkan verir. TISBARALA (Testudinata )—€eYPpY- nənlər yarımsinfi. Bələninin qaba- rıq bel və yastı qarın qalxanından ibarət zirehlə ərtulu olması T.-ın xaqakterik xususiyyətidir. T.-ın əksə- iyyətində zireh qərni loevhələrlə, yalnız yumiyaq T.-da və dərili T.-da isə dəri ilə ertuludur. Quru T.-ında bel qalxanı qabarıqdır və xeyli aqırlıqa davam gətirir. PTirinsu və dəniz T--ında qalxan yastılaqimıpi yiliklari, olur. Diitləri Yoxdur.

irehin olması T.-ın daxili qurulu: iquna da kəskin tə”sir etmipdir. Gev- də əzələləri cox vaxt reduksiyaya uq- ramıtu, ətraflarda və boyun nahiyə- sində xeyli inkipaf etmiidir. Mua- sir T.-dan ən irisi dəniz T.-ıdır (dərili T.-ın uz. 2 m-dək). Əvvəllər T.-ın uz. 3 m-dək olmutidur.

Muasir T. 5 dəstəyə aiddir: giz-

liboyun T., yanboyun T., yumiaqbədən- li T., dəniz Q.-ı və dərili Q. (| nə-


İ |


|


c


a. ı ” V " v iL


|


a. R .


Bi


vu var—dərili tısbaqa). Hazırda ya- fin T.-ın 210-dan artıq, SSRİ-də 7, o cumlədən Azərb.SSR-də 3 nev var. T.-ın yalnız bir qismi (43 HƏBY, quruda yapayır. Muasir T.-ın əksə- riyyəti yarımsu həyatı gecirir, cayda, gəldə, bataqlıqda, ppirinsulu kərfəz- lərdə yapayır. İlin soyuq və quraq dəvrundə qıpq və yay yuxusuna gedə bi- lir. Bə”ziləri bitki, digərləri hey- vani yemlə qidalanır. İldə 3 dəfədən cox yumurta qoyur. On illərlə (bə”zən 100 ildən artıq) yapayır. Bə”zi nev- lərinin əti, piyi, yumurtası, bə”zən də qərni levhələri istifadə olunur. Bə”zi ppirinsu nevləri balıq təsərru- fatına, quru T.-ı isə əkinlərə və s. zərər verir. Əksəriyyəti muhafizə olunur: Rİ-də, o cumlədən Azərb, SSR-də butun quru nəvləri və Uzaq 1Pərq pirinsu T.-ı qorunur. TIXAC (qazımada) —quyuya bu- raxılmınqoruyucu kəmərlərin sement- lənməsi zamanı sement məhlulunu qa- zıma və basıcı məhlullardan ayır- maq, kəmərin daxili divarının sət- hini təmizləmək və sementləmənin qur- tərmasını xəbər verməkdən ətru ii1- lədilən ləvazimat. Apqarı və yuxarı sementləmə T.-larına ayrılır. Əzəyi cuqun və aluminiumdan, səthi rezin- dən hazırlanır. Qoruyucu kəmərin konstruksiyasından və sementləmənin nəvundən asılı olaraq muxtəlif T. tiplərindən istifadə olunur. SSRİ- də qazıma iplərində Azərb. Devlət Neft Sənayesi Elmi-Tədqiqat və La- Hiyə İn-tunda iplənilib hazırlan- mılı T.-lar ipylədilir.

Əd.. Bulatov A. İ. idr., Spra- vocnik po kreplenio neftanıx i qazovıx skvajin, M., 1981.


TİXI (Tushu)—Polpada, Kaqtovit- se voyevodalıqında məhəp. Əh. 172 min (1981). Minik avtomobilləri z-du, selluloz-karız, elektron, yeyin- ti sənayesi var.

TİCİNA Pavlo (Pavel) Qriqoryevic (27.1.1891, indiki Cerniqov vil. , Bob- rovitsa r-nunun Peski k.—16.9. 1967, Kiyev)—Ukrayna sovet iyanri, ictimai xadim. USSR EA akad. (1929). Sosia- list Əməyi Qəhrəmanı (1967). SSRİ Dəvlət mukafatı laureatı (1941). 1944 ildən Sov. İKİ uzvu. c“Guӱnətli klar- netlərg adlı ilk kitabı 1918 ildə nəir olunmuttdur. eKoraH ə, CoHeT/iəp və oktavalar əvəzinəg (hər ikisi 1920)



Tısbaqalar" 1—Xəzər tısbaqrası (Clemmy


| an cə zl En


(Testudo ho rsfleldi).


v sazrysa), 2— Aralıq dənizi tısbatası (Tezbido fqaesa): 3— Orta Asiya tısbaraSI


TbIHIKA



toplularında sosi- alizm ideyaları, Ukrayna fəhlələri- nin inqilabi muba-


rizəsi tərənnum edilir. cUkrayna- Dan əsən kuləkg (1924), c Partiya irəli aparır


(1934), *Vahid ailə hissiz (1938), 4 Po- lad və zəriflikə (1941) topluları — sovet vətənpərvər- liyi, beynəlmiləlcilik, inqilabi ruh, yeni həyatın tərənnumu, sulh uqrunda mubarizə mevzularına həsr olunmuil- dur. Kommunizm quran sovet xalqının mə"nəvi zənginliyi, əmək rəiyadəti “Bizə qudrət verilmitdirə (1953), “Biz bəpəriyyətin vicdanıyıq (1957), c Kommunizm ufuqləri gerunuru (1961) vəs. kitablarında poetik əksini tap- mıipdır. Ədəbiyyat və mədəniyyət məsə- lələrinə aid məqalələri, rus, digər SSRİ xalqları, o cumlədən Azərb. poeziyasından tərcumələri var. Əsər- ləri bir cox dilə, eləcə də Azərb. dilinə tərcumə edilmipdir. SSRİ Ali Sovetinin deputatı (2—5-ci ca- qırıt), SSRİ Ali Soveti Millət- lər Sovetinin sədr muavini (1954— 62) olmutdur. 5 dəfə Lenin ordeni, 2 baiqa orden və medallarla təltif edilmitdir. Vətəninlə xatirə muzeyi acılmıiy, abidəsi ucaldılmıtdır (1981),

Əsərləri: İzbr. proizv., t. 1—2, M., 1971, İzbrannoe, M., 1981,

Əa. Xəlilov P., SSRİ xalqla- rı ədəbiyyatı, H. 1, nətir 2, B., 1975: Telhnjok S., Pavlo Tıcina, M., 1974,


TblUIKA (Tyszka) Yan (əsl famili- yası və adı İokihes (Yo ıches) Leo (17.6.1867, Vilnus — 10.3.1919, Berlin)—Poliqa və Almaniya fəhlə hə- rəkatı xadimi, Polia və Litva Kral- lıqı S.-D. təpkilatının bani və rəhbərlərindən biri. *Əmək azadlıqı qrupu ilə əməkdatlıq etmitdir. 1905 ilin noyabrında R. Luksemburqla birgə Varitavaya gələrək, Polia kral- lıqında bailamaqda olan inqilaba qopulmutdu. 1906 ilin martında tu- tularaq Sibirə emurluk surgun olun- mutdu. 1907 ildə həbsdən qacaraq Ber- linə getmiidi. RSDFP-nin 5-ci qu- ultayında (London, 1907) RSDFP uzvluyunə namizəd secilmitidi. “Spartak ittifaqıjnın, Almaniya Kommunist Partiyasının (AKP) ba- ni və rəhbərlərindən olmuztidur. 1919 ilin yanvarından (R. Luksemburq və Libknext vəhticəsinə əldurul- duӱgdən sonra) AKP-yə baicılıq et- miidi. Martın 9-da həbs olunmunt, Berlin həbsxanasında eldurulmulidur. TYANSZİN—–Cində pəhər. Əlkənin muhum iqtisadi mərkəzlərindəndir. Sarı dənizdən 50 km aralı, 1Pimali Cin duzənliyindədir. Xayxe cayının Beyuk Kanalla kəsitdiyi yerdə port. İri d.y. və hava yolları qovpaqı. Ət- raF ərazi ilə birlikdə inzibati va- id yaradır. ƏH. 7,8 mln. (1981). Əsa- sən, toxuculuq, həmcinin yeyinti, tu- tun, rezin, dəri-ayaqqabı, karız, kib- rit sənayesi inkipaf etmiidir. Me- tallurgiya, mapınqayırma, kimya sə- nayesi, 2 un-t var. Ətrafında dai Ke- mur, dəmir filizi, duz cıxarılır, pambıq, tərəvəz yetitidirilir. Əlkə- nin xarici ticarət əməliyyatlarının



1/4-indən coxu T. vasitəsilə aparılır. Yaxınlıqında (Sarı dəniz sahilin- də) Sinqan (Tanqu) avanportu yerlə- iir.T.-i Pekinin cdəniz qapısı ad- landırırlar.

. 13 əsrdə Cjiqu balıqcı qəs.-nin Yerində salınmıti, 1405 ildə T. adı- nı almıipdır. 1725 ildə mahal, 1731 ildə vilayət mərkəzinə cevrilmitdir. 1860 ildə iqəhər xarici ticarət ucun acıq eqlan edildi. 1937—45 illərdə Yapon ipqalcılarının əlində idi. 1949 il yanvarın 15-də Cin Xalq Azad- lıq Ordusu hissələri ipəhəri qomin- dancılardah azad etdilər. TYANSZİN AMERİKA—CİN MU- QAVİLƏSİ (1858) — İngiltərə— Fransa—Cin muharibəsi (1856—60) zamanı ABPP-ın Cinə qəbul etdirdiyi muqavilə. İyunun 168 də Tyanszində imzalanmıtdır. T.A.—C.m.-ndə Cin- dəki amerikalıların mulkiyyətinin toxunulmazlırının tə”min olunma- sı, Tayvanfu (Tayvan a.) və PTantou (Svatou) limanlarının ticarət ucun acıq eqlan edilməsi nəzərdə tutulur- du. ABİT vətəndailarına acıq li- manlarda ev, torpaq və s. icarəyə gə- turmək huququ verilirdi. TYANSZİN İNGİLTƏRƏ — CİN MUQAVİLƏSİ (1858) — İngiltərə— Fransa—Cin muharibəsi (1856—60) zamanı B. Britaniyanın Cinə qəbul etdirdiyi muqavilə. İyunun 26-da Tyan- szində imzalanmımldır. T.İ.—C.m. Tayvanfu (Tayvan a.), Yantay, Syunc- jou, PQantou (Svatou) limanlarının acıq e”lan edilməsini, İngiltərəyə Yantszı r-nunda (3 limanda) gəmici- lik və ticarət Tut? verilməsini, Cinin B. Britaniyaya 4 mln. tael məb- ləqində təzminat edəməsini, Pekində ingilis səfirliyinin tə”sis edilmə- sini və Ş. nəzərdə t Tbi, (İş T)AAHC3HH TPAKTATbI (1858)—Py- siya ilə Cin arasında qariılıqlı munasibətləri muəyyən edən muqavilə. İyunun 1(13)-də Tyanszində imzalan- mıpidır. 12 maddədən ibarət idi. T.t.-nda sulh və dostluqun məhkəm- ləndirilməsi, bir sıra Cin limanla- rının rus gəmiləri ucun acılması, sərhədin qeyri-muəyyən hissələrinin tədqiqi ucun numayəndələr ayrılması və s. məsələlərin nizama salınması nəzərdə tutulurdu.

TYA SZİN FRANSA—CİN MUQA- VİLƏSİ (1858)–İngiltərə— Fran- sa—Cin muharibəsi (1856—60) zama- nı Fransanın Cinə qəbul etdirdiyi mӱqavilə. İyunun 27-də Tyanszində imzalanmındır. Tyanszin ngiltə- rə—Cin muqaviləsində (1858) B Bri- taniyanın əldə etdiyi butun i.mtiyaz- lar Fransaya da aid edilirdi. Əlavə olaraq Nangin və Tayvandakı Daniuy limanlarının ticarət ucun acıq e”lan edilməsi, fransız missionerlərinin Cində xristianlıqı təbliq etmək azad- lıqı və Cinin 2 mln. tael təzminat verməsi əəə tutulurdu. TYANİIYAN (Cin dilində İlahi daqlar)—Orta və Mərkəzi Asiya- da ən beyuk dar sistemlərindən biri. 40—452 1im.e.-ləri və 67— 952 i1.u.- ları arasınladır. Q. hissəsi SSRİ, iy. hissəsi Cin ərazilərindədir. Uz. q.-dən 11.-ə 2450 km-dir (bunun 1200 km-n SSRİ ərazisindədir). T.-ın q. hissəsi bir-birindən dərə və cəkək- liklərlə ayrılmısi uca dar silsilələ- rindən ibarətdir. Ən yuksək və cətin kecilən silsilə Koktpaaltaudur (maks,


hund. 7439 m, Qələbə piki). Qərbi T,. ın mərkəzi və c. hissələri ucun maks, hund. 3000—4000 m olan geni dar duzənlikləri (sırtlar) xarakterik- dir. Daqarası dərə və cəkəkliklər, əsasən, duz və ya təpəli səthə malik- dir. T.-ın iz, hissəsindəki silsilə- lər İli və Alqa caylarının axdırı enli dərə ilə im. və c. qruplarına ayrılır. PTərqi T.-ın q.-ində dik qayalı, cox parcalanmıpniq yamacları və ensiz yal hissələri olan uca (Hund, 4000—5000 m-dək) daqlar ustundur, 2500 —4000 m və daha yuksəkdə apı- rımlar var. Daqarası dərələr maili- dalqavarı və təpəli səthə malikdir, PTərqi T.-ın pi, hissəsində silsilə- lər nisbətən alcaqdır( c. qrupun sil- silələri Turfan cəkəkliyindən i1:.-də təpəli duzənliklərlə əvəz olunur, Silsilələr arasında uzun və enli (50—70 km-dək) cəkəkliklər var: bə”- ziləri (Turfan cəkəkliyi və s.) okean səviyyəsindən apaqıdadır (—154 m- dək). Daqlıq sistemin silsilələri Paleozoy və Paleozoydan əvvəlki su- xurlardan, daqarası dərə və cokək- liklər Kaynozoy və qismən Mezozoy cəkuntulərindən təppkil olunmupqdur. Civə, surmə, qurqullun, CHHK, KYMYIH, qalay, volfram, arsen, qızıl, fosfo- rit, neft, qonur və dai kəmur yataq- ları, mineral bulaqlar var.

T.-ın iqlimi KƏCKHH kontinental, qurudur. Orta temp-r iyulda 20—25*S- dən (daqların ayqpaqı quriaqları və dərələrdə) 5”S-yə (buzlaqların ətəklərində) qədər və daha azdır. Qıpi- da yuksək daqlıq r-nlarında temp-r bə”zən —30"S-yə qədər enir: orta yuk: səklikli sahələrdə tez-tez soyuq hava: nın yumtaq hava ilə əvəz olunması bapl verir. İllik yaqıntı darətəyi dӱzənliklərdə 150—Z300 mm, orta dar- lıq quriyaqda 450—800 mm, yuksək daqlıqda 800 mm-dən cox, Qərbi da 1600 mm-dəkdir. ax ipə CƏKƏKLİK- lərdə, əsasən, 200— mm yaqıntı duiqur. Qar xətti 1im.-q.-də 3600—3800 m, mərkəzi hissədə 4200—445(0 m, 11:.- də 4000—4200 m yuksəkdə yerlətir. Buzlaqların sah. 10,2 min km?-dir.


T.-ın MYhYM cayları Sırdərya, Talas, "m li, Manas, Tarım və Qon- cadərya hevzələrinə aiddir. Caylar,


əsasən, qar və buzlaq suları ilə qida- lanır. Ən beyuk gellər: İssıkkul, Songel, Baqraigel, Sayramnur. İri su anbarları (İli cayında Kapca- qay, Narın cayında Toktoqul) yaradıl- mhildır.

T.-ın apyaqı yamaclarında səhra, yarımsəhra və qey bitkiləri ustun- dur. Dar silsilələrinin im. yamac- larında, 1500—2000 m yuksəklikdə mepələrə rast gəlinir. Meiyə zona- sından yuxarıda, daimi qar və buz- laqlar sahəsinə qədər alp cəmənləri Yayılmınqdır. Duzənlik, daqətəyi və alcaq daqlıq ucun səhra və cel fauna- sı (ceyran, safsar, tolay, ərəbdoviya- nı, qumsicanı, korca, Qırqrızıstan sicovulu, muxtəlif nəv ilanlar, GƏR- təngələ, toraqay, caxraxcıl, kəklik, baqrıqara, məzar qartalı və s.) Xa" rakterikdir. Orta və yuksək darlıq quriyaqlarda vallaq, qonur ayı, porsuq, canavar, tulku, dələ, cuyur, baybak, Otyıqan, qayakecisi, arxar, bəbir, "4" taldimdik, sidr quyu, Alp dolailası, buynuzlu toraqay, Himalay uları. qartal və s. var. Gellərdə su quiyları yappayır. Gəllərin əksəriyyəti balıq-


la zəngindir. T.-ın SSRİ ərazisin- dəki hissəsində qoruqlar (İssıkkul, Alma-Ata, Sarı-Celek və s.) və yasaq- lıqlar yaradılmıtdır. |

T.ın iqtisadiyyatı ucun bax Qa- zaxıstan SSR, Qırrqızıstan SSR və Sintszyan-Uyqur muxtar rayonu məqalələrinə.

Əd. Semenov-Tan-PanskinNn P. P., Putepestvie v Tinh-PYanh, M.., 1958, Cupaxin V. M., Fiziceskai qeo- qrafil Tanı-PYanl, Alma-Ata, 1964: P o- pov V. N., Zapadnıi Tanh-P1anh, M., 1978, Kaomov A. K. Karabaev K. K., PPelocnon maqmatizm i orudnenie v Ojnom Tanı-PQane, Taikent, 1981,


TYEPOLO (Tyerdo) Covanni Battis- ta (5.3.1696, Venesiya—27.3.1770, Mad- rid)—italyan boyakarı, qrafik və hək- kak: 18 əsr Nenesiya rəssamlıq məktə- binin gergəmli numayəndəsi. Əsasən Venesiyada, həmcinin Milan (1731— 32, 1737, 1740), Vurtsburq (1750—53)



amuqəddəs MƏryYƏMə.


B. Tyepol o. Təqr. 1767—60. Prado. Madrid.


və Madriddə (1762—70) ipləmiidir. T.-nun əsərlərindən Venesiyanın Ce- quati (1737—39) və Skaltsi (1743—44) gilsələrinin plafon rəsmləri ipıq- lı koloriti və incə nuansların zən- ginliyi ilə diqqəti cəlb edir. 1750—60 illərdə silsilə freskalar (Vurtsburqdakı Arxiyepiskop iqamət- gahında, 1750—53, Vepesiyanın Labia sarayında, təqr. 1750, Vicensa Yaxın- lıqındakı Valmarana qəsrində, 1757, Venesiyanın Redzoniko şfrayında, 1758) yaratmıti, Venesiya Rəssamlıq Akademiyasının prezidenti (1756— 58) secilmipdir. 1762—66 illərdə Mad- riddə Kral sarayı ucun plafonlar ipləmitdir. Dəzgah rəsmləri (“ Am- fitritanın zəfəriə, təqr. 1740, Drez- den |Pəkil Qalereyası: c“ Gahinlərin təqzimi9z, 1753, Kəhnə pinakotega, Munxen), portretlər (c“Arenedə YI- qıncaqıq coxfiqurlu kompozisiyası, 1748—50, Pinakotega, Udine), rəsmlər və ofortlar da yaratmındır.

T)EP (Thiers) Anondob (14.4.1797, Map- sel—3.9.1877, Sen-Jermen-an-Le) —


TLİ QƏBİRİSTANI


Fransa devlət xadimi, tarixci, Fran- sa Akademiyasının uzvu (1833), Bə- kil iiləmii, sonradan liberal-bur- jua qəzetlərində əməkdaytilıq etmiti- dir. İyul monarxiyası (1830—48) zamanı nazir vəzifələri TYTMYLI, 1836 və 1840 illərdə bai nazir və xa- ici iiplər naziri olmupidur. L. E. avenyak diktaturasına tərəfdar cıx- mıtp, 1848 ilin dekabrında Lui Bo: napartın prezidentliyə namizədliyi- ni mudafiə etmitdir.

Sentyabr inqilabından (1870) son- ra 1871 ilin fevralında Fransa resp.- sının batp naziri tə”yin olunan T. Prussiya ilə Fransanın mənafeyinə zidd sulh muqaviləsi baqladı. Paris: lilər T. həkumətinə qariyı cıxdı- lar. 1871 il 18 mart silahlı usyanı Paris Kommunasının (1871) e”lan edilməsi ilə nəticələndi. T. Versala qacdı. İtiqalcı alman qopunlarının kəməyi ilə T. Paris Kommunasını qan icində boqaraq 1871 ilin avqustunda Fransa prezidenti vəzifəsinə kec- mii, lakin 1873 ilin mayında monar- xistlərin təzyiqi ilə iste”fa verməyə məcbur olmulidu. Kommunarların cəl- ladı kimi ad qazapnmın T. K. Mark- sın “Fransada vətəndati muharibəsiə əsərində kəskin ifiia edilmiidir. Q. tarixpunaslıqda yalnız burjuaziya- nın zadəganlara qarı mubarizəsini qanunauyqun hesab etmitdir. Ən bai1- lıca tədqiqat ipləri c“Fransa inqi- labının tarixiə, c* Konsulluq və im- periya dəvrlərinin tarixiF əsərlə-


idir.

T/EPPVİ (Thierry) OkycreH (10.5.1795, Blua—22.5.1856, Paris)—Fransa ta- rixcisi, burjua sinfi mubarizə HƏ- zəriyyəsinin və Fransa tarixpqunas- lıqında romantik cərəyanın banilə- rindən biri. Kitabələr Akademiyası- nın uzvu (1830) idi. T. cəmiyyətin si- niflərə bəlunduyunu və burjuazi- yanın zadəganlara qaripı mubarizə- sinin qanunauyqunluqunu etiraf et- mipdir. Bununla yanapı gestərmiii- dir ki, siniflər bir xalqın digər xalqı əsarət altına alması nəticə- sində meydana gəlmipdir. T. burjua- ziya ilə proletariat arasında sinfi antaqonizm olduqunu inkar etmiidir. İyul inqilabından (1830) sonra qəti olaraq monarxist movqe tutmuiidu. Baplıca tədqiqat itləri cFransa tarixinə dair məktublarə, 4İngil- tərənin normanlar tərəfindən fəth olunması tarixi?j, cucuncu silkin meydana gəlməsi və qələbələrinin ta- rixi təcrubəsiə əsərləridir. G. Marks .-in ucuncu silki" vahidliyi haqqın- da konsepsiyasının burjua mahiyyə- tini tənqid etməklə yanatı, onun”mus- bət cəhətlərini də gestərmiiy və T.-ni Fransa tarixiunaslıqında csinfi mubarizəninə atası adlandırmınddır. TYӦYA –RSFSR-in Qorki vil.-ndə cay. Okanın saq qolu. Uz. 311 km, hev- zəsinin sah. 7800 gm?. Volqaboyu yuk- səkliyindən bailanır. Noyabrdan ap- relədək donmuiy olur. Arac axıdılır. Apaqı axını gəmiciliyə Yararlıdır. TYUKALİNSK-RSFSR Omsk vil.- ndə iəhər. Tyukalinsk r-nunun mərkə- zi. Yar-pendir kombinatı, avtomobil təqmiri z-dunun filialı: sovxoz-tex- HHKYM, pedaqoji məktəb var. Dəmir- beton mə”mulatı istehsal olunur. 1762 illən mə”lumdur.

TYURİNQ (Toasqpd) Alan Matison (23.6.1912, London—7.6.1954, Mances-


297


ter yaxınlıqında, Uilmslou)—ingi- lis riyaziyyatcısı. London Kral Cə- miyyətinin uzvu (1951). Əsas ipləri riyazi məntiq və hesablama riyaziyya- tıpa aiddir. 1936—37 illərdə alqo- ritmin və ya hesablana bilən funksi: yanın dəqiqləndirilmin abstrakt ek- vivalenti riyazi anlayhiıpını (sonra- lar T. mapını adlanmınydır) ver- miidir: emrunun son illərində bio- logiyanın riyazi problemləri uzərin- nə itiləmisidir.

TYURİNQ MAİYINI —intuitiv alqo- ritm anlayıtlının hesablayan abstrakt mapın kimi imnlədilən adı. İnkilis riyaziyyatcısı A. M. Turinq elmə daxil etmindir (1937). Q.m.-nda 3 hissə var: 1) oyuqlara bəlunmuli və hər iki tərəfə qeyri-məhdud lent: 2) idarəedici qurqu: 3) balıq. Q.m. ilə xarici simvolların A= |4,,.. dm)


və daxili vəziyyətlərin O—/ fu Fu. ə bg) əlifbaları əlaqədardır. Hər


zaman anında lentin hər oyuqunda bir hərf yazılır (bol oyuqda av), idarə- edici qurqu hər hansı 020 vəziyyə- tindədir və baplıq lentin bir oyuqu- nu ipərh edir. Bu qurqunun vəziyyəti və lentdəki yazı haqqında məqlumat T.m.- nın konfiqurasiyası adlanır. Q.m.- nın tipli / andakı konfiqurasiyadan 1--1 apındakına gecməkdən ibarət cevirmələrdən təptkil olunur ((—1, , 22). Bu cevirmələr idarəedici qurqunun vəziyyətindən və 2 anda Sa- xılan oyuqdakı hərfdən asılıdır və apaqıdakılardan ibarətdir: a) MYƏ)- yən (, vəziyyətini (U, ilə, b) baxılan


oyuqdakı a) hərfini a, ilə əvəz et-


mək: v) baplıqı bir oyuq sola, ya sa- qa hərəkət etdirmək, yaxud yerini də- yipməmək. Belə cevirmə T.m.-nın əm- ri adlanır. Onun yerinə yetirdiyi butun əmrlərin toplusu onun proqramı adlanır. T.m.-nın ipi bajtlanqıc konfiqurasiya verildikdə birqiymət- li təyin olupur və sonsuz davam edir. Bu prosesin dayanması ucun bə zi qay- dalar var. Məs., 1-ci cevirmədən son- ra T.m.-nın konfiqurasiyası dəyiit- mirsə, bu cevirmədə iiy qurtarmıpnl hesab edilir.

TKVARCGLİ — Gurc.SSR-də (Abx. MCCPY məhəp. D.y. st. Qalidzqa ca- yı sahilindədir. Dai kəmur cıxa- rılır. .Saflaidırma f-ki, DRES, tikinti materialları z-du və s. var. Balpeoloji kurortdur. TKİBӰLİ—Gurc.SSR-də ipəhər. D.Y. st. Dai kemur cıxarılır. Saflail- lırma və cay f-kləri, ət kombinatı, SES və s. var. Tikinti materialları istehsal edilir.

TLEMSEN, Tilimsan (Mӱq) — Əlcəzairin 1im.-q.-ində iyəhər. Tlemsen d-rının ətəyindədir. Tlemsen vil.- nin inz.m. Nəql. qompaqı. Əh. 120 min (1977). Toxuculuq və yeyinti sənayesi mӱəssisələri: un-t, 11—14 əsr me mar- lıq abidələri var. Xalca toxunur. TLİ QƏBİRİSTANI–-Cənubi Ose- tiyada, Tli kg. yaxınlıqında arxeo- loji abidə. Uzunsov dai qutu forma- sında olan ən qədim qəbirlər orta Tunc devrunə aiddir. Əlulər arxa- sı ӱstə uzadılmıin vəziyyətdə qoyul- mupidur. Qəbir avadanlıqı tunc san: caqlar, toppuzlar, balta, xəncər, ni- zə ucluqları və gil qablardan ibarət- dir. T.q.-nın son Tunc və ilk Dəmir devru qəbirləri avadanlıqla cox zən-


298


TMYTAPAKAH



kindir. Bu nenpyu rəönpnəpu nə nam qutu Olu. Adətən Hər qəbirdə bir necə elu dəfn edilmitdir. Qə- birlərdən uӱstu zərif naxhilarla bəzədilmit tunc kəmər və deyçin bal: taları, qoptqu ləvazimatı, muxtəlif- formalı tunc və gil qablar, tunc və dəmir xəncərlər, nizə ucları, tunc bilərziklər, heyvan fiqurları və s. apkar edilmitndir. Tapıntılar Tli saginlərinin qontpu elkələrlə əla- qə saxladıqını, əkincilik, maldar- lıq və muxtəlif sənət sahələri ilə məptqul olduqunu gəstərir.


Ədq Texov B. S., Pozdnebronzoval kulhtura Liaxvskoqo bassenna (Drepnii moqilhnik v s. Tli), Stalinir, 1957: ye- nə onun, Tliİiskin moqilınik. Komp- leksı XUQ—X vv., do n.ə., c, 1, Tbilisi, 1980, TlinskiN moqilhnik. Kompleksı 1X—pervoV polovinı U11 v. do n. z., c. 2. Tbilisi, 1981,


TMUTARAKAN—10—12 əsrlərdə Ta- man y-a-nda mevcud olmusi qədim rus pəhəri. İndiki Qamanskaya stanitsa- sı ərazisində yerlətirdi. Antik devr- də məvcud olmuii Germonossa (xəzər- lər denrundə Tamatarxa) yapayın mən- təqəsi ərazisində salınmıatdı. Mu- dafiə qalası, məbəd və s. qalıqları akar edilmitidir. TMUTARAKAN DAİYI — çzərində 1068 ilə aid rus yazısı həkk edilmiil mərmər ləvhə. Kitabədə Kerc boqazı- nın eni barədə mə”lumat verilir. 1792 ildə Taman y-a-nda tapılmıtpdır. T. d. kitabəsinin nəiri (1794) və tədqi: qi ilə rus epiqrafika və paleoqrafi- Yasının zsası qoyulmutidur, Kitabə- nin həqiqiliyi barədə muxtəlif muc- lahizələr mevcud olmuzidur. Daltın tapıldıqı yerdə Tmutarakan 11, xa- rabalıqlarıpnın amkap edilməsi həqiqiliyinə inandırıcı subutdur. Ədl Medınpeva A. A., Tmuta- rakanskiİN kamenh, M., 1979.


TMUTARAKAN KNYAZLIRI—10— 12 əsrlərdə Taman y-a-nda rus knyaz- lıqı. Mərkəzi Tmutarakan 11. idi. Knyazlıqda muxtəlif xalqlar yatpayır- dı. 988— 1036 illərdə knyaz Mstislav Vladimirovic idarə etmipi, 11 əsrin 60-cı illərindən Cerniqov kiyazı Svyatoslav Yaroslazicin hakimiyyəti altında olmutidur. Q.k. qədim rus knyazlarının, həmcinin Bizansın si- yasi iddia obyekti idi. Qıncaqların gӱclənməsi ilə 11 əsrip sonu—12 əs- rin əvvəlində Q.k.-pın rus torpaqla- HI İLƏ əlaqəsi kəsilmiiy və mustə- qilliyini itirmipiadi. TOALA-–Sulavesi a.-nın (İndonezi- Ya) c--q.-indəki daqlarda yappayan tay- fa. 20 əsrin əvvəlində təqr. 100 nəfər idi. Dilləri eyrənilməmildir. Pa- leolit tipli dai və sumuk alətlərdən istifadə edir, ovculuq və yıqıcılıq, həmcinin ibtidai əkinciliklə məi1- qul olurdular. 20 əsrin 30-cu illə- rində buqlar tərəfindən assimilyasi- Ya edilmiilər.

TOAR MƏRTƏBƏSİ (ƏSRİ) (Tuar (Thopaqu) iz.-nin (Fransada) adından) — Yura sisteminin alt ppe”bəsinin appaqıdan derduncu mərtəbəsi. 1850 ildə fransız paleontoloqu A. D. d Orbinyi ayırmıtdır. 3 Yarımmər- təbəyə və 6 zonaya bəlunur. T.m. cekun- tӱləri Azərb.SSR-də də (Kicik və Be- yuk Qafqazda) var: gil və gilli pist- lərdən ibarətdir. Xarakter faunası vmmonitlərdir,


TӦBA (Toba)— İndoneziyada, Sumatra a.-NIN 1İim.-ında gəl. Tektonik cə- kəklikdə, 911 m yuksəklikdədir. Sah. 1300 km?, dərinliyi 529 m-dir. Balıq- cılıqla məpqul olunur. Gəmiciliyə yararlıdır. Sahilboyunda cəltik əgi -


lir.

T0| BAQO (Toraro)— Atlantik okeanın- da ada. Trinidad və Tobaqo dəvləti- nin bir hissəsi. Sah. 300 km?-dir. TOBAR DOKTRİNASI—Ekvador xa- rici iplər naziri, K. R. Tobarın (S. K. Toraq) 1907 ildə irəli surdu- yu siyasi doktrina. Əsasını, konsti- tusiyaya zidd yolla hakimiyyətə gəl- mipy yeni heəkumətləri tanımamaq idə- yası təppkil edirdi. Mərkəzi Ameri- ka elkələrində inqilabi və milli azadlıq hərəkatlarını boqmaq məq- sədi gudurdu.

TOBOTTAH. tabboqan, tobo- qa n— Kanada hindilərinin istifadə etdiyi taxta (uz. 3—4 m, eni 30—40 sm) xizək. T. hazırlamaq ucun taxta- ların qabaq hissəsini qaynar suya sa- laraq geriyə dorru əyir, sonra taxta- ları yan-yana qoyaraq qayıtla bərki- lir və yan tərəflərini tozaracı qabıqrı, yaxud dəri ilə erturdulər. Hazırda qismən idman yarıtlarında istifadə olunur.

TOBOӦL — Qazax.SSR-in Kustanay, RSFSR-in Kurqan və Tumen vil.-lə- rində cay. İrtıtın sol qolu. Uz. 1591 km (Kokpektısay cayı mənbəyindən 1628 km), hevzəsinin sah. 426 min km?, Kokpektısay və Bozbis caylarının birlətməsindən əmələ gəlir. Orta su sərfi mənsəbdə 805 m?/sen dir. Okt- yabrdan mayadək donmui olur. Ən iri qolları: soldan, Uy, İset, Qura, Tav- da, saqdan Uboqan. 437 km məsafədə gəmiciliyə yararlıdır. Su anbarla-


rı var. TOBӦLSK—RSFSR-in Tumen vil.- ndə pzəhər. Tobolsk r-nunun mərkəzi. İrtıt cayında, Tobol cayının mən- səbi yaxınlıqında port. Aeroport, ƏH. 72 min (1924). Gəmi tə”miri, metal e”malı muəssisələri, faner kom- binatı, mebel və xalca f-kləri, su- mukdən bədii mə”mulat hazırlayan f-ky pedaqoji in-t, dram teatrı (1705 ildən) və s. var. Neft e”malı kombi- natı tikilmipdir. Q. 1587 ildə sa- lınmıydır. TOBRUK (,,,5)— Liviyada təhər, Aralıq dənizi sahilində port. ƏH. təqr. 55 min (1974). Tamlı məhsullar sənayesi mӱəssisələri var. Kustar sə- pətkarlıq inkipaf etmiidir. 1951— 69 illərdə T. Liviya kralı 1 İdri- sin iqamətgahı olmutdur. TOBCTOHÖTOB Georgi Aleksand- rovic (d. 28.9.1913, Qiflis) — rus uusə sovet rejissoru. R SSRİ xalq artisti 1957). Sosialist məyi Qəhrəmanı PE (1983). Lenin mu- ir kafatı laureatı (1958). SSRİ Dev- | lət mukafatı lau- reatı (1950, 1952, 1968, 1978). Sənət- punaslıq doktoru (1968). Moskva Devlət Teatr Sə-

n Si nərH FİH-TYHYH Deye -

luq fakultəsini bitirmitdir (1938). Tbilisi Rus Dram Teatrı (1938—46) və Moskva Mərkəzi Utaq Teatrının (1946—49) rej., Lenin komsomolu ad.





aMeptanlarə (M. Qorkiy tamaptasından səhnə. 1968. Rej. G. A.Tovstonoqov. M. Qorki ad. Leninqrad Akademik Bəyuk Dram Teatrı. Leninqrad Teatrının ba rej. (1950— 56) ippiləmitdir. 1956 ildən M. Qorki ad. Leninqrad Beyuk Dram Teatrının bap rej.-dur. T.-un tamaqalarında monumental və umumilətdirilmiyn formalara meyl baptlıca Yer tutur. Ən yaxtı tamatpaları: c Eskadranın məhviə (1952, A. Korneycuk), 4“Nikbin faciəq (1955, Vs. Vitnevski), c“İdi: otə (1957, 1966, F. Dostoyevski), e€Bap- 6apnapə və 4“ Meppipanlarə (1959, 1968, M. Qorki), *“Oyanmın torpaqə, “Sakit Dong (1964, 1977, M. Poloxovun əsər- ləri ӱzrə), c Uc bacı, “Vanya dayı (1965, 1982, A. Cexov), €XaHyMmas (1973, A. Saqareli), “Bir iclasın protokolu (1975, M. Gelman), FAtın tarixcəsiə (1976, L. əncir əsəri uzrə) və s. 1939—46 illərdə PT, Rus- taveli ad. Gurc. Teatr İn-tunda dərs demitpdir. Pedaqoji fəaliyyət gestər- mipdir (1960 ildən prof.). SSR Ali Sovetinin deputatı (7—8 carı- rıp) olmutppdur. 3 dəfə Lenin orde- ni, Qırmızı Əmək Bayraqı ordeni və medallarla təltif edilmipidir. Əsərləri: Kruq mısleN, L., 1972: Klassika i sovremennostı. Rejisserskiv zamısel. Zapisi repetipin, M., 1975: Zer- “Pas spenı, v 2-x kn., 2 izd., L., 1980— Əd. Benhait R., Qeorqiv Tovstono" qov, L.—M., 1961, Rıbakov KO,, Tov- tələ Problemı sovetskoN rejissurı,


TOVUZ (lat. Rauxo)—geyun Cənub ya- rımkurəsində burc. Ən parlaq yay" zu 2,0 vizual ulduz elculudur. SSRİ- də gerunmur (bax Ulduz xəritəsi). TOVUZ— Erm.SSR (PTəmiəddin r-nu) və Azərb.SSR-də (Tovuz r-nu) cay. Axınca cayının sol qolu (bə”zi ədə- biyyatlarda mənsəbi Kur cayı hesab edilir). Uz. 42 km, hevzəsinin sah. 278 km?, Murquz silsiləsinin HIM. İa- macından (1973 m Hund.-dən) bai- lanır. Muhum qəlları: Navur, Nora- iyen. Əsasən, yarıti və yeraltı sular- la qidalanır. Suvarmada istifadə olunur. Su anbarı var. Erm.SSR əra” zisində Tavup adlanır.

TOBY 3— Asəp6.CCP-aə məhəp (1935— 47 illərdə itq). Tovuz r-nunun mər- kəzi. Bakı— Tbilisi d.y.-nda st. Ba- kıdan 437 km aralıdır. Bakı—Qazax avtomobil yolu kənarında, Tovuz ca yının sahilində, Gəncə-Qazax duzən- liyindədir. Q.-da konserv, yaq-pendir z-dları, istehsalat və məiytət xidməti kombinatları, Resp. Dəvlət K.T. He- tehsal-Texniki Tə"minat Komitəsinin r-n ile bəsi, musiqi, avtomobil surucu" ləri hazırlayan, upyaq-gənclər, idman və ӱmumtəhsil məktəbləri, məktəbəqə-”



TOVUZ RAYONU —— — . 1Ə9VӰ3 RAYONU9U N / / / / / 4*2Əə



Tovuz. Dəmiryol natrzalı.


dər uplaq muəssisələri, mədəniyyət evi, klub, kinoteatrlar, xalq teatrı, kitabxanalar, tarix-elkəpqunaslıq mu- zeyi, xəstəxanalar, poliklinika var. Beyuk Vətən muharibəsində həlak ol- mup həmyerlilərin tərəfinə abidə qo. Odmuldur.

TOVUZ QUİYLARI (Pavo)—roiyrkH- milər dəstəsinin qırqovulkimilər fəsiləsindən qui cinsi. 2 nevu var.




həp, 1 itq., 98 kənd və 6. yappayıi Mən" təqəsi var. Mərkəzi Tovuz 1:.-dir. Təbiət. T.r.-nun c. hissəsini Ki- cik Qafqaz d-rı, mərkəzini Gəncə- Qazax dӱzənliyi tuturs Kur cayından im.-dakı hissəsi Ceyrancelə daxil- dir. Alt Paleozoy, Yura, Tabaiyir, Neogen, Antropogen cəkuntuləri ya- Yılmındır. Tikinti materialları Yataqları var. İqlimi iim.-da mula- Yim-isti, Yarımsəhra və quru cəl tip- lidir. C.-a getdikcə iqlim nisbətən


| mulayimləpir. Qıp quraq kecir. Orta


temp-r yanvarda —4-dən 12S-yə qədər, iyulda 18—252S-dir. İllik yaqıntı

)—700 mm. Cayları (Tovuz, Axınca, Zəyəm, Əsrik) Kur Hevzəsinə daxil- dir. Əsasən, pabalıdı, acıq-tpabalı- dı, qəhvəyi daq-mepə, dar tund-pqaba- lıdı, qonur dar-mepyə, dar qara tor- paqları yayılmındır. Kur sahillə- rində alluvial-cəmən torpaqlarına rast gəlinir. Bitki ƏPpTYİY (im. və mərkəzi hissələrdə, əsasən, cəl və ya- rinsnda tiplidir. C.-da, darlıq sa-

ələrdə palıd və vələs meiiələri, subalp və alp cəmənləri var. Kur bo- Yunca tuqay mepələri uzanır. Rayonun UIM.-IIT, gənarında Eldar itiamı bitir, Mepələrin umumi cah, 24,7 MuH ha- dır. Cəldonuzu, dapqlıq dələsi, cuӱ- Yur, qumsicanı, bəzgək, dovdaq, kək- lik, turac və s, var. hali. Orta sıxlıq 1 km?-də 60,6 nəfərdir. ri Yatayıl məntəqələri Tovuz it,, Qovlar titq., Azparı Ayıblı, Xatınlı, Apaqı Quqicu və Duz Qı- rıqlı k.-lə idir.

Təsərrufat, Q.r. resp.-nın muhum uzumculuk r-nlarındandır, İqtisa- diyYatında taxılcılıq, tərəvəzcilik və heyvandarlıq da muhum yer tutur. R-nda 26 s-z var. K.-t.-na yararlı tor- paqlar 71 min La-dır (1983) Bunun 10,4 min Ha-ı ppum yeri, 10,4 min La-ı coxillik bitkilər, 0,2 min La-ı dincə qoyulmuli torpaqlar, 4,6 min La-ı bicə- nəklər, 45,4 min a-ı otlaqlardır, 12,5


299


min ha əkin sahəsinin 2225 -ində dənli və dənli-paxlalı bitkilər (butda, ar- pa, qarqıdalı və s.), 2625 -ində tərə- vəz-bostan bitkiləri və kartof, 5295 – ində yem bitkiləri əkilir (1983). 9,6 min ha yən var. Suvarılan tor paqlar 22,3 min ha-dır. Ərazisində su qoppaqı (Xanımarx) və su anbar- ları(Axıncacay, Xatınlı) yaradıl- mıtpdır. 1984 ildə 113 min ?t uzum, 4 min t taxıl və s, istehsal olun- mulidur. 28,7 min qaramal, 100,2 min davar var (1984). Quculuq və barama- cılıqla mətqul olunur. PTərab, kon- serv, yar-pendir, dəmir-beton mə"mula- tı z-dları, istehsalat və məihət xid- məti kombinatları, Resp. Dəvlət K.T, İstehsal-Texniki Tə”minat Komitəsi- nin iple”bəsi, elektrik itpəbəkəsi var. Bakı— Tbilisi d.y., Bakı—Qazax avto- mobil yolu, Qaradaq— Atstafa qaz kə- məri, Bakı— Batumi neft kəməri T.r.- ndan kecir.

Mədəni quruculuq və səhiyyə. R-nun 106 məktəbəqədər mucəssisəsində 1988 utaq tərbiyə olunur. 26 səkkizillik, 44 orta, 6 axiyam və qiyabi orta, 9 tex- niki petpə məktəbində 31000 tpagird təhsil alır (1983,84). R-nda Azərb, Elmi-Tədqiqat Tərəvəzcilik İn-tunun zona təcrubə st.-sı və Azərb.SSR EA Genetika və Seleksiya İn-tunun dayaq məntəqəsi, ӰZ kitabxana, 13 mədəniyyət evi, 70 klub, xalq teatrı, 4 kinoteatr, 36 kinoqurqu var (1983),

AKP Tovuz Rayon Komitəsi və Ra- yon XDS-nin orqanı cHəqiqətg qəzeti 1929 ildən (1929—37 illərdə “Qızıl Tovuze, 1938—65 illərdə “Sosializm kəndiə, 1966 ildən indiki adı ilə) cıxır. Yerli radio veriliiləri re- daksiyası 1962 ildən fəaliyyət gəstə:


rir. R-nda televiziya verilinlərinə baxılır.

Me"”marlıq abidələrindən Kirzan k.-ndə mə”bəd (12 əsr), Yanıqlı k.-ndə məscid, 3 turbə, Zəyəm cayı uzərində kərpu (hamısı 17 əsr) və s. qalmıdır.


Anı T-r.-nsn (P. cristatus) epKəlH: | nin bədəninin uz. 100—125 sm, quYruqu 40—45 sm-dir: cgezcukələrlə bəzən- MH lələklərlə ertulc quyruqustluyu


(səhvən quyruq da deyilir) 120—130 qm- kk DAK | dı ə ət s ӱ dir. Erkəyi 4—4,25 kq-dır. Balı, : N O a əə ə əəə əli boynu və sinəsinin bir hissəsi gey, ) dur: HR ə ə ə Ad beli yalpıl, bədəninin ataqı hissəsi ii One” üə ə : qaradır. Dipisi kicikdir. Rəngi bir | | | 0 Hr. əv qədər solqundur, quyruqustluyundə | | yalı x”. :


uzun lələkləri yoxdur. Hindistan y-a- nda Himalaydan c.-a (yuksək darlar- da yoxdur) və PTri-Lanka a.-nda yayıl- mıpdır. Geyqanadlı T.q. (R. tiNsiz) əlvan rənglidir. Hind-Cin, Malakka və Sumatrada rast gəlir. AT. kolluqlarda, meiqə